२. खन्धयमकं
१. पण्णत्तिउद्देसवारवण्णना
१.इदानि मूलयमके देसितेयेव कुसलादिधम्मे खन्धवसेन सङ्गण्हित्वा मूलयमकानन्तरं देसितस्स खन्धयमकस्स वण्णना होति। तत्थ पाळिववत्थानं ताव एवं वेदितब्बं – इमस्मिञ्हि खन्धयमके तयो महावारा होन्ति – पण्णत्तिवारो, पवत्तिवारो, परिञ्ञावारोति। तेसु पण्णत्तिवारो खन्धानं नामाभिधानसोधनवसेनेव गतत्ता पण्णत्तिवारोति वुच्चति। पवत्तिवारो तेन सोधितनामाभिधानानं खन्धानं उप्पादनिरोधवसेन पवत्तिं सोधयमानो गतो, तस्मा पवत्तिवारोति वुच्चति। परिञ्ञावारो इमिनानुक्कमेन पवत्तानं खन्धानं सङ्खेपेनेव तिस्सो परिञ्ञा दीपयमानो गतो, तस्मा परिञ्ञावारोति वुच्चति। तत्थ पण्णत्तिवारो उद्देसनिद्देसवसेन द्वीहाकारेहि ववत्थितो। इतरेसु विसुं उद्देसवारो नत्थि। आदितो पट्ठाय पुच्छाविस्सज्जनवसेन एकधा ववत्थिता। तत्थ पञ्चक्खन्धातिपदं आदिं कत्वा याव न खन्धा, न सङ्खाराति पदं ताव पण्णत्तिवारस्स उद्देसवारो वेदितब्बो। पुच्छावारोतिपि तस्सेव नामं। तत्थ पञ्चक्खन्धाति अयं यमकवसेन पुच्छितब्बानं खन्धानं उद्देसो। रूपक्खन्धो…पे॰… विञ्ञाणक्खन्धोति तेसञ्ञेव पभेदतो नामववत्थानं।
२-३.इदानि इमेसं खन्धानं वसेन पदसोधनवारो, पदसोधनमूलचक्कवारो, सुद्धखन्धवारो, सुद्धखन्धमूलचक्कवारोति चत्तारो नयवारा होन्ति। तत्थ रूपं रूपक्खन्धो, रूपक्खन्धो रूपन्तिआदिना नयेन पदमेव सोधेत्वा गतो पदसोधनवारो नाम। सो अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति। तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं रूपक्खन्धो, रूपक्खन्धो रूप’न्तिआदीनि पञ्च यमकानि। पटिलोमवारेपि ‘न रूपं, न रूपक्खन्धो; न रूपक्खन्धो न रूप’न्तिआदीनि पञ्चेव। ततो परं तेसञ्ञेव पदसोधनवारे सोधितानं खन्धानं ‘रूपं रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धो’तिआदिना नयेन एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि चक्कानि बन्धित्वा गतो पदसोधनमूलकानं चक्कानं अत्थिताय पदसोधनमूलचक्कवारो नाम। सोपि अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति। तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धो’तिआदीनि एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि कत्वा वीसति यमकानि। पटिलोमवारेपि ‘न रूपं, न रूपक्खन्धो; न खन्धा न वेदनाक्खन्धो’तिआदीनि वीसतिमेव।
