कामावचरकुसलपदभाजनीयं
१.इदानि यथानिक्खित्ताय मातिकाय सङ्गहिते धम्मे पभेदतो दस्सेतुं कतमे धम्मा कुसलाति इदं पदभाजनीयं आरद्धं। तत्थ यदेतं यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होतीति पठमं कामावचरकुसलं दस्सितं, तस्स ताव निद्देसे धम्मववत्थानवारो सङ्गहवारो सुञ्ञतवारोति तयो महावारा होन्ति। तेसु धम्मववत्थानवारो उद्देसनिद्देसवसेन द्विधा ठितो। तेसु उद्देसवारस्स पुच्छा, समयनिद्देसो, धम्मुद्देसो, अप्पनाति चत्तारो परिच्छेदा। तेसु ‘कतमे धम्मा कुसला’ति अयं पुच्छा नाम। ‘यस्मिं समये कामावचरं…पे॰… तस्मिं समये’ति अयं समयनिद्देसो नाम। ‘फस्सो होति…पे॰… अविक्खेपो होती’ति अयं धम्मुद्देसो नाम। ‘ये वा पन तस्मिं समये अञ्ञेपि अत्थि पटिच्चसमुप्पन्ना अरूपिनो धम्मा इमे धम्मा कुसला’ति अयं अप्पना नाम।
एवं चतूहि परिच्छेदेहि ठितस्स उद्देसवारस्स य्वायं पठमो पुच्छापरिच्छेदो, तत्थ ‘कतमे धम्मा कुसला’ति अयं कथेतुकम्यतापुच्छा। पञ्चविधाहि पुच्छा – अदिट्ठजोतनापुच्छा, दिट्ठसंसन्दनापुच्छा, विमतिच्छेदनापुच्छा, अनुमतिपुच्छा, कथेतुकम्यतापुच्छाति। तासं इदं नानत्तं –
कतमा अदिट्ठजोतनापुच्छा? पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति, अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं। तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूतत्थाय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति। अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा (महानि॰ १५०; चूळनि॰ पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२)।
कतमा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा? पकतिया लक्खणं ञातं होति, दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं, सो अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति। अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा (महानि॰ १५०; चूळनि॰ पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२)।
कतमा विमतिच्छेदनापुच्छा? पकतिया संसयपक्खन्दो होति, विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो – ‘एवं नु खो, ननु खो, किं नु खो, कथं नु खो’ति। सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति। अयं विमतिच्छेदनापुच्छा (महानि॰ १५०; चूळनि॰ पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२)।
कतमा अनुमतिपुच्छा? भगवा भिक्खूनं अनुमतिया पञ्हं पुच्छति – ‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’ति? ‘अनिच्चं, भन्ते’। ‘यं पनानिच्चं दुक्खं वा तं सुखं वा’ति? ‘दुक्खं, भन्ते’ । ‘यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति? ‘नोहेतं, भन्ते’ति (सं॰ नि॰ ३.७९; महाव॰ २१)। अयं अनुमतिपुच्छा।
कतमा कथेतुकम्यतापुच्छा? भगवा भिक्खूनं कथेतुकम्यताय पञ्हं पुच्छति। ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना। कतमे चत्तारो’’ति (दी॰ नि॰ २.३७३)? अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति।
तत्थ बुद्धानं पुरिमा तिस्सो पुच्छा नत्थि। कस्मा? बुद्धानञ्हि तीसु अद्धासु किञ्चि सङ्खतं, अद्धाविमुत्तं वा असङ्खतं, अदिट्ठं अनञ्ञातं अजोतितं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं नाम नत्थि। तेन तेसं अदिट्ठजोतनापुच्छा नत्थि। यं पन भगवता अत्तनो ञाणेन पटिविद्धं, तस्स अञ्ञेन समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा सद्धिं संसन्दनकिच्चं नत्थि। तेनस्स दिट्ठसंसन्दनापुच्छा नत्थि। यस्मा पनेस अकथंकथी तिण्णविचिकिच्छो सब्बधम्मेसु विहतसंसयो, तेनस्स विमतिच्छेदनापुच्छा नत्थि। इतरा द्वे पन पुच्छा भगवतो अत्थि। तासु अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति वेदितब्बा।
तत्थ ‘कतमे’तिपदेन निद्दिसितब्बधम्मे पुच्छति। ‘धम्मा कुसला’ति हि वचनमत्तेन ‘किं कता किं वा करोन्ती’ति न सक्का ञातुं। ‘कतमे’ति वुत्ते पन तेसं पुट्ठभावो पञ्ञायति। तेन वुत्तं ‘कतमेतिपदेन निद्दिसितब्बधम्मे पुच्छती’ति। ‘धम्मा कुसला’तिपदद्वयेन पुच्छाय पुट्ठधम्मे दस्सेति। तेसं अत्थो हेट्ठा पकासितोव।
कस्मा पनेत्थ मातिकायं विय ‘कुसला धम्मा’ति अवत्वा ‘धम्मा कुसला’ति पदानुक्कमो कतोति? पभेदतो धम्मानं देसनं दीपेत्वा पभेदवन्तदस्सनत्थं। इमस्मिञ्हि अभिधम्मे धम्माव देसेतब्बा। ते च कुसलादीहि पभेदेहि अनेकप्पभेदा। तस्मा धम्मायेव इध देसेतब्बा । नायं वोहारदेसना। ते च अनेकप्पभेदतो देसेतब्बा, न धम्ममत्ततो। पभेदतो हि देसना घनविनिब्भोगपटिसम्भिदाञाणावहा होतीति ‘कुसला धम्मा’ति एवं पभेदतो धम्मानं देसनं दीपेत्वा, इदानि ये तेन पभेदेन देसेतब्बा धम्मा ते दस्सेतुं, अयं ‘कतमे धम्मा कुसला’ति पदानुक्कमो कतोति वेदितब्बो। पभेदवन्तेसु हि दस्सितेसु पभेदो दस्सियमानो युज्जति सुविञ्ञेय्यो च होतीति।
इदानि यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तन्ति। एत्थ –
समये निद्दिसि चित्तं, चित्तेन समयं मुनि।
नियमेत्वान दीपेतुं, धम्मे तत्थ पभेदतो॥
‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्त’न्ति हि निद्दिसन्तो भगवा समये चित्तं निद्दिसि। किंकारणा? तेन समयनियमितेन चित्तेन परियोसाने ‘तस्मिं समये’ति एवं समयं नियमेत्वान, अथ विज्जमानेपि समयनानत्ते यस्मिं समये चित्तं तस्मिंयेव समये फस्सो होति, वेदना होतीति एवं तस्मिं चित्तनियमिते समये एते सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनवसेन दुरनुबोधप्पभेदे फस्सवेदनादयो धम्मे बोधेतुन्ति अत्थो।
इदानि ‘यस्मिं समये’तिआदीसु अयमनुपुब्बपदवण्णना। यस्मिन्ति अनियमतो भुम्मनिद्देसो। समयेति अनियमनिद्दिट्ठपरिदीपनं। एत्तावता अनियमतो समयो निद्दिट्ठो होति। तत्थ समयसद्दो –
समवाये खणे काले, समूहे हेतु दिट्ठिसु।
पटिलाभे पहाने च, पटिवेधे च दिस्सति॥
तथा हिस्स ‘‘अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्याम कालञ्च समयञ्च उपादाया’’ति (दी॰ नि॰ १.४४७) एवमादीसु समवायो अत्थो। ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ८.२९) खणो। ‘‘उण्हसमयो परिळाहसमयो’’तिआदीसु (पाचि॰ ३५८) कालो। ‘‘महासमयो पवनस्मि’’न्तिआदीसु समूहो। ‘‘समयोपि खो ते, भद्दालि, अप्पटिविद्धो अहोसि – भगवा खो सावत्थियं विहरति, भगवापि मं जानिस्सति ‘भद्दालि नाम भिक्खु सत्थुसासने सिक्खाय अपरिपूरकारी’ति। अयम्पि खो ते, भद्दालि, समयो अप्पटिविद्धो अहोसी’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.१३५) हेतु। ‘‘तेन खो पन समयेन उग्गाहमानो परिब्बाजको समणमुण्डिकापुत्तो समयप्पवादके तिन्दुकाचीरे एकसालके मल्लिकाय आरामे पटिवसती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.२६०) दिट्ठि।
‘‘दिट्ठे धम्मे च यो अत्थो, यो चत्थो सम्परायिको।
अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चती’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१२९) –
आदीसु पटिलाभो। ‘‘सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्सा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२८) पहानं। ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो विपरिणामट्ठो अभिसमयट्ठो’’तिआदीसु (पटि॰ म॰ २.८) पटिवेधो। एवमनेकेसु समयेसु –
समवायो खणो कालो, समूहो हेतुयेव च।
एते पञ्चपि विञ्ञेय्या, समया इध विञ्ञुना॥
‘यस्मिं समये कामावचरं कुसल’न्ति इमस्मिञ्हि कुसलाधिकारे तेसु नवसु समयेसु एते समवायादयो पञ्च समया पण्डितेन वेदितब्बा।
तेसु पच्चयसामग्गी, समवायो खणो पन।
एकोव नवमो ञेय्यो, चक्कानि चतुरोपि वा॥
या हि एसा साधारणफलनिप्फादकत्तेन सण्ठिता पच्चयानं सामग्गी, सा इध समवायोति ञातब्बा। ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’ति (अ॰ नि॰ ८.२९) एवं वुत्तो पन नवमोव खणो एको खणोति वेदितब्बो। यानि वा पनेतानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’ति – एत्थ ‘पतिरूपदेसवासो, सप्पुरिसूपनिस्सयो, अत्तसम्मापणिधि, पुब्बे च कतपुञ्ञता’ति (अ॰ नि॰ ४.३१) चत्तारि चक्कानि वुत्तानि, एतानि वा एकज्झं कत्वा ओकासट्ठेन खणोति वेदितब्बानि। तानि हि कुसलुप्पत्तिया ओकासभूतानि।
एवं समवायञ्च खणञ्च ञत्वा इतरेसु –
तं तं उपादाय पञ्ञत्तो, कालो वोहारमत्तको।
पुञ्जो फस्सादिधम्मानं, समूहोति विभावितो॥
‘चित्तकालो रूपकालो’तिआदिना हि नयेन धम्मे वा, ‘अतीतो अनागतो’तिआदिना नयेन धम्मवुत्तिं वा, ‘बीजकालो अङ्कुरकालो’ति आदिना नयेन धम्मपटिपाटिं वा, ‘उप्पादकालो जराकालो’तिआदिना नयेन धम्मलक्खणं वा, ‘वेदियनकालो सञ्जाननकालो’तिआदिना नयेन धम्मकिच्चं वा, ‘न्हानकालो पानकालो’तिआदिना नयेन सत्तकिच्चं वा, ‘गमनकालो ठानकालो’तिआदिना नयेन इरियापथं वा, ‘पुब्बण्हो सायन्हो दिवा रत्ती’तिआदिना नयेन चन्दिमसूरियादिपरिवत्तनं वा, ‘अड्ढमासो मासो’तिआदिना नयेन अहोरत्तादिसङ्खातं कालसञ्चयं वाति – एवं तं तं उपादाय पञ्ञत्तो कालो नाम। सो पनेस सभावतो अविज्जमानत्ता पञ्ञत्तिमत्तको एवाति वेदितब्बो। यो पनेस फस्सवेदनादीनं धम्मानं पुञ्जो, सो इध समूहोति विभावितो। एवं कालसमूहेपि ञत्वा इतरो पन –
हेतूति पच्चयोवेत्थ, तस्स द्वारवसेन वा।
अनेकभावो विञ्ञेय्यो, पच्चयानं वसेन वा॥
एत्थ हि पच्चयोव हेतु नाम, तस्स द्वारानं वा पच्चयानं वा वसेन अनेकभावो वेदितब्बो। कथं? चक्खुद्वारादीसु हि उप्पज्जमानानं चक्खुविञ्ञाणादीनं चक्खुरूपआलोकमनसिकारादयो पच्चया, महापकरणे च ‘‘हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयो’’तिआदिना नयेन चतुवीसति पच्चया वुत्ता। तेसु ठपेत्वा विपाकपच्चयञ्च पच्छाजातपच्चयञ्च, सेसा कुसलधम्मानं पच्चया होन्तियेव। ते सब्बेपि इध हेतूति अधिप्पेता। एवमस्स इमिना द्वारवसेन वा पच्चयवसेन वा अनेकभावो वेदितब्बो । एवमेते समवायादयो पञ्च अत्था इध समयसद्देन परिग्गहिताति वेदितब्बा।
‘कस्मा पन एतेसु यंकिञ्चि एकं अपरिग्गहेत्वा सब्बेसं परिग्गहो कतो’ति? ‘तेन तेन तस्स तस्स अत्थविसेसस्स दीपनतो। एतेसु हि समवायसङ्खातो समयो अनेकहेतुतो वुत्तिं दीपेति। तेन एककारणवादो पटिसेधितो होति। समवायो च नाम साधारणफलनिप्फादने अञ्ञमञ्ञापेक्खो होति। तस्मा ‘एको कत्ता नाम नत्थी’ति इमम्पि अत्थं दीपेति। सभावेन हि कारणे सति कारणन्तरापेक्खा अयुत्ताति। एवं एकस्स कस्सचि कारणस्स अभावदीपनेन ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्तिआदि पटिसेधितं होति।
तत्थ सिया – ‘यं वुत्तं अनेकहेतुतो वुत्तिं दीपेती’ति, तं न युत्तं। ‘किंकारणा’ ?‘असामग्गियं अहेतूनं सामग्गियम्पि अहेतुभावापत्तितो’। ‘न हि एकस्मिं अन्धे दट्ठुं असक्कोन्ते अन्धसतं पस्सती’ति। ‘नो न युत्तं; साधारणफलनिप्फादकत्तेन हि ठितभावो सामग्गी; न अनेकेसं समोधानमत्तं। न च अन्धानं दस्सनं नाम साधारणफलं’। ‘कस्मा’?‘अन्धसते सतिपि तस्स अभावतो। चक्खादीनं पन तं साधारणफलं, तेसं भावे भावतो। असामग्गियं अहेतूनम्पि च सामग्गियं हेतुभावो सिद्धो। स्वायं असामग्गियं फलाभावेन, सामग्गियञ्चस्स भावेन, वेदितब्बो। चक्खादीनञ्हि वेकल्ले चक्खुविञ्ञाणादीनं अभावो, अवेकल्ले च भावो, पच्चक्खसिद्धो लोकस्सा’ति। अयं ताव समवायसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो।
यो पनेस अट्ठहि अक्खणेहि परिवज्जितो नवमो खणो, पतिरूपदेसवासादिको च चतुचक्कसङ्खातो ओकासट्ठेन खणो वुत्तो, सो मनुस्सत्तबुद्धुप्पादसद्धम्मट्ठितिआदिकं खणसामग्गिं विना नत्थि। मनुस्सत्तादीनञ्च काणकच्छपोपमादीहि (म॰ नि॰ ३.२५२) दुल्लभभावो। इति खणस्स दुल्लभत्ता सुट्ठुतरं खणायत्तं लोकुत्तरधम्मानं उपकारभूतं कुसलं दुल्लभमेव । एवमेतेसु खणसङ्खातो समयो कुसलुप्पत्तिया दुल्लभभावं दीपेति। एवं दीपेन्तेन अनेन अधिगतखणानं खणायत्तस्सेव तस्स कुसलस्स अननुट्ठानेन मोघखणं कुरुमानानं पमादविहारो पटिसेधितो होति। अयं खणसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो।
यो पनेतस्स कुसलचित्तस्स पवत्तिकालो नाम होति, सो अतिपरित्तो। सा चस्स अतिपरित्तता ‘‘यथा च, भिक्खवे, तस्स पुरिसस्स जवो, यथा च चन्दिमसूरियानं जवो, यथा च या देवता चन्दिमसूरियानं पुरतो धावन्ति तासं देवतानं जवो, ततो सीघतरं आयुसङ्खारा खीयन्ती’’ति (सं॰ नि॰ २.२२८) – इमस्स सुत्तस्स अट्ठकथावसेन वेदितब्बा। तत्र हि सो रूपजीवितिन्द्रियस्स ताव परित्तको कालो वुत्तो। याव पटुप्पन्नं रूपं तिट्ठति ताव सोळस चित्तानि उप्पज्जित्वा भिज्जन्ति। इति तेसं कालपरित्तताय उपमापि नत्थि। तेनेवाह – ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, उपमापि न सुकरा याव लहुपरिवत्तं चित्त’’न्ति (अ॰ नि॰ १.४८)। एवमेतेसु कालसङ्खातो समयो कुसलचित्तप्पवत्तिकालस्स अतिपरित्ततं दीपेति। एवं दीपेन्तेन चानेन अतिपरित्तकालताय, विज्जुलतोभासेन मुत्तावुणनं विय, दुप्पटिविज्झमिदं चित्तं, तस्मा एतस्स पटिवेधे महाउस्साहो च आदरो च कत्तब्बोति ओवादो दिन्नो होति। अयं कालसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो।
समूहसङ्खातो पन समयो अनेकेसं सहुप्पत्तिं दीपेति। फस्सादीनञ्हि धम्मानं पुञ्जो समूहोति वुत्तो। तस्मिञ्च उप्पज्जमानं चित्तं सह तेहि धम्मेहि उप्पज्जतीति अनेकेसं सहुप्पत्ति दीपिता। एवं दीपेन्तेन चानेन एकस्सेव धम्मस्स उप्पत्ति पटिसेधिता होति। अयं समूहसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो।
हेतुसङ्खातो पन समयो परायत्तवुत्तितं दीपेति। ‘यस्मिं समये’ति हि पदस्स यस्मा ‘यस्मिं हेतुम्हि सति’ उप्पन्नं होतीति अयमत्थो, तस्मा ‘हेतुम्हि सति’ पवत्तितो परायत्तवुत्तिता दीपिता। एवं दीपेन्तेन चानेन धम्मानं सवसवत्तिताभिमानो पटिसेधितो होति। अयं हेतुसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो।
तत्थ ‘यस्मिं समये’ति कालसङ्खातस्स समयस्स वसेन ‘यस्मिं काले’ति अत्थो; समूहसङ्खातस्स ‘यस्मिं समूहे’ति। खणसमवायहेतुसङ्खातानं ‘यस्मिं खणे सति, याय सामग्गिया सति, यम्हि हेतुम्हि सति’ कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव सति ‘फस्सादयोपी’ति अयमत्थो वेदितब्बो। अधिकरणञ्हि कालसङ्खातो समूहसङ्खातो च समयो। तत्थ वुत्तधम्मानन्ति अधिकरणवसेनेत्थ भुम्मं। खणसमवायहेतुसङ्खातस्स च समयस्स भावेन तेसं भावो लक्खीयतीति भावेनभावलक्खणवसेनेत्थ भुम्मं।
कामावचरन्ति ‘‘कतमे धम्मा कामावचरा? हेट्ठतो अवीचिनिरयं उपरितो परनिम्मितवसवत्तिं परियन्तं कत्वा’’तिआदिना (ध॰ स॰ १२८७) नयेन वुत्तेसु कामावचरधम्मेसु परियापन्नं। तत्रायं वचनत्थो – उद्दानतो द्वे कामा, वत्थुकामो च किलेसकामो च। तत्थ किलेसकामो अत्थतो छन्दरागोव वत्थुकामो तेभूमकवट्टं। किलेसकामो चेत्थ कामेतीति कामो; इतरो पन कामियतीति कामो। यस्मिं पन पदेसे दुविधोपेसो कामो पवत्तिवसेन अवचरति, सो चतुन्नं अपायानं, मनुस्सानं, छन्नञ्च देवलोकानं वसेन एकादसविधो पदेसो। कामो एत्थ अवचरतीति कामावचरो, ससत्थावचरो विय। यथा हि यस्मिं पदेसे ससत्था पुरिसा अवचरन्ति, सो विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु द्विपदचतुप्पदेसु अवचरन्तेसु, तेसं अभिलक्खितत्ता ‘ससत्थावचरो’त्वेव वुच्चति, एवं विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु रूपावचरादीसु तत्थ अवचरन्तेसु, तेसं अभिलक्खितत्ता अयं पदेसो ‘कामावचरो’त्वेव वुच्चति। स्वायं यथा रूपभवो रूपं, एवं उत्तरपदलोपं कत्वा ‘कामो’त्वेव वुच्चति। एवमिदं चित्तं इमस्मिं एकादसपदेससङ्खाते कामे अवचरतीति कामावचरं।
किञ्चापि हि एतं रूपारूपभवेसुपि अवचरति, यथा पन सङ्गामे अवचरणतो सङ्गामावचरोति लद्धनामको नागो नगरे चरन्तोपि ‘सङ्गामावचरो’त्वेव वुच्चति, थलजलचरा च पाणा अथले अजले च ठितापि ‘थलचरा जलचरा’त्वेव वुच्चन्ति, एवमिदं अञ्ञत्थ अवचरन्तम्पि कामावचरमेवाति वेदितब्बं। आरम्मणकरणवसेन वा एत्थ कामो अवचरतीतिपि कामावचरं। कामञ्चेस रूपारूपावचरेसुपि अवचरति, यथा पन वदतीति ‘वच्छो’, महियं सेतीति ‘महिंसो’ति वुत्ते, न सत्ता यत्तका वदन्ति, महियं वा सेन्ति सब्बेसं तं नामं होति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं। अपिच कामभवसङ्खाते कामे पटिसन्धिं अवचारेतीतिपि कामावचरं।
कुसलन्ति कुच्छितानं सलनादीहि अत्थेहि कुसलं। अपिच आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन कोसल्लसम्भूतट्ठेन च कुसलं। यथेव हि ‘कच्चि नु भोतो कुसल’न्ति (जा॰ १.१५.१४६; २.२०.१२९) रूपकाये अनातुरताय अगेलञ्ञेन निब्याधिताय आरोग्यट्ठेन कुसलं वुत्तं, एवं अरूपधम्मेपि किलेसातुरताय किलेसगेलञ्ञस्स च किलेसब्याधिनो अभावेन आरोग्यट्ठेन कुसलं वेदितब्बं। किलेसवज्जस्स पन किलेसदोसस्स किलेसदरथस्स च अभावा अनवज्जट्ठेन कुसलं। कोसल्लं वुच्चति पञ्ञा; कोसल्लतो सम्भूतत्ता कोसल्लसम्भूतट्ठेन कुसलं।
‘ञाणसम्पयुत्तं’ ताव एवं होतु; ञाणविप्पयुत्तं कथन्ति। तम्पि रुळ्हीसद्देन कुसलमेव। यथा हि तालपण्णेहि अकत्वा किलञ्जादीहि कतम्पि तंसरिक्खत्ता रुळ्हीसद्देन तालवण्टन्त्वेव वुच्चति, एवं ‘ञाणविप्पयुत्त’म्पि कुसलन्त्वेव वेदितब्बं। निप्परियायेन पन ‘ञाणसम्पयुत्तं’ आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन कोसल्लसम्भूतट्ठेनाति तिविधेनपि कुसलन्ति नामं लभति, ञाणविप्पयुत्तं दुविधेनेव। इति यञ्च जातकपरियायेन यञ्च बाहितिकसुत्तपरियायेन यञ्च अभिधम्मपरियायेन कुसलं कथितं सब्बं तं तीहिपि अत्थेहि इमस्मिं चित्ते लब्भति।
तदेतं लक्खणादिवसेन अनवज्जसुखविपाकलक्खणं, अकुसलविद्धंसनरसं, वोदानपच्चुपट्ठानं, योनिसोमनसिकारपदट्ठानं। अवज्जपटिपक्खत्ता वा अनवज्जलक्खणमेव कुसलं, वोदानभावरसं, इट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं, यथावुत्तपदट्ठानमेव। लक्खणादीसु हि तेसं तेसं धम्मानं सभावो वा सामञ्ञं वा लक्खणं नाम। किच्चं वा सम्पत्ति वा रसो नाम। उपट्ठानाकारो वा फलं वा पच्चुपट्ठानं नाम। आसन्नकारणं पदट्ठानं नाम। इति यत्थ यत्थ लक्खणादीनि वक्खाम तत्थ तत्थ इमिनाव नयेन तेसं नानत्तं वेदितब्बं।
चित्तन्ति आरम्मणं चिन्तेतीति चित्तं; विजानातीति अत्थो। यस्मा वा ‘चित्त’न्ति सब्बचित्तसाधारणो एस सद्दो, तस्मा यदेत्थ लोकियकुसलाकुसलकिरियचित्तं, तं जवनवीथिवसेन अत्तनो सन्तानं चिनोतीति चित्तं। विपाकं कम्मकिलेसेहि चितन्ति चित्तं। अपिच सब्बम्पि यथानुरूपतो चित्तताय चित्तं। चित्तकरणताय चित्तन्ति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो। तत्थ यस्मा अञ्ञदेव सरागं चित्तं, अञ्ञं सदोसं , अञ्ञं समोहं; अञ्ञं कामावचरं, अञ्ञं रूपावचरादिभेदं; अञ्ञं रूपारम्मणं, अञ्ञं सद्दादिआरम्मणं; रूपारम्मणेसु चापि अञ्ञं नीलारम्मणं, अञ्ञं पीतादिआरम्मणं; सद्दादिआरम्मणेसुपि एसेव नयो; सब्बेसुपि चेतेसु अञ्ञं हीनं अञ्ञं मज्झिमं अञ्ञं पणीतं; हीनादीसुपि अञ्ञं छन्दाधिपतेय्यं, अञ्ञं वीरियाधिपतेय्यं अञ्ञं चित्ताधिपतेय्यं, अञ्ञं वीमंसाधिपतेय्यं, तस्मा अस्स इमेसं सम्पयुत्तभूमिआरम्मणहीनमज्झिमपणीताधिपतीनं वसेन चित्तता वेदितब्बा। कामञ्चेत्थ एकमेव एवं चित्तं न होति, चित्तानं पन अन्तोगधत्ता एतेसु यंकिञ्चि एकम्पि चित्तताय चित्तन्ति वत्तुं वट्टति। एवं ताव चित्तताय चित्तं।
कथं चित्तकरणतायाति? लोकस्मिञ्हि चित्तकम्मतो उत्तरि अञ्ञं चित्तं नाम नत्थि। तस्मिम्पि चरणं नाम चित्तं अतिचित्तमेव होति। तं करोन्तानं चित्तकारानं ‘एवंविधानि एत्थ रूपानि कातब्बानी’ति चित्तसञ्ञा उप्पज्जति। ताय चित्तसञ्ञाय लेखागहनरञ्जनउज्जोतनवत्तनादिनिप्फादिका चित्तकिरिया उप्पज्जन्ति, ततो चरणसङ्खाते चित्ते अञ्ञतरं विचित्तरूपं निप्फज्जति। ततो ‘इमस्स रूपस्स उपरि इदं होतु, हेट्ठा इदं, उभयपस्से इद’न्ति चिन्तेत्वा यथाचिन्तितेन कमेन सेसचित्तरूपनिप्फादनं होति, एवं यंकिञ्चि लोके विचित्तं सिप्पजातं सब्बं तं चित्तेनेव करियति, एवं इमाय करणविचित्तताय तस्स तस्स चित्तस्स निप्फादकं चित्तम्पि तथेव चित्तं होति। यथाचिन्तितस्स वा अनवसेसस्स अनिप्फज्जनतो ततोपि चित्तमेव चित्ततरं। तेनाह भगवा –
‘‘दिट्ठं वो, भिक्खवे, चरणं नाम चित्तन्ति? ‘एवं, भन्ते’। तम्पि खो, भिक्खवे, चरणं नाम चित्तं चित्तेनेव चिन्तितं। तेनपि खो, भिक्खवे, चरणेन चित्तेन चित्तंयेव चित्ततर’’न्ति (सं॰ नि॰ ३.१००)।
तथा यदेतं देवमनुस्सनिरयतिरच्छानभेदासु गतीसु कम्मलिङ्गसञ्ञावोहारादिभेदं अज्झत्तिकं चित्तं तम्पि चित्तकतमेव। कायकम्मादिभेदञ्हि दानसीलविहिंसासाठेय्यादिनयप्पवत्तं कुसलाकुसलकम्मं चित्तनिप्फादितं कम्मनानत्तं। कम्मनानत्तेनेव च तासु तासु गतीसु हत्थपादकण्णउदरगीवामुखादिसण्ठानभिन्नं लिङ्गनानत्तं। लिङ्गनानत्ततो यथागहितसण्ठानवसेन ‘अयं इत्थी अयं पुरिसो’ति उप्पज्जमानाय सञ्ञाय सञ्ञानानत्तं। सञ्ञानानत्ततो सञ्ञानुरूपेन ‘इत्थी’ति वा ‘पुरिसो’ति वा वोहरन्तानं वोहारनानत्तं। वोहारनानत्तवसेन पन यस्मा ‘इत्थी भविस्सामि पुरिसो भविस्सामि, खत्तियो भविस्सामि ब्राह्मणो भविस्सामी’ति एवं तस्स तस्स अत्तभावस्स जनकं कम्मं करीयति, तस्मा वोहारनानत्ततो कम्मनानत्तं। तं पनेतं कम्मनानत्तं यथापत्थितं भवं निब्बत्तेन्तं यस्मा गतिवसेन निब्बत्तेति तस्मा कम्मनानत्ततो गतिनानत्तं। कम्मनानत्तेनेव च तेसं तेसं सत्तानं तस्सा तस्सा गतिया अपादकद्विपादकादिता, तस्सा तस्सा उपपत्तिया उच्चनीचादिता, तस्मिं तस्मिं अत्तभावे सुवण्णदुब्बण्णादिता, लोकधम्मेसु लाभालाभादिता च पञ्ञायति। तस्मा सब्बमेतं देवमनुस्सनिरयतिरच्छानभेदासु गतीसु कम्मलिङ्गसञ्ञावोहारादिभेदं अज्झत्तिकं चित्तं चित्तेनेव कतन्ति वेदितब्बं। स्वायमत्थो इमस्स सङ्गीतिअनारुळ्हस्स सुत्तस्स वसेन वेदितब्बो। वुत्तञ्हेतं –
‘‘कम्मनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन लिङ्गनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति, लिङ्गनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन सञ्ञानानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति, सञ्ञानानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन वोहारनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति, वोहारनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन कम्मनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति। कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं गतिया नानाकरणं पञ्ञायति – अपदा द्विपदा चतुप्पदा बहुप्पदा, रूपिनो अरूपिनो, सञ्ञिनो असञ्ञिनो नेवसञ्ञीनासञ्ञिनो। कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं उपपत्तिया नानाकरणं पञ्ञायति – उच्चनीचता हीनपणीतता सुगतदुग्गतता। कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं अत्तभावे नानाकरणं पञ्ञायति – सुवण्णदुब्बण्णता सुजातदुज्जातता सुसण्ठितदुस्सण्ठितता। कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं लोकधम्मे नानाकरणं पञ्ञायति – लाभालाभे यसायसे निन्दापसंसायं सुखदुक्खे’’ति।
अपरम्पि वुत्तं –
कम्मतो लिङ्गतो चेव, लिङ्गसञ्ञा पवत्तरे।
सञ्ञातो भेदं गच्छन्ति, इत्थायं पुरिसोति वा॥
‘‘कम्मुना वत्तते लोको, कम्मुना वत्तते पजा।
कम्मनिबन्धना सत्ता, रथस्साणीव यायतो’’॥ (म॰ नि॰ २.४६०; सु॰ नि॰ ६५९)।
कम्मेन कित्तिं लभते पसंसं,
कम्मेन जानिञ्च वधञ्च बन्धं।
तं कम्मनानाकरणं विदित्वा,
कस्मा वदे नत्थि कम्मन्ति लोके॥ (कथा॰ ७८५)।
‘‘कम्मस्सका माणव सत्ता कम्मदायादा कम्मयोनी कम्मबन्धू कम्मपटिसरणा; कम्मं सत्ते विभजति यदिदं हीनप्पणीतताया’’ति (म॰ नि॰ ३.२८९)।
एवं इमाय करणचित्ततायपि चित्तस्स चित्तता वेदितब्बा। सब्बानिपि हि एतानि विचित्रानि चित्तेनेव कतानि। अलद्धोकासस्स पन चित्तस्स यं वा पन अवसेसपच्चयविकलं तस्स एकच्चचित्तकरणाभावतो यदेतं चित्तेन कतं अज्झत्तिकं चित्तं वुत्तं, ततोपि चित्तमेव चित्ततरं। तेनाह भगवा –
‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकनिकायम्पि समनुपस्सामि एवं चित्तं यथयिदं, भिक्खवे, तिरच्छानगता पाणा… तेहिपि खो, भिक्खवे, तिरच्छानगतेहि पाणेहि चित्तंयेव चित्ततर’’न्ति (सं॰ नि॰ ३.१००)।
उप्पन्नं होतीति एत्थ वत्तमानभूतापगतोकासकतभूमिलद्धवसेन उप्पन्नं नाम अनेकप्पभेदं। तत्थ सब्बम्पि उप्पादजराभङ्गसमङ्गीसङ्खातं वत्तमानुप्पन्नं नाम। आरम्मणरसं अनुभवित्वा निरुद्धं, अनुभूतापगतसङ्खातं कुसलाकुसलं , उप्पादादित्तयं अनुप्पत्वा निरुद्धं, भूतापगतसङ्खातं, सेससङ्खतञ्च भूतापगतुप्पन्नं नाम। ‘‘यानिस्स तानि पुब्बे कतानि कम्मानी’’ति (म॰ नि॰ ३.२४८) एवमादिना नयेन वुत्तं कम्मं अतीतम्पि समानं, अञ्ञं विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्सोकासं कत्वा ठितत्ता, तथा कतोकासञ्च विपाकं अनुप्पन्नम्पि समानं एवं कते ओकासे एकन्तेन उप्पज्जनतो ओकासकतुप्पन्नं नाम। तासु तासु भूमीसु असमूहतं अकुसलं भूमिलद्धुप्पन्नं नाम। एत्थ च भूमिया भूमिलद्धस्स च नानत्तं वेदितब्बं। भूमीति विपस्सनाय आरम्मणभूता तेभूमका पञ्चक्खन्धा। भूमिलद्धं नाम तेसु खन्धेसु उप्पत्तारहं किलेसजातं। तेन हेसा भूमि लद्धा नाम होति, तस्मा भूमिलद्धन्ति वुच्चति। एवमेतेसु चतूसु उप्पन्नेसु इध ‘वत्तमानुप्पन्नं’ अधिप्पेतं।
तत्रायं वचनत्थो – पुब्बन्ततो उद्धं उप्पादादिअभिमुखं पन्नन्ति उप्पन्नं। ‘उप्पन्न’-सद्दो पनेस अतीते पटिलद्धे समुट्ठिते अविक्खम्भिते असमुच्छिन्ने खणत्तयगतेति अनेकेसु अत्थेसु दिस्सति। अयञ्हि ‘‘तेन खो पन, भिक्खवे, समयेन ककुसन्धो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति (सं॰ नि॰ २.१४३) एत्थ अतीते आगतो। ‘‘आयस्मतो आनन्दस्स अतिरेकचीवरं उप्पन्नं होती’’ति (पारा॰ ४६१) एत्थ पटिलद्धे। ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, उप्पन्नं महामेघं तमेनं महावातो अन्तरायेव अन्तरधापेती’’ति (सं॰ नि॰ ५.१५७) एत्थ समुट्ठिते। ‘‘उप्पन्नं गमियचित्तं दुप्पटिविनोदनीयं (अ॰ नि॰ ५.१६०; परि॰ ३२५); उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरधापेती’’ति (पारा॰ १६५) एत्थ अविक्खम्भिते। ‘‘अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेन्तो बहुलीकरोन्तो उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरायेव अन्तरधापेती’’ति (सं॰ नि॰ ५.१५६-१५७) एत्थ असमुच्छिन्ने। ‘‘उप्पज्जमानं उप्पन्नन्ति? आमन्ता’’ति (यम॰ २.चित्तयमक.८१) एत्थ खणत्तयगते। स्वायमिधापि खणत्तयगतेव दट्ठब्बो। तस्मा ‘उप्पन्नं होती’ति एत्थ खणत्तयगतं होति, वत्तमानं होति, पच्चुप्पन्नं होतीति। अयं सङ्खेपत्थो।
चित्तं उप्पन्नं होतीति चेतं देसनासीसमेव। न पन चित्तं एककमेव उप्पज्जति। तस्मा यथा राजा आगतोति वुत्ते न परिसं पहाय एककोव आगतो, राजपरिसाय पन सद्धिंयेव आगतोति पञ्ञायति , एवमिदम्पि परोपण्णासकुसलधम्मेहि सद्धिंयेव उप्पन्नन्ति वेदितब्बं। पुब्बङ्गमट्ठेन पन ‘‘चित्तं उप्पन्नं होति’’च्चेव वुत्तं।
लोकियधम्मञ्हि पत्वा चित्तं जेट्ठकं चित्तं धुरं चित्तं पुब्बङ्गमं होति। लोकुत्तरधम्मं पत्वा पञ्ञा जेट्ठिका पञ्ञा धुरा पञ्ञा पुब्बङ्गमा। तेनेव भगवा विनयपरियायं पत्वा पञ्हं पुच्छन्तो ‘किंफस्सोसि, किंवेदनोसि, किंसञ्ञोसि, किंचेतनोसी’ति अपुच्छित्वा ‘‘किंचित्तो त्वं भिक्खू’’ति चित्तमेव धुरं कत्वा पुच्छति। ‘‘अथेय्यचित्तो अहं भगवा’’ति च वुत्ते ‘अनापत्ति अथेय्यफस्सस्सा’तिआदीनि अवत्वा ‘‘अनापत्ति भिक्खु अथेय्यचित्तस्सा’’ति वदति।
न केवलञ्च विनयपरियायं, अञ्ञम्पि लोकियदेसनं देसेन्तो चित्तमेव धुरं कत्वा देसेति। यथाह – ‘‘ये केचि, भिक्खवे, धम्मा अकुसला अकुसलभागिया अकुसलपक्खिका सब्बेते मनोपुब्बङ्गमा। मनो तेसं धम्मानं पठमं उप्पज्जति’’ (अ॰ नि॰ १.५६)।
‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया।
मनसा चे पदुट्ठेन, भासति वा करोति वा।
ततो नं दुक्खमन्वेति, चक्कंव वहतो पदं॥
‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया।
मनसा चे पसन्नेन, भासति वा करोति वा।
ततो नं सुखमन्वेति, छायाव अनपायिनी’’॥ (ध॰ प॰ १,२)।
‘‘चित्तेन नीयति लोको, चित्तेन परिकस्सति।
चित्तस्स एकधम्मस्स, सब्बेव वसमन्वगू’’॥ (सं॰ नि॰ १.६२)।
‘‘चित्तसंकिलेसा, भिक्खवे, सत्ता संकिलिस्सन्ति चित्तवोदाना विसुज्झन्ति’’ (सं॰ नि॰ ३.१००);
‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठं’’ (अ॰ नि॰ १.४९);
‘‘चित्ते , गहपति, अरक्खिते कायकम्मम्पि अरक्खितं होति, वचीकम्मम्पि अरक्खितं होति, मनोकम्मम्पि अरक्खितं होति; चित्ते, गहपति, रक्खिते…पे॰… चित्ते, गहपति, ब्यापन्ने…पे॰… चित्ते, गहपति, अब्यापन्ने…पे॰… चित्ते, गहपति, अवस्सुते…पे॰… चित्ते, गहपति, अनवस्सुते कायकम्मम्पि अनवस्सुतं होति, वचीकम्मम्पि अनवस्सुतं होति, मनोकम्मम्पि अनवस्सुतं होती’’ति (अ॰ नि॰ ३.११०)।
एवं लोकियधम्मं पत्वा चित्तं जेट्ठकं होति, चित्तं धुरं होति, चित्तं पुब्बङ्गमं होतीति वेदितब्बं। इमेसु पन सुत्तेसु एकं वा द्वे वा अग्गहेत्वा सुत्तानुरक्खणत्थाय सब्बानिपि गहितानीति वेदितब्बानि।
लोकुत्तरधम्मं पुच्छन्तो पन ‘कतरफस्सं अधिगतोसि, कतरवेदनं कतरसञ्ञं कतरचेतनं कतरचित्त’न्ति अपुच्छित्वा, ‘कतरपञ्ञं त्वं भिक्खु अधिगतो’सि, ‘किं पठमं मग्गपञ्ञं, उदाहु दुतियं…पे॰… ततियं…पे॰… चतुत्थं मग्गपञ्ञं अधिगतो’ति पञ्ञं जेट्ठिकं पञ्ञं धुरं कत्वा पुच्छति। पञ्ञुत्तरा सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ति। पञ्ञा पन किमत्थिया (म॰ नि॰ १.४५१)? ‘‘पञ्ञवतो, भिक्खवे, अरियसावकस्स तदन्वया सद्धा सण्ठाति, तदन्वयं वीरियं सण्ठाति, तदन्वया सति सण्ठाति, तदन्वयो समाधि सण्ठाती’’ति (सं॰ नि॰ ५.५१५) एवमादीनि पनेत्थ सुत्तानि दट्ठब्बानि। इति लोकुत्तरधम्मं पत्वा पञ्ञा जेट्ठिका होति पञ्ञा धुरा पञ्ञा पुब्बङ्गमाति वेदितब्बा। अयं पन लोकियदेसना। तस्मा चित्तं धुरं कत्वा देसेन्तो ‘‘चित्तं उप्पन्नं होती’’ति आह।
सोमनस्ससहगतन्ति सातमधुरवेदयितसङ्खातेन सोमनस्सेन सह एकुप्पादादिभावं गतं। अयं पन ‘सहगत’-सद्दो तब्भावे वोकिण्णे निस्सये आरम्मणे संसट्ठेति इमेसु अत्थेसु दिस्सति। तत्थ ‘‘यायं तण्हा पोनोब्भविका नन्दिरागसहगता’’ति (विभ॰ २०३) तब्भावे वेदितब्बो; नन्दिरागभूताति अत्थो। ‘‘या, भिक्खवे, वीमंसा कोसज्जसहगता कोसज्जसम्पयुत्ता’’ति (सं॰ नि॰ ५.८३२) वोकिण्णे वेदितब्बो; अन्तरन्तरा उप्पज्जमानेन कोसज्जेन वोकिण्णाति अयमेत्थ अत्थो। ‘‘अट्ठिकसञ्ञासहगतं सतिसम्बोज्झङ्गं भावेती’’ति (सं॰ नि॰ ५.२३८) निस्सये वेदितब्बो; अट्ठिकसञ्ञं निस्साय अट्ठिकसञ्ञं भावेत्वा पटिलद्धन्ति अत्थो। ‘‘लाभी होति रूपसहगतानं वा समापत्तीनं अरूपसहगतानं वा’’ति (पु॰ प॰ ३-५) आरम्मणे; वेदितब्बो रूपारूपारम्मणानन्ति अत्थो। ‘‘इदं सुखं इमाय पीतिया सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्त’’न्ति (विभ॰ ५७८) संसट्ठे। इमस्मिम्पि पदे अयमेवत्थो अधिप्पेतो। सोमनस्ससंसट्ठञ्हि इध सोमनस्ससहगतन्ति वुत्तं।
‘संसट्ठ’-सद्दोपि चेस सदिसे अवस्सुते मित्तसन्थवे सहजातेति बहूसु अत्थेसु दिस्सति। अयञ्हि ‘‘किसे थूले विवज्जेत्वा संसट्ठा योजिता हया’’ति (जा॰ २.२२.७०) एत्थ सदिसे आगतो। ‘‘संसट्ठाव तुम्हे अय्ये विहरथा’’ति (पाचि॰ ७२७) अवस्सुते। ‘‘गिहि संसट्ठो विहरती’’ति (सं॰ नि॰ ३.३) मित्तसन्थवे। ‘‘इदं सुखं इमाय पीतिया सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्त’’न्ति सहजाते। इधापि सहजाते अधिप्पेतो। तत्थ ‘सहगतं’ असहजातं असंसट्ठं असम्पयुत्तं नाम नत्थि। सहजातं पन संसट्ठं सम्पयुत्तं होतिपि, न होतिपि । रूपारूपधम्मेसु हि एकतो जातेसु रूपं अरूपेन सहजातं होति, न संसट्ठं, न सम्पयुत्तं; तथा अरूपं रूपेन; रूपञ्च रूपेन; अरूपं पन अरूपेन सद्धिं नियमतोव सहगतं सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्तमेव होतीति। तं सन्धाय वुत्तं ‘सोमनस्ससहगत’न्ति।
ञाणसम्पयुत्तन्ति ञाणेन सम्पयुत्तं, समं एकुप्पादादिप्पकारेहि युत्तन्ति अत्थो। यं पनेत्थ वत्तब्बं सिया तं मातिकावण्णनाय वेदनात्तिके वुत्तनयमेव। तस्मा एकुप्पादा एकनिरोधा एकवत्थुका एकारम्मणाति इमिना लक्खणेनेतं सम्पयुत्तन्ति वेदितब्बं। उक्कट्ठनिद्देसो चेस। अरूपे पन विनापि एकवत्थुकभावं सम्पयोगो लब्भति।