ततो परं रूपं खन्धो खन्धा रूपन्तिआदिना नयेन सुद्धखन्धवसेनेव गतो सुद्धखन्धवारो नाम। तत्थ खन्धा रूपन्तिआदीसु खन्धा रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धोति अत्थो गहेतब्बो। कस्मा? निद्देसवारे एवं भाजितत्ता। तत्थ हि ‘रूपं खन्धोति आमन्ता। खन्धा रूपक्खन्धोति रूपक्खन्धो खन्धो चेव रूपक्खन्धो च, अवसेसा खन्धा न रूपक्खन्धो’ति एवं ‘खन्धा रूप’न्तिआदीनं खन्धा रूपक्खन्धोतिआदिना नयेन पदं उद्धरित्वा अत्थो विभत्तो। तेनेव च कारणेनेसे सुद्धखन्धवारोति वुत्तो। वचनसोधने विय हि एत्थ न वचनं पमाणं। यथा यथा पन सुद्धखन्धा लब्भन्ति, तथा तथा अत्थोव पमाणं। परतो आयतनयमकादीसुपि एसेव नयो। एसोपि च सुद्धखन्धवारो अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति। तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं खन्धो खन्धा रूप’न्तिआदीनि पञ्च यमकानि। पटिलोमवारेपि ‘न रूपं न खन्धो, न खन्धा न रूप’न्तिआदीनि पञ्चेव।
ततो परं तेसञ्ञेव सुद्धखन्धानं रूपं खन्धो, खन्धा वेदनातिआदिना नयेन एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि चक्कानि बन्धित्वा गतो सुद्धखन्धमूलकानं चक्कानं अत्थिताय सुद्धखन्धमूलचक्कवारो नाम। तत्थ खन्धा वेदनातिआदीसु खन्धा वेदनाक्खन्धोतिआदिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। इतरथा निद्देसवारेन सद्धिं विरोधो होति। सोपि अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति। तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं खन्धो, खन्धा वेदना’तिआदीनि एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि कत्वा वीसति यमकानि। पटिलोमवारेपि ‘न रूपं, न खन्धो, न खन्धा न वेदना’तिआदीनि वीसतिमेव। एवं ताव एकेन यमकसतेन द्वीहि पुच्छासतेहि एकेकपुच्छाय सन्निट्ठानसंसयवसेन द्वे द्वे अत्थे कत्वा चतूहि च अत्थसतेहि पटिमण्डितो पण्णत्तिवारस्स उद्देसवारो वेदितब्बोति।
पण्णत्तिउद्देसवारवण्णना।
१. पण्णत्तिनिद्देसवारवण्णना
२६.इदानि रूपं रूपक्खन्धोतिआदिना नयेन निद्देसवारो आरद्धो। तत्थ रूपं रूपक्खन्धोति यंकिञ्चि रूपन्ति वुच्चति। सब्बं तं रूपं रूपक्खन्धोति वचनसोधनत्थं पुच्छति। पियरूपं सातरूपं, रूपं, न रूपक्खन्धोति यं ‘पियरूपं सातरूप’न्ति एत्थ रूपन्ति वुत्तं, तं रूपमेव, न रूपक्खन्धोति अत्थो। रूपक्खन्धो रूपञ्चेव रूपक्खन्धो चाति यो पन रूपक्खन्धो, सो रूपन्तिपि रूपक्खन्धोतिपि वत्तुं वट्टतीति अत्थो। रूपक्खन्धो रूपन्ति एत्थ पन यस्मा रूपक्खन्धो नियमेनेव रूपन्ति वत्तब्बो। तस्मा आमन्ताति आह। इमिना उपायेन सब्बविस्सज्जनेसु अत्थो वेदितब्बो। यो पन यत्थ विसेसो भविस्सति, तथेव तं वण्णयिस्साम । सञ्ञायमके ताव दिट्ठिसञ्ञाति ‘पपञ्चसञ्ञा’तिआदीसु आगता दिट्ठिसञ्ञा। सङ्खारयमके अवसेसा सङ्खाराति ‘अनिच्चा वत सङ्खारा’तिआदीसु आगता सङ्खारक्खन्धतो अवसेसा सङ्खतधम्मा। पटिलोमवारेपि एसेव नयोति।
पदसोधनवारो निट्ठितो।
२८.पदसोधनमूलचक्कवारे खन्धा वेदनाक्खन्धोति येकेचि खन्धा, सब्बे ते वेदनाक्खन्धोति पुच्छति। सेसपुच्छासुपि एसेव नयो। पटिलोमे न खन्धा न वेदनाक्खन्धोति एत्थ ये पञ्ञत्तिनिब्बानसङ्खाता धम्मा खन्धा न होन्ति, ते यस्मा वेदनाक्खन्धोपि न होन्ति, तस्मा आमन्ताति आह। सेसविस्सज्जनेसुपि एसेव नयोति।