एत्तावता किं कथितं? कामावचरकुसलेसु सोमनस्ससहगतं तिहेतुकं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकं महाचित्तं कथितं। ‘‘कतमे धम्मा कुसला’’ति हि अनियमितपुच्छाय चतुभूमककुसलं गहितं। ‘कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होती’ति वचनेन पन तेभूमकं कुसलं परिच्चजित्वा, अट्ठविधं कामावचरकुसलमेव गहितं। ‘सोमनस्ससहगत’न्ति वचनेन ततो चतुब्बिधं उपेक्खासहगतं परिच्चजित्वा चतुब्बिधं सोमनस्ससहगतमेव गहितं। ‘ञाणसम्पयुत्त’न्ति वचनेन ततो दुविधं ञाणविप्पयुत्तं परिच्चजित्वा द्वे ञाणसम्पयुत्तानेव गहितानि। असङ्खारिकभावो पन अनाभट्ठतायेव न गहितो। किञ्चापि न गहितो, परतो पन ‘ससङ्खारेना’ति वचनतो इध ‘असङ्खारेना’ति अवुत्तेपि असङ्खारिकभावो वेदितब्बो। सम्मासम्बुद्धो हि आदितोव इदं महाचित्तं भाजेत्वा दस्सेतुं नियमेत्वाव इमं देसनं आरभीति एवमेत्थ सन्निट्ठानं कतन्ति वेदितब्बं।
इदानि तमेव चित्तं आरम्मणतो दस्सेतुं रूपारम्मणं वातिआदिमाह। भगवा हि अरूपधम्मं दस्सेन्तो वत्थुना वा दस्सेति, आरम्मणेन वा, वत्थारम्मणेहि वा, सरसभावेन वा। ‘‘चक्खुसम्फस्सो…पे॰… मनोसम्फस्सो; चक्खुसम्फस्सजा वेदना…पे॰… मनोसम्फस्सजा वेदना; चक्खुविञ्ञाणं…पे॰… मनोविञ्ञाण’’न्तिआदीसु हि वत्थुना अरूपधम्मा दस्सिता। ‘‘रूपसञ्ञा…पे॰… धम्मसञ्ञा, रूपसञ्चेतना…पे॰… धम्मसञ्चेतना’’तिआदीसु आरम्मणेन। ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो…पे॰… मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ४.६०) वत्थारम्मणेहि। ‘‘अविज्जापच्चया , भिक्खवे, सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.१) सरसभावेन अरूपधम्मा दस्सिता। इमस्मिं पन ठाने आरम्मणेन दस्सेन्तो ‘रूपारम्मणं’ वातिआदिमाह।
तत्थ चतुसमुट्ठानं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं रूपमेव रूपारम्मणं। द्विसमुट्ठानो अतीतानागतपच्चुप्पन्नो सद्दोव सद्दारम्मणं। चतुसमुट्ठानो अतीतानागतपच्चुप्पन्नो गन्धोव गन्धारम्मणं। चतुसमुट्ठानो अतीतानागतपच्चुप्पन्नो रसोव रसारम्मणं। चतुसमुट्ठानं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं फोट्ठब्बमेव फोट्ठब्बारम्मणं। एकसमुट्ठाना द्विसमुट्ठाना तिसमुट्ठाना चतुसमुट्ठाना नकुतोचिसमुट्ठाना अतीतानागतपच्चुप्पन्ना चित्तचेतसिका, तथा नवत्तब्बा च, वुत्तावसेसा चित्तगोचरसङ्खाता धम्मायेव धम्मारम्मणं। ये पन अनापाथगता रूपादयोपि धम्मारम्मणमिच्चेव वदन्ति ते इमिना सुत्तेन पटिक्खिपितब्बा। वुत्तञ्हेतं –
‘‘इमेसं खो, आवुसो, पञ्चन्नं इन्द्रियानं नानाविसयानं नानागोचरानं न अञ्ञमञ्ञस्स गोचरविसयं पच्चनुभोन्तानं मनो पटिसरणं मनो नेसं गोचरविसयं पच्चनुभोती’’ति (म॰ नि॰ १.४५५)।
एतेसञ्हि रूपारम्मणादीनि गोचरविसयो नाम। तानि मनेन पच्चनुभवियमानानिपि रूपारम्मणादीनियेवाति अयमत्थो सिद्धो होति। दिब्बचक्खुञाणादीनञ्च रूपादिआरम्मणत्तापि अयमत्थो सिद्धोयेव होति। अनापाथगतानेव हि रूपारम्मणादीनि दिब्बचक्खुआदीनं आरम्मणानि, न च तानि धम्मारम्मणानि भवन्तीति वुत्तनयेनेव आरम्मणववत्थानं वेदितब्बं।
तत्थ एकेकं आरम्मणं द्वीसु द्वीसु द्वारेसु आपाथमागच्छति। रूपारम्मणञ्हि चक्खुपसादं घट्टेत्वा तङ्खणञ्ञेव मनोद्वारे आपाथमागच्छति; भवङ्गचलनस्स पच्चयो होतीति अत्थो। सद्दगन्धरसफोट्ठब्बारम्मणेसुपि एसेव नयो। यथा हि सकुणो आकासेनागन्त्वा रुक्खग्गे निलीयमानोव रुक्खसाखञ्च घट्टेति, छाया चस्स पथवियं पटिहञ्ञति साखाघट्टनछायाफरणानि अपुब्बं अचरिमं एकक्खणेयेव भवन्ति, एवं पच्चुप्पन्नरूपादीनं चक्खुपसादादिघट्टनञ्च भवङ्गचलनसमत्थताय मनोद्वारे आपाथगमनञ्च अपुब्बं अचरिमं एकक्खणेयेव होति। ततो भवङ्गं विच्छिन्दित्वा चक्खुद्वारादीसु उप्पन्नानं आवज्जनादीनं वोट्ठब्बनपरियोसानानं अनन्तरा तेसं आरम्मणानं अञ्ञतरस्मिं इदं महाचित्तं उप्पज्जति।
सुद्धमनोद्वारे पन पसादघट्टनकिच्चं नत्थि। पकतिया दिट्ठसुतघायितसायितफुट्ठवसेनेव एतानि आरम्मणानि आपाथमागच्छन्ति। कथं? इधेकच्चो कतसुधाकम्मं हरितालमनोसिलादिवण्णविचित्तं पग्गहितनानप्पकारधजपटाकं मालादामविनद्धं दीपमालापरिक्खित्तं अतिमनोरमाय सिरिया विरोचमानं अलङ्कतपटियत्तं महाचेतियं पदक्खिणं कत्वा सोळससु पादपिट्ठिकासु पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह उल्लोकेन्तो बुद्धारम्मणं पीतिं गहेत्वा तिट्ठति। तस्स एवं चेतियं पस्सित्वा बुद्धारम्मणं पीतिं निब्बत्तेत्वा अपरभागे यत्थ कत्थचि गतस्स रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु निसिन्नस्स आवज्जमानस्स अलङ्कतपटियत्तं महाचेतियं चक्खुद्वारे आपाथमागतसदिसमेव होति, पदक्खिणं कत्वा चेतियवन्दनकालो विय होति। एवं ताव दिट्ठवसेन रूपारम्मणं आपाथमागच्छति।
मधुरेन पन सरेन धम्मकथिकस्स वा धम्मं कथेन्तस्स, सरभाणकस्स वा सरेन भणन्तस्स सद्दं सुत्वा अपरभागे यत्थ कत्थचि निसीदित्वा आवज्जमानस्स धम्मकथा वा सरभञ्ञं वा सोतद्वारे आपाथमागतं विय होति, साधुकारं दत्वा सुणनकालो विय होति। एवं सुतवसेन सद्दारम्मणं आपाथमागच्छति।
सुगन्धं पन गन्धं वा मालं वा लभित्वा आसने वा चेतिये वा गन्धारम्मणेन चित्तेन पूजं कत्वा अपरभागे यत्थ कत्थचि निसीदित्वा आवज्जमानस्स तं गन्धारम्मणं घानद्वारे आपाथमागतं विय होति, पूजाकरणकालो विय होति। एवं घायितवसेन गन्धारम्मणं आपाथमागच्छति।
पणीतं पन खादनीयं वा भोजनीयं वा सब्रह्मचारीहि सद्धिं संविभजित्वा परिभुञ्जित्वा अपरभागे यत्थ कत्थचि कुद्रूसकादिभोजनं लभित्वा ‘असुककाले पणीतं भोजनं सब्रह्मचारीहि सद्धिं संविभजित्वा परिभुत्त’न्ति आवज्जमानस्स तं रसारम्मणं जिव्हाद्वारे आपाथमागतं विय होति, परिभुञ्जनकालो विय होति। एवं सायितवसेन रसारम्मणं आपाथमागच्छति।
मुदुकं पन सुखसम्फस्सं मञ्चं वा पीठं वा अत्थरणपापुरणं वा परिभुञ्जित्वा अपरभागे यत्थ कत्थचि दुक्खसेय्यं कप्पेत्वा ‘असुककाले मे मुदुकं मञ्चपीठं अत्थरणपावुरणं परिभुत्त’न्ति आवज्जमानस्स तं फोट्ठब्बारम्मणं कायद्वारे आपाथमागतं विय होति। सुखसम्फस्सं वेदयितकालो विय होति। एवं फुट्ठवसेन फोट्ठब्बारम्मणं आपाथमागच्छति। एवं सुद्धमनोद्वारे पसादघट्टनकिच्चं नत्थि। पकतिया दिट्ठसुतघायितसायितफुट्ठवसेनेव एतानि आरम्मणानि आपाथमागच्छन्तीति वेदितब्बानि।
इदानि पकतिया दिट्ठादीनं वसेन आपाथगमने अयमपरोपि अट्ठकथामुत्तको नयो होति। दिट्ठं सुतं उभयसम्बन्धन्ति इमे ताव दिट्ठादयो वेदितब्बा। तत्थ ‘दिट्ठं’ नाम पञ्चद्वारवसेन गहितपुब्बं। ‘सुत’न्ति पच्चक्खतो अदिस्वा अनुस्सववसेन गहिता रूपादयोव। तेहि द्वीहिपि सम्बन्धं ‘उभयसम्बन्धं’ नाम। इति इमेसम्पि दिट्ठादीनं वसेन एतानि मनोद्वारे आपाथमागच्छन्तीति वेदितब्बानि। तत्थ दिट्ठवसेन ताव आपाथगमनं हेट्ठा पञ्चहि नयेहि वुत्तमेव।
एकच्चो पन सुणाति – ‘भगवतो पुञ्ञातिसयनिब्बत्तं एवरूपं नाम रूपं, अतिमधुरो सद्दो, किस्मिञ्चि पदेसे केसञ्चि पुप्फानं अतिमनुञ्ञो गन्धो, केसञ्चि फलानं अतिमधुरो रसो, केसञ्चि पावुरणादीनं अतिसुखो सम्फस्सो’ति। तस्स, चक्खुपसादादिघट्टनं विना, सुतमत्तानेव तानि मनोद्वारे आपाथमागच्छन्ति। अथस्स तं चित्तं तस्मिं रूपे वा सद्दे वा पसादवसेन गन्धादीसु अरियानं दातुकामतावसेन अञ्ञेहि दिन्नेसु अनुमोदनावसेन वा पवत्तति। एवं सुतवसेन एतानि मनोद्वारे आपाथमागच्छन्ति।
अपरेन पन यथावुत्तानि रूपादीनि दिट्ठानि वा सुतानि वा होन्ति। तस्स ‘ईदिसं रूपं आयतिं उप्पज्जनकबुद्धस्सापि भविस्सती’तिआदिना नयेन चक्खुपसादादिघट्टनं विना दिट्ठसुतसम्बन्धेनेव तानि मनोद्वारे आपाथमागच्छन्ति। अथस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव तेसु अञ्ञतरारम्मणं इदं महाचित्तं पवत्तति। एवं उभयसम्बन्धवसेन एतानि मनोद्वारे आपाथमागच्छन्ति।
इदम्पि च मुखमत्तमेव। सद्धारुचिआकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तिआदीनं पन वसेन वित्थारतो एतेसं मनोद्वारे आपाथगमनं वेदितब्बमेव। यस्मा पन एवं आपाथं आगच्छन्तानि भूतानिपि होन्ति अभूतानिपि, तस्मा अयं नयो अट्ठकथायं न गहितो। एवं एकेकारम्मणं जवनं द्वीसु द्वीसु द्वारेसु उप्पज्जतीति वेदितब्बं। रूपारम्मणञ्हि जवनं चक्खुद्वारेपि उप्पज्जति मनोद्वारेपि। सद्दादिआरम्मणेसुपि एसेव नयो।
तत्थ मनोद्वारे उप्पज्जमानं रूपारम्मणं जवनं दानमयं सीलमयं भावनामयन्ति तिविधं होति । तेसु एकेकं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मन्ति तिविधमेव होति। सद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मारम्मणेसुपि एसेव नयो।
तत्थ रूपं ताव आरम्मणं कत्वा उप्पज्जमानं एतं महाकुसलचित्तं नीलपीतलोहितोदातवण्णेसु पुप्फवत्थधातूसु अञ्ञतरं सुभनिमित्तसङ्खातं इट्ठं कन्तं मनापं रजनीयं वण्णं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जति। ननु चेतं इट्ठारम्मणं लोभस्स वत्थु? कथं एतं चित्तं कुसलं नाम जातन्ति? नियमितवसेन परिणामितवसेन समुदाचारवसेन आभुजितवसेनाति। यस्स हि ‘कुसलमेव मया कत्तब्ब’न्ति कुसलकरणे चित्तं नियमितं होति, अकुसलप्पवत्तितो निवत्तेत्वा कुसलकरणेयेव परिणामितं, अभिण्हकरणेन कुसलसमुदाचारेनेव समुदाचरितं, पतिरूपदेसवाससप्पुरिसूपनिस्सयसद्धम्मसवनपुब्बेकतपुञ्ञतादीहि च उपनिस्सयेहि योनिसो च आभोगो पवत्तति, तस्स इमिना नियमितवसेन परिणामितवसेन समुदाचारवसेन आभुजितवसेन च कुसलं नाम जातं होति।
आरम्मणवसेन पनेत्थ सोमनस्ससहगतभावो वेदितब्बो। इट्ठारम्मणस्मिञ्हि उप्पन्नत्ता एतं सोमनस्ससहगतं जातं। सद्धाबहुलतादीनिपेत्थ कारणानियेव। अस्सद्धानञ्हि मिच्छादिट्ठीनञ्च एकन्तइट्ठारम्मणभूतं तथागतरूपम्पि दिस्वा सोमनस्सं नुप्पज्जति। ये च कुसलप्पवत्तियं आनिसंसं न पस्सन्ति तेसं परेहि उस्साहितानं कुसलं करोन्तानम्पि सोमनस्सं नुप्पज्जति। तस्मा सद्धाबहुलता विसुद्धदिट्ठिता आनिसंसदस्साविताति। एवम्पेत्थ सोमनस्ससहगतभावो वेदितब्बो। अपिच एकादसधम्मा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति – बुद्धानुस्सति धम्मानुस्सति सङ्घानुस्सति सीलानुस्सति चागानुस्सति देवतानुस्सति उपसमानुस्सति लूखपुग्गलपरिवज्जनता सिनिद्धपुग्गलसेवनता पसादनीयसुत्तन्तपच्चवेक्खणता तदधिमुत्तताति । इमेहिपि कारणेहेत्थ सोमनस्ससहगतभावो वेदितब्बो। इमेसं पन वित्थारो बोज्झङ्गविभङ्गे (विभ॰ अट्ठ॰ ३६७ बोज्झङ्गपब्बवण्णना, ४६८-४६९) आवि भविस्सति।
कम्मतो, उपपत्तितो, इन्द्रियपरिपाकतो, किलेसदूरीभावतोति इमेहि पनेत्थ कारणेहि ञाणसम्पयुत्तता वेदितब्बा। यो हि परेसं धम्मं देसेति अनवज्जानि सिप्पायतनकम्मायतनविज्जाट्ठानानि सिक्खापेति धम्मकथिकं सक्कारं कत्वा धम्मं कथापेति, ‘आयतिं पञ्ञवा भविस्सामी’ति पत्थनं पट्ठपेत्वा नानप्पकारं दानं देति, तस्स एवरूपं कम्मं उपनिस्साय कुसलं उप्पज्जमानं ञाणसम्पयुत्तं उप्पज्जति। अब्यापज्जे लोके उप्पन्नस्स वापि ‘‘तस्स तत्थ सुखिनो धम्मपदा पिलवन्ति… दन्धो, भिक्खवे, सतुप्पादो, अथ सो सत्तो खिप्पंयेव विसेसगामी होती’’ति (अ॰ नि॰ ४.१९१) इमिना नयेन उपपत्तिं निस्सायपि उप्पज्जमानं कुसलं ञाणसम्पयुत्तं उप्पज्जति। तथा इन्द्रियपरिपाकं उपगतानं पञ्ञादसकप्पत्तानं इन्द्रियपरिपाकं निस्सायपि कुसलं उप्पज्जमानं ञाणसम्पयुत्तं उप्पज्जति। येहि पन किलेसा विक्खम्भिता तेसं किलेसदूरीभावं निस्सायपि उप्पज्जमानं कुसलं ञाणसम्पयुत्तं उप्पज्जति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘योगा वे जायती भूरि, अयोगा भूरिसङ्खयो’’ति (ध॰ प॰ २८२)।
एवं कम्मतो उपपत्तितो इन्द्रियपरिपाकतो किलेसदूरीभावतोति इमेहि कारणेहि ञाणसम्पयुत्तता वेदितब्बा।
अपिच सत्त धम्मा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति – परिपुच्छकता, वत्थुविसदकिरिया, इन्द्रियसमत्तपटिपादना, दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना, पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना, गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा, तदधिमुत्तताति। इमेहिपि कारणेहि ञाणसम्पयुत्तता वेदितब्बा। इमेसं पन वित्थारो बोज्झङ्गविभङ्गे (विभ॰ अट्ठ॰ ३६७ बोज्झङ्गपब्बवण्णना) आवि भविस्सति।
एवं ञाणसम्पयुत्तं हुत्वा उप्पन्नञ्चेतं असङ्खारेन अप्पयोगेन अनुपायचिन्तनाय उप्पन्नत्ता असङ्खारं नाम जातं। तयिदं रजनीयवण्णारम्मणं हुत्वा उप्पज्जमानमेव तिविधेन नियमेन उप्पज्जति – दानमयं वा होति, सीलमयं वा, भावनामयं वा।
कथं? यदा हि नीलपीतलोहितोदातेसु पुप्फादीसु अञ्ञतरं लभित्वा वण्णवसेन आभुजित्वा ‘वण्णदानं मय्ह’न्ति बुद्धरतनादीनि पूजेति, तदा दानमयं होति। तत्रिदं वत्थु – भण्डागारिकसङ्घमित्तो किर एकं सुवण्णखचितं वत्थं लभित्वा इदम्पि वत्थं सुवण्णवण्णं, सम्मासम्बुद्धोपि सुवण्णवण्णो, सुवण्णवण्णं वत्थं सुवण्णवण्णस्सेव अनुच्छविकं, अम्हाकञ्च वण्णदानं भविस्सतीति महाचेतिये आरोपेसि। एवरूपे काले दानमयं होतीति वेदितब्बं। यदा पन तथारूपमेव देय्यधम्मं लभित्वा ‘मय्हं कुलवंसो, कुलतन्ति कुलप्पवेणी एसा, कुलवत्तं एत’न्ति बुद्धरतनादीनि पूजेति तदा सीलमयं होति। यदा पन तादिसेनेव वत्थुना रतनत्तयस्स पूजं कत्वा ‘अयं वण्णो खयं गच्छिस्सति, वयं गच्छिस्सती’ति खयवयं पट्ठपेति, तदा भावनामयं होति।
दानमयं पन हुत्वा वत्तमानम्पि यदा तीणि रतनानि सहत्थेन पूजेन्तस्स पवत्तत्ति, तदा कायकम्मं होति। यदा तीणि रतनानि पूजेन्तो पुत्तदारदासकम्मकरपोरिसादयोपि आणापेत्वा पूजापेति तदा वचीकम्मं होति। यदा तदेव वुत्तप्पकारं विज्जमानकवत्थुं आरब्भ वण्णदानं दस्सामीति चिन्तेति तदा मनोकम्मं होति। विनयपरियायं पत्वा हि ‘दस्सामि करिस्सामी’ति वाचा भिन्ना होतीति (पारा॰ ६५९) इमिना लक्खणेन दानं नाम होति। अभिधम्मपरियायं पत्वा पन विज्जमानकवत्थुं आरब्भ ‘दस्सामी’ति मनसा चिन्तितकालतो पट्ठाय कुसलं होति। अपरभागे कायेन वा वाचाय वा कत्तब्बं करिस्सतीति वुत्तं। एवं दानमयं कायवचीमनोकम्मवसेनेव तिविधं होति।
यदा पन तं वुत्तप्पकारं वत्थुं लभित्वा कुलवंसादिवसेन सहत्था रतनत्तयं पूजेति तदा सीलमयं कायकम्मं होति। यदा कुलवंसादिवसेनेव पुत्तदारादयो आणापेत्वा पूजापेति तदा वचीकम्मं होति। यदा ‘मय्हं कुलवंसो, कुलतन्ति कुलप्पवेणी एसा, कुलवत्तमेत’न्ति विज्जमानकवत्थुं आरब्भ ‘वण्णदानं दस्सामी’ति चिन्तेति तदा मनोकम्मं होति। एवं सीलमयं कायवचीमनोकम्मवसेन तिविधं होति।
यदा पन तं वुत्तप्पकारं वत्थुं लभित्वा तीणि रतनानि पूजेत्वा चङ्कमन्तो खयवयं पट्ठपेति तदा भावनामयं कायकम्मं होति। वाचाय सम्मसनं पट्ठपेन्तस्स वचीकम्मं होति, कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा मनसाव सम्मसनं पट्ठपेन्तस्स मनोकम्मं होति। एवं भावनामयं कायवचीमनोकम्मवसेन तिविधं होति। एवमेतं रूपारम्मणं कुसलं तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवहि कम्मद्वारेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा। सद्दारम्मणादीसुपि एसेव नयो।
भेरिसद्दादीसु हि रजनीयसद्दं आरम्मणं कत्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव तीहि नियमेहेतं कुसलं उप्पज्जति। तत्थ सद्दं कन्दमूलं विय उप्पाटेत्वा नीलुप्पलहत्थकं विय च हत्थे ठपेत्वा दातुं नाम न सक्का, सवत्थुकं पन कत्वा देन्तो सद्ददानं देति नाम। तस्मा यदा ‘सद्ददानं दस्सामी’ति भेरिमुदिङ्गादीसु अञ्ञतरतूरियेन तिण्णं रतनानं उपहारं करोति, ‘सद्ददानं मे’ति भेरिआदीनि ठपापेति, धम्मकथिकभिक्खूनं सरभेसज्जतेलफाणितादीनि देति, धम्मसवनं घोसेति, सरभञ्ञं भणति, धम्मकथं कथेति, उपनिसिन्नककथं अनुमोदनकथं करोति, तदा दानमयंयेव होति। यदा एतदेव विधानं कुलवंसादिवसेन वत्तवसेन करोति तदा सीलमयं होति। यदा सब्बम्पेतं कत्वा अयं एत्तको सद्दो ब्रह्मलोकप्पमाणोपि हुत्वा ‘खयं गमिस्सति, वयं गमिस्सती’ति सम्मसनं पट्ठपेति तदा भावनामयं होति।
तत्थ दानमयं ताव यदा भेरिआदीनि गहेत्वा सहत्था उपहारं करोति, निच्चुपहारत्थाय ठपेन्तोपि सहत्था ठपेति, ‘सद्ददानं मे’ति धम्मसवनं घोसेतुं गच्छति, धम्मकथं सरभञ्ञं कातुं वा गच्छति, तदा कायकम्मं होति। यदा ‘गच्छथ, ताता, अम्हाकं सद्ददानं तिण्णं रतनानं उपहारं करोथा’ति आणापेति, ‘सद्ददानं मे’ति चेतियङ्गणेसु ‘इमं भेरिं, इमं मुदिङ्गं ठपेथा’ति आणापेति, सयमेव धम्मसवनं घोसेति, धम्मकथं कथेति, सरभञ्ञं भणति, तदा वचीकम्मं होति। यदा कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा ‘सद्ददानं दस्सामी’ति विज्जमानकवत्थुं मनसा परिच्चजति, तदा मनोकम्मं होति।
सीलमयम्पि ‘सद्ददानं नाम मय्हं कुलवंसो कुलतन्ति कुलप्पवेणी’ति भेरिआदीहि सहत्था उपहारं करोन्तस्स, भेरिआदीनि सहत्था चेतियङ्गणादीसु ठपेन्तस्स, धम्मकथिकानं सरभेसज्जं सहत्था ददन्तस्स, वत्तसीसेन धम्मसवनघोसनधम्मकथाकथनसरभञ्ञभणनत्थाय च गच्छन्तस्स कायकम्मं होति। ‘सद्ददानं नाम अम्हाकं कुलवंसो कुलतन्ति कुलप्पवेणी, गच्छथ , ताता, बुद्धरतनादीनं उपहारं करोथा’ति आणापेन्तस्स कुलवंसवसेनेव अत्तना धम्मकथं वा सरभञ्ञं वा करोन्तस्स च वचीकम्मं होति। ‘सद्ददानं नाम मय्हं कुलवंसो सद्ददानं दस्सामी’ति कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा मनसाव विज्जमानकवत्थुं परिच्चजन्तस्स मनोकम्मं होति।
भावनामयम्पि यदा चङ्कमन्तो सद्दे खयवयं पट्ठपेति तदा कायकम्मं होति। कायङ्गं पन अचोपेत्वा वाचाय सम्मसन्तस्स वचीकम्मं होति। कायङ्गवाचङ्गं अचोपेत्वा मनसाव सद्दायतनं सम्मसन्तस्स मनोकम्मं होति। एवं सद्दारम्मणम्पि कुसलं तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवहि कम्मद्वारेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा।
मूलगन्धादीसुपि रजनीयगन्धं आरम्मणं कत्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव तीहि नियमेहेतं कुसलं उप्पज्जति। तत्थ यदा मूलगन्धादीसु यंकिञ्चि गन्धं लभित्वा गन्धवसेन आभुजित्वा ‘गन्धदानं मय्ह’न्ति बुद्धरतनादीनि पूजेति, तदा दानमयं होतीति सब्बं वण्णदाने वुत्तनयेनेव वित्थारतो वेदितब्बं। एवं गन्धारम्मणम्पि कुसलं तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवहि कम्मद्वारेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा।
मूलरसादीसु पन रजनीयरसं आरम्मणं कत्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव तीहि नियमेहेतं कुसलं उप्पज्जति। तत्थ यदा मूलरसादीसु यंकिञ्चि रजनीयं रसवत्थुं लभित्वा रसवसेन आभुजित्वा ‘रसदानं मय्ह’न्ति देति परिच्चजति, तदा दानमयं होतीति सब्बं वण्णदाने वुत्तनयेनेव वित्थारतो वेदितब्बं। सीलमये पनेत्थ ‘सङ्घस्स अदत्वा परिभुञ्जनं नाम अम्हाकं न आचिण्ण’न्ति द्वादसन्नं भिक्खुसहस्सानं दापेत्वा सादुरसं परिभुत्तस्स दुट्ठगामणिअभयरञ्ञो वत्थुं आदिं कत्वा महाअट्ठकथायं वत्थूनि आगतानि। अयमेव विसेसो। एवं रसारम्मणम्पि कुसलं तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवहि कम्मद्वारेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा।
फोट्ठब्बारम्मणेपि पथवीधातु तेजोधातु वायोधातूति तीणि महाभूतानि फोट्ठब्बारम्मणं नाम। इमस्मिं ठाने एतेसं वसेन योजनं अकत्वा मञ्चपीठादिवसेन कातब्बा। यदा हि मञ्चपीठादीसु यंकिञ्चि रजनीयं फोट्ठब्बवत्थुं लभित्वा फोट्ठब्बवसेन आभुजित्वा ‘फोट्ठब्बदानं मय्ह’न्ति देति परिच्चजति, तदा दानमयं होतीति सब्बं वण्णदाने वुत्तनयेनेव वित्थारतो वेदितब्बं। एवं फोट्ठब्बारम्मणम्पि कुसलं तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवहि कम्मद्वारेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा।
धम्मारम्मणे छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, तीणि लक्खणानि, तयो अरूपिनो खन्धा, पन्नरस सुखुमरूपानि, निब्बानपञ्ञत्तीति इमे धम्मायतने परियापन्ना च, अपरियापन्ना च, धम्मा धम्मारम्मणं नाम। इमस्मिं पन ठाने एतेसं वसेन योजनं अकत्वा ओजदानपानदानजीवितदानवसेन कातब्बा। ओजादीसु हि रजनीयं धम्मारम्मणं आरम्मणं कत्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव तीहि नियमेहेतं कुसलं उप्पज्जति।
तत्थ यदा ‘ओजदानं मय्ह’न्ति सप्पिनवनीतादीनि देति, पानदानन्ति अट्ठ पानानि देति, जीवितदानन्ति सलाकभत्तसङ्घभत्तादीनि देति, अफासुकानं भिक्खूनं भेसज्जं देति, वेज्जं पच्चुपट्ठापेति, जालं फालापेति, कुमीनं विद्धंसापेति, सकुणपञ्जरं विद्धंसापेति, बन्धनमोक्खं कारापेति, माघातभेरिं चरापेति, अञ्ञानिपि जीवितपरित्ताणत्थं एवरूपानि कम्मानि करोति तदा दानमयं होति। यदा पन ‘ओजदानपानदानजीवितदानानि मय्हं कुलवंसो कुलतन्ति कुलप्पवेणी’ति वत्तसीसेन ओजदानादीनि पवत्तेति तदा सीलमयं होति। यदा धम्मारम्मणस्मिं खयवयं पट्ठपेति तदा भावनामयं होति।
दानमयं पन हुत्वा पवत्तमानम्पि यदा ओजदानपानदानजीवितदानानि सहत्था देति, तदा कायकम्मं होति। यदा पुत्तदारादयो आणापेत्वा दापेति, तदा वचीकम्मं होति। यदा कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा ओजदानपानदानजीवितदानवसेन विज्जमानकवत्थुं ‘दस्सामी’ति मनसा चिन्तेति, तदा मनोकम्मं होति।
यदा पन वुत्तप्पकारं विज्जमानकवत्थुं कुलवंसादिवसेन सहत्था देति, तदा सीलमयं कायकम्मं होति। यदा कुलवंसादिवसेनेव पुत्तदारादयो आणापेत्वा दापेति, तदा वचीकम्मं होति। यदा कुलवंसादिवसेनेव वुत्तप्पकारं विज्जमानकवत्थुं ‘दस्सामी’ति मनसाव चिन्तेति, तदा मनोकम्मं होति।
चङ्कमित्वा धम्मारम्मणे खयवयं पट्ठपेन्तस्स पन भावनामयं कायकम्मं होति। कायङ्गं अचोपेत्वा वाचाय खयवयं पट्ठपेन्तस्स वचीकम्मं होति। कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा मनसाव धम्मारम्मणे खयवयं पट्ठपेन्तस्स मनोकम्मं होति। एवं भावनामयं कायवचीमनोकम्मवसेन तिविधं होति। एवमेतं धम्मारम्मणम्पि कुसलं तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवहि कम्मद्वारेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा।
एवमिदं चित्तं नानावत्थूसु नानारम्मणवसेन दीपितं। इदं पन एकवत्थुस्मिम्पि नानारम्मणवसेन लब्भतियेव। कथं? चतूसु हि पच्चयेसु चीवरे छ आरम्मणानि लब्भन्ति – नवरत्तस्स हि चीवरस्स वण्णो मनापो होति दस्सनीयो, इदं वण्णारम्मणं। परिभोगकाले पटपटसद्दं करोति, इदं सद्दारम्मणं। यो तत्थ काळकच्छकादिगन्धो, इदं गन्धारम्मणं। रसारम्मणं पन परिभोगरसवसेन कथितं। या तत्थ सुखसम्फस्सता, इदं फोट्ठब्बारम्मणं। चीवरं पटिच्च उप्पन्ना सुखा वेदना, धम्मारम्मणं। पिण्डपाते रसारम्मणं निप्परियायेनेव लब्भति। एवं चतूसु पच्चयेसु नानारम्मणवसेन योजनं कत्वा दानमयादिभेदो वेदितब्बो।
इमस्स पन चित्तस्स आरम्मणमेव निबद्धं, विना आरम्मणेन अनुप्पज्जनतो। द्वारं पन अनिबद्धं। कस्मा? कम्मस्स अनिबद्धत्ता। कम्मस्मिञ्हि अनिबद्धे द्वारम्पि अनिबद्धमेव होति।
कामावचरकुसलं द्वारकथा
कायकम्मद्वारकथा
इमस्स पनत्थस्स पकासनत्थं इमस्मिं ठाने महाअट्ठकथायं द्वारकथा कथिता। तत्थ तीणि कम्मानि, तीणि कम्मद्वारानि, पञ्च विञ्ञाणानि, पञ्च विञ्ञाणद्वारानि, छ फस्सा, छ फस्सद्वारानि, अट्ठ असंवरा, अट्ठ असंवरद्वारानि, अट्ठ संवरा, अट्ठ संवरद्वारानि, दस कुसलकम्मपथा, दस अकुसलकम्मपथाति, इदं एत्तकं द्वारकथाय मातिकाठपनं नाम।
तत्थ किञ्चापि तीणि कम्मानि पठमं वुत्तानि, तानि पन ठपेत्वा आदितो ताव तीणि कम्मद्वारानि भाजेत्वा दस्सितानि। कतमानि तीणि? कायकम्मद्वारं, वचीकम्मद्वारं, मनोकम्मद्वारन्ति।
तत्थ चतुब्बिधो कायो – उपादिन्नको, आहारसमुट्ठानो, उतुसमुट्ठानो, चित्तसमुट्ठानोति। तत्थ चक्खायतनादीनि जीवितिन्द्रियपरियन्तानि अट्ठ कम्मसमुट्ठानरूपानिपि, कम्मसमुट्ठानानेव चतस्सो धातुयो वण्णो गन्धो रसो ओजाति अट्ठ उपादिन्नककायो नाम। तानेव अट्ठ आहारजानि आहारसमुट्ठानिककायो नाम। अट्ठ उतुजानि उतुसमुट्ठानिककायो नाम। अट्ठ चित्तजानि चित्तसमुट्ठानिककायो नाम।
तेसु कायकम्मद्वारन्ति नेव उपादिन्नककायस्स नामं न इतरेसं। चित्तसमुट्ठानेसु पन अट्ठसु रूपेसु एका विञ्ञत्ति अत्थि, इदं कायकम्मद्वारं नाम। यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘कतमं तं रूपं कायविञ्ञत्ति? या कुसलचित्तस्स वा, अकुसलचित्तस्स वा, अब्याकतचित्तस्स वा, अभिक्कमन्तस्स वा पटिक्कमन्तस्स वा, आलोकेन्तस्स वा विलोकेन्तस्स वा, समिञ्जेन्तस्स वा पसारेन्तस्स वा, कायस्स थम्भना सन्थम्भना सन्थम्भितत्तं, विञ्ञत्ति विञ्ञापना विञ्ञापितत्तं, इदं तं रूपं कायविञ्ञत्ती’’ति (ध॰ स॰ ७२०)। ‘अभिक्कमिस्सामि पटिक्कमिस्सामी’ति हि चित्तं उप्पज्जमानं रूपं समुट्ठापेति। तत्थ या पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातु तन्निस्सितो वण्णो गन्धो रसो ओजाति इमेसं अट्ठन्नं रूपकलापानं अब्भन्तरे चित्तसमुट्ठाना वायोधातु, सा अत्तना सहजातं रूपकायं सन्थम्भेति सन्धारेति चालेति अभिक्कमापेति पटिक्कमापेति।
तत्थ एकावज्जनवीथियं सत्तसु जवनेसु पठमचित्तसमुट्ठिता वायोधातु अत्तना सहजातं रूपकायं सन्थम्भेतुं सन्धारेतुं सक्कोति, अपरापरं पन चालेतुं न सक्कोति। दुतियादीसुपि एसेव नयो। सत्तमचित्तेन पन समुट्ठिता वायोधातु हेट्ठा छहि चित्तेहि समुट्ठितं वायोधातुं उपत्थम्भनपच्चयं लभित्वा अत्तना सहजातं रूपकायं सन्थम्भेतुं सन्धारेतुं चालेतुं अभिक्कमापेतुं पटिक्कमापेतुं आलोकापेतुं विलोकापेतुं सम्मिञ्जापेतुं पसारापेतुं सक्कोति। तेन गमनं नाम जायति, आगमनं नाम जायति, गमनागमनं नाम जायति। ‘योजनं गतो दसयोजनं गतो’ति वत्तब्बतं आपज्जापेति।
यथा हि सत्तहि युगेहि आकड्ढितब्बे सकटे पठमयुगे युत्तगोणा युगं ताव सन्थम्भेतुं सन्धारेतुं सक्कोन्ति, चक्कं पन नपवट्टेन्ति; दुतियादीसुपि एसेव नयो; सत्तमयुगे पन गोणे योजेत्वा यदा छेको सारथि धुरे निसीदित्वा योत्तानि आदाय सब्बपुरिमतो पट्ठाय पतोदलट्ठिया गोणे आकोटेति, तदा सब्बेव एकबला हुत्वा धुरञ्च सन्धारेन्ति चक्कानि च पवट्टेन्ति। ‘सकटं गहेत्वा दसयोजनं वीसतियोजनं गता’ति वत्तब्बतं आपादेन्ति – एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं।
वचीकम्मद्वारकथा
वचीकम्मद्वारकथायं पन चेतनाविरतिसद्दवसेन तिविधा वाचा नाम। तत्थ ‘‘चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागता वाचा सुभासिता होति नो दुब्भासिता, अनवज्जा च अननुवज्जा च विञ्ञून’’न्ति (सं॰ नि॰ १.२१३); अयं चेतनावाचा नाम। या ‘‘चतूहि वचीदुच्चरितेहि आरति विरति…पे॰… अयं वुच्चति सम्मावाचा’’ति (विभ॰ २०६), अयं विरतिवाचा नाम। ‘‘वाचा गिरा ब्यप्पथो उदीरणं घोसो घोसकम्मं वाचा वचीभेदो’’ति (ध॰ स॰ ८५०), अयं सद्दवाचा नाम। तासु वचीकम्मद्वारन्ति नेव चेतनाय नामं न विरतिया। सहसद्दा पन एका विञ्ञत्ति अत्थि, इदं वचीकम्मद्वारं नाम। यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘कतमं तं रूपं वचीविञ्ञत्ति? या कुसलचित्तस्स वा अकुसलचित्तस्स वा अब्याकतचित्तस्स वा वाचा गिरा ब्यप्पथो उदीरणं घोसो घोसकम्मं वाचा वचीभेदो, अयं वुच्चति वाचा। या ताय वाचाय विञ्ञत्ति विञ्ञापना विञ्ञापितत्तं, इदं तं रूपं वचीविञ्ञत्ती’’ति (ध॰ स॰ ६३६)।
‘इदं वक्खामि एतं वक्खामी’ति हि वितक्कयतो वितक्कविप्फारसद्दो नाम उप्पज्जति। अयं न सोतविञ्ञेय्यो मनोविञ्ञेय्योति महाअट्ठकथायं आगतो। आगमट्ठकथासु पन ‘वितक्कविप्फारसद्द’न्ति वितक्कविप्फारवसेन उप्पन्नं विप्पलपन्तानं सुत्तप्पमत्तादीनं सद्दं; ‘सुत्वा’ति तं सुत्वा, यं वितक्कयतो तस्स सो सद्दो उप्पन्नो; तस्स वसेन ‘एवम्पि ते मनो, इत्थम्पि ते मनो’ति आदिसतीति वत्वा वत्थूनिपि कथितानि। पट्ठानेपि ‘‘चित्तसमुट्ठानं सद्दायतनं सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति आगतं। तस्मा विना विञ्ञत्तिघट्टनाय उप्पज्जमानो असोतविञ्ञेय्यो वितक्कविप्फारसद्दो नाम नत्थि। ‘इदं वक्खामि एतं वक्खामी’ति उप्पज्जमानं पन चित्तं पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातु वण्णो गन्धो रसो ओजाति अट्ठ रूपानि समुट्ठापेति। तेसं अब्भन्तरे चित्तसमुट्ठाना पथवीधातु उपादिन्नकं घट्टयमानाव उप्पज्जति। तेन धातुसङ्घट्टनेन सहेव सद्दो उप्पज्जतीति। अयं चित्तसमुट्ठानसद्दो नाम। अयं न विञ्ञत्ति। तस्सा पन चित्तसमुट्ठानाय पथवीधातुया उपादिन्नकघट्टनस्स पच्चयभूतो एको आकारविकारो अत्थि, अयं वचीविञ्ञत्ति नाम। इतो परं सा अट्ठ रूपानि विय न चित्तसमुट्ठानातिआदि सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
इधापि हि ‘तिस्स, दत्त, मित्ता’ति पक्कोसन्तस्स सद्दं सुत्वा विञ्ञत्तिं मनोद्वारिकचित्तेन चिन्तेत्वा ‘इदञ्चिदञ्च एस कारेति मञ्ञे’ति जानाति। कायविञ्ञत्ति विय च अयम्पि तिरच्छानगतानम्पि पाकटा होति। ‘एहि, याही’ति हि सद्दं सुत्वा तिरच्छानगतापि ‘इदं नामेस कारेति मञ्ञे’ति ञत्वा आगच्छन्ति चेव गच्छन्ति च। तिसमुट्ठानिककायं चालेति न चालेतीति, अयं पन वारो इध न लब्भति। पुरिमचित्तसमुट्ठानाय उपत्थम्भनकिच्चम्पि नत्थि। या पन तस्मिं वचीद्वारे सिद्धा चेतना, याय मुसा कथेति, पेसुञ्ञं कथेति, फरुसं कथेति, सम्फं पलपति, मुसावादादीहि विरमति, इदं वचीकम्मं नाम। इतो परं सब्बं कम्मववत्थानञ्च द्वारववत्थानञ्च हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
मनोकम्मद्वारकथा
मनोकम्मद्वारकथायं पन कामावचरादिवसेन चतुब्बिधो मनो मनो नाम। तत्थ कामावचरो चतुपञ्ञासविधो होति, रूपावचरो पन्नरसविधो, अरूपावचरो द्वादसविधो, लोकुत्तरो अट्ठविधोति सब्बोपि एकूननवुतिविधो होति। तत्थ अयं नाम मनो मनोद्वारं न होतीति न वत्तब्बो। यथा हि अयं नाम चेतना कम्मं न होतीति न वत्तब्बा, अन्तमसो पञ्चविञ्ञाणसम्पयुत्तापि हि चेतना महापकरणे कम्मन्त्वेव निद्दिट्ठा, एवमेव अयं नाम मनो मनोद्वारं न होतीति न वत्तब्बो।
एत्थाह – कम्मं नामेतं किं करोतीति? आयूहति, अभिसङ्खरोति, पिण्डं करोति, चेतेति, कप्पेति, पकप्पेतीति। एवं सन्ते पञ्चविञ्ञाणचेतना किं आयूहति, अभिसङ्खरोति, पिण्डं करोति, चेतेति, कप्पेति, पकप्पेतीति?। सहजातधम्मे। सापि हि सहजाते सम्पयुत्तक्खन्धे आयूहति अभिसङ्खरोति पिण्डं करोति चेतेति कप्पेति पकप्पेतीति। किं वा इमिना वादेन? सब्बसङ्गाहिकवसेन हेतं वुत्तं। इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं – तेभूमककुसलाकुसलो एकूनतिंसविधो मनो मनोकम्मद्वारं नाम। या पन तस्मिं मनोद्वारे सिद्धा चेतना याय अभिज्झाब्यापादमिच्छादस्सनानि चेव अनभिज्झाअब्यापादसम्मादस्सनानि च गण्हाति, इदं मनोकम्मं नाम। इतो परं सब्बं कम्मववत्थानञ्च द्वारववत्थानञ्च हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति। इमानि तीणि कम्मद्वारानि नाम।
मनोकम्मद्वारकथा निट्ठिता।
कम्मकथा
इदानि यानि तीणि कम्मानि ठपेत्वा इमानि कम्मद्वारानि दस्सितानि, तानि आदिं कत्वा अवसेसस्स द्वारकथाय मातिकाठपनस्स वित्थारकथा होति। तीणि हि कम्मानि – कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मन्ति। किं पनेतं कम्मं नामाति? चेतना चेव, एकच्चे च चेतनासम्पयुत्तका धम्मा। तत्थ चेतनाय कम्मभावे इमानि सुत्तानि –
‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि, चेतयित्वा कम्मं करोति कायेन वाचाय मनसा’’ (अ॰ नि॰ ६.६३; कथा॰ ५३९)। ‘‘काये वा हि, आनन्द, सति कायसञ्चेतनाहेतु उप्पज्जति अज्झत्तं सुखदुक्खं, वाचाय वा, आनन्द, सति वचीसञ्चेतनाहेतु उप्पज्जति अज्झत्तं सुखदुक्खं; मने वा, आनन्द, सति मनोसञ्चेतनाहेतु उप्पज्जति अज्झत्तं सुखदुक्खं’’ (सं॰ नि॰ २.२५; अ॰ नि॰ ४.१७१)। ‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्मं दुक्खुद्रयं, दुक्खविपाकं; चतुब्बिधा, भिक्खवे, वचीसञ्चेतना…पे॰… तिविधा, भिक्खवे, मनोसञ्चेतना अकुसलं मनोकम्मं दुक्खुद्रयं दुक्खविपाकं तिविधा , भिक्खवे, कायसञ्चेतना कुसलं कायकम्मं सुखुद्रयं सुखविपाकं चतुब्बिधा, भिक्खवे, वचीसञ्चेतना…पे॰… तिविधा, भिक्खवे, मनोसञ्चेतना, कुसलं मनोकम्मं सुखुद्रयं सुखविपाकं’’ (कथा॰ ५३९; अ॰ नि॰ १०.२१७ थोकं विसदिसं)। ‘‘सचायं, आनन्द, समिद्धि मोघपुरिसो पाटलिपुत्तस्स परिब्बाजकस्स एवं पुट्ठो एवं ब्याकरेय्य – सञ्चेतनियं, आवुसो पाटलिपुत्त, कम्मं कत्वा कायेन वाचाय मनसा, सुखवेदनीयं सुखं सो वेदयति…पे॰… अदुक्खमसुखवेदनीयं अदुक्खमसुखं सो वेदयतीति; एवं ब्याकरमानो खो, आनन्द, समिद्धि मोघपुरिसो पाटलिपुत्तस्स परिब्बाजकस्स सम्मा ब्याकरमानो ब्याकरेय्या’’ति (म॰ नि॰ ३.३००; कथा॰ ५३९)।
इमानि ताव चेतनाय कम्मभावे सुत्तानि। चेतनासम्पयुत्तधम्मानं पन कम्मभावो कम्मचतुक्केन दीपितो। वुत्तञ्हेतं –
‘‘चत्तारिमानि , भिक्खवे, कम्मानि मया सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदितानि। कतमानि चत्तारि? अत्थि, भिक्खवे, कम्मं कण्हं कण्हविपाकं, अत्थि, भिक्खवे, कम्मं सुक्कं सुक्कविपाकं, अत्थि, भिक्खवे, कम्मं कण्हसुक्कं कण्हसुक्कविपाकं, अत्थि, भिक्खवे, कम्मं अकण्हं असुक्कं अकण्हअसुक्कविपाकं कम्मक्खयाय संवत्तति (अ॰ नि॰ ४.२३२-२३३)।… कतमञ्च, भिक्खवे, कम्मं अकण्हं असुक्कं अकण्हअसुक्कविपाकं कम्मक्खयाय संवत्तति? यदिदं सत्त बोज्झङ्गा – सतिसम्बोज्झङ्गो…पे॰… उपेक्खासम्बोज्झङ्गो, इदं वुच्चति, भिक्खवे, कम्मं अकण्हं असुक्कं अकण्हअसुक्कविपाकं कम्मक्खयाय संवत्तति (अ॰ नि॰ ४.२३८)।… कतमञ्च, भिक्खवे, कम्मं अकण्हं असुक्कं अकण्हअसुक्कविपाकं कम्मक्खयाय संवत्तति? अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो – सेय्यथिदं, सम्मादिट्ठि …पे॰… सम्मासमाधि। इदं वुच्चति, भिक्खवे, कम्मं अकण्हं असुक्कं अकण्हअसुक्कविपाकं कम्मक्खयाय संवत्तती’’ति (अ॰ नि॰ ४.२३७)।
अकुसलकम्मपथकथा
पाणातिपातो , अदिन्नादानं, कामेसुमिच्छाचारो, मुसावादो, पिसुणवाचा, फरुसवाचा, सम्फप्पलापो, अभिज्झा, ब्यापादो, मिच्छादिट्ठीति इमे पन दस अकुसलकम्मपथा नाम।
तत्थ पाणस्स अतिपातो पाणातिपातो नाम; पाणवधो, पाणघातोति वुत्तं होति। पाणोति चेत्थ वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं। तस्मिं पन पाणे पाणसञ्ञिनो जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता वधकचेतना पाणातिपातो। सो गुणविरहितेसु तिरच्छानगतादीसु पाणेसु खुद्दके पाणे अप्पसावज्जो, महासरीरे महासावज्जो। कस्मा? पयोगमहन्तताय। पयोगसमत्तेपि वत्थुमहन्तताय। गुणवन्तेसु मनुस्सादीसु अप्पगुणे अप्पसावज्जो, महागुणे महासावज्जो। सरीरगुणानं पन समभावे सति किलेसानं उपक्कमानञ्च मुदुताय अप्पसावज्जो, तिब्बताय महासावज्जोति वेदितब्बो।
तस्स पञ्च सम्भारा होन्ति – पाणो, पाणसञ्ञिता, वधकचित्तं, उपक्कमो, तेन मरणन्ति। छ पयोगा – साहत्थिको, आणत्तिको, निस्सग्गियो, थावरो, विज्जामयो, इद्धिमयोति। इमस्मिं पनत्थे वित्थारियमाने अतिपपञ्चो होति। तस्मा तं न वित्थारयाम। अञ्ञञ्च एवरूपं अत्थिकेहि पन समन्तपासादिकं विनयट्ठकथं (पारा॰ अट्ठ॰ २.१७२) ओलोकेत्वा गहेतब्बं।
अदिन्नस्स आदानं ‘अदिन्नादानं’; परस्सहरणं, थेय्यं, चोरिकाति वुत्तं होति। तत्थ अदिन्नन्ति परपरिग्गहितं, यत्थ परो यथाकामकारितं आपज्जन्तो अदण्डारहो अनुपवज्जो च होति। तस्मिं परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्ञिनो तदादायकउपक्कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना अदिन्नादानं। तं हीने परसन्तके अप्पसावज्जं, पणीते महासावज्जं। कस्मा? वत्थुपणीतताय। वत्थुसमत्ते सति गुणाधिकानं सन्तके वत्थुस्मिं महासावज्जं। तंतंगुणाधिकं उपादाय ततो ततो हीनगुणस्स सन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्जं।
तस्स पञ्च सम्भारा होन्ति – परपरिग्गहितं, परपरिग्गहितसञ्ञिता, थेय्यचित्तं, उपक्कमो , तेन हरणन्ति। छ पयोगा – साहत्थिकादयोव। ते च खो यथानुरूपं थेय्यावहारो, पसय्हावहारो, पटिच्छन्नावहारो, परिकप्पावहारो, कुसावहारोति इमेसं पञ्चन्नं अवहारानं वसेन पवत्तन्ति। अयमेत्थ सङ्खेपो। वित्थारो पन समन्तपासादिकायं (पारा॰ अट्ठ॰ १.१३८) वुत्तो।
‘कामेसु मिच्छाचारो’ति एत्थ पन ‘कामेसू’ति मेथुनसमाचारेसु; ‘मिच्छाचारो’ति एकन्तनिन्दितो लामकाचारो। लक्खणतो पन असद्धम्माधिप्पायेन कायद्वारप्पवत्ता अगमनीयट्ठानवीतिक्कमचेतना कामेसुमिच्छाचारो।
कुसलकम्मपथकथा
पाणातिपातादीहि पन विरतियो अनभिज्झाअब्यापादसम्मादिट्ठियो चाति इमे दस कुसलकम्मपथा नाम। तत्थ पाणातिपातादयो वुत्तत्था एव। पाणातिपातादीहि एताय विरमन्ति, सयं वा विरमति, विरमणमत्तमेव वा एतन्ति विरति। या पाणातिपाता विरमन्तस्स ‘‘या तस्मिं समये पाणातिपाता आरति विरती’’ति (ध॰ स॰ २९९-३०१) एवं वुत्ता कुसलचित्तसम्पयुत्ता विरति, सा पभेदतो तिविधा होति – सम्पत्तविरति, समादानविरति, समुच्छेदविरतीति।
तत्थ असमादिन्नसिक्खापदानं अत्तनो जातिवयबाहुसच्चादीनि पच्चवेक्खित्वा ‘अयुत्तं अम्हाकं एवरूपं पापं कातु’न्ति सम्पत्तं वत्थुं अवीतिक्कमन्तानं उप्पज्जमाना विरति ‘सम्पत्तविरती’ति वेदितब्बा – सीहळदीपे चक्कनउपासकस्स विय। तस्स किर दहरकालेयेव मातुया रोगो उप्पज्जि। वेज्जेन च ‘अल्लससमंसं लद्धुं वट्टती’ति वुत्तं। ततो चक्कनस्स भाता ‘गच्छ, तात, खेत्तं आहिण्डाही’ति चक्कनं पेसेसि। सो तत्थ गतो। तस्मिञ्च समये एको ससो तरुणसस्सं खादितुं आगतो होति। सो तं दिस्वाव वेगेन धावन्तो वल्लिया बद्धो ‘किरि किरी’ति सद्दमकासि। चक्कनो तेन सद्देन गन्त्वा तं गहेत्वा चिन्तेसि – ‘मातु भेसज्जं करोमी’ति। पुन चिन्तेसि – ‘न मेतं पतिरूपं य्वाहं मातु जीवितकारणा परं जीविता वोरोपेय्य’न्ति। अथ नं ‘गच्छ, अरञ्ञे ससेहि सद्धिं तिणोदकं परिभुञ्जा’ति मुञ्चि। भातरा च ‘किं तात ससो लद्धो’ति पुच्छितो तं पवत्तिं आचिक्खि। ततो नं भाता परिभासि। सो मातुसन्तिकं गन्त्वा ‘यतो अहं जातो नाभिजानामि सञ्चिच्च पाणं जीविता वोरोपेता’ति सच्चं वत्वा अट्ठासि। तावदेवस्स माता अरोगा अहोसि।
समादिन्नसिक्खापदानं पन सिक्खापदसमादाने च ततुत्तरिञ्च अत्तनो जीवितम्पि परिच्चजित्वा वत्थुं अवीतिक्कमन्तानं उप्पज्जमाना विरति ‘समादानविरती’ति वेदितब्बा। उत्तरवड्ढमानपब्बतवासीउपासकस्स विय। सो किर अम्बरियविहारवासिनो पिङ्गलबुद्धरक्खितत्थेरस्स सन्तिके सिक्खापदानि गहेत्वा खेत्तं कसति। अथस्स गोणो नट्ठो। सो तं गवेसन्तो उत्तरवड्ढमानपब्बतं आरुहि। तत्र नं महासप्पो अग्गहेसि। सो चिन्तेसि – ‘इमायस्स तिखिणवासिया सीसं छिन्दामी’ति। पुन चिन्तेसि – ‘न मेतं पतिरूपं य्वाहं भावनीयस्स गरुनो सन्तिके सिक्खापदानि गहेत्वा भिन्देय्य’न्ति एवं यावततियं चिन्तेत्वा ‘जीवितं परिच्चजामि, न सिक्खापद’न्ति अंसे ठपितं तिखिणदण्डवासिं अरञ्ञे छड्डेसि। तावदेव नं महावाळो मुञ्चित्वा अगमासीति।
अरियमग्गसम्पयुत्ता पन विरति ‘समुच्छेदविरती’ति वेदितब्बा, यस्सा उप्पत्तितो पभुति ‘पाणं घातेस्सामी’ति अरियपुग्गलानं चित्तम्पि नुप्पज्जतीति।
इदानि यथा अकुसलानं एवं इमेसम्पि कुसलकम्मपथानं धम्मतो कोट्ठासतो आरम्मणतो वेदनातो मूलतोति पञ्चहाकारेहि विनिच्छयो वेदितब्बो –
कम्मपथसंसन्दनकथा
इदानि इमस्मिं ठाने कम्मपथसंसन्दनं नाम वेदितब्बं। पञ्चफस्सद्वारवसेन हि उप्पन्नो असंवरो अकुसलं मनोकम्ममेव होति। मनोफस्सद्वारवसेन उप्पन्नो तीणिपि कम्मानि होन्ति – सो हि कायद्वारे चोपनप्पत्तो अकुसलं कायकम्मं होति, वचीद्वारे अकुसलं वचीकम्मं, उभयत्थ चोपनं अप्पत्तो अकुसलं मनोकम्मं। पञ्चअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नोपि अकुसलं मनोकम्ममेव होति। चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो अकुसलं कायकम्ममेव होति, वाचाअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो अकुसलं वचीकम्ममेव होति, मनोअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो अकुसलं मनोकम्ममेव होति। तिविधं कायदुच्चरितं अकुसलं कायकम्ममेव होति, चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं अकुसलं वचीकम्ममेव होति, तिविधं मनोदुच्चरितं अकुसलं मनोकम्ममेव होति।
पञ्चफस्सद्वारवसेन उप्पन्नो संवरोपि कुसलं मनोकम्ममेव होति। मनोफस्सद्वारवसेन उप्पन्नो पन अयम्पि, असंवरो विय, तीणिपि कम्मानि होन्ति। पञ्चसंवरद्वारवसेन उप्पन्नोपि कुसलं मनोकम्ममेव होति, चोपनकायसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो कुसलं कायकम्ममेव होति, वाचासंवरद्वारवसेन उप्पन्नो कुसलं वचीकम्ममेव होति, मनोसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो कुसलं मनोकम्ममेव होति। तिविधं कायसुचरितं कुसलं कायकम्ममेव होति, चतुब्बिधं वचीसुचरितं कुसलं वचीकम्ममेव होति, तिविधं मनोसुचरितं कुसलं मनोकम्ममेव होति।
अकुसलं कायकम्मं पञ्चफस्सद्वारवसेन नुप्पज्जति; मनोफस्सद्वारवसेनेव उप्पज्जति। तथा अकुसलं वचीकम्मं। अकुसलं मनोकम्मं पन छफस्सद्वारवसेन उप्पज्जति; तं कायवचीद्वारेसु चोपनं पत्तं अकुसलं कायवचीकम्मं होति, चोपनं अप्पत्तं अकुसलं मनोकम्ममेव। यथा च पञ्चफस्सद्वारवसेन, एवं पञ्चअसंवरद्वारवसेनपि अकुसलं कायकम्मं नुप्पज्जति, चोपनकायअसंवरद्वारवसेन पन वाचाअसंवरद्वारवसेन च उप्पज्जति; मनोअसंवरद्वारवसेन नुप्पज्जति। अकुसलं वचीकम्मम्पि पञ्चअसंवरद्वारवसेन नुप्पज्जति, चोपनकायवाचाअसंवरद्वारवसेन उप्पज्जति; मनोअसंवरद्वारवसेन नुप्पज्जति। अकुसलं मनोकम्मं अट्ठअसंवरद्वारवसेनपि उप्पज्जतेव। कुसलकायकम्मादीसुपि एसेव नयो।
अयं पन विसेसो – यथा अकुसलकायकम्मवचीकम्मानि मनोअसंवरद्वारवसेन नुप्पज्जन्ति, न तथा एतानि। एतानि पन कायङ्गवाचङ्गं अचोपेत्वा सिक्खापदानि गण्हन्तस्स मनोसंवरद्वारेपि उप्पज्जन्ति एव। तत्थ कामावचरं कुसलं चित्तं तिविधकम्मद्वारवसेन उप्पज्जति, पञ्चविञ्ञाणद्वारवसेन नुप्पज्जति; ‘यमिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं, सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा’ति इमिना पन नयेन छफस्सद्वारवसेन उप्पज्जति; अट्ठअसंवरद्वारवसेन नुप्पज्जति, अट्ठसंवरद्वारवसेन उप्पज्जति; दसअकुसलकम्मपथवसेन नुप्पज्जति, दसकुसलकम्मपथवसेन उप्पज्जति; तस्मा इदम्पि चित्तं तिविधकम्मद्वारवसेन वा उप्पन्नं होतु, छफस्सद्वारवसेन वा, अट्ठसंवरद्वारवसेन वा दसकुसलकम्मपथवसेन वा। ‘‘कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति…पे॰… रूपारम्मणं वा…पे॰… धम्मारम्मणं वा’’ति वुत्ते सब्बं वुत्तमेव होतीति।
धम्मुद्देसवारो
फस्सपञ्चमकरासिवण्णना
तस्मिं समयेति इदं अनियमनिद्दिट्ठस्स समयस्स नियमतो पटिनिद्देसवचनं। तस्मा ‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव समये फस्सो होति…पे॰… अविक्खेपो होती’ति अयमत्थो वेदितब्बो। तत्थ यथेव चित्तं एवं फस्सादीसुपि फस्सो होति। किं होति? ‘कामावचरो होति, कुसलो होति, उप्पन्नो होति, सोमनस्ससहगतो होती’तिआदिना नयेन लब्भमानपदवसेन योजना कातब्बा। वेदनायञ्हि ‘सोमनस्ससहगता’ति पञ्ञिन्द्रिये च ‘ञाणसम्पयुत्त’न्ति न लब्भति, तस्मा ‘लब्भमानपदवसेना’ति वुत्तं। इदं अट्ठकथामुत्तकं आचरियानं मतं; न पनेतं सारतो दट्ठब्बं।
कस्मा पनेत्थ फस्सोव पठमं वुत्तोति? चित्तस्स पठमाभिनिपातत्ता। आरम्मणस्मिञ्हि चित्तस्स पठमाभिनिपातो हुत्वा फस्सो आरम्मणं फुसमानो उप्पज्जति, तस्मा पठमं वुत्तो। फस्सेन पन फुसित्वा वेदनाय वेदयति, सञ्ञाय सञ्जानाति, चेतनाय चेतेति। तेन वुत्तं – ‘‘फुट्ठो, भिक्खवे, वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाति फुट्ठो चेतेती’’ति।
अपिच , अयं फस्सो नाम यथा पासादं पत्वा थम्भो नाम सेसदब्बसम्भारानं बलवपच्चयो, तुलासङ्घाटभित्तिपादकूटगोपानसीपक्खपासकमुखवट्टियो थम्भाबद्धा थम्भे पतिट्ठिता, एवमेव सहजातसम्पयुत्तधम्मानं बलवपच्चयो होति। थम्भसदिसो हि एस। अवसेसा दब्बसम्भारसदिसाति। तस्मापि पठमं वुत्तो। इदं पन अकारणं। एकचित्तस्मिञ्हि उप्पन्नधम्मानं ‘अयं पठमं उप्पन्नो अयं पच्छा’ति इदं वत्तुं न लब्भा। बलवपच्चयभावेपि फस्सस्स कारणं न दिस्सति। देसनावारेनेव पन फस्सो पठमं वुत्तो। वेदना होति फस्सो होति, सञ्ञा होति फस्सो होति, चेतना होति फस्सो होति, चित्तं होति फस्सो होति, वेदना होति सञ्ञा होति, चेतना होति वितक्को होतीति आहरितुम्पि हि वट्टेय्य। देसनावारेन पन फस्सोव पठमं वुत्तोति वेदितब्बो। यथा चेत्थ एवं सेसधम्मेसुपि पुब्बापरक्कमो नाम न परियेसितब्बो। वचनत्थलक्खणरसादीहि पन धम्मा एव परियेसितब्बा।
सेय्यथिदं – फुसतीति फस्सो। स्वायं फुसनलक्खणो, सङ्घट्टनरसो, सन्निपातपच्चुपट्ठानो, आपाथगतविसयपदट्ठानो।
अयञ्हि अरूपधम्मोपि समानो आरम्मणे फुसनाकारेनेव पवत्ततीति फुसनलक्खणो। एकदेसेन च अनल्लीयमानोपि रूपं विय चक्खुं, सद्दो विय च सोतं, चित्तं आरम्मणञ्च सङ्घट्टेतीति सङ्घट्टनरसो। वत्थारम्मणसङ्घट्टनतो वा उप्पन्नत्ता सम्पत्तिअत्थेनपि रसेन सङ्घट्टनरसोति वेदितब्बो। वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं – ‘‘चतुभूमकफस्सो हि नोफुसनलक्खणो नाम नत्थि। सङ्घट्टनरसो पन पञ्चद्वारिकोव होति। पञ्चद्वारिकस्स हि फुसनलक्खणोतिपि सङ्घट्टनरसोतिपि नामं; मनोद्वारिकस्स फुसनलक्खणोत्वेव नामं, न सङ्घट्टनरसो’’ति।
धम्मुद्देसवारो
झानङ्गरासिवण्णना
वितक्केतीति वितक्को; वितक्कनं वा वितक्को; ऊहनन्ति वुत्तं होति। स्वायं आरम्मणे चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणो। सो हि आरम्मणे चित्तं आरोपेति। यथा हि कोचि राजवल्लभं ञातिं वा मित्तं वा निस्साय राजगेहं आरोहति, एवं वितक्कं निस्साय चित्तं आरम्मणं आरोहति। तस्मा सो आरम्मणे चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणोति वुत्तो। नागसेनत्थेरो पनाह – आकोटनलक्खणो वितक्को। ‘‘यथा, महाराज, भेरी आकोटिता अथ पच्छा अनुरवति अनुसद्दायति, एवमेव खो, महाराज, यथा आकोटना एवं वितक्को दट्ठब्बो। यथा पच्छा अनुरवना अनुसद्दायना एवं विचारो दट्ठब्बो’’ति (मि॰ प॰ २.३.१४ थोकं विसदिसं)। स्वायं आहननपरियाहननरसो। तथा हि तेन योगावचरो आरम्मणं वितक्काहतं वितक्कपरियाहतं करोतीति वुच्चति। आरम्मणे चित्तस्स आनयनपच्चुपट्ठानो।
आरम्मणे तेन चित्तं विचरतीति विचारो; विचरणं वा विचारो। अनुसञ्चरणन्ति वुत्तं होति। स्वायं आरम्मणानुमज्जनलक्खणो। तत्थ सहजातानुयोजनरसो। चित्तस्स अनुप्पबन्धपच्चुपट्ठानो। सन्तेपि च नेसं कत्थचि अवियोगे ओळारिकट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन च घण्टाभिघातो विय अभिनिरोपनट्ठेन च चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्को । सुखुमट्ठेन अनुमज्जनसभावट्ठेन च घण्टानुरवो विय अनुप्पबन्धो विचारो। विप्फारवा चेत्थ वितक्को, पठमुप्पत्तिकाले परिप्फन्दभूतो चित्तस्स। आकासे उप्पतितुकामस्स पक्खिनो पक्खविक्खेपो विय। पदुमाभिमुखपातो विय च गन्धानुबद्धचेतसो भमरस्स। सन्तवुत्ति विचारो नातिपरिप्फन्दनभावो चित्तस्स, आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खप्पसारणं विय, परिब्भमनं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स भमरस्स पदुमस्स उपरिभागे।
अट्ठकथायं पन ‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्को। सो हि एकग्गो हुत्वा अप्पेति वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय। अनुमज्जभावेन पवत्तो विचारो। सो हि आरम्मणं अनुमज्जतीति वुत्तं, तं अनुप्पबन्धनेन पवत्तियं अतिविय युज्जति। सो पन नेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति। अपिच मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलवालण्डुपकेन परिमज्जन्तस्स दळ्हग्गहणहत्थो विय वितक्को, परिमज्जनहत्थो विय विचारो। तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्को, इतो चितो च सञ्चरणहत्थो विय विचारो। तथा मण्डलं करोन्तस्स मज्झे सन्निरुम्भित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्को, बहिपरिब्भमनकण्टको विय अनुमज्जमानो विचारो।
पिणयतीति पीति। सा सम्पियायनलक्खणा। कायचित्तपीणनरसा, फरणरसा वा। ओदग्यपच्चुपट्ठाना। सा पनेसा खुद्दिकापीति, खणिकापीति, ओक्कन्तिकापीति, उब्बेगापीति, फरणापीतीति पञ्चविधा होति।
इन्द्रियरासिवण्णना
सद्दहन्ति एताय, सयं वा सद्दहति, सद्दहनमत्तमेव वा एसाति सद्धा। साव अस्सद्धियस्स अभिभवनतो अधिपतियट्ठेन इन्द्रियं। अधिमोक्खलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं। सद्धाव इन्द्रियं सद्धिन्द्रियं। सा पनेसा सम्पसादनलक्खणा च सद्धा सम्पक्खन्दनलक्खणा च।
यथा हि रञ्ञो चक्कवत्तिस्स उदकप्पसादको मणि उदके पक्खित्तो पङ्कसेवालपणककद्दमं सन्निसीदापेति, उदकं अच्छं करोति विप्पसन्नं अनाविलं, एवमेव सद्धा उप्पज्जमाना नीवरणे विक्खम्भेति, किलेसे सन्निसीदापेति, चित्तं पसादेति, अनाविलं करोति। पसन्नेन चित्तेन योगावचरो कुलपुत्तो दानं देति, सीलं समादियति, उपोसथकम्मं करोति, भावनं आरभति। एवं ताव सद्धा सम्पसादनलक्खणाति वेदितब्बा। तेनाह आयस्मा नागसेनो –
‘‘यथा, महाराज, राजा चक्कवत्ति चतुरङ्गिनिया सेनाय सद्धिं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो परित्तं उदकं तरेय्य, तं उदकं हत्थीहि च अस्सेहि च रथेहि च पत्तीहि च सङ्खुभितं भवेय्य आविलं लुलितं कललीभूतं, उत्तिण्णो च राजा चक्कवत्ति मनुस्से आणापेय्य ‘पानीयं भणे आहरथ, तं पिविस्सामी’ति। रञ्ञो च उदकप्पसादको मणि भवेय्य। ‘एवं देवा’ति खो ते मनुस्सा रञ्ञो चक्कवत्तिस्स पटिस्सुत्वा तं उदकप्पसादकं मणिं उदके पक्खिपेय्युं। तस्मिं उदके पक्खित्तमत्ते पङ्कसेवालपणकं विगच्छेय्य, कद्दमो च सन्निसीदेय्य, अच्छं भवेय्य उदकं विप्पसन्नं अनाविलं, ततो रञ्ञो चक्कवत्तिस्स पानीयं उपनामेय्युं – ‘पिवतु देवो पानीय’न्ति।
‘‘यथा , महाराज, उदकं एवं चित्तं दट्ठब्बं। यथा ते मनुस्सा एवं योगावचरो दट्ठब्बो। यथा पङ्कसेवालपणकं कद्दमो च एवं किलेसा दट्ठब्बा। यथा उदकप्पसादको मणि एवं सद्धा दट्ठब्बा। यथा उदकप्पसादके मणिम्हि पक्खित्तमत्ते पङ्कसेवालपणकं विगच्छति कद्दमो च सन्निसीदति, अच्छं भवति उदकं विप्पसन्नं अनाविलं, एवमेव खो, महाराज, सद्धा उप्पज्जमाना नीवरणे विक्खम्भेति, विनीवरणं चित्तं होति अच्छं विप्पसन्नं अनाविल’’न्ति (मि॰ प॰ २.१.१०)।
यथा पन कुम्भिलमकरगाहरक्खसादिकिण्णं पूरं महानदिं आगम्म भीरुकजनो उभोसु तीरेसु तिट्ठति। सङ्गामसूरो पन महायोधो आगन्त्वा ‘कस्मा ठितत्था’ति पुच्छित्वा ‘सप्पटिभयभावेन ओतरितुं न विसहामा’ति वुत्ते सुनिसितं असिं गहेत्वा ‘मम पच्छतो एथ, मा भायित्था’ति वत्वा नदिं ओतरित्वा आगतागते कुम्भिलादयो पटिबाहित्वा ओरिमतीरतो मनुस्सानं सोत्थिभावं करोन्तो पारिमतीरं नेति। पारिमतीरतोपि सोत्थिना ओरिमतीरं आनेति। एवमेव दानं ददतो सीलं रक्खतो उपोसथकम्मं करोतो भावनं आरभतो सद्धा पुब्बङ्गमा पुरेचारिका होति। तेन वुत्तं ‘सम्पक्खन्दनलक्खणा च सद्धा’ति।
मग्गङ्गरासिवण्णना
सम्मादिट्ठिआदीसु दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि। अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो, पग्गहनट्ठेन सम्मावायामो, उपट्ठानट्ठेन सम्मासति, अविक्खेपनट्ठेन सम्मासमाधीति वेदितब्बो। वचनत्थतो पन सम्मा पस्सति, सम्मा वा ताय पस्सन्तीति सम्मादिट्ठि। सम्मा सङ्कप्पेति, सम्मा वा तेन सङ्कप्पेन्तीति सम्मासङ्कप्पो। सम्मा वायामेति, सम्मा वा तेन वायमन्तीति सम्मावायामो। सम्मा सरति, सम्मा वा ताय सरन्तीति सम्मासति। सम्मा समाधियति, सम्मा वा तेन समाधियन्तीति सम्मासमाधि। अपिच, पसत्था सुन्दरा वा दिट्ठि सम्मादिट्ठीति। इमिनापि नयेन तेसं वचनत्थो वेदितब्बो। लक्खणादीनि पन हेट्ठा वुत्तानेव।
बलरासिवण्णना
सद्धाबलादीसुपि सद्धादीनि वुत्तत्थानेव। अकम्पियट्ठेन पन बलन्ति वेदितब्बं। एवमेतेसु अस्सद्धिये न कम्पतीति सद्धाबलं। कोसज्जे न कम्पतीति वीरियबलं। मुट्ठस्सच्चे न कम्पतीति सतिबलं। उद्धच्चे न कम्पतीति समाधिबलं। अविज्जाय न कम्पतीति पञ्ञाबलं। अहिरिके न कम्पतीति हिरिबलं। अनोत्तप्पे न कम्पतीति ओत्तप्पबलन्ति। अयं उभयपदवसेन अत्थवण्णना होति।
तत्थ पुरिमानि पञ्च हेट्ठा लक्खणादीहि पकासितानेव। पच्छिमद्वये कायदुच्चरितादीहि हिरियतीति हिरी; लज्जायेतं अधिवचनं। तेहि एव ओत्तप्पतीति ओत्तप्पं; पापतो उब्बेगस्सेतं अधिवचनं। तेसं नानाकरणदीपनत्थं ‘समुट्ठानं अधिपति लज्जा भयलक्खणेन चा’ति इमं मातिकं ठपेत्वा अयं वित्थारकथा वुत्ता।
अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी नाम; बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं नाम। अत्ताधिपति हिरी नाम; लोकाधिपति ओत्तप्पं नाम। लज्जासभावसण्ठिता हिरी नाम; भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं नाम। सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी नाम; वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं नाम।
तत्थ अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति – जातिं पच्चवेक्खित्वा, वयं पच्चवेक्खित्वा, सूरभावं पच्चवेक्खित्वा, बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा। कथं? ‘पापकरणं नामेतं न जातिसम्पन्नानं कम्मं, हीनजच्चानं केवट्टादीनं इदं कम्मं। मादिसस्स जातिसम्पन्नस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’न्ति, एवं ताव जातिं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति। तथा ‘पापकरणं नामेतं दहरेहि कत्तब्बं कम्मं, मादिसस्स वये ठितस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’न्ति, एवं वयं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति। तथा ‘पापकम्मं नामेतं दुब्बलजातिकानं कम्मं, न सूरभावानं। मादिसस्स सूरभावसम्पन्नस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’न्ति, एवं सूरभावं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति। तथा ‘पापकम्मं नामेतं अन्धबालानं कम्मं, न पण्डितानं। मादिसस्स पण्डितस्स बहुस्सुतस्स इदं कम्मं कातुं न युत्त’न्ति, एवं बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति। एवं अज्झत्तसमुट्ठानहिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति। समुट्ठापेत्वा च पन अत्तनो चित्ते हिरिं पवेसेत्वा पापकम्मं न करोति। एवं अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी नाम होति।
कथं बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं नाम? सचे त्वं पापकम्मं करिस्ससि चतूसु परिसासु गरहप्पत्तो भविस्ससि।
गरहिस्सन्ति तं विञ्ञू, असुचिं नागरिको यथा।
मूलरासिवण्णना
न लुब्भन्ति एतेन, सयं वा न लुब्भति, अलुब्भनमत्तमेव वा तन्ति अलोभो। अदोसामोहेसुपि एसेव नयो। तेसु अलोभो आरम्मणे चित्तस्स अगेधलक्खणो, अलग्गभावलक्खणो वा कमलदले जलबिन्दु विय। अपरिग्गहणरसो मुत्तभिक्खु विय । अनल्लीनभावपच्चुपट्ठानो असुचिम्हि पतितपुरिसो विय। अदोसो अचण्डिक्कलक्खणो, अविरोधलक्खणो वा अनुकूलमित्तो विय। आघातविनयरसो परिळाहविनयरसो वा चन्दनं विय। सोम्मभावपच्चुपट्ठानो पुण्णचन्दो विय। अमोहो लक्खणादीहि हेट्ठा पञ्ञिन्द्रियपदे विभावितो एव।
इमेसु पन तीसु अलोभो मच्छेरमलस्स पटिपक्खो, अदोसो दुस्सील्यमलस्स, अमोहो कुसलेसु धम्मेसु अभावनाय पटिपक्खो। अलोभो चेत्थ दानहेतु, अदोसो सीलहेतु, अमोहो भावनाहेतु। तेसु च अलोभेन अनधिकं गण्हाति, लुद्धस्स अधिकग्गहणतो। अदोसेन अनूनं, दुट्ठस्स ऊनग्गहणतो। अमोहेन अविपरीतं, मूळ्हस्स विपरीतग्गहणतो।
अलोभेन चेत्थ विज्जमानं दोसं दोसतो धारेन्तो दोसे पवत्तति; लुद्धो हि दोसं पटिच्छादेति। अदोसेन विज्जमानं गुणं गुणतो धारेन्तो गुणे पवत्तति; दुट्ठो हि गुणं मक्खेति। अमोहेन याथावसभावं याथावसभावतो धारेन्तो याथावसभावे पवत्तति। मूळ्हो हि ‘तच्छं अतच्छन्ति अतच्छं च तच्छ’न्ति गण्हाति। अलोभेन च पियविप्पयोगदुक्खं न होति, लुद्धस्स पियसभावतो पियविप्पयोगासहनतो च। अदोसेन अप्पियसम्पयोगदुक्खं न होति, दुट्ठस्स हि अप्पियसभावतो अप्पियसम्पयोगासहनतो च। अमोहेन इच्छितालाभदुक्खं न होति, अमूळ्हस्स हि ‘तं कुतेत्थ लब्भा’तिएवमादिपच्चवेक्खणसम्भवतो (दी॰ नि॰ ३.३४; अ॰ नि॰ ९.३०)।
अलोभेन चेत्थ जातिदुक्खं न होति, अलोभस्स तण्हापटिपक्खतो तण्हामूलकत्ता च जातिदुक्खस्स। अदोसेन जरादुक्खं न होति, तिक्खदोसस्स खिप्पं जरासम्भवतो। अमोहेन मरणदुक्खं न होति, सम्मोहमरणञ्हि दुक्खं, न चेतं अमूळ्हस्स होति। अलोभेन च गहट्ठानं, अमोहेन पब्बजितानं, अदोसेन पन सब्बेसम्पि सुखसंवासता होति।
विसेसतो चेत्थ अलोभेन पेत्तिविसये उपपत्ति न होति। येभुय्येन हि सत्ता तण्हाय पेत्तिविसयं उपपज्जन्ति, तण्हाय च पटिपक्खो अलोभो। अदोसेन निरये उपपत्ति न होति। दोसेन हि चण्डजातिताय दोससदिसं निरयं उपपज्जन्ति। दोसस्स च पटिपक्खो अदोसो। अमोहेन तिरच्छानयोनियं निब्बत्ति न होति। मोहेन हि निच्चसम्मूळ्हं तिरच्छानयोनिं उपपज्जन्ति। मोहस्स पटिपक्खो च अमोहो। एतेसु च अलोभो रागवसेन उपगमनस्स अभावकरो, अदोसो दोसवसेन अपगमनस्स, अमोहो मोहवसेन अमज्झत्तभावस्स।
तीहिपि चेतेहि यथापटिपाटिया नेक्खम्मसञ्ञा अब्यापादसञ्ञा अविहिंसासञ्ञाति इमा तिस्सो। असुभसञ्ञा अप्पमाणसञ्ञा धातुसञ्ञाति इमा च तिस्सो सञ्ञायो होन्ति। अलोभेन पन कामसुखल्लिकानुयोगअन्तस्स, अदोसेन अत्तकिलमथानुयोगअन्तस्स परिवज्जनं होति; अमोहेन मज्झिमाय पटिपत्तिया पटिपज्जनं। तथा अलोभेन अभिज्झाकायगन्थस्स पभेदनं होति, अदोसेन ब्यापादकायगन्थस्स, अमोहेन सेसगन्थद्वयस्स। पुरिमानि च द्वे सतिपट्ठानानि पुरिमानं द्विन्नं आनुभावेन, पच्छिमानि पच्छिमस्सेव आनुभावेन इज्झन्ति।
कम्मपथरासिवण्णना
नाभिज्झायतीति अनभिज्झा। कायिकचेतसिकसुखं इधलोकपरलोकहितं गुणानुभावपटिलद्धं कित्तिसद्दञ्च न ब्यापादेतीति अब्यापादो। सम्मा पस्सति, सोभना वा दिट्ठीति सम्मादिट्ठि। अलोभादीनंयेव तानि नामानि। हेट्ठा पनेते धम्मा मूलवसेन गहिता, इध कम्मपथवसेनाति वेदितब्बा।
लोकपालदुकवण्णना
हिरोत्तप्पानिपि हेट्ठा बलवसेन गहितानि, इध लोकपालवसेन। लोकञ्हि इमे द्वे धम्मा पालयन्ति। यथाह –
‘‘द्वेमे, भिक्खवे, सुक्का धम्मा लोकं पालेन्ति। कतमे द्वे? हिरी च ओत्तप्पञ्च । इमे खो, भिक्खवे, द्वे सुक्का धम्मा लोकं पालेन्ति । सचे, भिक्खवे, द्वे सुक्का धम्मा लोकं न पालेय्युं, नयिध पञ्ञायेथ माताति वा, मातुच्छाति वा, मातुलानीति वा, आचरियभरियाति वा, गरूनं दाराति वा। सम्भेदं लोको अगमिस्स यथा अजेळका कुक्कुटसूकरा सोणसिङ्गाला। यस्मा च खो, भिक्खवे, इमे द्वे सुक्का धम्मा लोकं पालेन्ति, तस्मा पञ्ञायति माताति वा मातुच्छाति वा मातुलानीति वा आचरियभरियाति वा गरूनं दाराति वा’’ति (अ॰ नि॰ २.९)।
पस्सद्धादियुगलवण्णना
कायस्स पस्सम्भनं कायपस्सद्धि। चित्तस्स पस्सम्भनं चित्तपस्सद्धि। कायोति चेत्थ वेदनादयो तयो खन्धा। उभोपि पनेता एकतो कत्वा कायचित्तदरथवूपसमलक्खणा कायचित्तपस्सद्धियो, कायचित्तदरथनिम्मद्दनरसा, कायचित्तानं अपरिप्फन्दसीतिभावपच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना। कायचित्तानं अवूपसमकरउद्धच्चादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा।
कायस्स लहुभावो कायलहुता। चित्तस्स लहुभावो चित्तलहुता। ता कायचित्तगरुभाववूपसमलक्खणा, कायचित्तगरुभावनिम्मद्दनरसा, कायचित्तानं अदन्धतापच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना। कायचित्तानं गरुभावकरथिनमिद्धादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा।
कायस्स मुदुभावो कायमुदुता। चित्तस्स मुदुभावो चित्तमुदुता। ता कायचित्तथद्धभाववूपसमलक्खणा, कायचित्तथद्धभावनिम्मद्दनरसा, अप्पटिघातपच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना। कायचित्तानं थद्धभावकरदिट्ठिमानादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा।
कायस्स कम्मञ्ञभावो कायकम्मञ्ञता। चित्तस्स कम्मञ्ञभावो चित्तकम्मञ्ञता। ता कायचित्तअकम्मञ्ञभाववूपसमलक्खणा, कायचित्तानं अकम्मञ्ञभावनिम्मद्दनरसा, कायचित्तानं आरम्मणकरणसम्पत्तिपच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना। कायचित्तानं अकम्मञ्ञभावकरावसेसनीवरणपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा। ता पसादनीयवत्थूसु पसादावहा, हितकिरियासु विनियोगक्खेमभावावहा सुवण्णविसुद्धि वियाति दट्ठब्बा।
कायस्स पागुञ्ञभावो कायपागुञ्ञता। चित्तस्स पागुञ्ञभावो चित्तपागुञ्ञता। ता कायचित्तानं अगेलञ्ञभावलक्खणा, कायचित्तगेलञ्ञनिम्मद्दनरसा, निरादीनवपच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना। कायचित्तगेलञ्ञकरअस्सद्धियादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा।
कायस्स उजुकभावो कायुजुकता। चित्तस्स उजुकभावो चित्तुजुकता। ता कायचित्तानं अज्जवलक्खणा, कायचित्तकुटिलभावनिम्मद्दनरसा, अजिम्हतापच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना। कायचित्तानं कुटिलभावकरमायासाठेय्यादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा।
सरतीति सति। सम्पजानातीति सम्पजञ्ञं; समन्ततो पकारेहि जानातीति अत्थो। सात्थकसम्पजञ्ञं सप्पायसम्पजञ्ञं गोचरसम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञन्ति इमेसं चतुन्नं पनस्स वसेन भेदो वेदितब्बो। लक्खणादीनि च तेसं सतिन्द्रियपञ्ञिन्द्रियेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि। इति हेट्ठा वुत्तमेवेतं धम्मद्वयं पुन इमस्मिं ठाने उपकारवसेन गहितं।
येवापनकवण्णना
ये वा पन तस्मिं समये अञ्ञेपि अत्थि पटिच्चसमुप्पन्ना अरूपिनो धम्मा, इमे धम्मा कुसलाति ‘फस्सो होति…पे॰… अविक्खेपो होती’ति न केवलं पदपटिपाटिया उद्दिट्ठा इमे परोपण्णासधम्मा एव, अथ खो यस्मिं समये कामावचरं तिहेतुकं सोमनस्ससहगतं पठमं असङ्खारिकं महाचित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिं समये ये वा पन अञ्ञेपि तेहियेव फस्सादीहि सम्पयुत्ता हुत्वा पवत्तमाना अत्थि, अत्तनो अत्तनो अनुरूपं पच्चयं पटिच्च समुप्पन्ना रूपाभावेन अरूपिनो, सभावतो उपलब्भमाना धम्मा सब्बेपि इमे धम्मा कुसला।
एत्तावता चित्तङ्गवसेन पाळियं आरुळ्हे परोपण्णासधम्मे दीपेत्वा येवापनकवसेन अपरेपि नव धम्मे धम्मराजा दीपेति। तेसु तेसु हि सुत्तपदेसु ‘छन्दो अधिमोक्खो मनसिकारो तत्रमज्झत्तता करुणा मुदिता कायदुच्चरितविरति वचीदुच्चरितविरति मिच्छाजीवविरती’ति इमे नव धम्मा पञ्ञायन्ति। इमस्मिञ्चापि महाचित्ते कत्तुकम्यताकुसलधम्मच्छन्दो अत्थि, चित्तङ्गवसेन पन पाळियं न आरुळ्हो। सो इध येवापनकवसेन गहितो।
अधिमोक्खो अत्थि, मनसिकारो अत्थि, तत्रमज्झत्तता अत्थि। मेत्तापुब्बभागो अत्थि; सो अदोसे गहिते गहितो एव होति। करुणापुब्बभागो अत्थि, मुदितापुब्बभागो अत्थि। उपेक्खापुब्बभागो अत्थि; सो पन तत्रमज्झत्तताय गहिताय गहितोव होति। सम्मावाचा अत्थि, सम्माकम्मन्तो अत्थि। सम्माआजीवो अत्थि; चित्तङ्गवसेन पन पाळियं न आरुळ्हो। सोपि इध येवापनकवसेन गहितो।
इमेसु पन नवसु छन्दो अधिमोक्खो मनसिकारो तत्रमज्झत्तताति इमे चत्तारोव एकक्खणे लब्भन्ति, सेसा नानाक्खणे। यदा हि इमिना चित्तेन मिच्छावाचं पजहति, विरतिवसेन सम्मावाचं पूरेति, तदा छन्दादयो चत्तारो, सम्मावाचा चाति इमे पञ्च एकक्खणे लब्भन्ति। यदा मिच्छाकम्मन्तं पजहति, विरतिवसेन सम्माकम्मन्तं पूरेति…पे॰… मिच्छाआजीवं पजहति, विरतिवसेन सम्माआजीवं पूरेति…पे॰… यदा करुणाय परिकम्मं करोति…पे॰… यदा मुदिताय परिकम्मं करोति, तदा छन्दादयो चत्तारो, मुदितापुब्बभागो चाति इमे पञ्च एकक्खणे लब्भन्ति। इतो पन मुञ्चित्वा, दानं देन्तस्स सीलं पूरेन्तस्स योगे कम्मं करोन्तस्स चत्तारि अपण्णकङ्गानेव लब्भन्ति।
एवमेतेसु नवसु येवापनकधम्मेसु ‘छन्दो’ति कत्तुकम्यतायेतं अधिवचनं। तस्मा सो कत्तुकम्यतालक्खणो छन्दो, आरम्मणपरियेसनरसो, आरम्मणेन अत्थिकतापच्चुपट्ठानो । तदेवस्स पदट्ठानं । आरम्मणस्स गहणे चायं चेतसो हत्थप्पसारणं विय दट्ठब्बो।
अधिमुच्चनं ‘अधिमोक्खो’। सो सन्निट्ठानलक्खणो, असंसप्पनरसो, निच्छयपच्चुपट्ठानो सन्निट्ठातब्बधम्मपदट्ठानो। आरम्मणे निच्चलभावेन इन्दखीलो विय दट्ठब्बो।
कामावचरकुसलं निद्देसवारकथा
२.इदानि तानेव धम्मुद्देसवारे पाळिआरुळ्हानि छप्पञ्ञास पदानि विभजित्वा दस्सेतुं ‘कतमो तस्मिं समये फस्सो होती’तिआदिना नयेन निद्देसवारो आरद्धो।
तत्थ पुच्छाय ताव अयमत्थो – यस्मिं समये कामावचरं कुसलं सोमनस्ससहगतं तिहेतुकं असङ्खारिकं महाचित्तं उप्पज्जति, तस्मिं समये फस्सो होतीति वुत्तो, कतमो सो फस्सोति इमिना नयेन सब्बपुच्छासु अत्थो वेदितब्बो।
यो तस्मिं समये फस्सोति तस्मिं समये यो फुसनकवसेन उप्पन्नो फस्सो, सो फस्सोति। इदं फस्सस्स सभावदीपनतो सभावपदं नाम। फुसनाति फुसनाकारो। सम्फुसनाति फुसनाकारोव उपसग्गेन पदं वड्ढेत्वा वुत्तो। सम्फुसितत्तन्ति सम्फुसितभावो। अयं पनेत्थ योजना – यो तस्मिं समये फुसनकवसेन फस्सो, या तस्मिं समये फुसना, या तस्मिं समये सम्फुसना, यं तस्मिं समये सम्फुसितत्तं; अथ वा, यो तस्मिं समये फुसनवसेन फस्सो, अञ्ञेनापि परियायेन फुसना सम्फुसना सम्फुसितत्तन्ति वुच्चति, अयं तस्मिं समये फस्सो होतीति। वेदनादीनम्पि निद्देसेसु इमिनाव नयेन पदयोजना वेदितब्बा।