पदसोधनमूलचक्कवारो निट्ठितो।
३८.सुद्धखन्धवारे रूपं खन्धोति यंकिञ्चि रूपन्ति वुत्तं, सब्बं तं खन्धोति पुच्छति। तत्थ यस्मा पियरूपसातरूपसङ्खातं वा रूपं होतु, भूतुपादारूपं वा, सब्बं पञ्चसु खन्धेसु सङ्गहं गच्छतेव। तस्मा आमन्ताति पटिजानाति। दुतियपदे ‘खन्धा रूप’न्ति पुच्छितब्बे यस्मा रूपन्तिवचनेन रूपक्खन्धोव अधिप्पेतो, तस्मा वचनं अनादियित्वा अत्थवसेन पुच्छन्तो खन्धा रूपक्खन्धोति आह। इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो। परतो आयतनयमकादीनं निद्देसवारेपि एसेव नयो। सञ्ञा खन्धोति एत्थापि दिट्ठिसञ्ञा वा होतु, सञ्ञा एव वा, सब्बायपि खन्धभावतो आमन्ताति वुत्तं। सङ्खारा खन्धोति पदेपि एसेव नयो। खन्धविनिमुत्तको हि सङ्खारो नाम नत्थि।
३९.पटिलोमे न रूपं न खन्धोति यं धम्मजातं रूपं न होति, तं खन्धोपि न होतीति पुच्छति। विस्सज्जने पनस्स रूपं ठपेत्वा अवसेसा खन्धा न रूपं, खन्धाति रूपतो अञ्ञे वेदनादयो खन्धा रूपमेव न होन्ति, खन्धा पन होन्तीति अत्थो। रूपञ्च खन्धे च ठपेत्वा अवसेसाति पञ्चक्खन्धविनिमुत्तं निब्बानञ्चेव पञ्ञत्ति च। इतो परेसुपि ‘अवसेसा’ति पदेसु एसेव नयोति।
सुद्धखन्धवारो निट्ठितो।
४०-४४.सुद्धखन्धमूलचक्कवारे रूपं खन्धोतिआदीनं हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बोति।
सुद्धखन्धमूलचक्कवारो निट्ठितो।
पण्णत्तिनिद्देसवारवण्णना।
२. पवत्तिवारवण्णना
५०-२०५.इदानि यस्स रूपक्खन्धोतिआदिना नयेन पवत्तिवारो आरद्धो। कस्मा पनेत्थ उद्देसवारो न वुत्तोति? हेट्ठा दस्सितनयत्ता। पण्णत्तिवारस्मिञ्हि उद्देसवारे नयो दस्सितो। तेन पन नयेन सक्का सो इध अवुत्तोपि जानितुन्ति तं अवत्वा निद्देसवारोव आरद्धो। इमस्मिं पन पवत्तिवारसङ्खाते महावारे उप्पादवारो, निरोधवारो, उप्पादनिरोधवारोति तयो अन्तरवारा होन्ति। तेसु पठमो धम्मानं उप्पादलक्खणस्स दीपितत्ता उप्पादवारोति वुच्चति। दुतियो तेसञ्ञेव निरोधलक्खणस्स दीपितत्ता निरोधवारोति वुच्चति। ततियो उभिन्नम्पि लक्खणानं दीपितत्ता उप्पादनिरोधवारोति वुच्चति। उप्पादवारेन चेत्थ धम्मानं उप्पज्जनाकारोव दीपितो। निरोधवारेन ‘उप्पन्नं नाम निच्चं नत्थी’ति तेसञ्ञेव अनिच्चता दीपिता। उप्पादनिरोधवारेन तदुभयं।