अयं पनेत्थ सब्बसाधारणो विभत्तिविनिच्छयो। यानिमानि भगवता पठमं कामावचरं कुसलं महाचित्तं भाजेत्वा दस्सेन्तेन अतिरेकपण्णासपदानि मातिकावसेन ठपेत्वा पुन एकेकपदं गहेत्वा विभत्तिं आरोपितानि, तानि विभत्तिं गच्छन्तानि तीहि कारणेहि विभत्तिं गच्छन्ति; नाना होन्तानि चतूहि कारणेहि नाना भवन्ति। अपरदीपना पनेत्थ द्वे ठानानि गच्छति। कथं? एतानिहि ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेनाति इमेहि तीहि कारणेहि विभत्तिं गच्छन्ति। तत्थ कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं, दोसो दुस्सना दुस्सितत्तन्ति एवं ब्यञ्जनवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं। एत्थ हि एकोव कोधो ब्यञ्जनवसेन एवं विभत्तिं गतो। चारो विचारो अनुविचारो उपविचारोति एवं पन उपसग्गवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं। पण्डिच्चं कोसल्लं नेपुञ्ञं वेभब्या चिन्ता उपपरिक्खाति एवं अत्थवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं। तेसु फस्सपदनिद्देसे ताव इमा तिस्सोपि विभत्तियो लब्भन्ति। ‘फस्सो फुसना’ति हि ब्यञ्जनवसेन विभत्तिगमनं होति। ‘सम्फुसना’ति उपसग्गवसेन। ‘सम्फुसितत्त’न्ति अत्थवसेन। इमिना नयेन सब्बपदनिद्देसेसु विभत्तिगमनं वेदितब्बं।
नाना होन्तानिपि पन नामनानत्तेन लक्खणनानत्तेन किच्चनानत्तेन पटिक्खेपनानत्तेनाति इमेहि चतूहि कारणेहि नाना होन्ति। तत्थ कतमो तस्मिं समये ब्यापादो होति? यो तस्मिं समये दोसो दुस्सनाति (ध॰ स॰ ४१९) एत्थ ब्यापादोति वा, दोसोति वा, द्वेपि एते कोधो एव, नामेन नानत्तं गताति। एवं ‘नामनानत्तेन’ नानत्तं वेदितब्बं।
रासट्ठेन च पञ्चपि खन्धा एकोव खन्धो होति। एत्थ पन रूपं रुप्पनलक्खणं, वेदना वेदयितलक्खणा, सञ्ञा सञ्जाननलक्खणा, चेतना चेतयितलक्खणा, विञ्ञाणं विजाननलक्खणन्ति इमिना लक्खणनानत्तेन पञ्चक्खन्धा होन्ति। एवं ‘लक्खणनानत्तेन’ नानत्तं वेदितब्बं।
३.यं तस्मिं समयेति एत्थ किञ्चापि कतमा तस्मिं समये वेदना होतीति आरद्धं, ‘सातपदवसेन पन ‘य’न्ति वुत्तं। तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजन्ति एत्थ ‘तज्जा’ वुच्चति तस्स सातसुखस्स अनुच्छविका सारुप्पा। अनुच्छविकत्थोपि हि अयं ‘तज्जा’-सद्दो होति। यथाह – ‘‘तज्जं तस्सारुप्पं कथं मन्तेती’’ति (म॰ नि॰ ३.२४६)। तेहि वा रूपादीहि आरम्मणेहि इमस्स च सुखस्स पच्चयेहि जातातिपि तज्जा। मनोविञ्ञाणमेव निस्सत्तट्ठेन धातूति मनोविञ्ञाणधातु। सम्फस्सतो जातं, सम्फस्से वा जातन्ति सम्फस्सजं। चित्तनिस्सितत्ता चेतसिकं। मधुरट्ठेन सातं। इदं वुत्तं होति – यं तस्मिं समये यथावुत्तेन अत्थेन तज्जाय मनोविञ्ञाणधातुया सम्फस्सजं चेतसिकं सातं, अयं तस्मिं समये वेदना होतीति। एवं सब्बपदेहि सद्धिं योजना वेदितब्बा।
इदानि चेतसिकं सुखन्तिआदीसु चेतसिकपदेन कायिकसुखं पटिक्खिपति, सुखपदेन चेतसिकं दुक्खं। चेतोसम्फस्सजन्ति चित्तसम्फस्से जातं। सातं सुखं वेदयितन्ति सातं वेदयितं, न असातं वेदयितं; सुखं वेदयितं, न दुक्खं वेदयितं। परतो तीणि पदानि इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तानि। साता वेदना, न असाता; सुखा वेदना, न दुक्खाति। अयमेव पनेत्थ अत्थो।
४.सञ्ञानिद्देसे तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजाति तस्साकुसलसञ्ञाय अनुच्छविकाय मनोविञ्ञाणधातुया सम्फस्सम्हि जाता। सञ्ञाति सभावनामं। सञ्जाननाति सञ्जाननाकारो। सञ्जानितत्तन्ति सञ्जानितभावो।
५.चेतनानिद्देसेपि इमिनाव नयेन वेदितब्बो।
चित्तनिद्देसे चित्तविचित्तताय चित्तं। आरम्मणं मिनमानं जानातीति मनो। मानसन्ति मनो एव। ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो य्वायं चरति मानसो’’ति (सं॰ नि॰ १.१५१; महाव॰ ३३) हि एत्थ पन सम्पयुत्तकधम्मो ‘मानसो’ति वुत्तो।
‘‘कथञ्हि भगवा तुय्हं, सावको सासने रतो।
अप्पत्तमानसो सेक्खो, कालं कयिरा जने सुता’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१५९)।
एत्थ अरहत्तं ‘मानस’न्ति वुत्तं। इध पन ‘मनोव’ मानसं। ब्यञ्जनवसेन हेतं पदं वड्ढितं।
हदयन्ति चित्तं। ‘‘चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामी’’ति (सं॰ नि॰ १.२३७; सु॰ नि॰ आळवकसुत्त) एत्थ उरो हदयन्ति वुत्तं। ‘‘हदया हदयं मञ्ञे अञ्ञाय तच्छती’’ति (म॰ नि॰ १.६३) एत्थ चित्तं। ‘‘वक्कं हदय’’न्ति (दी॰ नि॰ २.३७७; म॰ नि॰ १.११०) एत्थ हदयवत्थु। इध पन चित्तमेव अब्भन्तरट्ठेन ‘हदय’न्ति वुत्तं। तमेव परिसुद्धट्ठेन पण्डरं। भवङ्गं सन्धायेतं वुत्तं। यथाह – ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति (अ॰ नि॰ १.४९)। ततो निक्खन्तत्ता पन अकुसलम्पि, गङ्गाय निक्खन्ता नदी गङ्गा विय, गोधावरितो निक्खन्ता गोधावरी विय च, पण्डरन्त्वेव वुत्तं।
मनो मनायतनन्ति इध पन मनोग्गहणं मनस्सेव आयतनभावदीपनत्थं। तेनेतं दीपेति – ‘नयिदं देवायतनं विय मनस्स आयतनत्ता मनायतनं, अथ खो मनो एव आयतनं मनायतन’न्ति। तत्थ निवासठानट्ठेन आकरट्ठेन समोसरणठानट्ठेन सञ्जातिदेसट्ठेन कारणट्ठेन च आयतनं वेदितब्बं। तथा हि लोके ‘इस्सरायतनं वासुदेवायतन’न्तिआदीसु निवासट्ठानं आयतनन्ति वुच्चति। ‘सुवण्णायतनं रजतायतन’न्तिआदीसु आकरो। सासने पन ‘‘मनोरमे आयतने सेवन्ति नं विहङ्गमा’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ५.३८) समोसरणट्ठानं। ‘‘दक्खिणापथो गुन्नं आयतन’’न्तिआदीसु सञ्जातिदेसो। ‘‘तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.१५८) कारणं। इध पन सञ्जातिदेसट्ठेन समोसरणठानट्ठेन कारणट्ठेनाति तिधापि वट्टति।
फस्सादयो हि धम्मा एत्थ सञ्जायन्तीति सञ्जातिदेसट्ठेनपि एतं आयतनं। बहिद्धा रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बा आरम्मणभावेनेत्थ ओसरन्तीति समोसरणठानट्ठेनपि आयतनं। फस्सादीनं पन सहजातादिपच्चयट्ठेन कारणत्ता कारणट्ठेनपि आयतनन्ति वेदितब्बं। मनिन्द्रियं वुत्तत्थमेव।
७.वितक्कनिद्देसे तक्कनवसेन तक्को। तस्स तित्तकं तक्केसि कुम्भं तक्केसि सकटं तक्केसि योजनं तक्केसि अद्धयोजनं तक्केसीति एवं तक्कनवसेन पवत्ति वेदितब्बा। इदं तक्कस्स सभावपदं। वितक्कनवसेन वितक्को। बलवतरतक्कस्सेतं नामं। सुट्ठु कप्पनवसेन सङ्कप्पो। एकग्गं चित्तं आरम्मणे अप्पेतीति अप्पना। दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं । बलवतरा वा अप्पना ब्यप्पना। आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति पतिट्ठापेतीति चेतसो अभिनिरोपना। याथावताय निय्यानिकताय च कुसलभावप्पत्तो पसत्थो सङ्कप्पोति सम्मासङ्कप्पो।
८.विचारनिद्देसे आरम्मणे चरणकवसेन चारो। इदमस्स सभावपदं। विचरणवसेन विचारो। अनुगन्त्वा विचरणवसेन अनुविचारो। उपगन्त्वा विचरणवसेन उपविचारोति। उपसग्गवसेन वा पदानि वड्ढितानि। आरम्मणे चित्तं, सरं विय जियाय, अनुसन्दहित्वा ठपनतो चित्तस्स अनुसन्धानता। आरम्मणं अनुपेक्खमानो विय तिट्ठतीति अनुपेक्खनता। विचरणवसेन वा उपेक्खनता अनुपेक्खनता।
९.पीतिनिद्देसे पीतीति सभावपदं। पमुदितस्स भावो पामोज्जं। आमोदनाकारो आमोदना। पमोदनाकारो पमोदना। यथा वा भेसज्जानं वा तेलानं वा उण्होदकसीतोदकानं वा एकतोकरणं मोदनाति वुच्चति, एवमयम्पि पीति धम्मानं एकतोकरणेन मोदना। उपसग्गवसेन पन मण्डेत्वा आमोदना पमोदनाति वुत्ता। हासेतीति हासो। पहासेतीति पहासो। हट्ठपहट्ठाकारानमेतं अधिवचनं। वित्तीति वित्तं; धनस्सेतं नामं। अयं पन सोमनस्सपच्चयत्ता वित्तिसरिक्खताय वित्ति। यथा हि धनिनो धनं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति, एवं पीतिमतोपि पीतिं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति, तस्मा वित्तीति वुत्ता। तुट्ठिसभावसण्ठिताय पीतिया एतं नामं। पीतिमा पन पुग्गलो कायचित्तानं उग्गतत्ता अब्भुग्गतत्ता उदग्गोति वुच्चति । उदग्गस्स भावो ओदग्यं। अत्तनो मनता अत्तमनता। अनभिरद्धस्स हि मनो दुक्खपदट्ठानत्ता अत्तनो मनो नाम न होति, अभिरद्धस्स पन सुखपदट्ठानत्ता अत्तनो मनो नाम होति। इति अत्तनो मनता अत्तमनता, सकमनता। सकमनस्स भावोति अत्थो। सा पन यस्मा न अञ्ञस्स कस्सचि अत्तनो मनता, चित्तस्सेव पनेसो भावो, चेतसिको धम्मो, तस्मा अत्तमनता चित्तस्साति वुत्ता।
११.एकग्गतानिद्देसे अचलभावेन आरम्मणे तिट्ठतीति ठिति। परतो पदद्वयं उपसग्गवसेन वड्ढितं। अपिच सम्पयुत्तधम्मे आरम्मणम्हि सम्पिण्डेत्वा तिट्ठतीति सण्ठिति। आरम्मणं ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा तिट्ठतीति अवट्ठिति। कुसलपक्खस्मिञ्हि चत्तारो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति – सद्धा सति समाधि पञ्ञाति। तेनेव सद्धा ओकप्पनाति वुत्ता, सति अपिलापनताति, समाधि अवट्ठितीति, पञ्ञा परियोगाहनाति। अकुसलपक्खे पन तयो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति – तण्हा दिट्ठि अविज्जाति। तेनेव ते ओघाति वुत्ता। चित्तेकग्गता पनेत्थ न बलवती होति। यथा हि रजुट्ठानट्ठाने उदकेन सिञ्चित्वा सम्मट्ठे थोकमेव कालं रजो सन्निसीदति, सुक्खन्ते सुक्खन्ते पुन पकतिभावेन वुट्ठाति, एवमेव अकुसलपक्खे चित्तेकग्गता न बलवती होति। यथा पन तस्मिं ठाने घटेहि उदकं आसिञ्चित्वा कुदालेन खनित्वा आकोटनमद्दनघट्टनानि कत्वा उपलित्ते आदासे विय छाया पञ्ञायति, वस्ससतातिक्कमेपि तंमुहुत्तकतं विय होति, एवमेव कुसलपक्खे चित्तेकग्गता बलवती होति।
उद्धच्चविचिकिच्छावसेन पवत्तस्स विसाहारस्स पटिपक्खतो अविसाहारो। उद्धच्चविचिकिच्छावसेनेव गच्छन्तं चित्तं विक्खिपति नाम। अयं पन तथाविधो विक्खेपो न होतीति अविक्खेपो। उद्धच्चविचिकिच्छावसेनेव च चित्तं विसाहटं नाम होति, इतो चितो च हरीयति। अयं पन एवं अविसाहटस्स मानसस्स भावोति अविसाहटमानसता।
समथोति तिविधो समथो – चित्तसमथो, अधिकरणसमथो, सब्बसङ्खारसमथोति। तत्थ अट्ठसु समापत्तीसु चित्तेकग्गता चित्तसमथो नाम। तञ्हि आगम्म चित्तचलनं चित्तविप्फन्दितं सम्मति वूपसम्मति, तस्मा सो चित्तसमथोति वुच्चति। सम्मुखाविनयादिसत्तविधो समथो अधिकरणसमथो नाम। तञ्हि आगम्म तानि तानि अधिकरणानि सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा सो अधिकरणसमथोति वुच्चति। यस्मा पन सब्बे सङ्खारा निब्बानं आगम्म सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा तं सब्बसङ्खारसमथोति वुच्चति। इमस्मिं अत्थे चित्तसमथो अधिप्पेतो। समाधिलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति समाधिन्द्रियं। उद्धच्चे न कम्पतीति समाधिबलं। सम्मासमाधीति याथावसमाधि निय्यानिकसमाधि कुसलसमाधि।
१२.सद्धिन्द्रियनिद्देसे बुद्धादिगुणानं सद्दहनवसेन सद्धा। बुद्धादीनि वा रतनानि सद्दहति पत्तियायतीति सद्धा। सद्दहनाति सद्दहनाकारो। बुद्धादीनं गुणे ओगाहति, भिन्दित्वा विय अनुपविसतीति ओकप्पना। बुद्धादीनं गुणेसु एताय सत्ता अतिविय पसीदन्ति, सयं वा अभिप्पसीदतीति अभिप्पसादो। इदानि यस्मा सद्धिन्द्रियादीनं समासपदानं वसेन अञ्ञस्मिं परियाये आरद्धे आदिपदं गहेत्वाव पदभाजनं करीयति – अयं अभिधम्मे धम्मता – तस्मा पुन सद्धाति वुत्तं। यथा वा इत्थिया इन्द्रियं इत्थिन्द्रियं, न तथा इदं। इदं पन सद्धाव इन्द्रियं सद्धिन्द्रियन्ति। एवं समानाधिकरणभावञापनत्थम्पि पुन सद्धाति वुत्तं। एवं सब्बपदनिद्देसेसु आदिपदस्स पुन वचने पयोजनं वेदितब्बं। अधिमोक्खलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति सद्धिन्द्रियं। असद्धिये न कम्पतीति सद्धाबलं।
१३.वीरियिन्द्रियनिद्देसे चेतसिकोति इदं वीरियस्स नियमतो चेतसिकभावदीपनत्थं वुत्तं। इदञ्हि वीरियं ‘‘यदपि, भिक्खवे, कायिकं वीरियं तदपि वीरियसम्बोज्झङ्गो, यदपि चेतसिकं वीरियं तदपि वीरियसम्बोज्झङ्गोति। इतिहिदं उद्देसं गच्छती’’ति (सं॰ नि॰ ५.२३३) एवमादीसु सुत्तेसु चङ्कमादीनि करोन्तस्स उप्पन्नत्ता ‘कायिक’न्ति वुच्चमानम्पि कायविञ्ञाणं विय कायिकं नाम नत्थि, चेतसिकमेव पनेतन्ति दस्सेतुं ‘चेतसिको’ति वुत्तं। वीरियारम्भोति वीरियसङ्खातो आरम्भो। इमिना सेसारम्भे पटिक्खिपति। अयञ्हि ‘आरम्भ’-सद्दो कम्मे आपत्तियं किरियायं वीरिये हिंसाय विकोपनेति अनेकेसु अत्थेसु आगतो।
‘‘यंकिञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं आरम्भपच्चया।
आरम्भानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो’’ति॥ (सु॰ नि॰ ७४९)।
एत्थ हि कम्मं ‘आरम्भो’ति आगतं। ‘‘आरम्भति च विप्पटिसारी च होती’’ति (अ॰ नि॰ ५.१४२; पु॰ प॰ १९१) एत्थ आपत्ति। ‘‘महायञ्ञा महारम्भा न ते होन्ति महप्फला’’ति (अ॰ नि॰ ४.३९; सं॰ नि॰ १.१२०) एत्थ यूपुस्सापनादिकिरिया। ‘‘आरम्भथ निक्कमथ युञ्जथ बुद्धसासने’’ति (सं॰ नि॰ १.१८५) एत्थ वीरियं। ‘‘समणं गोतमं उद्दिस्स पाणं आरभन्ती’’ति (म॰ नि॰ २.५१-५२) एत्थ हिंसा। ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो होती’’ति (दी॰ नि॰ १.१०; म॰ नि॰ १.२९३) एत्थ छेदनभञ्जनादिकं विकोपनं। इध पन वीरियमेव अधिप्पेतं। तेनाह – ‘वीरियारम्भोति वीरियसङ्खातो आरम्भो’ति। वीरियञ्हि आरम्भनकवसेन आरम्भोति वुच्चति। इदमस्स सभावपदं। कोसज्जतो निक्खमनवसेन निक्कमो। परं परं ठानं अक्कमनवसेन परक्कमो। उग्गन्त्वा यमनवसेन उय्यामो। ब्यायमनवसेन वायामो। उस्साहनवसेन उस्साहो। अधिमत्तुस्साहनवसेन उस्सोळ्ही। थिरभावट्ठेन थामो। चित्तचेतसिकानं धारणवसेन अविच्छेदतो वा पवत्तनवसेन कुसलसन्तानं धारेतीति धिति।
अपरो नयो – निक्कमो चेसो कामानं पनुदनाय, परक्कमो चेसो बन्धनच्छेदाय, उय्यामो चेसो ओघनित्थरणाय, वायामो चेसो पारङ्गमनट्ठेन, उस्साहो चेसो पुब्बङ्गमट्ठेन, उस्सोळ्ही चेसो अधिमत्तट्ठेन, थामो चेसो पलिघुग्घाटनताय, धिति चेसो अवट्ठितिकारितायाति।
‘‘कामं तचो च न्हारु च अट्ठि च अवसिस्सतू’’ति (म॰ नि॰ २.१८४; सं॰ नि॰ २.२२, २३७; अ॰ नि॰ २.५; महानि॰ १९६; चूळनि॰ खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १५४) एवं पवत्तिकाले असिथिलपरक्कमवसेन असिथिलपरक्कमता; थिरपरक्कमो, दळ्हपरक्कमोति अत्थो। यस्मा पनेतं वीरियं कुसलकम्मकरणट्ठाने छन्दं न निक्खिपति, धुरं न निक्खिपति, न ओतारेति, न विस्सज्जेति, अनोसक्कितमानसतं आवहति, तस्मा अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरताति वुत्तं। यथा पन तज्जातिके उदकसम्भिन्नट्ठाने धुरवाहगोणं गण्हथाति वदन्ति , सो जण्णुना भूमिं उप्पीळेत्वापि धुरं वहति, भूमियं पतितुं न देति, एवमेव वीरियं कुसलकम्मकरणट्ठाने धुरं उक्खिपति पग्गण्हाति, तस्मा धुरसम्पग्गाहोति वुत्तं। पग्गहलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति वीरियिन्द्रियं। कोसज्जे न कम्पतीति वीरियबलं। याथावनिय्यानिककुसलवायामताय सम्मावायामो।
१४.सतिन्द्रियनिद्देसे सरणकवसेन सति। इदं सतिया सभावपदं। पुनप्पुनं सरणतो अनुस्सरणवसेन अनुस्सति। अभिमुखं गन्त्वा विय सरणतो पटिसरणवसेन पटिस्सति। उपसग्गवसेन वा वड्ढितमत्तमेतं। सरणाकारो सरणता। यस्मा पन सरणताति तिण्णं सरणानम्पि नामं, तस्मा तं पटिसेधेतुं पुन सतिग्गहणं कतं। सतिसङ्खाता सरणताति अयञ्हेत्थ अत्थो। सुतपरियत्तस्स धारणभावतो धारणता। अनुपविसनसङ्खातेन ओगाहनट्ठेन अपिलापनभावो अपिलापनता। यथा हि लाबुकटाहादीनि उदके प्लवन्ति, न अनुपविसन्ति, न तथा आरम्मणे सति। आरम्मणञ्हेसा अनुपविसति, तस्मा अपिलापनताति वुत्ता। चिरकतचिरभासितानं असम्मुस्सनभावतो असम्मुस्सनता। उपट्ठानलक्खणे जोतनलक्खणे च इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं। सतिसङ्खातं इन्द्रियं सतिन्द्रियं। पमादे न कम्पतीति सतिबलं। याथावसति निय्यानिकसति कुसलसतीति सम्मासति।
१६.पञ्ञिन्द्रियनिद्देसे तस्स तस्स अत्थस्स पाकटकरणसङ्खातेन पञ्ञापनट्ठेन पञ्ञा। तेन तेन वा अनिच्चादिना पकारेन धम्मे जानातीतिपि पञ्ञा। इदमस्सा सभावपदं। पजाननाकारो पजानना। अनिच्चादीनि विचिनातीति विचयो। पविचयोति उपसग्गेन पदं वड्ढितं । चतुसच्चधम्मे विचिनातीति धम्मविचयो। अनिच्चादीनं सल्लक्खणवसेन सल्लक्खणा। सायेव पुन उपसग्गनानत्तेन उपलक्खणा पच्चुपलक्खणाति वुत्ता। पण्डितस्स भावो पण्डिच्चं। कुसलस्स भावो कोसल्लं। निपुणस्स भावो नेपुञ्ञं। अनिच्चादीनं विभावनवसेन वेभब्या। अनिच्चादीनं चिन्तनकवसेन चिन्ता। यस्स वा उप्पज्जति तं अनिच्चादीनि चिन्तापेतीतिपि चिन्ता। अनिच्चादीनि उपपरिक्खतीति उपपरिक्खा। भूरीति पथविया नामं। अयम्पि सण्हट्ठेन वित्थटट्ठेन च भूरी वियाति भूरी। तेन वुत्तं – ‘‘भूरी वुच्चति पथवी । ताय पथवीसमाय वित्थटाय विपुलाय पञ्ञाय समन्नागतोति भूरिपञ्ञोति (महानि॰ २७)। अपिच पञ्ञाय एतं अधिवचनं भूरी’’ति। भूते अत्थे रमतीतिपि भूरी। असनि विय सिलुच्चये किलेसे मेधति हिंसतीति मेधा। खिप्पं गहणधारणट्ठेन वा मेधा। यस्स उप्पज्जति तं अत्तहितपटिपत्तियं सम्पयुत्तधम्मे च याथावलक्खणपटिवेधे परिनेतीति परिणायिका। अनिच्चादिवसेन धम्मे विपस्सतीति विपस्सना। सम्मा पकारेहि अनिच्चादीनि जानातीति सम्पजञ्ञं। उप्पथपटिपन्ने सिन्धवे वीथिआरोपनत्थं पतोदो विय उप्पथे धावनकं कूटचित्तं वीथिआरोपनत्थं विज्झतीति पतोदो विय पतोदो। दस्सनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं। पञ्ञासङ्खातं इन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं। अविज्जाय न कम्पतीति पञ्ञाबलं। किलेसच्छेदनट्ठेन पञ्ञाव सत्थं पञ्ञासत्थं। अच्चुग्गतट्ठेन पञ्ञाव पासादो पञ्ञापासादो।
आलोकनट्ठेन पञ्ञाव आलोको पञ्ञाआलोको। ओभासनट्ठेन पञ्ञाव ओभासो पञ्ञाओभासो। पज्जोतनट्ठेन पञ्ञाव पज्जोतो पञ्ञापज्जोतो। पञ्ञवतो हि एकपल्लङ्केन निसिन्नस्स दससहस्सिलोकधातु एकालोका एकोभासा एकपज्जोता होति, तेनेतं वुत्तं। इमेसु पन तीसु पदेसु एकपदेनपि एतस्मिं अत्थे सिद्धे, यानि पनेतानि ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आलोका। कतमे चत्तारो? चन्दालोको सूरियालोको अग्यालोको पञ्ञालोको। इमे खो, भिक्खवे, चत्तारो आलोका। एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं चतुन्नं आलोकानं यदिदं पञ्ञालोको’’। तथा ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, ओभासा…पे॰… चत्तारोमे, भिक्खवे, पज्जोता’’ति (अ॰ नि॰ ४.१४४) सत्तानं अज्झासयवसेन सुत्तानि देसितानि, तदनुरूपेनेव इधापि देसना कता। अत्थो हि अनेकेहि आकारेहि विभज्जमानो सुविभत्तो होति। अञ्ञथा च अञ्ञो बुज्झति, अञ्ञथा च अञ्ञोति।
रतिकरणट्ठेन पन रतिदायकट्ठेन रतिजनकट्ठेन चित्तीकतट्ठेन दुल्लभपातुभावट्ठेन अतुलट्ठेन अनोमसत्तपरिभोगट्ठेन च पञ्ञाव रतनं पञ्ञारतनं। न तेन सत्ता मुय्हन्ति, सयं वा आरम्मणे न मुय्हतीति अमोहो। धम्मविचयपदं वुत्तत्थमेव। कस्मा पनेतं पुन वुत्तन्ति? अमोहस्स मोहपटिपक्खभावदीपनत्थं । तेनेतं दीपेति – य्वायं अमोहो सो न केवलं मोहतो अञ्ञो धम्मो, मोहस्स पन पटिपक्खो, धम्मविचयसङ्खातो अमोहो नाम इध अधिप्पेतोति। सम्मादिट्ठीति याथावनिय्यानिककुसलदिट्ठि।
१९.जीवितिन्द्रियनिद्देसे यो तेसं अरूपीनं धम्मानं आयूति तेसं सम्पयुत्तकानं अरूपधम्मानं यो आयापनट्ठेन आयु, तस्मिञ्हि सति अरूपधम्मा अयन्ति गच्छन्ति पवत्तन्ति, तस्मा आयूति वुच्चति। इदमस्स सभावपदं। यस्मा पनेते धम्मा आयुस्मिंयेव सति तिट्ठन्ति यपेन्ति यापेन्ति इरियन्ति वत्तन्ति पालयन्ति, तस्मा ठितीतिआदीनि वुत्तानि। वचनत्थो पनेत्थ – एताय तिट्ठन्तीति ठिति। यपेन्तीति यपना। तथा यापना। एवं बुज्झन्तानं पन वसेन पुरिमपदे रस्सत्तं कतं। एताय इरियन्तीति इरियना। वत्तन्तीति वत्तना। पालयन्तीति पालना। जीवन्ति एतेनाति जीवितं। अनुपालनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति जीवितिन्द्रियं।
३०.हिरिबलनिद्देसे यं तस्मिं समयेति येन धम्मेन तस्मिं समये। लिङ्गविपल्लासं वा कत्वा यो धम्मो तस्मिं समयेतिपि अत्थो वेदितब्बो। हिरियितब्बेनाति उपयोगत्थे करणवचनं। हिरियितब्बयुत्तकं कायदुच्चरितादिधम्मं हिरियति जिगुच्छतीति अत्थो। पापकानन्ति लामकानं। अकुसलानं धम्मानन्ति अकोसल्लसम्भूतानं धम्मानं। समापत्तियाति इदम्पि उपयोगत्थे करणवचनं। तेसं धम्मानं समापत्तिं पटिलाभं समङ्गीभावं हिरियति जिगुच्छतीति अत्थो।
३१.ओत्तप्पबलनिद्देसे ओत्तप्पितब्बेनाति हेत्वत्थे करणवचनं। ओत्तप्पितब्बयुत्तकेन ओत्तप्पस्स हेतुभूतेन कायदुच्चरितादिना वुत्तप्पकाराय च समापत्तिया ओत्तप्पस्स हेतुभूताय ओत्तप्पति, भायतीति अत्थो।
३२.अलोभनिद्देसे अलुब्भनकवसेन अलोभो। न लुब्भतीतिपि अलोभो। इदमस्स सभावपदं। अलुब्भनाति अलुब्भनाकारो। लोभसमङ्गी पुग्गलो लुब्भितो नाम। न लुब्भितो अलुब्भितो । अलुब्भितस्स भावो अलुब्भितत्तं। सारागपटिपक्खतो न सारागोति असारागो। असारज्जनाति असारज्जनाकारो। असारज्जितस्स भावो असारज्जितत्तं। न अभिज्झायतीति अनभिज्झा। अलोभो कुसलमूलन्ति अलोभसङ्खातं कुसलमूलं। अलोभो हि कुसलानं धम्मानं मूलं पच्चयट्ठेनाति कुसलमूलं। कुसलञ्च तं पच्चयट्ठेन मूलञ्चातिपि कुसलमूलं।
३३.अदोसनिद्देसे अदुस्सनकवसेन अदोसो। न दुस्सतीतिपि अदोसो। इदमस्स सभावपदं। अदुस्सनाति अदुस्सनाकारो। अदुस्सितस्स भावो अदुस्सितत्तं। ब्यापादपटिपक्खतो न ब्यापादोति अब्यापादो। कोधदुक्खपटिपक्खतो न ब्यापज्जोति अब्यापज्जो। अदोससङ्खातं कुसलमूलं अदोसो कुसलमूलं। तं वुत्तत्थमेव।
४०-४१.कायपस्सद्धिनिद्देसादीसु यस्मा कायोति तयो खन्धा अधिप्पेता, तस्मा वेदनाक्खन्धस्सातिआदि वुत्तं। पस्सम्भन्ति एताय ते धम्मा, विगतदरथा भवन्ति, समस्सासप्पत्ताति पस्सद्धि। दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं। पस्सम्भनाति पस्सम्भनाकारो। दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं। पस्सद्धिसमङ्गिताय पटिप्पस्सम्भितस्स खन्धत्तयस्स भावो पटिप्पस्सम्भितत्तं। सब्बपदेहिपि तिण्णं खन्धानं किलेसदरथपटिप्पस्सद्धि एव कथिता। दुतियनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स दरथपटिप्पस्सद्धि कथिता।
४२-४३.लहुताति लहुताकारो। लहुपरिणामताति लहुपरिणामो एतेसं धम्मानन्ति लहुपरिणामा; तेसं भावो लहुपरिणामता; सीघं सीघं परिवत्तनसमत्थताति वुत्तं होति। अदन्धनताति गरुभावपटिक्खेपवचनमेतं; अभारियताति अत्थो। अवित्थनताति मानादिकिलेसभारस्स अभावेन अथद्धता। एवं पठमेन तिण्णं खन्धानं लहुताकारो कथितो। दुतियेन विञ्ञाणक्खन्धस्स लहुताकारो कथितो।
४४-४५.मुदुताति मुदुभावो। मद्दवताति मद्दवं वुच्चति सिनिद्धं, मट्ठं; मद्दवस्स भावो मद्दवता। अकक्खळताति अकक्खळभावो। अकथिनताति अकथिनभावो। इधापि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स मुदुताकारोव कथितो।
४६-४७.कम्मञ्ञताति कम्मनि साधुता; कुसलकिरियाय विनियोगक्खमताति अत्थो। सेसपदद्वयं ब्यञ्जनवसेन वड्ढितं। पदद्वयेनापि हि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स कम्मनियाकारोव कथितो।
४८-४९.पगुणताति पगुणभावो, अनातुरता निग्गिलानताति अत्थो। सेसपदद्वयं ब्यञ्जनवसेन वड्ढितं। इधापि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्स निग्गिलानाकारोव कथितो।
५०-५१.उजुकताति उजुकभावो, उजुकेनाकारेन पवत्तनताति अत्थो। उजुकस्स खन्धत्तयस्स विञ्ञाणक्खन्धस्स च भावो उजुकता। अजिम्हताति गोमुत्तवङ्कभावपटिक्खेपो। अवङ्कताति चन्दलेखावङ्कभावपटिक्खेपो। अकुटिलताति नङ्गलकोटिवङ्कभावपटिक्खेपो।
यो हि पापं कत्वाव ‘न करोमी’ति भासति, सो गन्त्वा पच्चोसक्कनताय ‘गोमुत्तवङ्को’ नाम होति। यो पापं करोन्तोव ‘भायामहं पापस्सा’ति भासति, सो येभुय्येन कुटिलताय ‘चन्दलेखावङ्को’ नाम होति। यो पापं करोन्तोव ‘को पापस्स न भायेय्या’ति भासति, सो नातिकुटिलताय ‘नङ्गलकोटिवङ्को’ नाम होति। यस्स वा तीणिपि कम्मद्वारानि असुद्धानि, सो ‘गोमुत्तवङ्को’ नाम होति। यस्स यानि कानिचि द्वे, सो ‘चन्दलेखावङ्को’ नाम। यस्स यंकिञ्चि एकं, सो ‘नङ्गलकोटिवङ्को नाम।
दीघभाणका पनाहु – एकच्चो भिक्खु सब्बवये एकवीसतिया अनेसनासु, छसु च अगोचरेसु चरति, अयं ‘गोमुत्तवङ्को’ नाम। एको पठमवये चतुपारिसुद्धिसीलं परिपूरेति, लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, मज्झिमवयपच्छिमवयेसु पुरिमसदिसो, अयं ‘चन्दलेखावङ्को’ नाम। एको पठमवये मज्झिमवयेपि चतुपारिसुद्धिसीलं पूरेति, लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, पच्छिमवये पुरिमसदिसो। अयं ‘नङ्गलकोटिवङ्को’ नाम।
तस्स किलेसवसेन एवं वङ्कस्स पुग्गलस्स भावो जिम्हता वङ्कता कुटिलताति वुच्चति। तासं पटिक्खेपवसेन अजिम्हतादिका वुत्ता। खन्धाधिट्ठानाव देसना कता। खन्धानञ्हि एता अजिम्हतादिका, नो पुग्गलस्साति। एवं सब्बेहिपि इमेहि पदेहि पुरिमनयेन तिण्णं खन्धानं, पच्छिमनयेन विञ्ञाणक्खन्धस्साति अरूपीनं धम्मानं निक्किलेसताय उजुताकारोव कथितोति वेदितब्बो।
इदानि य्वायं येवापनाति अप्पनावारो वुत्तो, तेन धम्मुद्देसवारे दस्सितानं ‘येवापनकानं’येव सङ्खेपतो निद्देसो कथितो होतीति।
निद्देसवारकथा निट्ठिता।
एत्तावता पुच्छा समयनिद्देसो धम्मुद्देसो अप्पनाति उद्देसवारे चतूहि परिच्छेदेहि, पुच्छा समयनिद्देसो धम्मुद्देसो अप्पनाति निद्देसवारे चतूहि परिच्छेदेहीति अट्ठपरिच्छेदपटिमण्डितो धम्मववत्थानवारो निट्ठितोव होति।
कोट्ठासवारो
५८-१२०.इदानि तस्मिं खो पन समये चत्तारो खन्धा होन्तीति सङ्गहवारो आरद्धो। सो उद्देसनिद्देसपटिनिद्देसानं वसेन तिविधो होति। तत्थ ‘तस्मिं खो पन समये चत्तारो खन्धा’ति एवमादिको उद्देसो। कतमे तस्मिं समये चत्तारो खन्धा’तिआदिको निद्देसो। कतमो तस्मिं समये वेदनाक्खन्धोतिआदिको पटिनिद्देसोति वेदितब्बो।
तत्थ उद्देसवारे चत्तारो खन्धातिआदयो तेवीसति कोट्ठासा होन्ति। तेसं एवमत्थो वेदितब्बो – यस्मिं समये कामावचरं पठमं महाकुसलचित्तं उप्पज्जति, ये तस्मिं समये चित्तङ्गवसेन उप्पन्ना, ठपेत्वा येवापनके, पाळिआरुळ्हा अतिरेकपण्णासधम्मा, ते सब्बेपि सङ्गय्हमाना रासट्ठेन चत्तारोव खन्धा होन्ति । हेट्ठा वुत्तेन आयतनट्ठेन द्वे आयतनानि होन्ति। सभावट्ठेन सुञ्ञतट्ठेन निस्सत्तट्ठेन द्वेव धातुयो होन्ति। पच्चयसङ्खातेन आहारट्ठेन तयोवेत्थ धम्मा आहारा होन्ति। अवसेसा नो आहारा।
‘किं पनेते अञ्ञमञ्ञं वा तंसमुट्ठानरूपस्स वा पच्चया न होन्ती’ति? ‘नो न होन्ति। इमे पन तथा च होन्ति, अञ्ञथा चाति समानेपि पच्चयत्ते अतिरेकपच्चया होन्ति, तस्मा आहाराति वुत्ता। कथं? एतेसु हि फस्साहारो, येसं धम्मानं अवसेसा चित्तचेतसिका पच्चया होन्ति, तेसञ्च पच्चयो होति, तिस्सो च वेदना आहरति। मनोसञ्चेतनाहारो तेसञ्च पच्चयो होति तयो च भवे आहरति। विञ्ञाणाहारो तेसञ्च पच्चयो होति पटिसन्धिनामरूपञ्च आहरती’ति। ‘ननु च सो विपाकोव इदं पन कुसलविञ्ञाण’न्ति? ‘किञ्चापि कुसलविञ्ञाणं, तंसरिक्खताय पन विञ्ञाणाहारो’त्वेव वुत्तं। उपत्थम्भकट्ठेन वा इमे तयो आहाराति वुत्ता। इमे हि सम्पयुत्तधम्मानं, कबळीकाराहारो विय रूपकायस्स, उपत्थम्भकपच्चया होन्ति। तेनेव वुत्तं – ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा॰ १.१.१५)।
अपरो नयो – अज्झत्तिकसन्ततिया विसेसपच्चयत्ता कबळीकाराहारो च इमे च तयो धम्मा आहाराति वुत्ता। विसेसपच्चयो हि कबळीकाराहारभक्खानं सत्तानं रूपकायस्स कबळीकारो आहारो; नामकाये वेदनाय फस्सो, विञ्ञाणस्स मनोसञ्चेतना, नामरूपस्स विञ्ञाणं। यथाह –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अयं कायो आहारट्ठितिको, आहारं पटिच्च तिट्ठति, अनाहारो नो तिट्ठति’’ (सं॰ नि॰ ५.१८३)। तथा फस्सपच्चया वेदना, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपन्ति (सं॰ नि॰ २.१)।
अधिपतियट्ठेन पन अट्ठेव धम्मा इन्द्रियानि होन्ति, न अवसेसा। तेन वुत्तं – अट्ठिन्द्रियानि होन्तीति। उपनिज्झायनट्ठेन पञ्चेव धम्मा झानङ्गानि होन्ति। तेन वुत्तं – पञ्चङ्गिकं झानं होतीति।
सुञ्ञतवारो
१२१-१४५.इदानि तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्तीति सुञ्ञतवारो आरद्धो। सो उद्देसनिद्देसवसेन द्विधा ववत्थितो। तत्थ उद्देसवारे ‘धम्मा होन्ती’ति इमिना सद्धिं चतुवीसति कोट्ठासा होन्ति। सब्बकोट्ठासेसु च ‘चत्तारो द्वे तयो’ति गणनपरिच्छेदो न वुत्तो। कस्मा? सङ्गहवारे परिच्छिन्नत्ता। तत्थ परिच्छिन्नधम्मायेव हि इधापि वुत्ता। न हेत्थ सत्तो वा भावो वा अत्ता वा उपलब्भति। धम्माव एते धम्ममत्ता असारा अपरिणायकाति इमिस्सा सुञ्ञताय दीपनत्थं वुत्ता। तस्मा एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो – यस्मिं समये कामावचरं पठमं महाकुसलचित्तं उप्पज्जति, तस्मिं समये चित्तङ्गवसेन उप्पन्ना अतिरेकपण्णासधम्मा सभावट्ठेन धम्मा एव होन्ति। न अञ्ञो कोचि सत्तो वा भावो वा पोसो वा पुग्गलो वा होतीति। तथा रासट्ठेन खन्धाव होन्तीति। एवं पुरिमनयेनेव सब्बपदेसु अत्थयोजना वेदितब्बा। यस्मा पन झानतो अञ्ञं झानङ्गं, मग्गतो वा अञ्ञं मग्गङ्गं नत्थि, तस्मा इध ‘झानं होति, मग्गो होति’ इच्चेव वुत्तं। उपनिज्झायनट्ठेन हि झानमेव हेत्वट्ठेन मग्गोव होति। न अञ्ञो कोचि सत्तो वा भावो वाति। एवं सब्बपदेसु अत्थयोजना कातब्बा। निद्देसवारो उत्तानत्थोयेवाति।
सुञ्ञतवारो निट्ठितो।
निट्ठिता च तीहि महावारेहि मण्डेत्वा निद्दिट्ठस्स
पठमचित्तस्स अत्थवण्णना।
दुतियचित्तं
१४६.इदानि दुतियचित्तादीनि दस्सेतुं पुन ‘‘कतमे धम्मा’’तिआदि आरद्धं। तेसु सब्बेसुपि पठमचित्ते वुत्तनयेनेव तयो तयो महावारा वेदितब्बा। न केवलञ्च महावारा एव, पठमचित्ते वुत्तसदिसानं सब्बपदानं अत्थोपि वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। इतो परम्पि अपुब्बपदवण्णनंयेव करिस्साम। इमस्मिं ताव दुतियचित्तनिद्देसे ससङ्खारेनाति इदमेव अपुब्बं। तस्सत्थो – सह सङ्खारेनाति ससङ्खारो। तेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन सउपायेन पच्चयगणेनाति अत्थो। येन हि आरम्मणादिना पच्चयगणेन पठमं महाचित्तं उप्पज्जति, तेनेव सप्पयोगेन सउपायेन इदं उप्पज्जति।
तस्सेवं उप्पत्ति वेदितब्बा – इधेकच्चो भिक्खु विहारपच्चन्ते वसमानो चेतियङ्गणसम्मज्जनवेलाय वा थेरुपट्ठानवेलाय वा सम्पत्ताय, धम्मसवनदिवसे वा सम्पत्ते ‘मय्हं गन्त्वा पच्चागच्छतो अतिदूरं भविस्सति, न गमिस्सामी’ति चिन्तेत्वा पुन चिन्तेति – ‘भिक्खुस्स नाम चेतियङ्गणं वा थेरुपट्ठानं वा धम्मसवनं वा अगन्तुं असारुप्पं, गमिस्सामी’ति गच्छति। तस्सेवं अत्तनो पयोगेन वा, परेन वा वत्तादीनं अकरणे च आदीनवं करणे च आनिसंसं दस्सेत्वा ओवदियमानस्स, निग्गहवसेनेव वा ‘एहि, इदं करोही’ति कारियमानस्स उप्पन्नं कुसलचित्तं ससङ्खारेन पच्चयगणेन उप्पन्नं नाम होतीति।
दुतियचित्तं।
ततियचित्तं
१४७-१४८.ततिये ञाणेन विप्पयुत्तन्ति ञाणविप्पयुत्तं। इदम्पि हि आरम्मणे हट्ठपहट्ठं होति परिच्छिन्दकञाणं पनेत्थ न होति। तस्मा इदं दहरकुमारकानं भिक्खुं दिस्वा ‘अयं थेरो मय्ह’न्ति वन्दनकाले, तेनेव नयेन चेतियवन्दनधम्मसवनकालादीसु च उप्पज्जतीति वेदितब्बं। पाळियं पनेत्थ सत्तसु ठानेसु पञ्ञा परिहायति। सेसं पाकतिकमेवाति।
ततियचित्तं।
चतुत्थचित्तं
१४९.चतुत्थचित्तेपि एसेव नयो। इदं पन ससङ्खारेनाति वचनतो यदा मातापितरो दहरकुमारके सीसे गहेत्वा चेतियादीनि वन्दापेन्ति ते च अनत्थिका समानापि हट्ठपहट्ठाव वन्दन्ति। एवरूपे काले लब्भतीति वेदितब्बं।
चतुत्थचित्तं।
पञ्चमचित्तं
१५०.पञ्चमे उपेक्खासहगतन्ति उपेक्खावेदनाय सम्पयुत्तं । इदञ्हि आरम्मणे मज्झत्तं होति। परिच्छिन्दकञाणं पनेत्थ होतियेव। पाळियं पनेत्थ झानचतुक्के उपेक्खा होतीति इन्द्रियट्ठके उपेक्खिन्द्रियं होतीति वत्वा सब्बेसम्पि वेदनादिपदानं निद्देसे सातासातसुखदुक्खपटिक्खेपवसेन देसनं कत्वा अदुक्खमसुखवेदना कथिता। तस्सा मज्झत्तलक्खणे इन्दत्तकरणवसेन उपेक्खिन्द्रियभावो वेदितब्बो। पदपटिपाटिया च एकस्मिं ठाने पीति परिहीना। तस्मा चित्तङ्गवसेन पाळिआरुळ्हा पञ्चपण्णासेव धम्मा होन्ति। तेसं वसेन सब्बकोट्ठासेसु सब्बवारेसु च विनिच्छयो वेदितब्बो।
पञ्चमचित्तं।
छट्ठचित्तादि
१५६-९.छट्ठसत्तमअट्ठमानि दुतियततियचतुत्थेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि। केवलञ्हि इमेसु वेदनापरिवत्तनञ्चेव पीतिपरिहानञ्च होति। सेसं सद्धिं उप्पत्तिनयेन तादिसमेव। करुणामुदिता परिकम्मकालेपि हि इमेसं उप्पत्ति महाअट्ठकथायं अनुञ्ञाता एव। इमानि अट्ठ कामावचरकुसलचित्तानि नाम।
पुञ्ञकिरियवत्थादिकथा
तानि सब्बानिपि दसहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि दीपेतब्बानि। कथं? दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, सीलमयं… भावनामयं… अपचितिसहगतं… वेय्यावच्चसहगतं… पत्तानुप्पदानं… अब्भनुमोदनं… देसनामयं… सवनमयं… दिट्ठिजुकम्मं पुञ्ञकिरियवत्थूति इमानि दस पुञ्ञकिरियवत्थूनि नाम। तत्थ दानमेव दानमयं। पुञ्ञकिरिया च सा तेसं तेसं आनिसंसानं वत्थु चाति पुञ्ञकिरियवत्थु। सेसेसुपि एसेव नयो।