तत्थ उप्पादवारे ताव तिण्णं अद्धानं वसेन छ कालभेदा होन्ति – पच्चुप्पन्नो, अतीतो, अनागतो, पच्चुप्पन्नेनातीतो, पच्चुप्पन्नेनानागतो, अतीतेनानागतोति। तेसु ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जती’ति पच्चुप्पन्नाभिधानवसेन पच्चुप्पन्नो वेदितब्बो। सो पच्चुप्पन्नानं धम्मानं पच्चक्खतो गहेतब्बत्ता अतिविय सुविञ्ञेय्योति पठमं वुत्तो। यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जित्थाति अतीताभिधानवसेन अतीतो वेदितब्बो। सो पच्चक्खतो अनुभूतपुब्बानं अतीतधम्मानं अनुमानेन अनागतेहि सुविञ्ञेय्यतरत्ता दुतियं वुत्तो। यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जिस्सतीति अनागताभिधानवसेन अनागतो वेदितब्बो। सो पच्चक्खतो च अनुभूतपुब्बवसेन च गहितधम्मानुमानेन ‘अनागतेपि एवरूपा धम्मा उप्पज्जिस्सन्ती’ति गहेतब्बतो ततियं वुत्तो।
यस्सरूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जित्थाति पच्चुप्पन्नेन सद्धिं अतीताभिधानवसेन पच्चुप्पन्नेनातीतो वेदितब्बो। सो मिस्सकेसु तीसु सुविञ्ञेय्यतरत्ता चतुत्थं वुत्तो। यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जिस्सतीति पच्चुप्पन्नेन सद्धिं अनागताभिधानवसेन पच्चुप्पन्नेनानागतो वेदितब्बो। सो पच्चक्खतो गहेतब्बानं धम्मानं अत्थिताय अत्थतो सुविञ्ञेय्यतरोति पञ्चमं वुत्तो। यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जिस्सतीति अतीतेन सद्धिं अनागताभिधानवसेन अतीतेनानागतो वेदितब्बो। सो पुरिमेहि दुविञ्ञेय्योति छट्ठं वुत्तो।
एवमेतेसु छसु कालभेदेसु य्वायं पठमो पच्चुप्पन्नो, तत्थ पुग्गलतो, ओकासतो, पुग्गलोकासतोति तयो वारा होन्ति। तेसु यस्साति पुग्गलवसेन खन्धानं उप्पत्तिदीपनो पुग्गलवारो। यत्थाति ओकासवसेन खन्धानं उप्पत्तिदीपनो ओकासवारो। यस्स यत्थाति पुग्गलोकासवसेन खन्धानं उप्पत्तिदीपनो पुग्गलोकासवारो। इमे पन तयोपि वारा पठमं अनुलोमनयेन निद्दिसित्वा पच्छा पटिलोमनयेन निद्दिट्ठा। तेसु ‘उप्पज्जति’ ‘उप्पज्जित्थ,’ ‘उप्पज्जिस्सती’ति वचनतो उप्पत्तिदीपनो अनुलोमनयो। ‘नुप्पज्जति’, ‘नुप्पज्जित्थ,’ ‘नुप्पज्जिस्सती’ति वचनतो अनुप्पत्तिदीपनो पटिलोमनयो।
३. परिञ्ञावारवण्णना
२०६-२०८.तदनन्तरे परिञ्ञावारेपि छळेव कालभेदा। अनुलोमपटिलोमतो द्वेयेव नया। पुग्गलवारो, ओकासवारो, पुग्गलोकासवारोति इमेसु पन तीसु पुग्गलवारोव लब्भति, न इतरे द्वे। किं कारणा? सदिसविस्सज्जनताय। यो हि कोचि पुग्गलो यत्थ कत्थचि ठाने रूपक्खन्धं चे परिजानाति, वेदनाक्खन्धम्पि परिजानातियेव। वेदनाक्खन्धं चे परिजानाति, रूपक्खन्धम्पि परिजानातियेव। रूपक्खन्धं चे न परिजानाति, वेदनाक्खन्धम्पि न परिजानातियेव। वेदनाक्खन्धं चे न परिजानाति, रूपक्खन्धम्पि न परिजानातियेव। तस्मा तेसुपि ‘यत्थ रूपक्खन्धं परिजानाति, तत्थ वेदनाक्खन्धं परिजानाती’ति आदिवसेन पुच्छं कत्वा ‘आमन्ता’त्वेव विस्सज्जनं कातब्बं । सियाति सदिसविस्सज्जनताय ते इध न लब्भन्तीति वेदितब्बा।