तत्थ चीवरादीसु चतूसु पच्चयेसु, रूपादीसु वा छसु आरम्मणेसु, अन्नादीसु वा दससु दानवत्थूसु, तं तं देन्तस्स तेसं तेसं उप्पादनतो पट्ठाय पुब्बभागे, परिच्चागकाले, पच्छा सोमनस्सचित्तेन अनुस्सरणकाले चाति तीसु कालेसु पवत्ता चेतना ‘दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम।
पञ्चसीलं अट्ठसीलं दससीलं समादियन्तस्स, ‘पब्बजिस्सामी’ति विहारं गच्छन्तस्स, पब्बजन्तस्स, ‘मनोरथं मत्थकं पापेत्वा पब्बजितो वत’म्हि, ‘साधु साधू’ति आवज्जेन्तस्स, पातिमोक्खं संवरन्तस्स, चीवरादयो पच्चये पच्चवेक्खन्तस्स, आपाथगतेसु रूपादीसु चक्खुद्वारादीनि संवरन्तस्स , आजीवं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना ‘सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम।
पटिसम्भिदायं वुत्तेन विपस्सनामग्गेन चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स…पे॰… मनं… रूपे…पे॰… धम्मे… चक्खुविञ्ञाणं…पे॰… मनोविञ्ञाणं,… चक्खुसम्फस्सं…पे॰… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे॰… मनोसम्फस्सजं वेदनं, …पे॰… रूपसञ्ञं…पे॰… जरामरणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स पवत्ता चेतना, अट्ठतिंसाय वा आरम्मणेसु अप्पनं अप्पत्ता सब्बापि चेतना ‘भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु’ नाम।
महल्लकं पन दिस्वा पच्चुग्गमनपत्तचीवरपटिग्गहणअभिवादनमग्गसम्पदानादिवसेन ‘अपचितिसहगतं’ वेदितब्बं।
वुड्ढतरानं वत्तप्पटिपत्तिकरणवसेन गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पत्तं गहेत्वा गामे भिक्खं समादपेत्वा उपसंहरणवसेन, ‘गच्छ भिक्खूनं पत्तं आहरा’ति सुत्वा वेगेन गन्त्वा पत्ताहरणादिवसेन च कायवेय्यावटिककाले ‘वेय्यावच्चसहगतं’ वेदितब्बं।
दानं दत्वा गन्धादीहि पूजं कत्वा ‘असुकस्स नाम पत्ति होतू’ति वा, ‘सब्बसत्तानं होतू’ति वा पत्तिं ददतो ‘पत्तानुप्पदानं’ वेदितब्बं। किं पनेवं पत्तिं ददतो पुञ्ञक्खयो होतीति? न होति। यथा पन एकं दीपं जालेत्वा ततो दीपसहस्सं जालेन्तस्स पठमदीपो खीणोति न वत्तब्बो; पुरिमालोकेन पन सद्धिं पच्छिमालोको एकतो हुत्वा अतिमहा होति। एवमेव पत्तिं ददतो परिहानि नाम नत्थि। वुड्ढियेव पन होतीति वेदितब्बो।
रूपावचरकुसलवण्णना
चतुक्कनयो पठमज्झानं
१६०.इदानि रूपावचरकुसलं दस्सेतुं कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ रूपूपपत्तिया मग्गं भावेतीति रूपं वुच्चति रूपभवो। उपपत्तीति निब्बत्ति जाति सञ्जाति। मग्गोति उपायो। वचनत्थो पनेत्थ – तं उपपत्तिं मग्गति गवेसति जनेति निप्फादेतीति मग्गो। इदं वुत्तं होति – येन मग्गेन रूपभवे उपपत्ति होति निब्बत्ति जाति सञ्जाति, तं मग्गं भावेतीति। किं पनेतेन नियमतो रूपभवे उपपत्ति होतीति? न होति। ‘‘समाधिं, भिक्खवे, भावेथ, समाहितो यथाभूतं पजानाति पस्सती’’ति (सं॰ नि॰ ३.५; ४.९९; ५.१०७१; नेत्ति॰ ४०; मि॰ प॰ २.१.१५) एवं वुत्तेन हि निब्बेधभागियेन रूपभवातिक्कमोपि होति। रूपूपपत्तिया पन इतो अञ्ञो मग्गो नाम नत्थि, तेन वुत्तं ‘रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’ति। अत्थतो चायं मग्गो नाम चेतनापि होति, चेतनाय सम्पयुत्तधम्मापि, तदुभयम्पि। ‘‘निरयञ्चाहं, सारिपुत्त, पजानामि निरयगामिञ्च मग्ग’’न्ति (म॰ नि॰ १.१५३) हि एत्थ चेतना मग्गो नाम।
‘‘सद्धा हिरियं कुसलञ्च दानं, धम्मा एते सप्पुरिसानुयाता।
एतञ्हि मग्गं दिवियं वदन्ति, एतेन हि गच्छति देवलोक’’न्ति॥ (अ॰ नि॰ ८.३२)।
एत्थ चेतनासम्पयुत्तधम्मा मग्गो नाम। ‘‘अयं, भिक्खवे, मग्गो, अयं पटिपदा’’ति सङ्खारुपपत्तिसुत्तादीसु (म॰ नि॰ ३.१६१ आदयो) चेतनापि चेतनासम्पयुत्तधम्मापि मग्गो नाम। इमस्मिं पन ठाने ‘झान’न्ति वचनतो चेतनासम्पयुत्ता अधिप्पेता। यस्मा पन झानचेतना पटिसन्धिं आकड्ढति, तस्मा चेतनापि चेतनासम्पयुत्तधम्मापि वट्टन्तियेव।
भावेतीति जनेति उप्पादेति वड्ढेति। अयं ताव इध भावनाय अत्थो। अञ्ञत्थ पन उपसग्गवसेन सम्भावना परिभावना विभावनाति एवं अञ्ञथापि अत्थो होति। तत्थ ‘‘इधुदायि मम सावका अधिसीले सम्भावेन्ति – सीलवा समणो गोतमो, परमेन सीलक्खन्धेन समन्नागतो’’ति (म॰ नि॰ २.२४३) अयं सम्भावना नाम; ओकप्पनाति अत्थो। ‘‘सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो, समाधिपरिभाविता पञ्ञा महप्फला होति महानिसंसा, पञ्ञापरिभावितं चित्तं सम्मदेव आसवेहि विमुच्चती’’ति (दी॰ नि॰ २.१८६) अयं परिभावना नाम; वासनाति अत्थो। ‘‘इङ्घ रूपं विभावेहि, वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं विभावेही’’ति अयं विभावना नाम; अन्तरधापनाति अत्थो। ‘‘पुन चपरं, उदायि, अक्खाता मया सावकानं पटिपदा, यथापटिपन्ना मे सावका चत्तारो सतिपट्ठाने भावेन्ती’’ति (म॰ नि॰ २.२४७), अयं पन उप्पादनवड्ढनट्ठेन भावना नाम। इमस्मिम्पि ठाने अयमेव अधिप्पेता। तेन वुत्तं – ‘भावेतीति जनेति उप्पादेति वड्ढेती’ति।
कस्मा पनेत्थ, यथा कामावचरकुसलनिद्देसे धम्मपुब्बङ्गमा देसना कता तथा अकत्वा, पुग्गलपुब्बङ्गमा कताति? पटिपदाय साधेतब्बतो। इदञ्हि चतूसु पटिपदासु अञ्ञतराय साधेतब्बं; न कामावचरं विय विना पटिपदाय उप्पज्जति। पटिपदा च नामेसा पटिपन्नके सति होतीति एतमत्थं दस्सेतुं पुग्गलपुब्बङ्गमं देसनं करोन्तो ‘रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’ति आह।
दुतियज्झानं
१६१-१६२.दुतियज्झाननिद्देसे वितक्कविचारानं वूपसमाति वितक्कस्स च विचारस्स चाति इमेसं द्विन्नं वूपसमा, समतिक्कमा; दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति। तत्थ किञ्चापि दुतियज्झाने सब्बेपि पठमज्झानधम्मा न सन्ति, अञ्ञेयेव हि पठमज्झाने फस्सादयो अञ्ञे इध, ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं अधिगमो होतीति दीपनत्थं वितक्कविचारानं वूपसमाति एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं। अज्झत्तन्ति इध – नियकज्झत्तं अधिप्पेतं। विभङ्गे पन ‘‘अज्झत्तं पच्चत्त’’न्ति (विभ॰ ५७३) एत्तकमेव वुत्तं। यस्मा नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, तस्मा अत्तनि जातं, अत्तनो सन्ताने निब्बत्तन्ति अयमेत्थ अत्थो।
सम्पसादनन्ति सम्पसादनं वुच्चति सद्धा। सम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं, नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय। यस्मा वा तं झानं सम्पसादनसमन्नागतत्ता वितक्कविचारक्खोभवूपसमनेन च चेतो सम्पसादयति, तस्मापि सम्पसादनन्ति वुत्तं। इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे ‘सम्पसादनं चेतसो’ति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो। पुरिमस्मिं पन अत्थविकप्पे ‘चेतसो’ति एतं एकोदिभावेन सद्धिं योजेतब्बं।
तत्रायं अत्थयोजना – एको उदेतीति एकोदि, वितक्कविचारेहि अनज्झारुळ्हत्ता अग्गो सेट्ठो हुत्वा उदेतीति अत्थो। सेट्ठोपि हि लोके एकोति वुच्चति। वितक्कविचारविरहतो वा एको असहायो हुत्वातिपि वत्तुं वट्टति। अथ वा सम्पयुत्तधम्मे उदायतीति उदि। उट्ठापेतीति अत्थो। सेट्ठट्ठेन एको च सो उदि चाति एकोदि। समाधिस्सेतं अधिवचनं। इति इमं एकोदिं भावेति वड्ढेतीति इदं दुतियज्झानं एकोदिभावं। सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स, न जीवस्स, तस्मा एतं ‘चेतसो एकोदिभाव’न्ति वुत्तं।
‘ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्च एकोदिनामको समाधि, अथ कस्मा इदमेव सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावञ्चाति वुत्तन्ति? वुच्चते – ‘अदुञ्हि पठमज्झानं वितक्कविचारक्खोभेन वीचितरङ्गसमाकुलमिव जलं न सुप्पसन्नं होति, तस्मा सतियापि सद्धाय सम्पसादन’न्ति न वुत्तं। न सुप्पसन्नत्ता एव चेत्थ समाधिपि न सुट्ठु पाकटो। तस्मा एकोदिभावन्तिपि न वुत्तं। इमस्मिं पन झाने वितक्कविचारपलिबोधाभावेन लद्धोकासा बलवती सद्धा, बलवसद्धासहायपटिलाभेनेव समाधिपि पाकटो। तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं। विभङ्गे पन ‘‘सम्पसादनन्ति या सद्धा सद्दहना ओकप्पना अभिप्पसादो; चेतसो एकोदिभावन्ति या चित्तस्स ठिति…पे॰… सम्मासमाधी’’ति (विभ॰ ५७४-५७५) एत्तकमेव वुत्तं। एवं वुत्तेन पनेतेन सद्धिं अयं अत्थवण्णना यथा न विरुज्झति अञ्ञदत्थु संसन्दति चेव समेति च, एवं वेदितब्बा।
अवितक्कं अविचारन्ति भावनाय पहीनत्ता एतस्मिं एतस्स वा वितक्को नत्थीति अवितक्कं। इमिनाव नयेन अविचारं। विभङ्गेपि वुत्तं – ‘‘इति अयञ्च वितक्को अयञ्च विचारो सन्ता होन्ति समिता वूपसन्ता अत्थङ्गता अब्भत्थङ्गता अप्पिता ब्यप्पिता सोसिता विसोसिता ब्यन्तीकता, तेन वुच्चति अवितक्कं अविचार’’न्ति।
ततियज्झानं
१६३.ततियज्झाननिद्देसे पीतिया च विरागाति विरागो नाम वुत्तप्पकाराय पीतिया जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा। उभिन्नं पन अन्तरा ‘च’-सद्दो सम्पिण्डनत्थो। सो वूपसमं वा सम्पिण्डेति वितक्कविचारवूपसमं वा। तत्थ यदा वूपसममेव सम्पिण्डेति तदा पीतिया विरागा च, किञ्च भिय्यो ‘वूपसमा’ चाति एवं योजना वेदितब्बा। इमिस्सा च योजनाय विरागो जिगुच्छनत्थो होति। तस्मा पीतिया जिगुच्छना च वूपसमा चाति अयमत्थो दट्ठब्बो। यदा पन वितक्कविचारानं वूपसमं सम्पिण्डेति तदा पीतिया च विरागा किञ्च भिय्यो ‘वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’ति एवं योजना वेदितब्बा। इमिस्सा च योजनाय विरागो समतिक्कमनत्थो होति, तस्मा पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति अयमत्थो दट्ठब्बो।
कामञ्चेते वितक्कविचारा दुतियज्झानेयेव वूपसन्ता, इमस्स पन झानस्स मग्गपरिदीपनत्थं वण्णभणनत्थञ्चेतं वुत्तं। वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति हि वुत्ते इदं पञ्ञायति – नून वितक्कविचारवूपसमो मग्गो इमस्स झानस्साति? यथा च ततिये अरियमग्गे अप्पहीनानम्पि सक्कायदिट्ठादीनं ‘‘पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं पहाना’’ति (म॰ नि॰ २.१३२) एवं पहानं वुच्चमानं वण्णभणनं होति, तदधिगमाय उस्सुक्कानं उस्साहजनकं, एवमेव इध अवूपसन्तानम्पि वितक्कविचारानं वूपसमो वुच्चमानो वण्णभणनं होति। तेनायमत्थो वुत्तो – ‘पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’ति।
उपेक्खको च विहरतीति – एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा। समं पस्सति, अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो। ताय विसदाय विपुलाय थामगताय समन्नागतत्ता ततियज्झानसमङ्गी उपेक्खकोति वुच्चति।
उपेक्खा पन दसविधा होति – छळङ्गुपेक्खा ब्रह्मविहारुपेक्खा बोज्झङ्गुपेक्खा वीरियुपेक्खा सङ्खारुपेक्खा वेदनुपेक्खा विपस्सनुपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खा झानुपेक्खा पारिसुद्धुपेक्खाति।
तत्थ या ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति, न दुम्मनो, उपेक्खको च विहरति सतो सम्पजानो’’ति (अ॰ नि॰ ५.१; महानि॰ ९०; चूळनि॰ मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस १८; पटि॰ म॰ ३.१७) एवमागता खीणासवस्स छसु द्वारेसु इट्ठानिट्ठछळारम्मणापाथे परिसुद्धपकतिभावाविजहनाकारभूता उपेक्खा, अयं ‘छळङ्गुपेक्खा’ नाम।
या पन ‘‘उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’ति (दी॰ नि॰ १.५५६; म॰ नि॰ १.७७) एवमागता सत्तेसु मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं ‘ब्रह्मविहारुपेक्खा’ नाम।
या ‘‘उपेक्खासम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकनिस्सित’’न्ति (म॰ नि॰ १.२७; ३.२४७) एवमागता सहजातधम्मानं मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं ‘बोज्झङ्गुपेक्खा’ नाम।
चतुत्थज्झानं
१६५.चतुत्थज्झाननिद्देसे सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहानाति कायिकसुखस्स च कायिकदुक्खस्स च पहाना। पुब्बेवाति तञ्च खो पुब्बेव न चतुत्थज्झानक्खणे। सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमाति चेतसिकसुखस्स च चेतसिकदुक्खस्स चाति इमेसम्पि द्विन्नं पुब्बेव अत्थङ्गमा; पहाना इच्चेव वुत्तं होति। कदा पन नेसं पहानं होति? चतुन्नं झानानं उपचारक्खणे। सोमनस्सञ्हि चतुत्थज्झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयति। दुक्खदोमनस्ससुखानि पठमदुतियततियज्झानानं उपचारक्खणेसु। एवमेतेसं पहानक्कमेन अवुत्तानं इन्द्रियविभङ्गे पन इन्द्रियानं उद्देसक्कमेनेव इधापि वुत्तानं सुखदुक्खसोमनस्सदोमनस्सानं पहानं वेदितब्बं।
यदि पनेतानि तस्स तस्स झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयन्ति, अथ कस्मा ‘‘कत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे॰… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति। कत्थ चुप्पन्नं दोमनस्सिन्द्रियं… सुखिन्द्रियं… सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सुखस्स च पहाना…पे॰… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति। एत्थुप्पन्नं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति (सं॰ नि॰ ५.५१०) एवं झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति? अतिसयनिरोधत्ता। अतिसयनिरोधो हि तेसं पठमज्झानादीसु, न निरोधोयेव। निरोधोयेव पन उपचारक्खणे, नातिसयनिरोधो। तथा हि नानावज्जने पठमज्झानुपचारे निरुद्धस्सापि दुक्खिन्द्रियस्स डंसमकसादिसम्फस्सेन वा, विसमासनुपतापेन वा सिया उप्पत्ति, नत्वेव अन्तोअप्पनायं। उपचारे वा निरुद्धम्पेतं न सुट्ठु निरुद्धं होति, पटिपक्खेन अविहतत्ता। अन्तोअप्पनायं पन पीतिफरणेन सब्बो कायो सुखोक्कन्तो होति। सुखोक्कन्तकायस्स च सुट्ठु निरुद्धं होति दुक्खिन्द्रियं, पटिपक्खेन विहतत्ता। नानावज्जनेयेव च दुतियज्झानुपचारे पहीनस्स दोमनस्सिन्द्रियस्स यस्मा एतं वितक्कविचारपच्चयेपि कायकिलमथे चित्तुपघाते च सति उप्पज्जति, वितक्कविचाराभावे नेव उप्पज्जति; यत्थ पन उप्पज्जति तत्थ वितक्कविचारभावे; अप्पहीना एव च दुतियज्झानुपचारे वितक्कविचाराति तत्थस्स सिया उप्पत्ति, नत्वेव दुतियज्झाने, पहीनपच्चयत्ता। तथा ततियज्झानुपचारे पहीनस्सापि सुखिन्द्रियस्स पीतिसमुट्ठानपणीतरूपफुटकायस्स सिया उप्पत्ति, नत्वेव ततियज्झाने। ततियज्झाने हि सुखस्स पच्चयभूता पीति सब्बसो निरुद्धाति। तथा चतुत्थज्झानुपचारे पहीनस्सापि सोमनस्सिन्द्रियस्स आसन्नत्ता, अप्पनाप्पत्ताय उपेक्खाय अभावेन सम्मा अनतिक्कन्तत्ता च, सिया उप्पत्ति, नत्वेव चतुत्थज्झाने। तस्मा एव च ‘एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’ति तत्थ तत्थ अपरिसेसग्गहणं कतन्ति।
एत्थाह – ‘अथेवं तस्स तस्स झानस्सुपचारे पहीनापि एता वेदना इध कस्मा समाहटा’ति? ‘सुखग्गहणत्थं’। या हि अयं ‘अदुक्खमसुख’न्ति एत्थ अदुक्खमसुखा वेदना वुत्ता, सा सुखुमा, दुब्बिञ्ञेय्या, न सक्का सुखेन गहेतुं। तस्मा यथा नाम दुट्ठस्स यथा तथा वा उपसङ्कमित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यस्स गोणस्स गहणत्थं गोपो एकस्मिं वजे सब्बा गावो समाहरति, अथेकेकं नीहरन्तो पटिपाटिया आगतं ‘अयं सो, गण्हथ न’न्ति तम्पि गाहापयति; एवमेव भगवा सुखगहणत्थं सब्बापि एता समाहरीति। एवञ्हि समाहटा एता दस्सेत्वा यं नेव सुखं न दुक्खं, न सोमनस्सं न दोमनस्सं, अयं अदुक्खमसुखावेदनाति सक्का होति एसा गाहयितुं।
पञ्चकनयो
१६७.इदानि कतमे धम्मा कुसलाति पञ्चकनयो आरद्धो। कस्माति चे, पुग्गलज्झासयवसेन चेव देसनाविलासेन च। सन्निसिन्नदेवपरिसाय किर एकच्चानं देवानं वितक्को एव ओळारिकतो उपट्ठासि, विचारपीतिसुखचित्तेकग्गता सन्ततो। तेसं सप्पायवसेन सत्था चतुरङ्गिकं अवितक्कं विचारमत्तं दुतियज्झानं नाम भाजेसि। एकच्चानं विचारो ओळारिकतो उपट्ठासि, पीतिसुखचित्तेकग्गता सन्ततो। तेसं सप्पायवसेन तिवङ्गिकं ततियज्झानं नाम भाजेसि। एकच्चानं पीति ओळारिकतो उपट्ठासि, सुखचित्तेकग्गता सन्ततो। तेसं सप्पायवसेन दुवङ्गिकं चतुत्थज्झानं नाम भाजेसि। एकच्चानं सुखं ओळारिकतो उपट्ठासि, उपेक्खाचित्तेकग्गता सन्ततो। तेसं सप्पायवसेन दुवङ्गिकं पञ्चमज्झानं नाम भाजेसि। अयं ताव ‘पुग्गलज्झासयो’।
यस्सा पन धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता देसनाविलासप्पत्तो नाम होति – सा तथागतस्स सुट्ठु पटिविद्धा – तस्मा ञाणमहत्तताय देसनाविधानेसु कुसलो देसनाविलासप्पत्तो सत्था यं यं अङ्गं लब्भति तस्स तस्स वसेन यथा यथा इच्छति तथा तथा देसनं नियामेतीति सो इध पञ्चङ्गिकं पठमज्झानं भाजेसि, चतुरङ्गिकं अवितक्कं विचारमत्तं दुतियज्झानं, भाजेसि तिवङ्गिकं ततियज्झानं, भाजेसि दुवङ्गिकं चतुत्थज्झानं, दुवङ्गिकमेव पञ्चमज्झानं भाजेसि। अयं ‘देसनाविलासो’ नाम।
अपिच ये भगवता ‘‘तयोमे, भिक्खवे, समाधी – सवितक्कसविचारो समाधि, अवितक्कविचारमत्तो समाधि, अवितक्कअविचारो समाधी’’ति (दी॰ नि॰ ३.३०५) सुत्तन्ते तयो समाधी देसिता, तेसु हेट्ठा सवितक्कसविचारो समाधि अवितक्कअविचारो समाधि च भाजेत्वा दस्सितो, अवितक्कविचारमत्तो न दस्सितो। तं दस्सेतुम्पि अयं पञ्चकनयो आरद्धोति वेदितब्बो।
तत्थ दुतियज्झाननिद्देसे फस्सादीसु वितक्कमत्तं परिहायति, कोट्ठासवारे ‘‘चतुरङ्गिकं झानं होति चतुरङ्गिको मग्गो होती’’ति अयमेव विसेसो। सेसं सब्बं पठमज्झानसदिसमेव। यानि च चतुक्कनये दुतियततियचतुत्थानि तानेव इध ततियचतुत्थपञ्चमानि। तेसं अधिगमपटिपाटिदीपनत्थं अयं नयो वेदितब्बो –
एको किर अमच्चपुत्तो राजानं उपट्ठातुं जनपदतो नगरं आगतो। सो एकदिवसमेव राजानं दिस्वा पानब्यसनेन सब्बं विभवजातं नासेसि। तं एकदिवसं सुरामदमत्तं निच्चोळं कत्वा जिण्णकटसारकमत्तेन पटिच्छादेत्वा पानागारतो नीहरिंसु। तमेनं सङ्कारकूटे निपज्जित्वा निद्दायन्तं एको अङ्गविज्जापाठको दिस्वा ‘अयं पुरिसो महाजनस्स अवस्सयो भविस्सति, पटिजग्गितब्बो एसो’ति सन्निट्ठानं कत्वा मत्तिकाय न्हापेत्वा थूलसाटकयुगं निवासापेत्वा पुन गन्धोदकेन न्हापेत्वा सुखुमेन दुकूलयुगळेन अच्छादेत्वा पासादं आरोपेत्वा सुभोजनं भोजेत्वा ‘एवं नं परिचारेय्याथा’ति परिचारके पटिपादेत्वा पक्कामि। अथ नं ते सयनं आरोपेसुं। पानागारगमनपटिबाहनत्थञ्च नं चत्तारो ताव जना चतूसु हत्थपादेसु उप्पीळेत्वा अट्ठंसु। एको पादे परिमज्जि। एको तालवण्टं गहेत्वा बीजि। एको वीणं वादयमानो गायन्तो निसीदि।
पटिपदाचतुक्कं
१७६-१८०.इदानि यस्मा एतं झानं नाम पटिपदाकमेन सिज्झति, तस्मा तस्स पटिपदाभेदं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ दुक्खा पटिपदा अस्साति दुक्खपटिपदं। दन्धा अभिञ्ञा अस्साति दन्धाभिञ्ञं। इति दुक्खपटिपदन्ति वा दन्धाभिञ्ञन्ति वा पथवीकसिणन्ति वा तीणिपि झानस्सेव नामानि। दुक्खपटिपदं खिप्पाभिञ्ञन्तिआदीसुपि एसेव नयो।
तत्थ पठमसमन्नाहारतो पट्ठाय याव तस्स तस्स झानस्स उपचारं उप्पज्जति ताव पवत्ता झानभावना ‘पटिपदा’ति वुच्चति। उपचारतो पन पट्ठाय याव अप्पना ताव पवत्ता पञ्ञा ‘अभिञ्ञा’ति वुच्चति। सा पनेसा पटिपदा एकच्चस्स दुक्खा होति। नीवरणादिपच्चनीकधम्मसमुदाचारगहनताय किच्छा असुखसेवनाति अत्थो। एकच्चस्स तदभावेन सुखा। अभिञ्ञापि एकच्चस्स दन्धा होति, मन्दा, असीघप्पवत्ति। एकच्चस्स खिप्पा अमन्दा सीघप्पवत्ति। तस्मा यो आदितो किलेसे विक्खम्भेन्तो दुक्खेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो विक्खम्भेति , तस्स दुक्खा पटिपदा नाम होति। यो पन विक्खम्भितकिलेसो अप्पनापरिवासं वसन्तो चिरेन अङ्गपातुभावं पापुणाति, तस्स दन्धाभिञ्ञा नाम होति। यो खिप्पं अङ्गपातुभावं पापुणाति तस्स खिप्पाभिञ्ञा नाम होति। यो किलेसे विक्खम्भेन्तो सुखेन अकिलमन्तो विक्खम्भेति, तस्स सुखा पटिपदा नाम होति।
तत्थ यानि सप्पायासप्पायानि च पलिबोधुपच्छेदादीनि पुब्बकिच्चानि च अप्पनाकोसल्लानि च विसुद्धिमग्गे चित्तभावनानिद्देसे निद्दिट्ठानि, तेसु यो असप्पायसेवी होति, तस्स दुक्खा पटिपदा दन्धा च अभिञ्ञा होति। सप्पायसेविनो सुखा पटिपदा खिप्पा च अभिञ्ञा। यो पन पुब्बभागे असप्पायं सेवित्वा अपरभागे सप्पायसेवी होति, पुब्बभागे वा सप्पायं सेवित्वा अपरभागे असप्पायसेवी, तस्स वोमिस्सकता वेदितब्बा। तथा पलिबोधुपच्छेदादिकं पुब्बकिच्चं असम्पादेत्वा भावनं अनुयुत्तस्स दुक्खा पटिपदा होति, विपरियायेन सुखा। अप्पनाकोसल्लानि पन असम्पादेन्तस्स दन्धा अभिञ्ञा होति, सम्पादेन्तस्स खिप्पा।
अपिच तण्हाअविज्जावसेन समथविपस्सनाकताधिकारवसेन चापि एतासं पभेदो वेदितब्बो। तण्हाभिभूतस्स हि दुक्खा पटिपदा होति, अनभिभूतस्स सुखा। अविज्जाभिभूतस्स च दन्धा अभिञ्ञा होति, अनभिभूतस्स खिप्पा। यो च समथे अकताधिकारो तस्स दुक्खा पटिपदा होति, कताधिकारस्स सुखा। यो पन विपस्सनाय अकताधिकारो होति, तस्स दन्धा अभिञ्ञा होति, कताधिकारस्स खिप्पा।
किलेसिन्द्रियवसेन चापि एतासं पभेदो वेदितब्बो। तिब्बकिलेसस्स हि मुदिन्द्रियस्स दुक्खा पटिपदा होति दन्धा च अभिञ्ञा, तिक्खिन्द्रियस्स पन खिप्पा अभिञ्ञा। मन्दकिलेसस्स च मुदिन्द्रियस्स सुखा पटिपदा होति दन्धा च अभिञ्ञा, तिक्खिन्द्रियस्स पन खिप्पा अभिञ्ञाति।
आरम्मणचतुक्कं
१८१.इदानि यस्मा एतं झानं नाम यथा पटिपदाभेदेन एवं आरम्मणभेदेनापि चतुब्बिधं होति। तस्मास्स तं पभेदं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ परित्तं परित्तारम्मणन्तिआदीसु यं अप्पगुणं होति, उपरिज्झानस्स पच्चयो भवितुं न सक्कोति, इदं परित्तं नाम। यं पन अवड्ढिते सुप्पमत्ते वा सरावमत्ते वा आरम्मणे पवत्तं, तं परित्तं आरम्मणं अस्साति परित्तारम्मणं। यं पगुणं सुभावितं उपरिज्झानस्स पच्चयो भवितुं सक्कोति, इदं अप्पमाणं नाम। यं विपुले आरम्मणे पवत्तं तं वुड्ढिप्पमाणत्ता अप्पमाणं आरम्मणं अस्साति अप्पमाणारम्मणं। वुत्तलक्खणवोमिस्सकताय पन वोमिस्सकनयो वेदितब्बो। इति आरम्मणवसेनपि चत्तारो नवका वुत्ता होन्ति। चित्तगणनापेत्थ पुरिमसदिसा एवाति।
आरम्मणचतुक्कं।
आरम्मणपटिपदामिस्सकं
१८६.इदानि आरम्मणपटिपदामिस्सकं सोळसक्खत्तुकनयं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ पठमनये वुत्तज्झानं दुक्खपटिपदत्ता दन्धाभिञ्ञत्ता परित्तत्ता परित्तारम्मणत्ताति चतूहि कारणेहि हीनं, सोळसमनये वुत्तज्झानं सुखपटिपदत्ता खिप्पाभिञ्ञत्ता अप्पमाणत्ता अप्पमाणारम्मणत्ताति चतूहि कारणेहि पणीतं। सेसेसु चुद्दससु एकेन द्वीहि तीहि च कारणेहि हीनप्पणीतता वेदितब्बा।
कस्मा पनायं नयो देसितोति? झानुप्पत्तिकारणत्ता। सम्मासम्बुद्धेन हि पथवीकसिणे सुद्धिकज्झानं चतुक्कनयवसेन पञ्चकनयवसेन च दस्सितं; तथा सुद्धिकपटिपदा, तथा सुद्धिकारम्मणं। तत्थ या देवता पथवीकसिणे सुद्धिकज्झानं चतुक्कनयवसेन देसियमानं बुज्झितुं सक्कोन्ति, तासं सप्पायवसेन सुद्धिकज्झाने चतुक्कनयो देसितो। या पञ्चकनयवसेन देसियमानं बुज्झितुं सक्कोन्ति, तासं सप्पायवसेन पञ्चकनयो। या सुद्धिकपटिपदाय , सुद्धिकारम्मणे चतुक्कनयवसेन देसियमानं बुज्झितुं सक्कोन्ति, तासं सप्पायवसेन सुद्धिकपटिपदाय सुद्धिकारम्मणे चतुक्कनयो देसितो। या पञ्चकनयवसेन देसियमानं बुज्झितुं सक्कोन्ति तासं सप्पायवसेन पञ्चकनयो। इति हेट्ठा पुग्गलज्झासयवसेन देसना कता।
देसनाविलासप्पत्तो चेस पभिन्नपटिसम्भिदो दसबलचतुवेसारज्जविसदञाणो धम्मानं याथावसरसलक्खणस्स सुप्पटिविद्धत्ता धम्मपञ्ञत्तिकुसलताय यो यो नयो लब्भति तस्स तस्स वसेन देसनं नियमेतुं सक्कोति, तस्मा इमाय देसनाविलासप्पत्तियापि तेन एसा पथवीकसिणे सुद्धिकचतुक्कनयादिवसेन देसना कता।
यस्मा पन ये केचि झानं उप्पादेन्ति नाम न ते आरम्मणपटिपदाहि विना उप्पादेतुं सक्कोन्ति, तस्मा नियमतो झानुप्पत्तिकारणत्ता अयं सोळसक्खत्तुकनयो कथितो।
एत्तावता सुद्धिकनवको, चत्तारो पटिपदानवका, चत्तारो आरम्मणनवका, इमे च सोळस नवकाति पञ्चवीसति नवका कथिता होन्ति। तत्थ एकेकस्मिं नवके चतुक्कपञ्चकवसेन द्वे द्वे नयाति पञ्ञास नया। तत्थ ‘‘पञ्चवीसतिया चतुक्कनयेसु सतं, पञ्चकनयेसु पञ्चवीससत’’न्ति पाठतो पञ्चवीसाधिकानि द्वे झानचित्तसतानि होन्ति। पञ्चकनये पन चतुक्कनयस्स पविट्ठत्ता अत्थतो पञ्चवीसाधिकमेव चित्तसतं होति। यानि चेतानि पाठे पञ्चवीसाधिकानि द्वे चित्तसतानि तेसु एकेकस्स निद्देसे धम्मववत्थानादयो तयो तयो महावारा होन्ति। ते पन तत्थ तत्थ नयमत्तमेव दस्सेत्वा संखित्ताति।
पथवीकसिणं।
२०३.इदानि यस्मा आपोकसिणादीसुपि एतानि झानानि उप्पज्जन्ति, तस्मा तेसं दस्सनत्थं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तेसु सब्बो पाळिनयो च अत्थविभावना च चित्तगणना च वारसङ्खेपो च पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। भावनानयो पन कसिणपरिकम्मं आदिं कत्वा सब्बो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि १.९१ आदयो) पकासितोयेव। महासकुलुदायिसुत्ते पन दसकसिणानि (म॰ नि॰ २.२५०) वुत्तानि। तेसु विञ्ञाणकसिणं आकासे पवत्तितमहग्गतविञ्ञाणम्पि तत्थ परिकम्मं कत्वा निब्बत्ता विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिपि होतीति सब्बप्पकारेन आरुप्पदेसनमेव भजति, तस्मा इमस्मिं ठाने न कथितं।
आकासकसिणन्ति पन कसिणुग्घाटिममाकासम्पि, तं आरम्मणं कत्वा पवत्तक्खन्धापि, भित्तिच्छिद्दादीसु अञ्ञतरस्मिं गहेतब्बनिमित्तपरिच्छेदाकासम्पि, तं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नं चतुक्कपञ्चकज्झानम्पि वुच्चति। तत्थ पुरिमनयो आरुप्पदेसनं भजति, पच्छिमनयो रूपावचरदेसनं। इति मिस्सकत्ता इमं रूपावचरदेसनं न आरुळ्हं। परिच्छेदाकासे निब्बत्तज्झानं पन रूपूपपत्तिया मग्गो होति तस्मा तं गहेतब्बं। तस्मिं पन चतुक्कपञ्चकज्झानमेव उप्पज्जति, अरूपज्झानं नुप्पज्जति। कस्मा? कसिणुग्घाटनस्स अलाभतो। तञ्हि पुनप्पुनं उग्घाटियमानम्पि आकासमेव होतीति न तत्थ कसिणुग्घाटनं लब्भति, तस्मा तत्थुप्पन्नं झानं दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति, अभिञ्ञापादकं होति, विपस्सनापादकं होति, निरोधपादकं न होति। अनुपुब्बनिरोधो पनेत्थ याव पञ्चमज्झाना लब्भति वट्टपादकं होतियेव। यथा चेतं एवं पुरिमकसिणेसु उप्पन्नं झानम्पि। निरोधपादकभावो पनेत्थ विसेसो। सेसमेत्थ आकासकसिणे यं वत्तब्बं सिया तं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.९८-९९) वुत्तमेव।
‘एकोपि हुत्वा बहुधा होती’तिआदिनयं (दी॰ नि॰ १.२३९; पटि॰ म॰ १.१०२) पन विकुब्बनं इच्छन्तेन पुरिमेसु अट्ठसु कसिणेसु अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा कसिणानुलोमतो कसिणपटिलोमतो, कसिणानुलोमपटिलोमतो; झानानुलोमतो, झानपटिलोमतो, झानानुलोमपटिलोमतो; झानुक्कन्तिकतो, कसिणुक्कन्तिकतो, झानकसिणुक्कन्तिकतो; अङ्गसङ्कन्तिकतो, आरम्मणसङ्कन्तिकतो, अङ्गारम्मणसङ्कन्तिकतो; अङ्गववत्थानतो, आरम्मणववत्थानतोति इमेहि चुद्दसहाकारेहि चित्तं परिदमेतब्बं। तेसं वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.३६५-३६६) वुत्तायेव।
एवं पन चुद्दसहाकारेहि चित्तं अपरिदमेत्वा, पुब्बे अभावितभावनो आदिकम्मिको योगावचरो इद्धिविकुब्बनं सम्पादेस्सतीति नेतं ठानं विज्जति। आदिकम्मिकस्स हि कसिणपरिकम्मम्पि भारो; सतेसु सहस्सेसु वा एकोव सक्कोति। कतकसिणपरिकम्मस्स निमित्तुप्पादनं भारो; सतेसु सहस्सेसु वा एकोव सक्कोति। उप्पन्ने निमित्ते तं वड्ढेत्वा अप्पनाधिगमो भारो, सतेसु सहस्सेसु वा एकोव सक्कोति। अधिगतप्पनस्स चुद्दसहाकारेहि चित्तपरिदमनं भारो; सतेसु सहस्सेसु वा एकोव सक्कोति। चुद्दसहाकारेहि परिदमितचित्तस्सापि इद्धिविकुब्बनं नाम भारो, सतेसु सहस्सेसु वा एकोव सक्कोति। विकुब्बनप्पत्तस्सापि खिप्पनिसन्तिभावो नाम भारो; सतेसु सहस्सेसु वा एकोव खिप्पनिसन्ति होति। थेरम्बत्थले महारोहनगुत्तत्थेरस्स गिलानुपट्ठानं आगतेसु तिंसमत्तेसु इद्धिमन्तसहस्सेसु उपसम्पदाय अट्ठवस्सिको रक्खितत्थेरो विय। सब्बं वत्थु विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.३६७) वित्थारितमेवाति।
अभिभायतनकथा
२०४.एवं अट्ठसु कसिणेसु रूपावचरकुसलं निद्दिसित्वा, इदानि यस्मा समानेपि आरम्मणे भावनाय असमानं इमेसु अट्ठसु कसिणेसु अञ्ञम्पि अभिभायतनसङ्खातं रूपावचरकुसलं पवत्तति, तस्मा तं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अलाभिताय वा अनत्थिकताय वा अज्झत्तरूपे परिकम्मसञ्ञाविरहितो। बहिद्धा रूपानि पस्सतीति बहिद्धा अट्ठसु कसिणेसु कतपरिकम्मताय परिकम्मवसेन चेव अप्पनावसेन च तानि बहिद्धा अट्ठसु कसिणेसु रूपानि पस्सति। परित्तानीति अवड्ढितानि। तानि अभिभुय्याति यथा नाम सम्पन्नगहणिको कटच्छुमत्तं भत्तं लभित्वा ‘किं एत्थ भुञ्जितब्बं अत्थी’ति सङ्कड्ढित्वा एककबळमेव करोति, एवमेव ञाणुत्तरिको पुग्गलो विसदञाणो ‘किमेत्थ परित्तके आरम्मणे समापज्जितब्बं अत्थि, नायं मम भारो’ति तानि रूपानि अभिभवित्वा समापज्जति। सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेतीति अत्थो। जानामि पस्सामीति इमिना पनस्स पुब्बभागो कथितो। आगमट्ठकथासु पन वुत्तं – इमिनास्स पन आभोगो कथितो। सो च खो समापत्तितो वुट्ठितस्स, न अन्तोसमापत्तियन्ति (अ॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.८.६५)।
अप्पमाणानीति वड्ढितप्पमाणानि। अभिभुय्याति एत्थ पन यथा महग्घसो पुरिसो एकं भत्तवड्ढितकं लभित्वा ‘अञ्ञापि होतु ‘किमेसा मय्हं करिस्सती’ति तं न महन्ततो पस्सति, एवमेव ञाणुत्तरो पुग्गलो विसदञ्ञाणो ‘किमेत्थ समापज्जितब्बं, न इदं अप्पमाणं, न मय्हं चित्तेकग्गताकरणे भारो अत्थी’ति तानि अभिभवित्वा समापज्जति। सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेतीति अत्थो।
परित्तं परित्तारम्मणं अप्पमाणं परित्तारम्मणन्ति इध परित्तानीति आगतत्ता अप्पमाणारम्मणता न गहिता, परतो अप्पमाणानीति आगतत्ता परित्तारम्मणता। अट्ठकथायं पन वुत्तं – ‘इमस्मिं ठाने चत्तारि चत्तारि आरम्मणानि अग्गहेत्वा द्वे द्वेव गहितानि । किं कारणा? चतूसु हि गहितेसु देसना सोळसक्खत्तुका होति, सत्थारा च हेट्ठा सोळसक्खत्तुका देसना किलञ्जम्हि तिले पत्थरन्तेन विय वित्थारतो कथिता। तस्स इमस्मिं ठाने अट्ठक्खत्तुकं देसनं कातुं अज्झासयो। तस्मा द्वे द्वेयेव गहितानीति वेदितब्बानीति।
सुवण्णदुब्बण्णानीति परिसुद्धापरिसुद्धवण्णानि। परिसुद्धानि हि नीलादीनि सुवण्णानि, अपरिसुद्धानि च दुब्बण्णानीति इध अधिप्पेतानि। आगमट्ठकथासु पन ‘सुवण्णानि वा होन्तु दुब्बण्णानि वा, परित्तअप्पमाणवसेनेव इमानि अभिभायतनानि देसितानी’ति (अ॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.८.६५) वुत्तं। इमेसु पन चतूसु परित्तं वितक्कचरितवसेन आगतं, अप्पमाणं मोहचरितवसेन, सुवण्णं दोसचरितवसेन, दुब्बण्णं रागचरितवसेन। एतेसञ्हि एतानि सप्पायानि। सा च तेसं सप्पायता वित्थारतो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.४३) चरियनिद्देसे वुत्ता।
कस्मा पन, यथा सुत्तन्ते ‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानी’’तिआदि (दी॰ नि॰ २.१७३; म॰ नि॰ २.२४९; अ॰ नि॰ ८.६५) वुत्तं, एवं अवत्वा इध चतूसुपि अभिभायतनेसु अज्झत्तं अरूपसञ्ञिताव वुत्ताति? अज्झत्तरूपानं अनभिभवनीयतो। तत्थ वा हि इध वा बहिद्धारूपानेव अभिभवितब्बानि, तस्मा तानि नियमतो वत्तब्बानीति तत्रपि इधपि वुत्तानि। अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति इदं पन सत्थु देसनाविलासमत्तमेव। अयं ताव चतूसु अभिभायतनेसु अपुब्बपदवण्णना। सुद्धिकनयपटिपदाभेदो पनेत्थ पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव एकेकस्मिं अभिभायतने वेदितब्बो। केवलञ्चेत्थ आरम्मणचतुक्कं आरम्मणदुकं होति, सोळसक्खत्तुकञ्च अट्ठक्खत्तुकं। सेसं तादिसमेव। एवमेत्थ एकेकस्मिं अभिभायतने एको सुद्धिकनवको, चत्तारो पटिपदानवका, द्वे आरम्मणनवका, आरम्मणपटिपदामिस्सके अट्ठ नवकाति पन्नरस नवकाति चतूसुपि अभिभायतनेसु समसट्ठि नवका वेदितब्बा।
२४६.पञ्चमअभिभायतनादीसु नीलानीति सब्बसङ्गाहिकवसेन वुत्तं। नीलवण्णानीति वण्णवसेन, नीलनिदस्सनानीति निदस्सनवसेन, अपञ्ञायमानविवरानि, असम्भिन्नवण्णानि, एकनीलानेव हुत्वा दिस्सन्तीति वुत्तं होति। नीलनिभासानीति इदं पन ओभासनवसेन वुत्तं; नीलोभासानि नीलप्पभायुत्तानीति अत्थो। एतेन नेसं सुविसुद्धतं दस्सेति। सुविसुद्धवण्णवसेन हि इमानि चत्तारि अभिभायतनानि वुत्तानि। पीतानीतिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो। नीलकसिणं उग्गण्हन्तो नीलस्मिं निमित्तं गण्हाति। पुप्फस्मिं वा वत्थस्मिं वा वण्णधातुया वातिआदिकं पनेत्थ कसिणकरणञ्च परिकम्मञ्च अप्पनाविधानञ्च सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.९३ आदयो) वित्थारतो वुत्तमेव। यथा च पथवीकसिणे एवमेत्थ एकेकस्मिं अभिभायतने पञ्चवीसति पञ्चवीसति नवका वेदितब्बा।
अभिभायतनकथा।
विमोक्खकथा
२४८.इदानि यस्मा इदं रूपावचरकुसलं नाम न केवलं आरम्मणसङ्खातानं आयतनानं अभिभवनतो अभिभायतनवसेनेव उप्पज्जति, अथ खो विमोक्खवसेनपि उप्पज्जति, तस्मा तम्पि नयं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं।
केनट्ठेन पन विमोक्खो वेदितब्बोति? अधिमुच्चनट्ठेन। को अयं अधिमुच्चनट्ठो नाम? पच्चनीकधम्मेहि च सुट्ठु विमुच्चनट्ठो, आरम्मणे च अभिरतिवसेन सुट्ठु विमुच्चनट्ठो । पितुअङ्के विस्सट्ठअङ्गपच्चङ्गस्स दारकस्स सयनं विय अनिग्गहितभावेन निरासङ्कताय आरम्मणे पवत्तीति वुत्तं होति। एवंलक्खणञ्हि विमोक्खभावप्पत्तं रूपावचरकुसलं दस्सेतुं अयं नयो आरद्धो।
तत्थ रूपीति अज्झत्तं केसादीसु उप्पादितं रूपज्झानं रूपं, तदस्सत्थीति रूपी। अज्झत्तञ्हि नीलपरिकम्मं करोन्तो केसे वा पित्ते वा अक्खितारकाय वा करोति। पीतपरिकम्मं करोन्तो मेदे वा छविया वा अक्खीनं पीतट्ठाने वा करोति। लोहितपरिकम्मं करोन्तो मंसे वा लोहिते वा जिव्हाय वा हत्थतलपादतलेसु वा अक्खीनं रत्तट्ठाने वा करोति। ओदातपरिकम्मं करोन्तो अट्ठिम्हि वा दन्ते वा नखे वा अक्खीनं सेतट्ठाने वा करोति। एवं परिकम्मं कत्वा उप्पन्नज्झानसमङ्गिनं सन्धायेतं वुत्तं। रूपानि पस्सतीति बहिद्धापि नीलकसिणादिरूपानि झानचक्खुना पस्सति। इमिना अज्झत्तबहिद्धावत्थुकेसु कसिणेसु झानपटिलाभो दस्सितो।
अज्झत्तंअरूपसञ्ञीति अज्झत्तं न रूपसञ्ञी। अत्तनो केसादीसु अनुप्पादितरूपावचरज्झानोति अत्थो। इमिना बहिद्धा परिकम्मं कत्वा बहिद्धाव पटिलद्धज्झानता दस्सिता।
सुभन्ति इमिना सुविसुद्धेसु नीलादीसु वण्णकसिणेसु झानानि दस्सितानि। तत्थ किञ्चापि अन्तोअप्पनाय ‘सुभ’न्ति आभोगो नत्थि, यो पन सुविसुद्धं सुभकसिणं आरम्मणं कत्वा विहरति, सो यस्मा ‘सुभ’न्ति…पे॰… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, तथा दुतियादीनि, तस्मा एवं देसना कता। पटिसम्भिदामग्गे पन ‘‘कथं सुभन्त्वेव अधिमुत्तो होतीति विमोक्खो? इध भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं…पे॰… विहरति, मेत्ताय भावितत्ता सत्ता अप्पटिकूला होन्ति; करुणा… मुदिता… उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं…पे॰… विहरति, उपेक्खाय भावितत्ता सत्ता अप्पटिकूला होन्ति, एवं सुभन्त्वेव अधिमुत्तो होती’’ति विमोक्खोति (पटि॰ म॰ १.२१२) वुत्तं। इध पन उपरि पाळियंयेव ब्रह्मविहारानं आगतत्ता तं नयं पटिक्खिपित्वा सुनीलकसुपीतकसुलोहितकसुओदातकपरिसुद्धनीलकपरिसुद्धपीतकपरिसुद्धलोहितकपरिसुद्धओदातकवसेनेव सुभविमोक्खो अनुञ्ञातो। इति कसिणन्ति वा अभिभायतनन्ति वा विमोक्खोति वा रूपावचरज्झानमेव । तञ्हि आरम्मणस्स सकलट्ठेन कसिणं नाम, आरम्मणं अभिभवनट्ठेन अभिभायतनं नाम, आरम्मणे अधिमुच्चनट्ठेन पच्चनीकधम्मेहि च विमुच्चनट्ठेन विमोक्खो नामाति वुत्तं। तत्थ कसिणदेसना अभिधम्मवसेन, इतरा पन सुत्तन्तदेसनावसेन वुत्ताति वेदितब्बा। अयमेत्थ अपुब्बपदवण्णना। एकेकस्मिं पन विमोक्खे पथवीकसिणे विय पञ्चवीसति पञ्चवीसतीति कत्वा पञ्चसत्तति नवका वेदितब्बा।
ब्रह्मविहारकथा
२५१.इदानि मेत्तादिब्रह्मविहारवसेन पवत्तमानं रूपावचरकुसलं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ मेत्तासहगतन्ति मेत्ताय समन्नागतं। परतो करुणासहगतादीसुपि एसेव नयो। येन पनेस विधानेन पटिपन्नो मेत्तादिसहगतानि झानानि उपसम्पज्ज विहरति, तं मेत्तादीनं भावनाविधानं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.२४०) वित्थारितमेव। अवसेसाय पाळिया अत्थो पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।
केवलञ्हि पथवीकसिणे पञ्चवीसति नवका, इध पुरिमासु तीसु तिकचतुक्कज्झानिकवसेन पञ्चवीसति सत्तका, उपेक्खाय चतुत्थज्झानवसेन पञ्चवीसति एकका, करुणामुदितासु च छन्दादीहि चतूहि सद्धिं करुणामुदिताति इमेपि येवापनका लब्भन्ति। दुक्खपटिपदादिभावो चेत्थ मेत्ताय ताव ब्यापादविक्खम्भनवसेन, करुणाय विहिंसाविक्खम्भनवसेन, मुदिताय अरतिविक्खम्भनवसेन, उपेक्खाय रागपटिघविक्खम्भनवसेन वेदितब्बो। परित्तारम्मणता पन नबहुसत्तारम्मणवसेन; अप्पमाणारम्मणता बहुसत्तारम्मणवसेन होतीति अयं विसेसो। सेसं तादिसमेव।
एवं ताव पाळिवसेनेव –
ब्रह्मुत्तमेन कथिते, ब्रह्मविहारे इमे इति विदित्वा।
भिय्यो एतेसु अयं, पकिण्णककथापि विञ्ञेय्या॥
एतासु हि मेत्ताकरुणामुदिताउपेक्खासु अत्थतो ताव मेज्जतीति मेत्ता, सिनिय्हतीति अत्थो। मित्ते वा भवा, मित्तस्स वा एसा पवत्ततीपि मेत्ता। परदुक्खे सति साधूनं हदयकम्पनं करोतीति करुणा। किणाति वा परदुक्खं हिंसति विनासेतीति करुणा। किरीयति वा दुक्खितेसु फरणवसेन पसारियतीति करुणा। मोदन्ति ताय तंसमङ्गिनो, सयं वा मोदति, मोदनमत्तमेव वा तन्ति मुदिता। ‘अवेरा होन्तू’तिआदिब्यापारप्पहानेन मज्झत्तभावूपगमनेन च उपेक्खतीति उपेक्खा।
लक्खणादितो पनेत्थ हिताकारप्पवत्तिलक्खणा ‘मेत्ता’, हितूपसंहाररसा, आघातविनयपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना। ब्यापादूपसमो एतिस्सा सम्पत्ति, सिनेहसम्भवो विपत्ति। दुक्खापनयनाकारप्पवत्तिलक्खणा ‘करुणा’, परदुक्खासहनरसा, अविहिंसापच्चुपट्ठाना , दुक्खाभिभूतानं अनाथभावदस्सनपदट्ठाना। विहिंसूपसमो तस्सा सम्पत्ति, सोकसम्भवो विपत्ति। सत्तेसु पमोदनलक्खणा ‘मुदिता’, अनिस्सायनरसा, अरतिविघातपच्चुपट्ठाना, सत्तानं सम्पत्तिदस्सनपदट्ठाना। अरतिवूपसमो तस्सा सम्पत्ति, पहाससम्भवो विपत्ति। सत्तेसु मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा ‘उपेक्खा’, सत्तेसु समभावदस्सनरसा, पटिघानुनयवूपसमपच्चुपट्ठाना, ‘‘कम्मस्सका सत्ता, ते कस्स रुचिया सुखिता वा भविस्सन्ति, दुक्खतो वा मुच्चिस्सन्ति, पत्तसम्पत्तितो वा न परिहायिस्सन्ती’’ति? एवं पवत्तकम्मस्सकतादस्सनपदट्ठाना। पटिघानुनयवूपसमो तस्सा सम्पत्ति, गेहस्सिताय अञ्ञाणुपेक्खाय सम्भवो विपत्ति।
असुभकथा
२६३.इदानि रागचरितसत्तानं एकन्तहितं नानारम्मणेसु एकेकज्झानवसेनेव पवत्तमानं रूपावचरकुसलं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं।
तत्थ उद्धुमातकसञ्ञासहगतन्तिआदीसु, भस्ता विय वायुना, उद्धं जीवितपरियादाना यथानुक्कमं समुग्गतेन सूनभावेन धुमातत्ता उद्धुमातं। उद्धुमातमेव उद्धुमातकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं उद्धुमातन्ति उद्धुमातकं। तथारूपस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। विनीलं वुच्चति विपरिभिन्ननीलवण्णं। विनीलमेव विनीलकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विनीलन्ति विनीलकं। मंसुस्सदट्ठानेसु रत्तवण्णस्स, पुब्बसन्निचयट्ठानेसु सेतवण्णस्स, येभुय्येन च नीलवण्णस्स , नीलट्ठाने नीलसाटकपारुतस्सेव छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। परिभिन्नट्ठानेसु विस्सन्दमानं पुब्बं विपुब्बं। विपुब्बमेव विपुब्बकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विपुब्बन्ति विपुब्बकं। तथारूपस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। विच्छिद्दं वुच्चति द्विधा छिन्दनेन अपधारितं, विच्छिद्दमेव विच्छिद्दकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विच्छिद्दन्ति विच्छिद्दकं। वेमज्झे छिन्नस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। इतो च एत्तो च विविधाकारेन सोणसिङ्गालादीहि खायितं विक्खायितं। विक्खायितमेव विक्खायितकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विक्खायितन्ति विक्खायितकं। तथारूपस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। विविधा खित्तं विक्खित्तं। विक्खित्तमेव विक्खित्तकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं विक्खित्तन्ति विक्खित्तकं। ‘अञ्ञेन हत्थं अञ्ञेन पादं अञ्ञेन सीस’न्ति एवं ततो ततो खित्तस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। हतञ्च तं पुरिमनयेनेव विक्खित्तकञ्चाति हतविक्खित्तकं। काकपदाकारेन अङ्गपच्चङ्गेसु सत्थेन हनित्वा वुत्तनयेन विक्खित्तकस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। लोहितं किरति, विक्खिपति, इतो चितो च पग्घरतीति लोहितकं। पग्घरितलोहितमक्खितस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। पुळवा वुच्चन्ति किमयो। पुळवे विकिरतीति पुळवकं। किमिपरिपुण्णस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं। अट्ठियेव अट्ठिकं। पटिकूलत्ता वा कुच्छितं अट्ठीति अट्ठिकं। अट्ठिसङ्खलिकायपि एकट्ठिकस्सपि एतं अधिवचनं। इमानि च पन उद्धुमातकादीनि निस्साय उप्पन्ननिमित्तानम्पि निमित्तेसु पटिलद्धज्झानानम्पि एतानेव नामानि।
तत्थ उद्धुमातकनिमित्ते अप्पनावसेन उप्पन्ना सञ्ञा उद्धुमातकसञ्ञा। ताय उद्धुमातकसञ्ञाय सम्पयोगट्ठेन सहगतं उद्धुमातकसञ्ञासहगतं। विनीलकसञ्ञासहगतादीसुपि एसेव नयो। यं पनेत्थ भावनाविधानं वत्तब्बं भवेय्य, तं सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१०३ आदयो) वुत्तमेव। अवसेसा पाळिवण्णना हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। केवलञ्हि इध, चतुत्थज्झानवसेन उपेक्खाब्रह्मविहारे विय, पठमज्झानवसेन एकेकस्मिं पञ्चवीसति एकका होन्ति। असुभारम्मणस्स च अवड्ढनीयत्ता, परित्ते उद्धुमातकट्ठाने उप्पन्ननिमित्तारम्मणं परित्तारम्मणं, महन्ते अप्पमाणारम्मणं वेदितब्बं। सेसेसुपि एसेव नयोति।
इति असुभानि सुभगुणो,
अरूपावचरकुसलवण्णना
आकासानञ्चायतनं
२६५.इदानि अरूपावचरकुसलं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ अरूपूपपत्तियाति अरूपभवो अरूपं, अरूपे उपपत्ति अरूपूपपत्ति, तस्सा अरूपूपपत्तिया। मग्गं भावेतीति उपायं हेतुं कारणं उप्पादेति वड्ढेति। सब्बसोति सब्बाकारेन। सब्बासं वा अनवसेसानन्ति अत्थो। रूपसञ्ञानन्ति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानञ्चेव तदारम्मणानञ्च। रूपावचरज्झानम्पि हि रूपन्ति वुच्चति ‘रूपी रूपानि पस्सती’तिआदीसु (ध॰ स॰ २४८; दी॰ नि॰ २.१२९)। तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २४४-२४६; दी॰ नि॰ २.१७३); तस्मा इध रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञाति एवं सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं। रूपं सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञं, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति। एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं।
समतिक्कमाति विरागा निरोधा च। किं वुत्तं होति? एतासं कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसन्नं झानसङ्खातानं रूपसञ्ञानं, एतेसञ्च पथवीकसिणादिवसेन अट्ठन्नं आरम्मणसङ्खातानं रूपसञ्ञानं, सब्बाकारेन अनवसेसानं वा विरागा च निरोधा च विरागहेतु चेव निरोधहेतु च आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति। न हि सक्का सब्बसो अनतिक्कन्तरूपसञ्ञेन एतं उपसम्पज्ज विहरितुन्ति।
तत्थ यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स सञ्ञासमतिक्कमो न होति, समतिक्कन्तासु च सञ्ञासु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होति, तस्मा आरम्मणसमतिक्कमं अवत्वा ‘‘तत्थ कतमा रूपसञ्ञा? रूपावचरसमापत्तिं समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति रूपसञ्ञायो। इमा रूपसञ्ञायो अतिक्कन्तो होति, वीतिक्कन्तो, समतिक्कन्तो, तेन वुच्चति सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’ति (विभ॰ ६०२) एवं विभङ्गे सञ्ञानंयेव समतिक्कमो वुत्तो। यस्मा पन आरम्मणसमतिक्कमेन पत्तब्बा एता समापत्तियो, न एकस्मिंयेव आरम्मणे पठमज्झानादीनि विय, तस्मा अयं आरम्मणसमतिक्कमवसेनापि अत्थवण्णना कताति वेदितब्बा।
पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमाति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्च पटिघातेन समुप्पन्ना सञ्ञा पटिघसञ्ञा। रूपसञ्ञादीनं एतं अधिवचनं। यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्ञा? रूपसञ्ञा सद्दसञ्ञा गन्धसञ्ञा रससञ्ञा फोट्ठब्बसञ्ञा, इमा वुच्चन्ति पटिघसञ्ञायो’’ति (विभ॰ ६०३)। तासं कुसलविपाकानं पञ्चन्नं अकुसलविपाकानं पञ्चन्नन्ति सब्बसो दसन्नम्पि पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा पहाना असमुप्पादा अप्पवत्तिं कत्वाति वुत्तं होति।
कामञ्चेता पठमज्झानादीनि समापन्नस्सापि न सन्ति – न हि तस्मिं समये पञ्चद्वारवसेन चित्तं पवत्तति – एवं सन्तेपि, अञ्ञत्थ पहीनानं सुखदुक्खानं चतुत्थज्झाने विय, सक्कायदिट्ठादीनं ततियमग्गे विय च, इमस्मिं झाने उस्साहजननत्थं इमस्स झानस्स पसंसावसेन एतासं एत्थ वचनं वेदितब्बं। अथ वा किञ्चापि ता रूपावचरं समापन्नस्स न सन्ति, अथ खो न पहीनत्ता न सन्ति। न हि रूपविरागाय रूपावचरभावना संवत्तति, रूपायत्ता च एतासं पवत्ति। अयं पन भावना रूपविरागाय संवत्तति। तस्मा ता एत्थ पहीनाति वत्तुं वट्टति। न केवलञ्च वत्तुं, एकंसेनेव एवं धारेतुम्पि वट्टति। तासञ्हि इतो पुब्बे अप्पहीनत्तायेव पठमज्झानं समापन्नस्स ‘‘सद्दो कण्टको’’ति (अ॰ नि॰ १०.७२) वुत्तो भगवता। इध च पहीनत्तायेव अरूपसमापत्तीनं आनेञ्जता सन्तविमोक्खता च वुत्ता। आळारो च काळामो आरुप्पसमापन्नो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव अद्दस, न पन सद्दं अस्सोसीति (दी॰ नि॰ २.१९२)।
विञ्ञाणञ्चायतनं
२६६.आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्माति, एत्थ ताव पुब्बे वुत्तनयेन आकासानञ्चं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि आकासानञ्चायतनं। वुत्तनयेनेव आरम्मणम्पि। एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्मा’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं।
विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञासहगतन्ति, एत्थ पन अनन्तन्ति मनसिकातब्बवसेन नास्स अन्तोति अनन्तं। अनन्तमेव आनञ्चं। विञ्ञाणं आनञ्चं विञ्ञाणानञ्चन्ति अवत्वा विञ्ञाणञ्चन्ति वुत्तं। अयञ्हेत्थ रूळ्हीसद्दो। तदेव विञ्ञाणञ्चं अधिट्ठानट्ठेन इमाय सञ्ञाय आयतनन्ति विञ्ञाणञ्चायतनं। तस्मिं विञ्ञाणञ्चायतने पवत्ताय सञ्ञाय सहगतन्ति विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञासहगतं। आकासे पवत्तविञ्ञाणारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं। इध आकासानञ्चायतनसमापत्तिया निकन्तिपरियादानदुक्खताय दुक्खा पटिपदा, परियादिन्ननिकन्तिकस्स अप्पनापरिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञा। विपरियायेन सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा च। परित्तकसिणुग्घाटिमाकासारम्मणं समापत्तिं आरब्भ पवत्तिया परित्तारम्मणता, विपरियायेन अप्पमाणारम्मणता वेदितब्बा। सेसं पुरिमसदिसमेव।
आकिञ्चञ्ञायतनं
२६७.विञ्ञाणञ्चायतनंसमतिक्कम्माति एत्थापि पुब्बे वुत्तनयेनेव विञ्ञाणञ्च आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि विञ्ञाणञ्चायतनं। वुत्तनयेनेव च आरम्मणम्पि। एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्मा’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं।
आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञासहगतन्ति एत्थ पन नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं; अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति। अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं। आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं। तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन इमिस्सा सञ्ञाय आयतनन्ति आकिञ्चञ्ञायतनं। तस्मिं आकिञ्चञ्ञायतने पवत्ताय सञ्ञाय सहगतन्ति आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञासहगतं। आकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं। इध विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया निकन्तिपरियादानदुक्खताय दुक्खा पटिपदा, परियादिन्ननिकन्तिकस्स अप्पना परिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञा। विपरियायेन सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा च। परित्तकसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणताय परित्तारम्मणता, विपरियायेन अप्पमाणारम्मणता वेदितब्बा। सेसं पुरिमसदिसमेव।
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं
आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्माति एत्थापि पुब्बे वुत्तनयेनेव आकिञ्चञ्ञं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि आकिञ्चञ्ञायतनं। वुत्तनयेनेव आरम्मणम्पि। एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणे च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्मा’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं।
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगतन्ति एत्थ पन याय सञ्ञाय भावतो तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति वुच्चति, यथा पटिपन्नस्स सा सञ्ञा होति, तं ताव दस्सेतुं विभङ्गे ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति उद्धरित्वा ‘‘तञ्ञेव आकिञ्चञ्ञायतनं सन्ततो मनसिकरोति सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेति, तेन वुच्चति नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति (विभ॰ ६१९) वुत्तं। तत्थ ‘सन्ततो मनसिकरोती’ति ‘सन्ता वतायं समापत्ति, यत्र हि नाम नत्थिभावम्पि आरम्मणं करित्वा ठस्सती’ति एवं सन्तारम्मणताय नं ‘सन्ता’ति मनसिकरोति। सन्ततो चे मनसिकरोति, कथं समतिक्कमो होतीति? अनावज्जितुकामताय। सो हि किञ्चापि नं सन्ततो मनसिकरोति, अथ ख्वस्स ‘अहमेतं आवज्जिस्सामि समापज्जिस्सामि अधिट्ठहिस्सामि वुट्ठहिस्सामि पच्चवेक्खिस्सामी’ति एस आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो न होति। कस्मा? आकिञ्चञ्ञायतनतो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स सन्ततरपणीततरताय।
यथा हि राजा महच्चराजानुभावेन हत्थिक्खन्धगतो नगरवीथियं विचरन्तो दन्तकारादयो सिप्पिके एकं वत्थं दळ्हं निवासेत्वा एकेन सीसं वेठेत्वा दन्तचुण्णादीहि समोकिण्णगत्ते अनेकानि दन्तविकतिआदीनि करोन्ते दिस्वा ‘अहो वत रे छेका आचरिया, ईदिसानिपि नाम सिप्पानि करिस्सन्ती’ति, एवं तेसं छेकताय तुस्सति, न चस्स एवं होति – ‘अहो वताहं रज्जं पहाय एवरूपो सिप्पिको भवेय्य’न्ति। तं किस्स हेतु? रज्जसिरिया महानिसंसताय। सो सिप्पिके समतिक्कमित्वाव गच्छति। एवमेवेस किञ्चापि तं समापत्तिं सन्ततो मनसिकरोति, अथ ख्वस्स ‘अहमेतं समापत्तिं आवज्जिस्सामि समापज्जिस्सामि अधिट्ठहिस्सामि वुट्ठहिस्सामि पच्चवेक्खिस्सामी’ति नेव एस आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो होति। सो तं सन्ततो मनसि करोन्तो तं परमसुखुमं अप्पनाप्पत्तं सञ्ञं पापुणाति, याय ‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी नाम होति, सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेती’ति वुच्चति। ‘सङ्खारावसेससमापत्ति’न्ति अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तसङ्खारं चतुत्थारुप्पसमापत्तिं।
इदानि यं तं एवं अधिगताय सञ्ञाय वसेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति वुच्चति, तं अत्थतो दस्सेतुं ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापन्नस्स वा, उपपन्नस्स वा, दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा चित्तचेतसिका धम्मा’’ति (विभ॰ ६२०) वुत्तं। तेसु इध समापन्नस्स चित्तचेतसिका धम्मा अधिप्पेता।
तेभूमककुसलवण्णना
२६९.इदानि यस्मा सब्बानिपेतानि तेभूमककुसलानि हीनादिना पभेदेन वत्तन्ति, तस्मा तेसं तं पभेदं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ हीनन्ति लामकं। तं आयूहनवसेन वेदितब्बं। हीनुत्तमानं मज्झे भवं मज्झिमं। पधानभावं नीतं पणीतं, उत्तमन्ति अत्थो। तानिपि आयूहनवसेनेव वेदितब्बानि। यस्स हि आयूहनक्खणे छन्दो वा हीनो होति, वीरियं वा, चित्तं वा, वीमंसा वा, तं हीनं नाम। यस्स ते धम्मा मज्झिमा चेव पणीता, च तं मज्झिमञ्चेव पणीतञ्च। यं पन कत्तुकामतासङ्खातं छन्दं धुरं छन्दं जेट्ठकं छन्दं पुब्बङ्गमं कत्वा आयूहितं, तं छन्दाधिपतितो आगतत्ता छन्दाधिपतेय्यं नाम। वीरियाधिपतेय्यादीसुपि एसेव नयो।
इमस्मिं पन ठाने ठत्वा नया गणेतब्बा। सब्बपठमं विभत्तो हि एको नयो, हीनन्ति एको, मज्झिमन्ति एको, पणीतन्ति एको, छन्दाधिपतेय्यन्ति एको। इमे ताव छन्दाधिपतेय्ये पञ्च नया। एवं वीरियाधिपतेय्यादीसुपीति चत्तारो पञ्चका वीसति होन्ति। पुरिमो वा एको सुद्धिकनयो, हीनन्तिआदयो तयो, छन्दाधिपतेय्यन्तिआदयो चत्तारो, छन्दाधिपतेय्यं हीनन्तिआदयो द्वादसाति एवम्पि वीसति नया होन्ति।
इमे वीसति महानया कत्थ विभत्ताति? महापकरणे (पट्ठा॰ २.१४.१) हीनत्तिके विभत्ता। इमस्मिं पन ठाने हीनत्तिकतो मज्झिमरासिं गहेत्वा हीनमज्झिमपणीतवसेन तयो कोट्ठासा कातब्बा। ततोपि मज्झिमरासिं ठपेत्वा हीनपणीते गहेत्वा नव नव कोट्ठासा कातब्बा। हीनस्मिंयेव हि हीनं अत्थि मज्झिमं अत्थि पणीतं अत्थि। पणीतस्मिम्पि हीनं अत्थि मज्झिमं अत्थि पणीतं अत्थि। तथा हीनहीनस्मिं हीनं, हीनहीनस्मिं मज्झिमं, हीनहीनस्मिं पणीतं। हीनमज्झिमस्मिं हीनं, हीनमज्झिमस्मिं मज्झिमं, हीनमज्झिमस्मिं पणीतं। हीनपणीतस्मिं हीनं, हीनपणीतस्मिं मज्झिमं, हीनपणीतस्मिं पणीतन्ति अयमेको नवको। पणीतहीनस्मिम्पि हीनं नाम अत्थि, पणीतहीनस्मिं मज्झिमं, पणीतहीनस्मिं पणीतं। तथा पणीतमज्झिमस्मिं हीनं, पणीतमज्झिमस्मिं मज्झिमं, पणीतमज्झिमस्मिं पणीतं। पणीतपणीतस्मिं हीनं, पणीतपणीतस्मिं मज्झिमं, पणीतपणीतस्मिं पणीतन्ति। अयं दुतियो नवकोति द्वे नवका अट्ठारस। इमानि अट्ठारस कम्मद्वारानि नाम । इमेहि पभावितत्ता , इमेसं वसेन, अट्ठारस खत्तिया, अट्ठारस ब्राह्मणा, अट्ठारस वेस्सा, अट्ठारस सुद्दा, अट्ठचत्तालीस गोत्तचरणानि वेदितब्बानि।
इमेसु च पन तेभूमकेसु कुसलेसु कामावचरकुसलं तिहेतुकम्पि दुहेतुकम्पि होति ञाणसम्पयुत्तविप्पयुत्तवसेन। रूपावचरारूपावचरं पन तिहेतुकमेव ञाणसम्पयुत्तमेव। कामावचरम्पेत्थ अधिपतिना सहापि उप्पज्जति विनापि। रूपावचरारूपावचरं अधिपतिसम्पन्नमेव होति। कामावचरकुसले चेत्थ आरम्मणाधिपति सहजाताधिपतीति द्वेपि अधिपतयो लब्भन्ति। रूपावचरारूपावचरेसु आरम्मणाधिपति न लब्भति, सहजाताधिपतियेव लब्भति। तत्थ चित्तस्स चित्ताधिपतेय्यभावो सम्पयुत्तधम्मानं वसेन वुत्तो। द्विन्नं पन चित्तानं एकतो अभावेन सम्पयुत्तचित्तस्स चित्ताधिपति नाम नत्थि। तथा छन्दादीनं छन्दाधिपतिआदयो। केचि पन ‘सचे चित्तवतो कुसलं होति, मय्हं भविस्सतीति एवं यं चित्तं धुरं कत्वा जेट्ठकं कत्वा अपरं कुसलचित्तं आयूहितं, तस्स तं पुरिमचित्तं चित्ताधिपति नाम होति, ततो आगतत्ता इदं चित्ताधिपतेय्यं नामा’ति एवं आगमनवसेनापि अधिपतिं नाम इच्छन्ति। अयं पन नयो नेव पाळियं न अट्ठकथायं दिस्सति। तस्मा वुत्तनयेनेव अधिपतिभावो वेदितब्बो। इमेसु च एकूनवीसतिया महानयेसु पुरिमे सुद्धिकनये वुत्तपरिमाणानेव चित्तानि च नवका च पाठवारा च होन्ति। तस्मा ञाणसम्पयुत्तेसु वुत्तपरिमाणतो वीसतिगुणो चित्तनवकवारभेदो वेदितब्बो, चतूसु ञाणविप्पयुत्तेसु सोळसगुणोति, अयं तेभूमककुसले पकिण्णककथा नामाति।
लोकुत्तरकुसलवण्णना
२७७.एवं भवत्तयसम्पत्तिनिब्बत्तकं कुसलं दस्सेत्वा इदानि सब्बभवसमतिक्कमनाय लोकुत्तरकुसलं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ लोकुत्तरन्ति केनट्ठेन लोकुत्तरं? लोकं तरतीति, लोकुत्तरं लोकं उत्तरतीति लोकुत्तरं; लोकं समतिक्कम्म अभिभुय्य तिट्ठतीति लोकुत्तरं (पटि॰ म॰ २.४३)। झानं भावेतीति एकचित्तक्खणिकं अप्पनाझानं भावेति जनेति वड्ढेति।
लोकतो निय्याति वट्टतो निय्यातीति निय्यानिकं। निय्याति वा एतेनाति निय्यानिकं। तंसमङ्गी हि पुग्गलो दुक्खं परिजानन्तो निय्याति, समुदयं पजहन्तो निय्याति, निरोधं सच्छिकरोन्तो निय्याति, मग्गं भावेन्तो निय्याति। यथा च पन तेभूमककुसलं वट्टस्मिं चुतिपटिसन्धियो आचिनाति वड्ढेतीति आचयगामी नाम होति, न तथा इदं। इदं पन यथा एकस्मिं पुरिसे अट्ठारसहत्थं पाकारं चिनन्ते अपरो महामुग्गरं गहेत्वा तेन चितचितट्ठानं अपचिनन्तो विद्धंसेन्तो एव गच्छेय्य, एवमेव तेभूमककुसलेन चिता चुतिपटिसन्धियो पच्चयवेकल्लकरणेन अपचिनन्तं विद्धंसेन्तं गच्छतीति अपचयगामि।
दिट्ठिगतानं पहानायाति, एत्थ दिट्ठियो एव दिट्ठिगतानि, गूथगतं मुत्तगतन्तिआदीनि (अ॰ नि॰ ९.११) विय। द्वासट्ठिया वा दिट्ठीनं अन्तोगधत्ता दिट्ठीसु गतानीतिपि दिट्ठिगतानि। दिट्ठिया वा गतं एतेसन्तिपि दिट्ठिगतानि। दिट्ठिसदिसगमनानि दिट्ठिसदिसप्पवत्तानीति अत्थो। कानि पन तानीति? ससम्पयुत्तानि सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासअपायगमनीयरागदोसमोहाकुसलानि। तानि हि याव पठममग्गभावना ताव पवत्तिसब्भावतो दिट्ठिसदिसगमनानीति वुच्चन्ति। इति दिट्ठियो च दिट्ठिगतानि च दिट्ठिगतानि। तेसं दिट्ठिगतानं। पहानायाति समुच्छेदवसेनेव पजहनत्थाय। पठमायाति गणनवसेनपि पठमुप्पत्तिवसेनपि पठमाय। भूमियाति ‘‘अनन्तरहिताय भूमिया’’तिआदीसु (पारा॰ २७; म॰ नि॰ २.२९६) ताव अयं महापथवी भूमीति वुच्चति। ‘‘सुखभूमियं कामावचरे’’तिआदीसु (ध॰ स॰ ९८८) चित्तुप्पादो। इध पन सामञ्ञफलं अधिप्पेतं। तञ्हि सम्पयुत्तानं निस्सयभावतो ते धम्मा भवन्ति एत्थाति भूमि। यस्मा वा समानेपि लोकुत्तरभावे सयम्पि भवति उप्पज्जति, न निब्बानं विय अपातुभावं, तस्मापि भूमीति वुच्चति; तस्सा पठमाय भूमिया। पत्तियाति सोतापत्तिफलसङ्खातस्स पठमस्स सामञ्ञफलस्स पत्तत्थाय पटिलाभत्थायाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो। विविच्चाति समुच्छेदविवेकवसेन विविच्चित्वा, विना हुत्वा।
इदानि किञ्चापि लोकियज्झानम्पि न विना पटिपदाय इज्झति, एवं सन्तेपि इध सुद्धिकनयं पहाय लोकुत्तरज्झानं पटिपदाय सद्धिंयेव गरुं कत्वा देसेतुकामताय दुक्खपटिपदं दन्धाभिञ्ञन्तिआदिमाह।
तत्थ यो आदितोव किलेसे विक्खम्भेन्तो दुक्खेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो विक्खम्भेति तस्स दुक्खा पटिपदा होति; यो पन विक्खम्भित किलेसो विपस्सनापरिवासं वसन्तो चिरेन मग्गपातुभावं पापुणाति तस्स दन्धाभिञ्ञा होति। इति यो कोचि वारो दुक्खपटिपददन्धाभिञ्ञो नाम कतो।
२८३.निद्देसवारे पन मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नन्ति एत्थ ताव मग्गस्स अङ्गन्ति मग्गङ्गं; मग्गकोट्ठासोति अत्थो। यथा पन अरञ्ञे परियापन्नं अरञ्ञपरियापन्नं नाम होति, एवं मग्गे परियापन्नन्ति मग्गपरियापन्नं। मग्गसन्निस्सितन्ति अत्थो।
२८५.पीतिसम्बोज्झङ्गोति एत्थ पीति एव सम्बोज्झङ्गोति पीतिसम्बोज्झङ्गो। तत्थ बोधिया बोधिस्स वा अङ्गोति बोज्झङ्गो। इदं वुत्तं होति – या अयं धम्मसामग्गी याय लोकुत्तरमग्गक्खणे उप्पज्जमानाय लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनकामसुखत्तकिलमथानुयोगउच्छेदसस्सताभिनिवेसादीनं अनेकेसं उपद्दवानं पटिपक्खभूताय सतिधम्मविचयवीरियपीतिपस्सद्धिसमाधिउपेक्खासङ्खाताय धम्मसामग्गिया अरियसावको बुज्झतीति कत्वा बोधीति वुच्चति। बुज्झतीति किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहति, चत्तारि वा अरियसच्चानि पटिविज्झति, निब्बानमेव वा सच्छिकरोति। तस्सा धम्मसामग्गीसङ्खाताय बोधिया अङ्गोतिपि बोज्झङ्गो, झानङ्गमग्गङ्गादीनि विय। योपेस यथावुत्तप्पकाराय एताय धम्मसामग्गिया बुज्झतीति कत्वा अरियसावको बोधीति वुच्चति, तस्स बोधिस्स अङ्गोतिपि बोज्झङ्गो; सेनङ्गरथङ्गादयो विय। तेनाहु अट्ठकथाचरिया – ‘‘बुज्झनकस्स पुग्गलस्स अङ्गाति वा बोज्झङ्गा’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ ४६६; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.५.१८२)।
अपिच ‘‘बोज्झङ्गाति केनट्ठेन बोज्झङ्गा? बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गा, बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, अनुबुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, पटिबुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, सम्बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा’’ति (पटि॰ म॰ २.१७) इमिना पटिसम्भिदानयेनापि बोज्झङ्गत्थो वेदितब्बो। पसत्थो सुन्दरो वा बोज्झङ्गोति सम्बोज्झङ्गो। एवं पीति एव सम्बोज्झङ्गो पीतिसम्बोज्झङ्गोति। चित्तेकग्गतानिद्देसादीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो।
२९६.तेसं धम्मानन्ति ये तस्मिं समये पटिवेधं गच्छन्ति चतुसच्चधम्मा, तेसं धम्मानं। अनञ्ञातानन्ति किञ्चापि पठममग्गेन ते धम्मा ञाता नाम होन्ति, यथा पन पकतिया अनागतपुब्बं विहारं आगन्त्वा विहारमज्झे ठितोपि पुग्गलो पकतिया अनागतभावं उपादाय ‘अनागतपुब्बं ठानं आगतोम्ही’ति वदति, यथा च पकतिया अपिळन्धपुब्बं मालं पिळन्धित्वा, अनिवत्थपुब्बं वत्थं निवासेत्वा, अभुत्तपुब्बं भोजनं भुञ्जित्वा, पकतिया अभुत्तभावं उपादाय अभुत्तपुब्बं भोजनं भुत्तोम्हीति वदति, एवमिधापि यस्मा पकतिया इमिना पुग्गलेन इमे धम्मा न ञातपुब्बा तस्मा अनञ्ञातानन्ति वुत्तं। अदिट्ठादीसुपि एसेव नयो। तत्थ अदिट्ठानन्ति इतो पुब्बे पञ्ञाचक्खुना अदिट्ठानं। अप्पत्तानन्ति अधिगमनवसेन अप्पत्तानं। अविदितानन्ति ञाणेन अपाकटकतानं। असच्छिकतानन्ति अपच्चक्खकतानं। सच्छिकिरियायाति पच्चक्खकरणत्थं। यथा च इमिना पदेन, एवं सेसेहिपि सद्धिं अनञ्ञातानं ञाणाय, अदिट्ठानं दस्सनाय, अप्पत्तानं पत्तिया, अविदितानं वेदायाति योजना कातब्बा।
२९९.चतूहि वचीदुच्चरितेहीतिआदीसु वचीति वचीविञ्ञत्ति वेदितब्बा। तिण्णं दोसानं येन केनचि दुट्ठानि चरितानीति दुच्चरितानि। वचीतो पवत्तानि दुच्चरितानि वचीदुच्चरितानि, वचिया वा निप्फादितानि दुच्चरितानि वचीदुच्चरितानि। तेहि वचीदुच्चरितेहि। आरका रमतीति आरति। विना तेहि रमतीति विरति। ततो ततो पटिनिवत्ताव हुत्वा तेहि विना रमतीति पटिविरति। उपसग्गवसेन वा पदं वड्ढितं। सब्बमिदं ओरमणभावस्सेवाधिवचनं। वेरं मणति, विनासेतीति वेरमणी। इदम्पि ओरमणस्सेव वेवचनं। याय पन चेतनाय मुसावादादीनि भासमानो करोति नाम, अयं लोकुत्तरमग्गविरति। उप्पज्जित्वा तं किरियं कातुं न देति, किरियापथं पच्छिन्दतीति अकिरिया। तथा तं करणं कातुं न देति, करणपथं पच्छिन्दतीति अकरणं। याय च चेतनाय चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं भासमानो अज्झापज्जति नाम, अयं उप्पज्जित्वा तथा अज्झापज्जितुं न देतीति अनज्झापत्ति।
वेलाअनतिक्कमोति एत्थ ‘‘ताय वेलाया’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.१५४; महाव॰ १-३; उदा॰ १ आदयो) ताव कालो वेलाति आगतो। ‘‘उरुवेलायं विहरती’’ति (महाव॰ १; सं॰ नि॰ १.१३७) एत्थ रासि। ‘‘ठितधम्मो वेलं नातिवत्तती’’ति (चूळव॰ ३८४; अ॰ नि॰ ८.१९; उदा॰ ४५) एत्थ सीमा। इधापि सीमाव। अनतिक्कमनीयट्ठेन हि चत्तारि वचीसुचरितानि वेलाति अधिप्पेतानि। इति याय चेतनाय चत्तारि वचीदुच्चरितानि भासमानो वेलं अतिक्कमति नाम, अयं उप्पज्जित्वा तं वेलं अतिक्कमितुं न देतीति वेलाअनतिक्कमोति वुत्ता। वेलायतीति वा वेला, चलयति विद्धंसेतीति अत्थो। किं वेलायति? चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं। इति वेलायनतो ‘वेला’। पुरिसस्स पन हितसुखं अनतिक्कमित्वा वत्ततीति ‘अनतिक्कमो’। एवमेत्थ पदद्वयवसेनापि अत्थो वेदितब्बो।
सेतुं हनतीति सेतुघातो; चतुन्नं वचीदुच्चरितानं पदघातो पच्चयघातोति अत्थो। पच्चयो हि इध सेतूति अधिप्पेतो। तत्रायं वचनत्थो – रागादिको चतुन्नं वचीदुच्चरितानं पच्चयो वट्टस्मिं पुग्गलं सिनोति बन्धतीति सेतु। सेतुस्स घातो सेतुघातो। वचीदुच्चरितपच्चयसमुग्घाटिकाय विरतिया एतं अधिवचनं। अयं पन सम्मावाचासङ्खाता विरति पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भति। अञ्ञेनेव हि चित्तेन मुसावादा विरमति, अञ्ञेन पेसुञ्ञादीहि। लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तस्मिंयेव लब्भति। चतुब्बिधाय हि वचीदुच्चरितचेतनाय पदपच्छेदं कुरुमाना मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव विरति उप्पज्जति।