अथ वा परिञ्ञाकिच्चं नाम पुग्गलस्सेव होति, नो ओकासस्स, पुग्गलोव परिजानितुं समत्थो, नो ओकासोति पुग्गलवारोवेत्थ गहितो, न ओकासवारो। तस्स पन अग्गहितत्ता तदनन्तरो पुग्गलोकासवारो लब्भमानोपि न गहितो। यो पनेस पुग्गलवारो गहितो, तत्थ पच्चुप्पन्नकाले रूपक्खन्धमूलकानि चत्तारि, वेदनाक्खन्धमूलकानि तीणि, सञ्ञाक्खन्धमूलकानि द्वे, सङ्खारक्खन्धमूलकं एकन्ति हेट्ठा वुत्तनयेनेव अनुलोमनये अग्गहितग्गहणेन दस यमकानि। पटिलोमनये दसाति वीसति। तथा सेसेसुपीति एकेकस्मिं काले वीसति वीसति कत्वा छसु कालेसु वीसं यमकसतं, चत्तारीसानि द्वे पुच्छासतानि, असीत्याधिकानि चत्तारि अत्थसतानि च होन्तीति इदमेत्थ पाळिववत्थानं।
अत्थविनिच्छये पनेत्थ अतीतानागतपच्चुप्पन्नसङ्खाता तयो अद्धा पवत्तिवारे विय चुतिपटिसन्धिवसेन न लब्भन्ति। पवत्ते चित्तक्खणवसेनेव लब्भन्ति। तेनेवेत्थ ‘यो रूपक्खन्धं परिजानाति, सो वेदनाक्खन्धं परिजानाती’तिआदीसु पुच्छासु ‘आमन्ता’ति विस्सज्जनं कतं। लोकुत्तरमग्गक्खणस्मिञ्हि निब्बानारम्मणेन चित्तेन पञ्चसु खन्धेसु परिञ्ञाकिच्चनिब्बत्तिया यं किञ्चि एकं खन्धं परिजानन्तो इतरम्पि परिजानातीति वुच्चति। एवमेत्थ ‘परिजानाती’ति पञ्हेसु अनुलोमनये परिञ्ञाकिच्चस्स मत्थकप्पत्तं अग्गमग्गसमङ्गिं सन्धाय ‘आमन्ता’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं। पटिलोमनये पन ‘न परिजानाती’ति पञ्हेसु पुथुज्जनादयो सन्धाय ‘आमन्ता’ति वुत्तं। ‘परिजानित्था’ति इमस्मिं पन अतीतकालवारे मग्गानन्तरअग्गफले ठितोपि परिञ्ञाकिच्चस्स निट्ठितत्ता परिजानित्थयेव नाम।
२०९.यो रूपक्खन्धं परिजानाति, सो वेदनाक्खन्धं परिजानित्थाति पञ्हेन अग्गमग्गसमङ्गिं पुच्छति। यस्मा पनेस खन्धपञ्चकं परिजानातियेव नाम, न ताव निट्ठितपरिञ्ञाकिच्चो; तस्मा ‘नो’ति पटिसेधो कतो। दुतियपञ्हे पन परिजानित्थाति अरहन्तं पुच्छति। यस्मा पनेसो निट्ठितपरिञ्ञाकिच्चो। नत्थि तस्स परिञ्ञेय्यं नाम; तस्मा ‘नो’ति पटिसेधो कतो। पटिलोमनयविस्सज्जने पनेत्थ अरहा रूपक्खन्धं न परिजानातीति अरहतो परिञ्ञाय अभावेन वुत्तं। अग्गमग्गसमङ्गी वेदनाक्खन्धं न परिजानित्थाति अरहत्तमग्गट्ठस्स अनिट्ठितपरिञ्ञाकिच्चताय वुत्तं। न केवलञ्च वेदनाक्खन्धमेव, एकधम्मम्पि सो न परिजानित्थेव। इदं पन पुच्छावसेन वुत्तं। नो च रूपक्खन्धन्ति इदम्पि पुच्छावसेनेव वुत्तं। अञ्ञम्पि पन सो खन्धं परिजानाति।
२१०-२११.यो रूपक्खन्धं परिजानाति, सो वेदनाक्खन्धं परिजानिस्सतीति एत्थ यस्मा मग्गट्ठपुग्गलो एकचित्तक्खणिको, तस्मा सो परिजानिस्सतीति सङ्खं न गच्छति। तेन वुत्तं ‘नो’ति। ते रूपक्खन्धञ्च नपरिजानित्थाति पुच्छासभागेन वुत्तं, न परिजानिंसूति पनेत्थ अत्थो। इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थविनिच्छयो वेदितब्बोति।
परिञ्ञावारवण्णना।
खन्धयमकवण्णना निट्ठिता।