३००.कायदुच्चरितेहीति कायतो पवत्तेहि कायेन वा निप्फादितेहि पाणातिपातादीहि दुच्चरितेहि। सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं। अयम्पि सम्माकम्मन्तसङ्खाता विरति पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भति। अञ्ञेनेव हि चित्तेन पाणातिपाता विरमति, अञ्ञेन अदिन्नादानमिच्छाचारेहि। लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तस्मिंयेव लब्भति। तिविधाय हि कायदुच्चरितचेतनाय पदपच्छेदं कुरुमाना मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव विरति उप्पज्जति।
३०१.सम्माआजीवनिद्देसे अकिरियातिआदीसु याय चेतनाय मिच्छाजीवं आजीवमानो किरियं करोति नाम, अयं उप्पज्जित्वा तं किरियं कातुं न देतीति अकिरियाति। इमिना नयेन योजना वेदितब्बा। आजीवो च नामेस पाटियेक्को नत्थि, वाचाकम्मन्तेसु गहितेसु गहितोव होति, तप्पक्खिकत्ता। धुवपटिसेवनवसेन पनायं ततो नीहरित्वा दस्सितोति। एवं सन्ते सम्माआजीवो सकिच्चको न होति , अट्ठ मग्गङ्गानि न परिपूरेन्ति, तस्मा सम्माआजीवो सकिच्चको कातब्बो, अट्ठ मग्गङ्गानि परिपूरेतब्बानीति। तत्रायं नयो – आजीवो नाम भिज्जमानो कायवचीद्वारेसुयेव भिज्जति। मनोद्वारे आजीवभेदो नाम नत्थि। पूरयमानोपि तस्मिंयेव द्वारद्वये पूरति। मनोद्वारे आजीवपूरणं नाम नत्थि। कायद्वारे पन वीतिक्कमो आजीवहेतुकोपि अत्थि नआजीवहेतुकोपि। तथा वचीद्वारे।
तत्थ यं राजराजमहामत्ता खिड्डापसुता सूरभावं दस्सेन्ता मिगवधं वा पन्थदुहनं वा परदारवीतिक्कमं वा करोन्ति, इदं अकुसलं कायकम्मं नाम। ततो विरतिपि ‘सम्माकम्मन्तो’ नाम। यं पन नआजीवहेतुकं चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं भासन्ति, इदं अकुसलं वचीकम्मं नाम। ततो विरतिपि ‘सम्मावाचा’ नाम।
यं पन आजीवहेतु नेसादमच्छबन्धादयो पाणं हनन्ति, अदिन्नं आदियन्ति, मिच्छाचारं चरन्ति, अयं मिच्छाजीवो नाम। ततो विरति ‘सम्माआजीवो’ नाम। यम्पि लञ्जं गहेत्वा मुसा भणन्ति, पेसुञ्ञफरुससम्फप्पलापे पवत्तेन्ति, अयम्पि मिच्छाजीवो नाम। ततो विरति सम्माआजीवो नाम।
महासीवत्थेरो पनाह – ‘कायवचीद्वारेसुपि वीतिक्कमो आजीवहेतुको वा होतु नो वा आजीवहेतुको, अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मन्त्वेव सङ्ख्यं गच्छति। ततो विरतिपि सम्माकम्मन्तो सम्मावाचात्वेव वुच्चती’ति। ‘आजीवो कुहि’न्ति वुत्ते पन ‘तीणि कुहनवत्थूनि निस्साय चत्तारो पच्चये उप्पादेत्वा तेसं परिभोगो’ति आह। अयं पन कोटिप्पत्तो मिच्छाजीवो। ततो विरति सम्माआजीवो नाम।
अयम्पि सम्माआजीवो पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भति, अञ्ञेनेव हि चित्तेन कायद्वारवीतिक्कमा विरमति, अञ्ञेन वचीद्वारवीतिक्कमा। लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तस्मिंयेव लब्भति। कायवचीद्वारेसु हि सत्तकम्मपथवसेन उप्पन्नाय मिच्छाजीवसङ्खाताय दुस्सील्यचेतनाय पदपच्छेदं कुरुमाना मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव विरति उप्पज्जतीति। अयं निद्देसवारे विसेसो।
यं पनेतं इन्द्रियेसु अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं वड्ढितं, मग्गङ्गेसु च सम्मावाचादीनि, तेसं वसेन सङ्गहवारे ‘‘नविन्द्रियानि, अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति वुत्तं। सुञ्ञतवारो पाकतिकोयेवाति। अयं ताव सुद्धिकपटिपदाय विसेसो।
३४३.इतो परं सुद्धिकसुञ्ञता सुञ्ञतपटिपदा सुद्धिकअप्पणिहिता अप्पणिहितपटिपदाति अयं देसनाभेदो होति। तत्थ सुञ्ञतन्ति लोकुत्तरमग्गस्स नामं। सो हि आगमनतो सगुणतो आरम्मणतोति तीहि कारणेहि नामं लभति। कथं? इध भिक्खु अनत्ततो अभिनिविसित्वा अनत्ततो सङ्खारे पस्सति। यस्मा पन अनत्ततो दिट्ठमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं नाम न होति, अनिच्चतोपि दुक्खतोपि दट्ठुमेव वट्टति, तस्मा ‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति तिविधं अनुपस्सनं आरोपेत्वा सम्मसन्तो चरति। वुट्ठानगामिनिविपस्सना पनस्स तेभूमकेपि सङ्खारे सुञ्ञतोव पस्सति। अयं विपस्सना सुञ्ञता नाम होति। सा आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स ‘सुञ्ञत’न्ति नामं देति। एवं मग्गो ‘आगमनतो’ सुञ्ञतनामं लभति। यस्मा पन सो रागादीहि सुञ्ञो तस्मा ‘सगुणेनेव’ सुञ्ञतनामं लभति। निब्बानम्पि रागादीहि सुञ्ञत्ता सुञ्ञतन्ति वुच्चति। तं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नत्ता मग्गो ‘आरम्मणतो’ सुञ्ञतनामं लभति।
तत्थ सुत्तन्तिकपरियायेन सगुणतोपि आरम्मणतोपि नामं लभति। परियायदेसना हेसा। अभिधम्मकथा पन निप्परियायदेसना। तस्मा इध सगुणतो वा आरम्मणतो वा नामं न लभति, आगमनतोव लभति। आगमनमेव हि धुरं। तं दुविधं होति – विपस्सनागमनं मग्गागमनन्ति। तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने विपस्सनागमनं धुरं, फलस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं धुरं। इध मग्गस्स आगतत्ता विपस्सनागमनमेव धुरं जातं।
३५०.अप्पणिहितन्ति, एत्थापि अप्पणिहितन्ति मग्गस्सेव नामं। इदम्पि नामं मग्गो तीहेव कारणेहि लभति। कथं? इध भिक्खु आदितोव दुक्खतो अभिनिविसित्वा दुक्खतोव सङ्खारे पस्सति। यस्मा पन दुक्खतो दिट्ठमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं नाम न होति, अनिच्चतोपि अनत्ततोपि दट्ठुमेव वट्टति, तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति तिविधं अनुपस्सनं आरोपेत्वा सम्मसन्तो चरति। वुट्ठानगामिनिविपस्सना पनस्स तेभूमकसङ्खारेसु पणिधिं सोसेत्वा परियादियित्वा विस्सज्जेति। अयं विपस्सना अप्पणिहिता नाम होति। सा आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स ‘अप्पणिहित’न्ति नामं देति। एवं मग्गो ‘आगमनतो’ अप्पणिहितनामं लभति। यस्मा पन तत्थ रागदोसमोहपणिधयो नत्थि, तस्मा ‘सगुणेनेव’ अप्पणिहितनामं लभति। निब्बानम्पि तेसं पणिधीनं अभावा अप्पणिहितन्ति वुच्चति। तं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नत्ता मग्गो अप्पणिहितनामं लभति।
तत्थ सुत्तन्तिकपरियायेन सगुणतोपि आरम्मणतोपि नामं लभति। परियायदेसना हेसा । अभिधम्मकथा पन निप्परियायदेसना। तस्मा इध सगुणतो वा आरम्मणतो वा नामं न लभति, आगमनतोव लभति। आगमनमेव हि धुरं। तं दुविधं होति – विपस्सनागमनं मग्गागमनन्ति। तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने विपस्सनागमनं धुरं, फलस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं धुरं। इध मग्गस्स आगतत्ता विपस्सनागमनमेव धुरं जातं।
ननु च सुञ्ञतो अनिमित्तो अप्पणिहितोति तीणि मग्गस्स नामानि? यथाह – ‘‘तयोमे, भिक्खवे, विमोक्खा – सुञ्ञतो विमोक्खो, अनिमित्तो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खो’’ति (पटि॰ म॰ १.२०९)। तेसु इध द्वे मग्गे गहेत्वा अनिमित्तो कस्मा न गहितोति? आगमनाभावतो। अनिमित्तविपस्सना हि सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोति। सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो पुत्तस्स राहुलत्थेरस्स।
‘‘अनिमित्तञ्च भावेहि, मानानुसयमुज्जह।
ततो मानाभिसमया, उपसन्तो चरिस्ससी’’ति॥ (सु॰ नि॰ ३४४)।
अनिमित्तविपस्सनं कथेसि। विपस्सना हि निच्चनिमित्तं धुवनिमित्तं सुखनिमित्तं अत्तनिमित्तञ्च उग्घाटेति। तस्मा अनिमित्ताति कथिता। सा च किञ्चापि तं निमित्तं उग्घाटेति, सयं पन निमित्तधम्मेसु चरतीति सनिमित्ताव होति। तस्मा सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोति।
अपरो नयो – अभिधम्मो नाम परमत्थदेसना। अनिमित्तमग्गस्स च परमत्थतो हेतुवेकल्लमेव होति। कथं? अनिच्चानुपस्सनाय हि वसेन अनिमित्तविमोक्खो कथितो। तेन च विमोक्खेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति। तं अरियमग्गे एकङ्गम्पि न होति, अमग्गङ्गत्ता अत्तनो मग्गस्स परमत्थतो नामं दातुं न सक्कोति। इतरेसु पन द्वीसु अनत्तानुपस्सनाय ताव वसेन सुञ्ञतविमोक्खो, दुक्खानुपस्सनाय वसेन अप्पणिहितविमोक्खो कथितो। तेसु सुञ्ञतविमोक्खेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति, अप्पणिहितविमोक्खेन समाधिन्द्रियं। तानि अरियमग्गस्स अङ्गत्ता अत्तनो मग्गस्स परमत्थतो नामं दातुं सक्कोन्ति। मग्गारम्मणत्तिकेपि हि मग्गाधिपतिधम्मविभजने छन्दचित्तानं अधिपतिकाले तेसं धम्मानं अमग्गङ्गत्ताव मग्गाधिपतिभावो न वुत्तो। एवंसम्पदमिदं वेदितब्बन्ति। अयमेत्थ अट्ठकथामुत्तको एकस्स आचरियस्स मतिविनिच्छयो।
लोकुत्तरकुसलं पकिण्णककथा
तत्रिदं पकिण्णकं –
अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, रूपारूपेसु पञ्चसु।
सत्तट्ठङ्गपरिणामं, निमित्तं पटिपदापतीति॥
लोकुत्तरमग्गो हि अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति , अज्झत्तं अभिनिविसित्वा बहिद्धा वुट्ठाति, बहिद्धा अभिनिविसित्वा बहिद्धा वुट्ठाति, बहिद्धा अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति। रूपे अभिनिविसित्वा रूपा वुट्ठाति, रूपे अभिनिविसित्वा अरूपा वुट्ठाति। अरूपे अभिनिविसित्वा अरूपा वुट्ठाति, अरूपे अभिनिविसित्वा रूपा वुट्ठाति, एकप्पहारेनेव पञ्चहि खन्धेहि वुट्ठाति।
‘सत्तट्ठङ्गपरिणाम’न्ति सो पनेस मग्गो अट्ठङ्गिकोपि होति सत्तङ्गिकोपि। बोज्झङ्गापि सत्त वा होन्ति छ वा। झानं पन पञ्चङ्गिकं वा होति चतुरङ्गिकं वा; तिवङ्गिकं वा दुवङ्गिकं वा। एवं सत्तअट्ठादीनं अङ्गानं परिणामो वेदितब्बोति अत्थो।
‘निमित्तं पटिपदापती’ति निमित्तन्ति यतो वुट्ठानं होति; ‘पटिपदापती’ति पटिपदाय च अधिपतिनो च चलनाचलनं वेदितब्बं।
तत्थ अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठातीतिआदीसु ताव इधेकच्चो आदितोव अज्झत्तं पञ्चसु खन्धेसु अभिनिविसति, अभिनिविसित्वा ते अनिच्चादितो पस्सति, यस्मा पन न सुद्धअज्झत्तदस्सनमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं होति, बहिद्धापि दट्ठब्बमेव, तस्मा परस्स खन्धेपि अनुपादिन्नसङ्खारेपि अनिच्चं दुक्खमनत्ताति पस्सति। सो कालेन अज्झत्तं सम्मसति कालेन बहिद्धाति। तस्सेवं सम्मसतो अज्झत्तं सम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति। एवं अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति नाम। सचे पनस्स बहिद्धा सम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति, एवं अज्झत्तं अभिनिविसित्वा बहिद्धा वुट्ठाति नाम। एसेव नयो बहिद्धा अभिनिविसित्वा बहिद्धा च अज्झत्तञ्च वुट्ठानेपि।
अपरो आदितोव रूपे अभिनिविसति अभिनिविसित्वा भूतरूपञ्च उपादारूपञ्च परिच्छिन्दित्वा अनिच्चादितो पस्सति, यस्मा पन न सुद्धरूपदस्सनमत्तेनेव वुट्ठानं होति अरूपम्पि दट्ठब्बमेव, तस्मा तं रूपं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नं वेदनं सञ्ञं सङ्खारे विञ्ञाणञ्च इदं अरूपन्ति परिच्छिन्दित्वा अनिच्चादितो पस्सति। सो कालेन रूपं सम्मसति कालेन अरूपं। तस्सेवं सम्मसतो रूपसम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति। एवं रूपे अभिनिविसित्वा रूपा वुट्ठाति नाम। सचे पनस्स अरूपसम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति, एवं रूपे अभिनिविसित्वा अरूपा वुट्ठाति नाम। एस नयो अरूपे अभिनिविसित्वा अरूपा च रूपा च वुट्ठानेपि।
पठममग्गवीसतिमहानयो
३५७.इदानि यस्मा लोकुत्तरकुसलं भावेन्तो न केवलं उपनिज्झायनट्ठेन झानंयेव भावेति, निय्यानट्ठेन पन मग्गम्पि भावेति, उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठानम्पि, पदहनट्ठेन सम्मप्पधानम्पि, इज्झनट्ठेन इद्धिपादम्पि, अधिपतियट्ठेन इन्द्रियम्पि, अकम्पियट्ठेन बलम्पि, बुज्झनट्ठेन बोज्झङ्गम्पि, तथट्ठेन सच्चम्पि, अविक्खेपट्ठेन समथम्पि, सुञ्ञतट्ठेन धम्मम्पि, रासट्ठेन खन्धम्पि, आयतनट्ठेन आयतनम्पि, सुञ्ञसभावनिस्सत्तट्ठेन धातुम्पि, पच्चयट्ठेन आहारम्पि, फुसनट्ठेन फस्सम्पि, वेदयितट्ठेन वेदनम्पि, सञ्जाननट्ठेन सञ्ञम्पि, चेतयितट्ठेन चेतनम्पि, विजाननट्ठेन चित्तम्पि भावेति, तस्मा एतेसं एकूनवीसतिया पदानं दस्सनत्थं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि वुत्तं। एवं ‘इदम्पि भावेति, इदम्पि भावेती’ति पुग्गलज्झासयेन चेव देसनाविलासेन च वीसति नया देसिता होन्ति । धम्मं सोतुं निसिन्नदेवपरिसाय हि ये उपनिज्झायनट्ठेन लोकुत्तरं ‘झान’न्ति कथिते बुज्झन्ति, तेसं सप्पायवसेन झानन्ति कथितं…पे॰… ये विजाननट्ठेन ‘चित्त’न्ति वुत्ते बुज्झन्ति, तेसं सप्पायवसेन चित्तन्ति कथितं। अयमेत्थ ‘पुग्गलज्झासयो’।
सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो बुद्धसुबोधिताय दसबलचतुवेसारज्जचतुपटिसम्भिदताय छअसाधारणञाणयोगेन च देसनं यदिच्छकं नियमेत्वा दस्सेति। इच्छन्तो उपनिज्झायनट्ठेन लोकुत्तरं झानन्ति दस्सेति, इच्छन्तो निय्यानट्ठेन…पे॰… विजाननट्ठेन लोकुत्तरं चित्तन्ति। अयं ‘देसनाविलासो’ नाम। तत्थ यथेव लोकुत्तरं झानन्ति वुत्तट्ठाने दस नया विभत्ता, एवं मग्गादीसुपि तेयेव वेदितब्बा। इति वीसतिया ठानेसु दस दस कत्वा द्वे नयसतानि विभत्तानि होन्ति।
३५८.इदानि अधिपतिभेदं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ छन्दं धुरं जेट्ठकं पुब्बङ्गमं कत्वा निब्बत्तितं लोकुत्तरं झानं छन्दाधिपतेय्यं नाम। सेसेसुपि एसेव नयो। इति पुरिमस्मिं सुद्धिके द्वेनयसतानि छन्दाधिपतेय्यादीसुपि द्वे द्वेति नयसहस्सेन भाजेत्वा पठममग्गं दस्सेसि धम्मराजा।
पठममग्गो निट्ठितो।
दुतियमग्गो
३६१.इदानि दुतियमग्गादीनं दस्सनत्थं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ कामरागब्यापादानं तनुभावायाति एतेसं किलेसानं तनुभावत्थाय। तत्थ द्वीहि कारणेहि तनुभावो वेदितब्बो – अधिच्चुप्पत्तिया च परियुट्ठानमन्दताय च। सकदागामिस्स हि, वट्टानुसारिमहाजनस्सेव, किलेसा अभिण्हं नुप्पज्जन्ति, कदाचि कदाचि उप्पज्जन्ति; उप्पज्जन्तापि विरळाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति, विरळवापितखेत्ते अङ्कुरा विय। उप्पज्जमानापि, च वट्टानुसारिमहाजनस्सेव, मद्दन्ता फरन्ता छादेन्ता अन्धकारं करोन्ता नुप्पज्जन्ति। द्वीहि पन मग्गेहि पहीनत्ता मन्दा मन्दा उप्पज्जन्ति। तनुकाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति, अब्भपटलं विय मक्खिकापत्तं विय च।
तत्थ केचि थेरा वदन्ति – ‘सकदागामिस्स किलेसा किञ्चापि चिरेन उप्पज्जन्ति, बहलाव पन हुत्वा उप्पज्जन्ति, तथा हिस्स पुत्ता च धीतरो च दिस्सन्ती’ति। एतं पन अप्पमाणं। पुत्तधीतरो हि अङ्गपच्चङ्गपरामसनमत्तेनपि होन्ति। द्वीहि पन मग्गेहि पहीनत्ता नत्थि किलेसानं बहलताति। द्वीहि एव कारणेहिस्स किलेसानं तनुभावो वेदितब्बो – अधिच्चुप्पत्तिया च परियुट्ठानमन्दताय चाति।
दुतियायाति गणनवसेनापि दुतियुप्पत्तिवसेनापि दुतियाय। भूमिया पत्तियाति सामञ्ञफलस्स पटिलाभत्थाय। ततियचतुत्थेसुपि एसेव नयो। विसेसमत्तंयेव पन वक्खाम।
अञ्ञिन्द्रियन्ति आजाननकं इन्द्रियं। पठममग्गेन ञातमरियादं अनतिक्कमित्वा तेसंयेव तेन मग्गेन ञातानं चतुसच्चधम्मानं जाननकं इन्द्रियन्ति वुत्तं होति। निद्देसवारेपिस्स इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो। कोट्ठासवारेपि इमिनाव सद्धिं नविन्द्रियानि होन्ति। सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं।
दुतियमग्गो निट्ठितो।
ततियचतुत्थमग्गा
३६२.ततिये अनवसेसप्पहानायाति तेसंयेव सकदागामिमग्गेन तनुभूतानं संयोजनानं निस्सेसपजहनत्थाय।
चतुत्थे रूपरागअरूपरागमानउद्धच्चअविज्जाय अनवसेसप्पहानायाति एतेसं पञ्चन्नं उद्धम्भागियसंयोजनानं निस्सेसपजहनत्थाय। तत्थ रूपरागोति रूपभवे छन्दरागो। अरूपरागोति अरूपभवे छन्दरागो। मानोति अरहत्तमग्गवज्झको मानो एव। तथा उद्धच्चाविज्जा। इमेसुपि द्वीसु मग्गेसु नवमं अञ्ञिन्द्रियमेव होति।
चतुमग्गनयसहस्सं
सब्बमग्गेसु पदपटिपाटिया समसट्ठिपदानि, चतूहि अपण्णकङ्गेहि सद्धिं चतुसट्ठि होन्ति। असम्भिन्नतो पन तेत्तिंस। कोट्ठासवारसुञ्ञतवारा पाकतिका एव। यथा च पन पठममग्गे एवं दुतियादीसुपि नयसहस्समेवाति चत्तारो मग्गे चतूहि नयसहस्सेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा।
सच्चविभङ्गे पन सट्ठि नयसहस्सानि लोकुत्तरानि इमेसं एव वसेन निक्खित्तानि। सतिपट्ठानविभङ्गे वीसति नयसहस्सानि लोकुत्तरानि, सम्मप्पधानविभङ्गे वीसति, इद्धिपादविभङ्गे द्वत्तिंस, बोज्झङ्गविभङ्गे द्वत्तिंस, मग्गङ्गविभङ्गे अट्ठवीसति नयसहस्सानि लोकुत्तरानि इमेसं एव वसेन निक्खित्तानि।
इध पन चतूसु मग्गेसु चत्तारियेव नयसहस्सानि। तेसु पठमज्झानिके पठममग्गे अट्ठङ्गानि भाजितानि; तथा दुतियादीसु। तत्थ पठममग्गे सम्मादिट्ठि मिच्छादिट्ठिं पजहतीति सम्मादिट्ठि। सम्मासङ्कप्पादयोपि मिच्छासङ्कप्पादीनं पजहनट्ठेनेव वेदितब्बा। एवं सन्ते ‘पठममग्गेनेव द्वासट्ठिया दिट्ठिगतानं पहीनत्ता उपरिमग्गत्तयेन पहातब्बा दिट्ठि नाम नत्थि। तत्थ सम्मादिट्ठीति नामं कथं होती’ति? ‘यथा विसं अत्थि वा, होतु मा वा, अगदो अगदो त्वेव वुच्चति, एवं मिच्छादिट्ठि अत्थि वा, होतु मा वा, अयं सम्मादिट्ठि एव नाम’।
‘यदि एवं नाममत्तमेवेतं होति, उपरिमग्गत्तये पन सम्मादिट्ठिया किच्चाभावो आपज्जति, मग्गङ्गानि न परिपूरेन्ति, तस्मा सम्मादिट्ठि सकिच्चका कातब्बा मग्गङ्गानि पूरेतब्बानी’ति। सकिच्चका चेत्थ सम्मादिट्ठि यथालाभनियमेन दीपेतब्बा। उपरिमग्गत्तयवज्झो हि एको मानो अत्थि, सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति। सा तं मानं पजहतीति सम्मादिट्ठि। सोतापत्तिमग्गस्मिञ्हि सम्मादिट्ठि मिच्छादिट्ठिं पजहति। सोतापन्नस्स पन सकदागामिमग्गवज्झो मानो अत्थि, सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति सा तं मानं पजहतीति सम्मादिट्ठि। तस्सेव सत्तअकुसलचित्तसहजातो सङ्कप्पो अत्थि। तेहेव चित्तेहि वाचङ्गचोपनं अत्थि, कायङ्गचोपनं अत्थि , पच्चयपरिभोगो अत्थि, सहजातवायामो अत्थि, असतिभावो अत्थि, सहजातचित्तेकग्गता अत्थि। एते मिच्छासङ्कप्पादयो नाम सकदागामिमग्गे सम्मासङ्कप्पादयो। तेसं पहानेन सम्मासङ्कप्पादयोति वेदितब्बा। एवं सकदागामिमग्गे अट्ठङ्गानि सकिच्चकानि कत्वा आगतानि। सकदागामिस्स अनागामिमग्गवज्झो मानो अत्थि। सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति। तस्सेव सत्तहि चित्तेहि सहजाता सङ्कप्पादयो। तेसं पहानेन अनागामिमग्गे अट्ठन्नं अङ्गानं सकिच्चकता वेदितब्बा। अनागामिस्स अरहत्तमग्गवज्झो मानो अत्थि। सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति। यानि पनस्स पञ्च अकुसलचित्तानि, तेहि सहजाता सङ्कप्पादयो। तेसं पहानेन अरहत्तमग्गे अट्ठन्नं अङ्गानं सकिच्चकता वेदितब्बा।
इमेसु चतूसु मग्गेसु पठममग्गेन चत्तारि सच्चानि दिट्ठानि। ‘उपरिमग्गत्तयं दिट्ठकमेव पस्सति, अदिट्ठकं पस्सती’ति दिट्ठकमेव पस्सतीति अयं आचरियानं समानत्थकथा। वितण्डवादी पनाह ‘अदिट्ठं पस्सती’ति। सो वत्तब्बो – ‘पठममग्गे कतमं इन्द्रियं भाजेसी’ति? जानमानो ‘अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय’न्ति वक्खति। ‘उपरिमग्गेसु कतर’न्ति? वुत्तेपि ‘अञ्ञिन्द्रिय’न्ति वक्खति। सो वत्तब्बो – ‘अदिट्ठसच्चदस्सने सति उपरिमग्गेसुपि अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियमेव भाजेहि। एवं ते पञ्हो समेस्सती’ति। ‘किलेसे पन अञ्ञे अञ्ञो पजहति; पहीने एव पजहती’ति? ‘अञ्ञे अञ्ञो पजहती’ति। ‘यदि अञ्ञे अञ्ञो, अप्पहीने किलेसे पजहति। सच्चानिपि अदिट्ठानेव पस्सती’ति एवंवादी पुग्गलो पुच्छितब्बो – ‘सच्चानि नाम कती’ति? जानन्तो ‘चत्तारी’ति वक्खति। सो वत्तब्बो – ‘तव वादे सोळस सच्चानि आपज्जन्ति। त्वं बुद्धेहिपि अदिट्ठं पस्ससि। बहुसच्चको नाम त्वं। एवं मा गण्ह। सच्चदस्सनं नाम अपुब्बं नत्थि, किलेसे पन अप्पहीने पजहती’ति।
अकुसलपदं
धम्मुद्देसवारकथा
पठमचित्तं
३६५.इदानि अकुसलधम्मपदं भाजेत्वा दस्सेतुं कतमे धम्मा अकुसलातिआदि आरद्धं। तत्थ धम्मववत्थानादिवारप्पभेदो च हेट्ठा आगतानं पदानं अत्थविनिच्छयो च हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। तत्थ तत्थ पन विसेसमत्तमेव वण्णयिस्साम। तत्थ समयववत्थाने ताव यस्मा, कुसलस्स विय, अकुसलस्स भूमिभेदो नत्थि, तस्मा एकन्तं कामावचरम्पि समानं एतं ‘कामावचर’न्ति न वुत्तं। दिट्ठिगतसम्पयुत्तन्ति एत्थ दिट्ठि एव दिट्ठिगतं ‘गूथगतं मुत्तगत’न्तिआदीनि (अ॰ नि॰ ९.११) विय। गन्तब्बाभावतो वा दिट्ठिया गतमत्तमेवेतन्तिपि दिट्ठिगतं। तेन सम्पयुत्तं दिट्ठिगतसम्पयुत्तं।
तत्थ असद्धम्मसवनं, अकल्याणमित्तता, अरियानं अदस्सनकामतादीनि अयोनिसो मनसिकारोति एवमादीहि कारणेहि इमस्स दिट्ठिगतसङ्खातस्स मिच्छादस्सनस्स उप्पत्ति वेदितब्बा। ये हि एते दिट्ठिवादपटिसंयुत्ता असद्धम्मा तेसं बहुमानपुब्बङ्गमेन अतिक्कन्तमज्झत्तेन उपपरिक्खारहितेन सवनेन, ये च दिट्ठिविपन्ना अकल्याणमित्ता तंसम्पवङ्कतासङ्खाताय अकल्याणमित्तताय, बुद्धादीनं अरियानञ्चेव सप्पुरिसानञ्च अदस्सनकामताय चतुसतिपट्ठानादिभेदे अरियधम्मे अकोविदत्तेन पातिमोक्खसंवरइन्द्रियसंवरसतिसंवरञाणसंवरपहानसंवरप्पभेदे अरियधम्मे चेव सप्पुरिसधम्मे च संवरभेदसङ्खातेन अविनयेन तेहेव कारणेहि परिभावितेन अयोनिसो मनसिकारेन कोतूहलमङ्गलादिपसुतताय च एतं उप्पज्जतीति वेदितब्बं। असङ्खारभावो पनस्स चित्तस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।
धम्मुद्देसवारे फस्सोति अकुसलचित्तसहजातो फस्सो। वेदनादीसुपि एसेव नयो। इति अकुसलमत्तमेव एतेसं पुरिमेहि विसेसो।
चित्तस्सेकग्गता होतीति पाणातिपातादीसुपि अविक्खित्तभावेन चित्तस्स एकग्गता होति। मनुस्सा हि चित्तं समादहित्वा अविक्खित्ता हुत्वा अविरज्झमानानि सत्थानि पाणसरीरेसु निपातेन्ति, सुसमाहिता परेसं सन्तकं हरन्ति, एकरसेन चित्तेन मिच्छाचारं आपज्जन्ति। एवं अकुसलप्पवत्तियम्पि चित्तस्स एकग्गता होति।
मिच्छादिट्ठीति अयाथावदिट्ठि, विरज्झित्वा गहणतो वा वितथा दिट्ठि मिच्छादिट्ठि। अनत्थावहत्ता पण्डितेहि जिगुच्छिता दिट्ठीतिपि मिच्छादिट्ठि। मिच्छासङ्कप्पादीसुपि एसेव नयो। अपिच मिच्छा पस्सन्ति ताय, सयं वा मिच्छा पस्सति, मिच्छादस्सनमत्तमेव वा एसाति मिच्छादिट्ठि। सा अयोनिसो अभिनिवेसलक्खणा, परामासरसा, मिच्छाभिनिवेसपच्चुपट्ठाना, अरियानं अदस्सनकामतादिपदट्ठाना; परमं वज्जन्ति दट्ठब्बा। मिच्छासङ्कप्पादीसु ‘मिच्छा’ति पदमत्तमेव विसेसो। सेसं कुसलाधिकारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
अहिरिकबलंअनोत्तप्पबलन्ति एत्थ बलत्थो निद्देसवारे आवि भविस्सति। इतरेसु पन – न हिरियतीति अहिरिको। अहिरिकस्स भावो अहिरिकं। न ओत्तप्पं अनोत्तप्पं। तेसु अहिरिकं कायदुच्चरितादीहि अजिगुच्छनलक्खणं, अलज्जालक्खणं वा। अनोत्तप्पं तेहेव असारज्जनलक्खणं अनुत्तासनलक्खणं वा। अहिरिकमेव बलं अहिरिकबलं। अनोत्तप्पमेव बलं अनोत्तप्पबलं। अयमेत्थ सङ्खेपत्थो। वित्थारो पन हेट्ठा वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बो।
निद्देसवारकथा
३७५.निद्देसवारे चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे ताव सण्ठिति अवट्ठितीति। इदं द्वयं ठितिवेवचनमेव। यं पन कुसलनिद्देसे ‘आरम्मणं ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा तिट्ठतीति अवट्ठिती’ति वुत्तं, तं इध न लब्भति। अकुसलस्मिञ्हि दुब्बला चित्तस्सेकग्गताति हेट्ठा दीपितमेव।
३८४.उद्धच्चविचिकिच्छावसेन पवत्तस्स विसाहारस्स पटिपक्खतो अविसाहारोति एवरूपोपि अत्थो इध न लब्भति। सहजातधम्मे पन न विसाहरतीति अविसाहारो। न विक्खिपतीति अविक्खेपो। अकुसलचित्तेकग्गतावसेन अविसाहटस्स मानसस्स भावो अविसाहटमानसता। सहजातधम्मेसु न कम्पतीति समाधिबलं। अयाथावसमाधानतो मिच्छासमाधीति एवमिध अत्थो दट्ठब्बो।
३८५.वीरियिन्द्रियनिद्देसे यो हेट्ठा ‘निक्कमो चेसो कामानं पनुदनाया’तिआदि नयो वुत्तो, सो इध न लब्भति। सहजातधम्मेसु अकम्पनट्ठेनेव वीरियबलं वेदितब्बं।
३८६.मिच्छादिट्ठिनिद्देसे अयाथावदस्सनट्ठेन मिच्छादिट्ठि। दिट्ठीसु गतं इदं दस्सनं, द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगतत्ताति दिट्ठिगतं। हेट्ठापिस्स अत्थो वुत्तोयेव। दिट्ठियेव दुरतिक्कमनट्ठेन दिट्ठिगहनं, तिणगहनवनगहनपब्बतगहनानि विय। दिट्ठियेव सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन दिट्ठिकन्तारो, चोरकन्तारवाळकन्तारमरुकन्तारनिरुदककन्तारदुब्भिक्खकन्तारा विय। सम्मादिट्ठिया विनिविज्झनट्ठेन विलोमनट्ठेन च दिट्ठिविसूकायिकं। मिच्छादस्सनञ्हि उप्पज्जमानं सम्मादस्सनं विनिविज्झति चेव विलोमेति च। कदाचि सस्सतस्स कदाचि उच्छेदस्स गहणतो दिट्ठिया विरूपं फन्दितन्ति दिट्ठिविप्फन्दितं। दिट्ठिगतिको हि एकस्मिं पतिट्ठातुं न सक्कोति, कदाचि सस्सतं अनुपतति कदाचि उच्छेदं। दिट्ठियेव बन्धनट्ठेन संयोजनन्ति दिट्ठिसंयोजनं।
सुसुमारादयो विय पुरिसं, आरम्मणं दळ्हं गण्हातीति गाहो। पतिट्ठहनतो पतिट्ठाहो। अयञ्हि बलवप्पवत्तिभावेन पतिट्ठहित्वा गण्हाति। निच्चादिवसेन अभिनिविसतीति अभिनिवेसो। धम्मसभावं अतिक्कमित्वा निच्चादिवसेन परतो आमसतीति परामासो। अनत्थावहत्ता कुच्छितो मग्गो, कुच्छितानं वा अपायानं मग्गोति कुम्मग्गो। अयाथावपथतो मिच्छापथो। यथा हि दिसामूळ्हेन अयं असुकगामस्स नाम पथोति गहितोपि तं गामं न सम्पापेति, एवं दिट्ठिगतिकेन सुगतिपथोति गहितापि दिट्ठि सुगतिं न पापेतीति अयाथावपथतो, मिच्छापथो। मिच्छासभावतो मिच्छत्तं। तत्थेव परिब्भमनतो तरन्ति एत्थ बालाति तित्थं। तित्थञ्च तं अनत्थानञ्च आयतनन्ति तित्थायतनं। तित्थियानं वा सञ्जातिदेसट्ठेन निवासठानट्ठेन च आयतनन्तिपि तित्थायतनं। विपरियेसभूतो गाहो, विपरियेसतो वा गाहोति विपरियेसग्गाहो; विपल्लत्थ गाहोति अत्थो।
३८७-३८८.अहिरिकानोत्तप्पनिद्देसेसु हिरोत्तप्पनिद्देसविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो। सहजातधम्मेसु पन अकम्पनट्ठेनेव अहिरिकबलं अनोत्तप्पबलञ्च वेदितब्बं।
३८९.लोभमोहनिद्देसेसु लुब्भतीति लोभो। लुब्भनाति लुब्भनाकारो। लोभसम्पयुत्तचित्तं, पुग्गलो वा लुब्भितो; लुब्भितस्स भावो लुब्भितत्तं। सारज्जतीति सारागो। सारज्जनाकारो सारज्जना। सारज्जितस्स भावो सारज्जितत्तं। अभिज्झायनट्ठेन अभिज्झा। पुन ‘लोभ’-वचने कारणं वुत्तमेव। अकुसलञ्च तं मूलञ्च अकुसलानं वा मूलन्ति अकुसलमूलं।
३९०.ञाणदस्सनपटिपक्खतो अञ्ञाणं अदस्सनं। अभिमुखो हुत्वा धम्मेन न समेति, न समागच्छतीति अनभिसमयो। अनुरूपतो धम्मे बुज्झतीति अनुबोधो। तप्पटिपक्खताय अननुबोधो। अनिच्चादीहि सद्धिं योजेत्वा न बुज्झतीति असम्बोधो। असन्तं असमञ्च बुज्झतीतिपि असम्बोधो। चतुसच्चधम्मं नप्पटिविज्झतीति अप्पटिवेधो। रूपादीसु एकधम्मम्पि अनिच्चादिसामञ्ञतो न सङ्गण्हातीति असंगाहना। तमेव धम्मं न परियोगाहतीति अपरियोगाहना। न समं पेक्खतीति असमपेक्खणा। धम्मानं सभावं पति न अपेक्खतीति अपच्चवेक्खणा।
कुसलाकुसलकम्मेसु विपरीतवुत्तिया सभावग्गहणाभावेन वा एकम्पि कम्मं एतस्स पच्चक्खं नत्थि, सयं वा कस्सचि कम्मस्स पच्चक्खकरणं नाम न होतीति अप्पच्चक्खकम्मं। यं एतस्मिं अनुप्पज्जमाने चित्तसन्तानं मेज्झं भवेय्य, सुचि, वोदानं, तं दुट्ठं मेज्झं इमिनाति दुम्मेज्झं। बालानं भावोति बाल्यं। मुय्हतीति मोहो। बलवतरो मोहो पमोहो। समन्ततो मुय्हतीति सम्मोहो। विज्जाय पटिपक्खभावतो न विज्जाति अविज्जा। ओघयोगत्थो वुत्तोयेव। थामगतट्ठेन अनुसेतीति अनुसयो। चित्तं परियुट्ठाति, अभिभवतीति परियुट्ठानं। हितग्गहणाभावेन हिताभिमुखं गन्तुं न सक्कोति, अञ्ञदत्थु लङ्गतियेवाति लङ्गी; खञ्जतीति अत्थो। दुरुग्घाटनट्ठेन वा लङ्गी। यथा हि महापलिघसङ्खाता लङ्गी दुरुग्घाटा होति, एवमयम्पि लङ्गी वियाति लङ्गी। सेसं उत्तानत्थमेव। सङ्गहवारसुञ्ञतवारापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थतो वेदितब्बाति।
दुतियचित्तं
३९९.दुतियचित्ते ससङ्खारेनाति पदं विसेसं। तम्पि हेट्ठा वुत्तत्थमेव। इदं पन चित्तं किञ्चापि छसु आरम्मणेसु सोमनस्सितस्स लोभं उप्पादेत्वा ‘सत्तो सत्तो’तिआदिना नयेन परामसन्तस्स उप्पज्जति, तथापि ससङ्खारिकत्ता सप्पयोगेन सउपायेन उप्पज्जनतो – यदा कुलपुत्तो मिच्छादिट्ठिकस्स कुलस्स कुमारिकं पत्थेति। ते च ‘अञ्ञदिट्ठिका तुम्हे’ति कुमारिकं न देन्ति। अथञ्ञे ञातका ‘यं तुम्हे करोथ तमेवायं करिस्सती’ति दापेन्ति। सो तेहि सद्धिं तित्थिये उपसङ्कमति। आदितोव वेमतिको होति। गच्छन्ते गच्छन्ते काले एतेसं किरिया मनापाति लद्धिं रोचेति, दिट्ठिं गण्हाति – एवरूपे काले इदं लब्भतीति वेदितब्बं।
येवापनकेसु पनेत्थ थिनमिद्धं अधिकं। तत्थ थिननता ‘थिनं’। मिद्धनता ‘मिद्धं’; अनुस्साहसंहननता असत्तिविघातो चाति अत्थो। थिनञ्च मिद्धञ्च थिनमिद्धं। तत्थ थिनं अनुस्साहलक्खणं, वीरियविनोदनरसं, संसीदनपच्चुपट्ठानं। मिद्धं अकम्मञ्ञतालक्खणं, ओनहनरसं, लीनभावपच्चुपट्ठानं पचलायिकानिद्दापच्चुपट्ठानं वा। उभयम्पि अरतितन्दीविजम्भितादीसु अयोनिसोमनसिकारपदट्ठानन्ति।
ततियचित्तं
४००.ततियं छसु आरम्मणेसु सोमनस्सितस्स लोभं उप्पादेत्वा ‘सत्तो सत्तो’तिआदिना नयेन अपरामसन्तस्स नारायणविराजनमल्लयुद्धनटसमज्जादीनि पस्सतो मनापियसद्दसवनादिपसुतस्स वा उप्पज्जति। इध मानेन सद्धिं पञ्च अपण्णकङ्गानि होन्ति। तत्थ मञ्ञतीति ‘मानो’। सो उन्नतिलक्खणो, सम्पग्गहरसो, केतुकम्यतापच्चुपट्ठानो, दिट्ठिविप्पयुत्तलोभपदट्ठानो, उम्मादो विय दट्ठब्बोति।
चतुत्थचित्तं
४०२.चतुत्थं वुत्तप्पकारेसु एव ठानेसु यदा सीसे खेळं खिपन्ति, पादपंसुं ओकिरन्ति, तदा तस्स परिहरणत्थं सउस्साहेन अन्तरन्तरा ओलोकेन्तानं राजनाटकेसु निक्खन्तेसु उस्सारणाय वत्तमानाय तेन तेन छिद्देन ओलोकेन्तानञ्चाति एवमादीसु ठानेसु उप्पज्जति। इध पन थिनमिद्धेहि सद्धिं सत्त येवापनका होन्ति। उभयत्थापि मिच्छादिट्ठि परिहायति। तं ठपेत्वा सेसानं वसेन धम्मगणना वेदितब्बाति।
पञ्चमचित्तं
४०३.पञ्चमं छसु आरम्मणेसु वेदनावसेन मज्झत्तस्स लोभं उप्पादेत्वा ‘सत्तो सत्तो’तिआदिना नयेन परामसन्तस्स उप्पज्जति। सोमनस्सट्ठाने पनेत्थ उपेक्खावेदना होति, पीतिपदं परिहायति। सेसं सब्बं पठमचित्तसदिसमेव।
छट्ठचित्तादि
४०९-४१२.छट्ठसत्तमट्ठमानिपि वेदनं परिवत्तेत्वा पीतिपदञ्च हापेत्वा दुतियततियचतुत्थेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि। इमेसु अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु सहजाताधिपति आरम्मणाधिपतीति द्वेपि अधिपतयो लब्भन्ति।
नवमचित्तं
४१३.नवमं छसु आरम्मणेसु दोमनस्सितस्स पटिघं उप्पादयतो उप्पज्जति। तस्स समयववत्थानवारे ताव दुट्ठु मनो, हीनवेदनत्ता वा कुच्छितं मनोति दुम्मनो; दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं। तेन सहगतन्ति दोमनस्ससहगतं। असम्पियायनभावेन आरम्मणस्मिं पटिहञ्ञतीति पटिघं। तेन सम्पयुत्तन्ति पटिघसम्पयुत्तं।
धम्मुद्देसे तीसुपि ठानेसु दोमनस्सवेदनाव आगता। तत्थ वेदनापदं वुत्तमेव। तथा दुक्खदोमनस्सपदानि लक्खणादितो पन अनिट्ठारम्मणानुभवनलक्खणं दोमनस्सं, यथातथा वा अनिट्ठाकारसम्भोगरसं, चेतसिकाबाधपच्चुपट्ठानं, एकन्तेनेव हदयवत्थुपदट्ठानं।
मूलकम्मपथेसु यथा पुरिमचित्तेसु लोभो होति, अभिज्झा होतीति आगतं, एवं दोसो होति, ब्यापादो होतीति वुत्तं। तत्थ दुस्सन्ति तेन, सयं वा दुस्सति, दुस्सनमत्तमेव वा तन्ति दोसो सो चण्डिक्कलक्खणो पहटासिविसो विय, विसप्पनरसो विसनिपातो विय, अत्तनो निस्सयदहनरसो वा दावग्गि विय, दुस्सनपच्चुपट्ठानो लद्धोकासो विय सपत्तो, आघातवत्थुपदट्ठानो विससंसट्ठपूतिमुत्तं विय दट्ठब्बो।
ब्यापज्जति तेन चित्तं, पूतिभावं उपगच्छति, ब्यापादयति वा विनयाचाररूपसम्पत्तिहितसुखादीनीति ब्यापादो। अत्थतो पनेस दोसोयेव। इध पदपटिपाटिया एकूनतिंस पदानि होन्ति। अग्गहितग्गहणेन चुद्दस। तेसं वसेन सविभत्तिकाविभत्तिकरासिभेदो वेदितब्बो।
येवापनकेसु छन्दाधिमोक्खमनसिकारउद्धच्चानि नियतानि। इस्सामच्छरियकुक्कुच्चेसु पन अञ्ञतरेन सद्धिं पञ्च पञ्च हुत्वापि उप्पज्जन्ति। एवमेपि तयो धम्मा अनियतयेवापनका नाम। तेसु इस्सतीति ‘इस्सा’। सा परसम्पत्तीनं उसूयनलक्खणा, तत्थेव अनभिरतिरसा, ततो विमुखभावपच्चुपट्ठाना, परसम्पत्तिपदट्ठाना। संयोजनन्ति दट्ठब्बा। मच्छेरभावो ‘मच्छरियं’। तं लद्धानं वा लभितब्बानं वा अत्तनो सम्पत्तीनं निगूहनलक्खणं, तासंयेव परेहि साधारणभावअक्खमनरसं, सङ्कोचनपच्चुपट्ठानं कटुकञ्चुकतापच्चुपट्ठानं वा, अत्तसम्पत्तिपदट्ठानं। चेतसो विरूपभावोति दट्ठब्बं। कुच्छितं कतं कुकतं। तस्स भावो ‘कुक्कुच्चं’। तं पच्छानुतापलक्खणं, कताकतानुसोचनरसं, विप्पटिसारपच्चुपट्ठानं, कताकतपदट्ठानं। दासब्यं विय दट्ठब्बं। अयं ताव उद्देसवारे विसेसो।
४१५.निद्देसवारे वेदनानिद्देसे असातं सातपटिपक्खवसेन वेदितब्बं।
४१८.दोसनिद्देसे दुस्सतीति दोसो। दुस्सनाति दुस्सनाकारो। दुस्सितत्तन्ति दुस्सितभावो। पकतिभावविजहनट्ठेन ब्यापज्जनं ब्यापत्ति। ब्यापज्जनाति ब्यापज्जनाकारो। विरुज्झतीति विरोधो। पुनप्पुनं विरुज्झतीति पटिविरोधो। विरुद्धाकारपटिविरुद्धाकारवसेन वा इदं वुत्तं। चण्डिको वुच्चति चण्डो, थद्धपुग्गलो; तस्स भावो चण्डिक्कं। न एतेन सुरोपितं वचनं होति, दुरुत्तं अपरिपुण्णमेव होतीति असुरोपो। कुद्धकाले हि परिपुण्णवचनं नाम नत्थि। सचेपि कस्सचि होति तं अप्पमाणं। अपरे पन अस्सुजननट्ठेन अस्सुरोपनतो अस्सुरोपोति वदन्ति। तं अकारणं, सोमनस्सस्सापि अस्सुजननतो। हेट्ठा वुत्तअत्तमनतापटिपक्खतो न अत्तमनताति अनत्तमनता। सा पन यस्मा चित्तस्सेव, न सत्तस्स, तस्मा चित्तस्साति वुत्तं। सेसमेत्थ सङ्गहसुञ्ञतवारेसु च हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
दसमचित्तं
४२१.दसमं ससङ्खारत्ता परेहि उस्साहितस्स वा, परेसं वा अपराधं सारितस्स, सयमेव वा परेसं अपराधं अनुस्सरित्वा कुज्झमानस्स उप्पज्जति।
इधापि पदपटिपाटिया एकूनतिंस, अग्गहितग्गहणेन च चुद्दसेव पदानि होन्ति। येवापनकेसु पन थिनमिद्धम्पि लब्भति। तस्मा एत्थ विना इस्सामच्छरियकुक्कुच्चेहि चत्तारि अपण्णकङ्गानि थिनमिद्धन्ति इमे छ इस्सादीनं उप्पत्तिकाले तेसु अञ्ञतरेन सद्धिं सत्त येवापनका एकक्खणे उप्पज्जन्ति। सेसं सब्बं सब्बवारेसु नवमसदिसमेव। इमेसु पन द्वीसु दोमनस्सचित्तेसु सहजाताधिपतियेव लब्भति, न आरम्मणाधिपति। न हि कुद्धो किञ्चि गरुं करोतीति।
एकादसमचित्तं
४२२.एकादसमं छसु आरम्मणेसु वेदनावसेन मज्झत्तस्स कङ्खापवत्तिकाले उप्पज्जति। तस्स समयववत्थाने विचिकिच्छासम्पयुत्तन्ति पदं अपुब्बं। तस्सत्थो – विचिकिच्छाय सम्पयुत्तन्ति विचिकिच्छासम्पयुत्तं। धम्मुद्देसे ‘विचिकिच्छा होती’ति पदमेव विसेसो। तत्थ विगता चिकिच्छाति विचिकिच्छा। सभावं वा विचिनन्तो एताय किच्छति किलमतीति विचिकिच्छा। सा संसयलक्खणा, कम्पनरसा, अनिच्छयपच्चुपट्ठाना अनेकंसगाहपच्चुपट्ठाना वा, अयोनिसोमनसिकारपदट्ठाना। पटिपत्तिअन्तरायकराति दट्ठब्बा।
इध पदपटिपाटिया तेवीसति पदानि होन्ति। अग्गहितग्गहणेन चुद्दस। तेसं वसेन सविभत्तिकाविभत्तिकरासिविनिच्छयो वेदितब्बो। मनसिकारो उद्धच्चन्ति द्वेयेव येवापनका।
४२४.निद्देसवारस्स चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे यस्मा इदं दुब्बलं चित्तं पवत्तिट्ठितिमत्तकमेवेत्थ होति, तस्मा ‘सण्ठिती’तिआदीनि अवत्वा चित्तस्स ‘ठिती’ति एकमेव पदं वुत्तं। तेनेव च कारणेन उद्देसवारेपि ‘समाधिन्द्रिय’न्तिआदि न वुत्तं।
४२५.विचिकिच्छानिद्देसे कङ्खनवसेन कङ्खा। कङ्खाय आयनाति कङ्खायना। पुरिमकङ्खा हि उत्तरकङ्खं आनेति नाम। आकारवसेन वा एतं वुत्तं। कङ्खासमङ्गिचित्तं कङ्खाय आयितत्ता कङ्खायितं नाम। तस्स भावो कङ्खायितत्तं। विमतीति नमति। विचिकिच्छा वुत्तत्था एव। कम्पनट्ठेन द्विधा एळयतीति द्वेळ्हकं। पटिपत्तिनिवारणेन द्विधापथो वियाति द्वेधापथो। ‘निच्चं नु खो इदं, अनिच्चं नु खो’तिआदिपवत्तिया एकस्मिं आकारे सण्ठातुं असमत्थताय समन्ततो सेतीति संसयो। एकंसं गहेतुं असमत्थताय न एकंसग्गाहोति अनेकंसग्गाहो। निच्छेतुं असक्कोन्ती आरम्मणतो ओसक्कतीति आसप्पना। ओगाहितुं असक्कोन्ती परिसमन्ततो सप्पतीति परिसप्पना। परियोगाहितुं असमत्थताय अपरियोगाहना। निच्छयवसेन आरम्मणे पवत्तितुं असमत्थताय थम्भितत्तं; चित्तस्स थद्धभावोति अत्थो। विचिकिच्छा हि उप्पज्जित्वा चित्तं थद्धं करोति। यस्मा पनेसा उप्पज्जमाना आरम्मणं गहेत्वा मनं विलिखन्ती विय, तस्मा मनोविलेखोति वुत्ता। सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेव।
द्वादसमचित्तं
४२७.द्वादसमस्स समयववत्थाने उद्धच्चेन सम्पयुत्तन्ति उद्धच्चसम्पयुत्तं। इदञ्हि चित्तं छसु आरम्मणेसु वेदनावसेन मज्झत्तं हुत्वा उद्धतं होति। इध धम्मुद्देसे ‘विचिकिच्छा’-ठाने ‘उद्धच्चं होती’ति आगतं। पदपटिपाटिया अट्ठवीसति पदानि होन्ति। अग्गहितग्गहणेन चुद्दस। तेसं वसेन सविभत्तिकाविभत्तिकरासिविधानं वेदितब्बं। अधिमोक्खो मनसिकारोति द्वेयेव येवापनका।
४२९.निद्देसवारस्स उद्धच्चनिद्देसे चित्तस्साति न सत्तस्स, न पोसस्स। उद्धच्चन्ति उद्धताकारो। न वूपसमोति अवूपसमो। चेतो विक्खिपतीति चेतसोविक्खेपो। भन्तत्तं चित्तस्साति चित्तस्स भन्तभावो, भन्तयानभन्तगोणादीनि विय। इमिना एकारम्मणस्मिंयेव विप्फन्दनं कथितं। उद्धच्चञ्हि एकारम्मणे विप्फन्दति, विचिकिच्छा नानारम्मणे। सेसं सब्बवारेसु हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
इदानि इमस्मिं चित्तद्वये पकिण्णकविनिच्छयो होति। ‘आरम्मणे पवट्टनकचित्तानि नाम कती’ति? हि वुत्ते ‘इमानेव द्वे’ति वत्तब्बं। तत्थ विचिकिच्छासहगतं एकन्तेन पवट्टति, उद्धच्चसहगतं पन लद्धाधिमोक्खत्ता लद्धपतिट्ठं पवट्टति। यथा हि वट्टचतुरस्सेसु द्वीसु मणीसु पब्भारट्ठाने पवट्टेत्वा विस्सट्ठेसु वट्टमणि एकन्तेनेव पवट्टति, चतुरस्सो पतिट्ठाय पतिट्ठाय पवट्टति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं। सब्बेसुपि हीनादिभेदो न उद्धटो, सब्बेसं एकन्तहीनत्ता। सहजाताधिपति लब्भमानोपि न उद्धटो, हेट्ठा दस्सितनयत्ता। ञाणाभावतो पनेत्थ वीमंसाधिपति नाम नत्थि। पच्छिमद्वये सेसोपि नत्थि एव। कस्मा? कञ्चि धम्मं धुरं कत्वा अनुप्पज्जनतो, पट्ठाने च पटिसिद्धतो।
इमेहि पन द्वादसहिपि अकुसलचित्तेहि कम्मे आयूहिते, ठपेत्वा उद्धच्चसहगतं, सेसानि एकादसेव पटिसन्धिं आकड्ढन्ति। विचिकिच्छासहगते अलद्धाधिमोक्खे दुब्बलेपि पटिसन्धिं आकड्ढमाने उद्धच्चसहगतं लद्धाधिमोक्खं बलवं कस्मा नाकड्ढतीति? दस्सनेन पहातब्बाभावतो। यदि हि आकड्ढेय्य ‘दस्सनेनपहातब्ब’-पदविभङ्गे आगच्छेय्य, तस्मा, ठपेत्वा तं, सेसानि एकादस आकड्ढन्ति। तेसु हि येन केनचि कम्मे आयूहिते ताय चेतनाय चतूसु अपायेसु पटिसन्धि होति। अकुसलविपाकेसु अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुउपेक्खासहगताय पटिसन्धिं गण्हाति। इतरस्सापि एत्थेव पटिसन्धिदानं भवेय्य। यस्मा पनेतं नत्थि, तस्मा ‘दस्सनेनपहातब्ब’-पदविभङ्गे नागतन्ति।
अकुसला धम्मातिपदस्स वण्णना निट्ठिता।
अब्याकतपदं
अहेतुककुसलविपाको
४३१.इदानि अब्याकतपदं भाजेत्वा दस्सेतुं कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं। तत्थ चतुब्बिधं अब्याकतं – विपाकं किरियं रूपं निब्बानन्ति। तेसु विपाकाब्याकतं। विपाकाब्याकतेपि कुसलविपाकं। तस्मिम्पि परित्तविपाकं। तस्मिम्पि अहेतुकं। तस्मिम्पि पञ्चविञ्ञाणं। तस्मिम्पि द्वारपटिपाटिया चक्खुविञ्ञाणं । तस्सापि, ठपेत्वा द्वारारम्मणादिसाधारणपच्चयं, असाधारणकम्मपच्चयवसेनेव उप्पत्तिं दीपेतुं कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्तातिआदि वुत्तं। तत्थ कतत्ताति कतकारणा। उपचितत्ताति आचितत्ता, वड्ढितकारणा। चक्खुविञ्ञाणन्ति कारणभूतस्स चक्खुस्स विञ्ञाणं, चक्खुतो वा पवत्तं, चक्खुस्मिं वा निस्सितं विञ्ञाणन्ति चक्खुविञ्ञाणं। परतो सोतविञ्ञाणादीसुपि एसेव नयो।
तत्थ चक्खुसन्निस्सितरूपविजाननलक्खणं चक्खुविञ्ञाणं, रूपमत्तारम्मणरसं, रूपाभिमुखभावपच्चुपट्ठानं , रूपारम्मणाय किरियमनोधातुया अपगमपदट्ठानं। परतो आगतानि सोतादिसन्निस्सितसद्दादिविजाननलक्खणानि सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि सद्दादिमत्तारम्मणरसानि, सद्दादिअभिमुखभावपच्चुपट्ठानानि, सद्दादिआरम्मणानं किरियमनोधातूनं अपगमपदट्ठानानि।
इध पदपटिपाटिया दस पदानि होन्ति। अग्गहितग्गहणेन सत्त। तेसु पञ्च अविभत्तिकानि, द्वे सविभत्तिकानि। तेसु चित्तं फस्सपञ्चकवसेन चेव इन्द्रियवसेन च द्वीसु ठानेसु विभत्तिं गच्छति, वेदना फस्सपञ्चकझानङ्गइन्द्रियवसेन तीसुयेव। रासयोपि इमेव तयो होन्ति। येवापनको एको मनसिकारो एव।
४३६.निद्देसवारे चक्खुविञ्ञाणं पण्डरन्ति वत्थुतो वुत्तं। कुसलञ्हि अत्तनो परिसुद्धताय पण्डरं नाम, अकुसलं भवङ्गनिस्सन्देन, विपाकं वत्थुपण्डरत्ता।
४३९.चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे चित्तस्स ठितीति एकमेव पदं वुत्तं। इदम्पि हि दुब्बलं चित्तं पवत्तिट्ठितिमत्तमेवेत्थ लब्भति, ‘सण्ठितिअवट्ठिति’-भावं पापुणितुं न सक्कोति। सङ्गहवारे झानङ्गमग्गङ्गानि न उद्धटानि। कस्मा? वितक्कपच्छिमकञ्हि झानं नाम, हेतुपच्छिमको मग्गो नाम। पकतिया अवितक्कचित्ते झानङ्गं न लब्भति, अहेतुकचित्ते च मग्गङ्गानि। तस्मा इध उभयम्पि न उद्धटं। सङ्खारक्खन्धोपेत्थ चतुरङ्गिकोयेव भाजितो। सुञ्ञतवारो पाकतिकोयेव। सोतविञ्ञाणादिनिद्देसापि इमिनाव नयेन वेदितब्बा।
केवलञ्हि चक्खुविञ्ञाणादीसु ‘उपेक्खा’ भाजिता, कायविञ्ञाणे ‘सुख’न्ति, अयमेत्थ विसेसो। सोपि च घट्टनवसेन होतीति वेदितब्बो। चक्खुद्वारादीसु हि चतूसु उपादारूपमेव उपादारूपं घट्टेति, उपादारूपेयेव उपादारूपं घट्टेन्ते पटिघट्टनानिघंसो बलवा न होति। चतुन्नं अधिकरणीनं उपरि चत्तारो कप्पासपिचुपिण्डे ठपेत्वा पिचुपिण्डेहेव पहतकालो विय फुट्ठमत्तमेव होति। वेदना मज्झत्तट्ठाने तिट्ठति। कायद्वारे पन बहिद्धा महाभूतारम्मणं अज्झत्तिककायपसादं घट्टेत्वा पसादपच्चयेसु महाभूतेसु पटिहञ्ञति। यथा अधिकरणीमत्थके कप्पासपिचुपिण्डं ठपेत्वा कूटेन पहरन्तस्स कप्पासपिचुपिण्डं छिन्दित्वा कूटं अधिकरणिं गण्हतीति, निघंसो बलवा होति, एवमेव पटिघट्टनानिघंसो बलवा होति। इट्ठे आरम्मणे सुखसहगतं कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, अनिट्ठे दुक्खसहगतं।
इमेसं पन पञ्चन्नं चित्तानं वत्थुद्वारारम्मणानि निबद्धानेव होन्ति, वत्थादिसङ्कमनं नामेत्थ नत्थि। कुसलविपाकचक्खुविञ्ञाणञ्हि चक्खुपसादं वत्थुं कत्वा इट्ठे च इट्ठमज्झत्ते च चतुसमुट्ठानिकरूपारम्मणे दस्सनकिच्चं साधयमानं चक्खुद्वारे ठत्वा विपच्चति। सोतविञ्ञाणादीनि सोतपसादादीनि वत्थुं कत्वा इट्ठइट्ठमज्झत्तेसु सद्दादीसु सवनघायनसायनफुसनकिच्चानि साधयमानानि सोतद्वारादीसु ठत्वा विपच्चन्ति। सद्दो पनेत्थ द्विसमुट्ठानिकोयेव होति।
४५५.मनोधातुनिद्देसे सभावसुञ्ञतनिस्सत्तट्ठेन मनोयेव धातु मनोधातु। सा चक्खुविञ्ञाणादीनं अनन्तरं रूपादिविजाननलक्खणा, रूपादीनं सम्पटिच्छनरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना, चक्खुविञ्ञाणादिअपगमपदट्ठाना । इध धम्मुद्देसे द्वादस पदानि होन्ति। अग्गहितग्गहणेन नव। तेसु सत्त अविभत्तिकानि द्वे सविभत्तिकानि। अधिमोक्खो मनसिकारोति द्वे येवापनका। वितक्कनिद्देसो अभिनिरोपनं पापेत्वा ठपितो। यस्मा पनेतं चित्तं नेव कुसलं नाकुसलं, तस्मा सम्मासङ्कप्पोति वा मिच्छासङ्कप्पोति वा न वुत्तं। सङ्गहवारे लब्भमानम्पि झानङ्गं पञ्चविञ्ञाणसोते पतित्वा गतन्ति। मग्गङ्गं पन न लब्भतियेवाति न उद्धटं। सुञ्ञतवारो पाकतिकोयेव। इमस्स चित्तस्स वत्थु निबद्धं हदयवत्थुमेव होति। द्वारारम्मणानि अनिबद्धानि। तत्थ किञ्चापि द्वारारम्मणानि सङ्कमन्ति, ठानं पन एकं। सम्पटिच्छनकिच्चमेव हेतं होति। इदञ्हि पञ्चद्वारे पञ्चसु आरम्मणेसु सम्पटिच्छनं हुत्वा विपच्चति। कुसलविपाकेसु चक्खुविञ्ञाणादीसु निरुद्धेसु तंसमनन्तरा तानेव ठानप्पत्तानि रूपारम्मणादीनि सम्पटिच्छति।
४६९.मनोविञ्ञाणधातुनिद्देसेसु पठममनोविञ्ञाणधातुयं ‘पीति’पदं अधिकं। वेदनापि ‘सोमनस्स’-वेदना होति। अयञ्हि इट्ठारम्मणस्मिंयेव पवत्तति। दुतियमनोविञ्ञाणधातु इट्ठमज्झत्तारम्मणे। तस्मा तत्थ ‘उपेक्खा’ वेदना होतीति। पदानि मनोधातुनिद्देससदिसानेव। उभयत्थापि पञ्चविञ्ञाणसोते पतित्वा गतत्तायेव झानङ्गानि न उद्धटानि। मग्गङ्गानि अलाभतोयेव। सेसं सब्बत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। लक्खणादितो पनेसा दुविधापि मनोविञ्ञाणधातु अहेतुकविपाका, छळारम्मणविजाननलक्खणा, सन्तीरणादिरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना, हदयवत्थुपदट्ठानाति वेदितब्बा।
तत्थ पठमा द्वीसु ठानेसु विपच्चति। सा हि पञ्चद्वारे कुसलविपाकचक्खुविञ्ञाणादिअनन्तरं, विपाकमनोधातुया तं आरम्मणं सम्पटिच्छित्वा निरुद्धाय, तस्मिं येवारम्मणे सन्तीरणकिच्चं साधयमाना पञ्चसु द्वारेसु ठत्वा विपच्चति। छसु द्वारेसु पन बलवारम्मणे तदारम्मणा हुत्वा विपच्चति। कथं? यथा हि चण्डसोते, तिरियं नावाय गच्छन्तिया, उदकं छिज्जित्वा थोकं ठानं नावं अनुबन्धित्वा यथासोतमेव गच्छति, एवमेव छसु द्वारेसु बलवारम्मणे पलोभयमाने आपाथगते जवनं जवति। तस्मिं जविते भवङ्गस्स वारो। इदं पन चित्तं भवङ्गस्स वारं अदत्वा जवनेन गहितारम्मणं गहेत्वा एकं द्वे चित्तवारे पवत्तित्वा भवङ्गमेव ओतरति। गवक्खन्धे नदिं तरन्तेपि एवमेव उपमा वित्थारेतब्बा। एवमेसा यं जवनेन गहितारम्मणं तस्सेव गहितत्ता तदारम्मणं नाम हुत्वा विपच्चति।
दुतिया पन पञ्चसु ठानेसु विपच्चति। कथं? मनुस्सलोके ताव जच्चन्धजच्चबधिरजच्चएळजच्चुम्मत्तकउभतोब्यञ्जनकनपुंसकानं पटिसन्धिग्गहणकाले पटिसन्धि हुत्वा विपच्चति। पटिसन्धिया वीतिवत्ताय यावतायुकं भवङ्गं हुत्वा विपच्चति। इट्ठमज्झत्ते पञ्चारम्मणवीथिया सन्तीरणं हुत्वा, बलवारम्मणे छसु द्वारेसु तदारम्मणं हुत्वा, मरणकाले चुति हुत्वाति इमेसु पञ्चसु ठानेसु विपच्चतीति।
मनोविञ्ञाणधातुद्वयं निट्ठितं।
अट्ठमहाविपाकचित्तवण्णना
४९८.इदानि अट्ठमहाविपाकचित्तानि दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं। तत्थ पाळियं नयमत्तं दस्सेत्वा सब्बवारा संखित्ता। तेसं अत्थो हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। यो पनेत्थ विसेसो तं दस्सेतुं अलोभो अब्याकतमूलन्तिआदि वुत्तं। यम्पि न वुत्तं तं एवं वेदितब्बं – यो हि कामावचरकुसलेसु कम्मद्वारकम्मपथपुञ्ञकिरियवत्थुभेदो वुत्तो सो इध नत्थि। कस्मा? अविञ्ञत्तिजनकतो अविपाकधम्मतो तथा अप्पवत्तितो च। यापि ता येवापनकेसु करुणामुदिता वुत्ता, ता सत्तारम्मणत्ता विपाकेसु न सन्ति। एकन्तपरित्तारम्मणानि हि कामावचरविपाकानि। न केवलञ्च करुणामुदिता, विरतियोपेत्थ न सन्ति। ‘पञ्च सिक्खापदानि कुसलानेवा’ति (विभ॰ ७१५) हि वुत्तं।
असङ्खारससङ्खारविधानञ्चेत्थ कुसलतो चेव पच्चयभेदतो च वेदितब्बं। असङ्खारिकस्स हि कुसलस्स असङ्खारिकमेव विपाकं, ससङ्खारिकस्स ससङ्खारिकं। बलवपच्चयेहि च उप्पन्नं असङ्खारिकं, इतरेहि इतरं। हीनादिभेदेपि इमानि हीनमज्झिमपणीतेहि छन्दादीहि अनिप्फादितत्ता हीनमज्झिमपणीतानि नाम न होन्ति। हीनस्स पन कुसलस्स विपाकं हीनं, मज्झिमस्स मज्झिमं, पणीतस्स पणीतं। अधिपतिनो पेत्थ न सन्ति। कस्मा? छन्दादीनि धुरं कत्वा अनुप्पादेतब्बतो। सेसं सब्बं अट्ठसु कुसलेसु वुत्तसदिसमेव।
इदानि इमेसं अट्ठन्नं महाविपाकचित्तानं विपच्चनट्ठानं वेदितब्बं। एतानि हि चतूसु ठानेसु विपच्चन्ति – पटिसन्धियं, भवङ्गे, चुतियं, तदारम्मणेति। कथं? मनुस्सेसु ताव कामावचरदेवेसु च पुञ्ञवन्तानं दुहेतुकतिहेतुकानं पटिसन्धिग्गहणकाले पटिसन्धि हुत्वा विपच्चन्ति। पटिसन्धिया वीतिवत्ताय पवत्ते सट्ठिपि असीतिपि वस्सानि असङ्ख्येय्यम्पि आयुकालं भवङ्गं हुत्वा, बलवारम्मणे छसु द्वारेसु तदारम्मणं हुत्वा, मरणकाले चुति हुत्वाति। एवं चतूसु ठानेसु विपच्चन्ति।
तत्थ सब्बेपि सब्बञ्ञुबोधिसत्ता पच्छिमपटिसन्धिग्गहणे पठमेन सोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकमहाविपाकचित्तेन पटिसन्धिं गण्हन्ति। तं पन मेत्तापुब्बभागचित्तस्स विपाकं होति। तेन दिन्नाय पटिसन्धिया असङ्ख्येय्यं आयु। कालवसेन पन परिणमति। महासीवत्थेरो पनाह – ‘सोमनस्ससहगततो उपेक्खासहगतं बलवतरं। तेन पटिसन्धिं गण्हन्ति। तेन गहितपटिसन्धिका हि महज्झासया होन्ति। दिब्बेसुपि आरम्मणेसु उप्पिलाविनो न होन्ति, तिपिटकचूळनागत्थेरादयो विया’ति । अट्ठकथायं पन – ‘अयं थेरस्स मनोरथो,’‘नत्थि एत’न्ति पटिक्खिपित्वा ‘सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं हितूपचारो बलवा होति , तस्मा मेत्तापुब्बभागकामावचरकुसलविपाकसोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकचित्तेन पटिसन्धिं गण्हन्ती’ति वुत्तं।
विपाकुद्धारकथा
इदानि विपाकुद्धारकथाय मातिका ठपेतब्बा – तिपिटकचूळनागत्थेरो ताव आह – एकाय कुसलचेतनाय सोळस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति। एत्थेव द्वादसकमग्गोपि अहेतुकट्ठकम्पीति। मोरवापिवासी महादत्तत्थेरो पनाह – एकाय कुसलचेतनाय द्वादस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति। एत्थेव दसकमग्गोपि अहेतुकट्ठकम्पीति। तिपिटकमहाधम्मरक्खितत्थेरो आह – एकाय कुसलचेतनाय दस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति, एत्थेव अहेतुकट्ठकन्ति।
इमस्मिं ठाने साकेतपञ्हं नाम गण्हिंसु। साकेते किर उपासका सालायं निसीदित्वा ‘किं नु खो एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते एका पटिसन्धि होति उदाहु नाना’ति? पञ्हं नाम समुट्ठापेत्वा निच्छेतुं असक्कोन्ता आभिधम्मिकत्थेरे उपसङ्कमित्वा पुच्छिंसु। थेरा ‘यथा एकस्मा अम्बबीजा एकोव अङ्कुरो निक्खमति, एवं एकाव पटिसन्धि होती’ति सञ्ञापेसुं। अथेकदिवसं ‘किं नु खो नानाचेतनाहि कम्मे आयूहिते पटिसन्धियो नाना होन्ति उदाहु एका’ति? पञ्हं समुट्ठापेत्वा निच्छेतुं असक्कोन्ता थेरे पुच्छिंसु। थेरा ‘यथा बहूसु अम्बबीजेसु रोपितेसु बहू अङ्कुरा निक्खमन्ति, एवं बहुकाव पटिसन्धियो होन्ती’ति सञ्ञापेसुं।
अपरम्पि इमस्मिं ठाने उस्सदकित्तनं नाम गहितं। इमेसञ्हि सत्तानं लोभोपि उस्सन्नो होति, दोसोपि मोहोपि; अलोभोपि अदोसोपि अमोहोपि। तं नेसं उस्सन्नभावं को नियामेतीति? पुब्बहेतु नियामेति। कम्मायूहनक्खणेयेव नानत्तं होति। कथं? ‘‘यस्स हि कम्मायूहनक्खणे लोभो बलवा होति अलोभो मन्दो, अदोसामोहा बलवन्तो दोसमोहा मन्दा, तस्स मन्दो अलोभो लोभं परियादातुं न सक्कोति, अदोसामोहा पन बलवन्तो दोसमोहे परियादातुं सक्कोन्ति। तस्मा सो तेन कम्मेन दिन्नपटिसन्धिवसेन निब्बत्तो लुद्धो होति, सुखसीलो अक्कोधनो, पञ्ञवा पन होति वजिरूपमञाणो’’ति।
‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभदोसा बलवन्तो होन्ति अलोभादोसा मन्दा, अमोहो बलवा मोहो मन्दो, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च, पञ्ञवा पन होति वजिरूपमञाणो दत्ताभयत्थेरो विय।
‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दन्धो च, सुखसीलको पन होति अक्कोधनो।
‘तथा यस्स कम्मायूहनक्खणे तयोपि लोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति अलोभादयो मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च मूळ्हो च।
‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अप्पकिलेसो होति, दिब्बारम्मणम्पि दिस्वा निच्चलो, दुट्ठो पन होति दन्धपञ्ञो चाति।
रूपावचरारूपावचरविपाककथा
४९९.इदानि रूपावचरादिविपाकं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं। तत्थ यस्मा कामावचरविपाकं अत्तनो कुसलेन सदिसम्पि होति, असदिसम्पि, तस्मा न तं कुसलानुगतिकं कत्वा भाजितं। रूपावचरारूपावचरविपाकं पन यथा हत्थिअस्सपब्बतादीनं छाया हत्थिआदिसदिसाव होन्ति, तथा अत्तनो कुसलसदिसमेव होतीति कुसलानुगतिकं कत्वा भाजितं। कामावचरकम्मञ्च यदा कदाचि विपाकं देति, रूपावचरारूपावचरं पन अनन्तरायेन, दुतियस्मिंयेव अत्तभावे, विपाकं देतीतिपि कुसलानुगतिकमेव कत्वा भाजितं। सेसं कुसले वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अयं पन विसेसो – पटिपदादिभेदो च हीनपणीतमज्झिमभावो च एतेसु झानागमनतो वेदितब्बो। छन्दादीनं पन अञ्ञतरं धुरं कत्वा अनुप्पादनीयत्ता निरधिपतिकानेव एतानीति।
रूपावचरारूपावचरविपाककथा निट्ठिता।
लोकुत्तरविपाककथा
५०५.लोकुत्तरविपाकम्पि कुसलसदिसत्ता कुसलानुगतिकमेव कत्वा भाजितं। यस्मा पन तेभूमककुसलं चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टं आचिनाति वड्ढेति, तस्मा तत्थ कतत्ता उपचितत्ताति वुत्तं। लोकुत्तरं पन तेन आचितम्पि अपचिनाति, सयम्पि चुतिपटिसन्धिवसेन न आचिनाति, तेनेत्थ ‘कतत्ता उपचितत्ता’ति अवत्वा कतत्ता भावितत्ताति वुत्तं।
सुञ्ञतन्तिआदीसु ‘मग्गो’ ताव ‘आगमनतो सगुणतो आरम्मणतोति तीहि कारणेहि नामं लभती’ति, इदं हेट्ठा कुसलाधिकारे वित्थारितं। तत्थ सुत्तन्तिकपरियायेन सगुणतोपि आरम्मणतोपि नामं लभति। परियायदेसना हेसा। अभिधम्मकथा पन निप्परियायदेसना। तस्मा इध सगुणतो वा आरम्मणतो वा नामं न लभति, आगमनतोव लभति। आगमनमेव हि धुरं। तं दुविधं होति – विपस्सनागमनं मग्गागमनन्ति।
तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने विपस्सनागमनं धुरं, फलस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं धुरन्ति, इदम्पि हेट्ठा वुत्तमेव। तेसु इदं फलस्स आगतट्ठानं, तस्मा इध मग्गागमनं धुरन्ति वेदितब्बं। सो पनेस मग्गो आगमनतो ‘सुञ्ञत’न्ति नामं लभित्वा सगुणतो च आरम्मणतो च ‘अनिमित्तो’‘अप्पणिहितो’तिपि वुच्चति। तस्मा सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स तीणि नामानि देति। कथं? अयञ्हि सुद्धागमनवसेनेव लद्धनामो ‘सुञ्ञतमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘सुञ्ञत’न्ति नामं अकासि। ‘सुञ्ञतअनिमित्तमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अनिमित्त’न्ति नामं अकासि। ‘सुञ्ञतअप्पणिहितमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अप्पणिहित’न्ति नामं अकासि। इमानि पन तीणि नामानि मग्गानन्तरे फलचित्तस्मिंयेव इमिना नयेन लब्भन्ति, नो अपरभागे वळञ्जनकफलसमापत्तिया। अपरभागे पन अनिच्चतादीहि तीहि विपस्सनाहि विपस्सितुं सक्कोति। अथस्स वुट्ठितवुट्ठितविपस्सनावसेन अनिमित्तअप्पणिहितसुञ्ञतसङ्खातानि तीणि फलानि उप्पज्जन्ति। तेसं तानेव सङ्खारारम्मणानि। अनिच्चानुपस्सनादीनि ञाणानि अनुलोमञाणानि नाम होन्ति।
यो चायं सुञ्ञतमग्गे वुत्तो। अप्पणिहितमग्गेपि एसेव नयो। अयम्पि हि सुद्धागमनवसेन लद्धनामो ‘अप्पणिहितमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अप्पणिहित’न्ति नामं अकासि। ‘अप्पणिहितअनिमित्तमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अनिमित्त’न्ति नामं अकासि। ‘अप्पणिहितसुञ्ञतमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘सुञ्ञत’न्ति नामं अकासि। इमानिपि तीणि नामानि मग्गानन्तरे फलचित्तस्मिंयेव इमिना नयेन लब्भन्ति, न अपरभागे वळञ्जनकफलसमापत्तियाति। एवं इमस्मिं विपाकनिद्देसे कुसलचित्तेहि तिगुणानि विपाकचित्तानि वेदितब्बानि।
यथा पन तेभूमककुसलानि अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं न सक्कोन्ति, न एवं लोकुत्तरकुसलानि। कस्मा? तेभूमककुसलानञ्हि अञ्ञो आयूहनकालो अञ्ञो विपच्चनकालो। तेन तानि अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं न सक्कोन्ति। लोकुत्तरानि पन ताय सद्धाय, तस्मिं वीरिये, ताय सतिया, तस्मिं समाधिम्हि, ताय पञ्ञाय अवूपसन्ताय , अपण्णकं अविरद्धं मग्गानन्तरमेव विपाकं पटिलभन्ति, तेन अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं सक्कोन्ति।
५५५.चतुत्थफलनिद्देसे अञ्ञाताविन्द्रियन्ति अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स इन्द्रियं, अञ्ञातावीनं वा चतूसु सच्चेसु निट्ठितकिच्चानं चत्तारि सच्चानि ञत्वा पटिविज्झित्वा ठितानं धम्मानं अब्भन्तरे इन्दट्ठसाधनेन इन्द्रियं। निद्देसवारेपिस्स अञ्ञातावीनन्ति आजानित्वा ठितानं। धम्मानन्ति सम्पयुत्तधम्मानं अब्भन्तरे। अञ्ञाति आजानना, पञ्ञा पजाननातिआदीनि वुत्तत्थानेव। मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नन्ति फलमग्गस्स अङ्गं, फलमग्गे च परियापन्नन्ति अत्थो।
अपिचेत्थ इदं पकिण्णकं – एकं इन्द्रियं एकं ठानं गच्छति, एकं छ ठानानि गच्छति, एकं एकं ठानं गच्छति। एकञ्हि ‘अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं’ एकं ठानं गच्छति सोतापत्तिमग्गं। एकं ‘अञ्ञिन्द्रियं’ हेट्ठा तीणि फलानि, उपरि तयो मग्गेति छ ठानानि गच्छति। एकं ‘अञ्ञाताविन्द्रियं’ एकं ठानं गच्छति अरहत्तफलं। सब्बेसुपि मग्गफलेसु अत्थतो अट्ठ अट्ठ इन्द्रियानीति चतुसट्ठि लोकुत्तरिन्द्रियानि कथितानि। पाळितो पन नव नव कत्वा द्वासत्तति होन्ति। मग्गे मग्गङ्गन्ति वुत्तं। फलेपि मग्गङ्गं। मग्गे बोज्झङ्गोति वुत्तो फलेपि बोज्झङ्गो। मग्गक्खणे आरति विरतीति वुत्ता फलक्खणेपि आरति विरतीति। तत्थ मग्गो मग्गभावेनेव मग्गो, फलं पन मग्गं उपादाय मग्गो नाम; फलङ्गं फलपरियापन्नन्ति वत्तुम्पि वट्टति। मग्गे बुज्झनकस्स अङ्गोति सम्बोज्झङ्गो, फले बुद्धस्स अङ्गोति सम्बोज्झङ्गो। मग्गे आरमणविरमणवसेनेव आरति विरति। फले पन आरतिविरतिवसेनाति।
लोकुत्तरविपाककथा निट्ठिता।
अकुसलविपाककथा
५५६.इतो परानि अकुसलविपाकानि – पञ्च चक्खुसोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि, एका मनोधातु, एका मनोविञ्ञाणधातूति इमानि सत्त चित्तानि – पाळितो च अत्थतो च हेट्ठा वुत्तेहि तादिसेहेव कुसलविपाकचित्तेहि सदिसानि।
केवलञ्हि तानि कुसलकम्मपच्चयानि इमानि अकुसलकम्मपच्चयानि। तानि च इट्ठइट्ठमज्झत्तेसु आरम्मणेसु वत्तन्ति, इमानि अनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तेसु। तत्थ च सुखसहगतं कायविञ्ञाणं, इध दुक्खसहगतं । तत्थ च उपेक्खासहगता मनोविञ्ञाणधातु मनुस्सेसु जच्चन्धादीनं पटिसन्धिं आदिं कत्वा पञ्चसु ठानेसु विपच्चति। इध पन एकादसविधेनापि अकुसलचित्तेन कम्मे आयूहिते कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तेसु अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा चतूसु अपायेसु पटिसन्धि हुत्वा विपच्चति; दुतियवारतो पट्ठाय यावतायुकं भवङ्गं हुत्वा, अनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तारम्मणाय पञ्चविञ्ञाणवीथिया सन्तीरणं हुत्वा, बलवारम्मणे छसु द्वारेसु तदारम्मणं हुत्वा, मरणकाले चुति हुत्वाति, एवं पञ्चसु एव ठानेसु विपच्चतीति।
अकुसलविपाककथा निट्ठिता।
किरियाब्याकतवण्णना
मनोधातुचित्तं
५६६.इदानि किरियाब्याकतं भाजेत्वा दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं। तत्थ किरियाति करणमत्तं। सब्बेसुयेव हि किरियचित्तेसु यं जवनभावं अप्पत्तं तं वातपुप्फं विय। यं जवनभावप्पत्तं तं छिन्नमूलकरुक्खपुप्फं विय अफलं होति, तंतं किच्चसाधनवसेन पवत्तत्ता पन करणमत्तमेव होति। तस्मा किरियाति वुत्तं। नेवकुसलानाकुसलातिआदीसु कुसलमूलसङ्खातस्स कुसलहेतुनो अभावा ‘नेवकुसला’; अकुसलमूलसङ्खातस्स अकुसलहेतुनो अभावा ‘नेवअकुसला’; योनिसोमनसिकारअयोनिसोमनसिकारसङ्खातानम्पि कुसलाकुसलपच्चयानं अभावा ‘नेवकुसलानाकुसला’। कुसलाकुसलसङ्खातस्स जनकहेतुनो अभावा नेवकम्मविपाका।
इधापि चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे पवत्तिट्ठितिमत्तमेव लब्भति। द्वे पञ्चविञ्ञाणानि, तिस्सो मनोधातुयो, तिस्सो मनोविञ्ञाणधातुयो, विचिकिच्छासहगतन्ति इमेसु सत्तरससु चित्तेसु दुब्बलत्ता सण्ठिति अवट्ठितिआदीनि न लब्भन्ति। सेसं सब्बं विपाकमनोधातुनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, अञ्ञत्र उप्पत्तिट्ठाना। तञ्हि चित्तं पञ्चविञ्ञाणानन्तरं उप्पज्जति। इदं पन पञ्चद्वारे वळञ्जनकप्पवत्तिकाले सब्बेसं पुरे उप्पज्जति। कथं? चक्खुद्वारे ताव इट्ठइट्ठमज्झत्तअनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तेसु रूपारम्मणेसु येन केनचि पसादे घट्टिते तं आरम्मणं गहेत्वा आवज्जनवसेन पुरेचारिकं हुत्वा भवङ्गं आवट्टयमानं उप्पज्जति। सोतद्वारादीसुपि एसेव नयोति।
किरियमनोधातुचित्तं निट्ठितं।
किरियमनोविञ्ञाणधातुचित्तानि
५६८.मनोविञ्ञाणधातुउप्पन्ना होति…पे॰… सोमनस्ससहगताति, इदं चित्तं अञ्ञेसं असाधारणं। खीणासवस्सेव पाटिपुग्गलिकं। छसु द्वारेसु लब्भति। चक्खुद्वारे हि पधानसारुप्पं ठानं दिस्वा खीणासवो इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति। सोतद्वारे भण्डभाजनीयट्ठानं पत्वा महासद्दं कत्वा लुद्धलुद्धेसु गण्हन्तेसु ‘एवरूपा नाम मे लोलुप्पतण्हा पहीना’ति इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति। घानद्वारे गन्धेहि वा पुप्फेहि वा चेतियं पूजेन्तो इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति। जिव्हाद्वारे रससम्पन्नं पिण्डपातं लद्धा भाजेत्वा परिभुञ्जन्तो ‘सारणीयधम्मो वत मे पूरितो’ति इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति। कायद्वारे अभिसमाचारिकवत्तं करोन्तो ‘कायद्वारे मे वत्तं पूरित’न्ति इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति। एवं ताव पञ्चद्वारे लब्भति।
मनोद्वारे पन अतीतानागतमारब्भ उप्पज्जति। जोतिपालमाणव(म॰ नि॰ २.२८२ आदयो) मग्घदेवराज(म॰ नि॰ २.३०८ आदयो) कण्हतापसादिकालस्मिञ्हि (जा॰ १.१०.११ आदयो) कतं कारणं आवज्जेत्वा तथागतो सितं पात्वाकासि। तं पन पुब्बेनिवासञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं किच्चं। तेसं पन द्विन्नं ञाणानं चिण्णपरियन्ते इदं चित्तं हासयमानं उप्पज्जति। अनागते ‘तन्तिस्सरो मुदिङ्गस्सरो पच्चेकबुद्धो भविस्सती’ति सितं पात्वाकासि। तम्पि अनागतंसञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं किच्चं। तेसं पन द्विन्न ञाणानं चिण्णपरियन्ते इदं चित्तं हासयमानं उप्पज्जति।
निद्देसवारे पनस्स सेसअहेतुकचित्तेहि बलवतरताय चित्तेकग्गता समाधिबलं पापेत्वा ठपिता। वीरियम्पि वीरियबलं पापेत्वा। उद्देसवारे पन ‘समाधिबलं होति वीरियबलं होती’ति अनागतत्ता परिपुण्णेन बलट्ठेनेतं द्वयं बलं नाम न होति। यस्मा पन ‘नेव कुसलं नाकुसलं’ तस्मा बलन्ति वत्वान ठपितं। यस्मा च न निप्परियायेन बलं, तस्मा सङ्गहवारेपि ‘द्वे बलानि होन्ती’ति न वुत्तं। सेसं सब्बं सोमनस्ससहगताहेतुकमनोविञ्ञाणधातुनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
५७४.उपेक्खासहगताति इदं चित्तं तीसु भवेसु सब्बेसं सचित्तकसत्तानं साधारणं, न कस्सचि सचित्तकस्स नुप्पज्जति नाम। उप्पज्जमानं पन पञ्चद्वारे वोट्ठब्बनं होति, मनोद्वारे आवज्जनं। छ असाधारणञाणानिपि इमिना गहितारम्मणमेव गण्हन्ति। महागजं नामेतं चित्तं; इमस्स अनारम्मणं नाम नत्थि। ‘असब्बञ्ञुतञ्ञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणगतिकं नाम कतम’न्ति वुत्ते ‘इद’न्ति वत्तब्बं। सेसमेत्थ पुरिमचित्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। केवलञ्हि तत्थ सप्पीतिकत्ता नवङ्गिको सङ्खारक्खन्धो विभत्तो। इध निप्पीतिकत्ता अट्ठङ्गिको।
इदानि यानि कुसलतो अट्ठ महाचित्तानेव खीणासवस्स उप्पज्जनताय किरियानि जातानि, तस्मा तानि कुसलनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि।
इध ठत्वा हसनकचित्तानि समोधानेतब्बानि। कति पनेतानि होन्तीति? वुच्चते तेरस। पुथुज्जना हि कुसलतो चतूहि सोमनस्ससहगतेहि, अकुसलतो चतूहीति, अट्ठहि चित्तेहि हसन्ति। सेक्खा कुसलतो चतूहि सोमनस्ससहगतेहि, अकुसलतो द्वीहि दिट्ठिगतविप्पयुत्तेहि सोमनस्ससहगतेहीति, छहि चित्तेहि हसन्ति। खीणासवा किरियतो पञ्चहि सोमनस्ससहगतेहि हसन्तीति।
रूपावचरारूपावचरकिरियं
५७७.रूपावचरारूपावचरकिरियनिद्देसेसु दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति दिट्ठधम्मे, इमस्मिंयेव अत्तभावे, सुखविहारमत्तं। तत्थ खीणासवस्स पुथुज्जनकाले निब्बत्तिता समापत्ति याव न नं समापज्जति ताव कुसलाव समापन्नकाले किरिया होति। खीणासवकाले पनस्स निब्बत्तिता समापत्ति किरियाव होति। सेसं सब्बं तंसदिसत्ता कुसलनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहअट्ठकथाय
चित्तुप्पादकण्डकथा निट्ठिता।
अब्याकतपदं पन नेव ताव निट्ठितन्ति।
चित्तुप्पादकण्डवण्णना निट्ठिता।