१. ब्रह्मजालसुत्तवण्णना
परिब्बाजककथावण्णना
एवं पठममहासङ्गीतिं दस्सेत्वा यदत्थं सा इध दस्सिता, इदानि तं निगमनवसेन दस्सेतुं ‘‘इमिस्सा’’तिआदिमाह।
१.एत्तावता च ब्रह्मजालस्स साधारणतो बाहिरनिदानं दस्सेत्वा इदानि अब्भन्तरनिदानं संवण्णेतुं ‘‘तत्थ एव’’न्तिआदि वुत्तं। अथ वा छहि आकारेहि संवण्णना कातब्बा सम्बन्धतो पदतो पदविभागतो पदत्थतो अनुयोगतो परिहारतो चाति। तत्थ सम्बन्धो नाम देसनासम्बन्धो। यं लोकिया ‘‘उम्मुग्घातो’’ति वदन्ति। सो पन पाळिया निदानपाळिवसेन, निदानपाळिया पन सङ्गीतिवसेन वेदितब्बोति पठममहासङ्गीतिं दस्सेन्तेन निदानपाळिया सम्बन्धस्स दस्सितत्ता पदादिवसेन संवण्णनं करोन्तो ‘‘एवन्ति निपातपद’’न्तिआदिमाह। ‘‘मेतिआदीनी’’ति एत्थ अन्तरा-सद्द-च-सद्दानं निपातपदभावो, वत्तब्बो, न वा वत्तब्बो तेसं नयग्गहणेन गहितत्ता, तदवसिट्ठानं आपटि-सद्दानं आदि-सद्देन सङ्गण्हनतो। ‘‘पदविभागो’’ति पदानं विसेसो, न पन पदविग्गहो। अथ वा पदानि च पदविभागो च पदविभागो, पदविग्गहो च पदविभागो च पदविभागोति वा एकसेसवसेन पदपदविग्गहापि पदविभाग सद्देन वुत्ताति वेदितब्बं। तत्थ पदविग्गहो ‘‘भिक्खूनं सङ्घो’’तिआदिभेदेसु पदेसु दट्ठब्बो।
अत्थतोति पदत्थतो। तं पन पदत्थं अत्थुद्धारक्कमेन पठमं एवं-सद्दस्स दस्सेन्तो ‘‘एवंसद्दो तावा’’तिआदिमाह। अवधारणादीति एत्थ आदि-सद्देन इदमत्थपुच्छापरिमाणादिअत्थानं सङ्गहो दट्ठब्बो। तथा हि ‘‘एवंगतानि, एवंविधो, एवमाकारो’’तिआदीसु इदं-सद्दस्स अत्थे एवं-सद्दो। गत-सद्दो हि पकारपरियायो, तथा विधाकार-सद्दा च। तथा हि विधयुत्तगत-सद्दे लोकिया पकारत्थे वदन्ति। ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति, ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सु, आमुत्तमालाभरणा ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारेन्ति, सेय्यथापि त्वं एतरहि साचरियकोति? नो हिदं भो गोतमा’’ति च आदीसु पुच्छायं। ‘‘एवं लहुपरिवत्तं, एवं आयुपरियन्तो’’ति च आदीसु परिमाणे। ननु च ‘‘एवं नु खो, एवं सु ते, एवं आयुपरियन्तो’’ति एत्थ एवं-सद्देन पुच्छनाकारपरिमाणाकारानं वुत्तत्ता आकारत्थो एव एवं-सद्दो ति? न, विसेससब्भावतो। आकारमत्तवाचको हेत्थ आकारत्थोति अधिप्पेतो, यथा ‘‘एवं ब्याखोतिआदीसु पन न आकारविसेसवाचको एवञ्च कत्वा ‘‘एवं जातेन मच्चेना’’तिआदीनि उपमादीसु उदाहरणानि उपपन्नानि होन्ति। तथा हि ‘‘यथापि…पे॰… बहु’’न्ति? एत्थ पुप्फरासिट्ठानियतो मनुस्सुपपत्तिसप्पुरिसूपनिस्सयसद्धम्मसवनयोनिसोमनसिकारभोगसम्पत्तिआदिदानादिपुञ्ञकिरियाहेतुसमुदायतो सोभासुगन्धतादिगुणयोगतो मालागुणसदिसियो पहूता पुञ्ञकिरिया मरितब्बसभावताय मच्चेन सत्तेन कत्तब्बाति जोदितत्ता पुप्फरासिमालागुणाव उपमा, तेसं उपमाकारो यथा-सद्देन अनियमतो वुत्तोति एवं-सद्दो उपमाकारनिगमनत्थोति वत्तुं युत्तं। सो पन उपमाकारो नियमियमानो अत्थतो उपमाव होतीति आह ‘‘उपमायं आगतो’’ति।
तथा एवं इमिना आकारेन ‘‘अभिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना उपदिसियमानाय समणसारुप्पाय आकप्पसम्पत्तिया यो तत्थ उपदिसनाकारो, सो अत्थतो उपदेसोयेवाति वुत्तं ‘‘एवं ते…पे॰… उपदेसे’’ति। तथा एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगताति एत्थ च भगवता यथावुत्तमत्थं अविपरीततो जानन्तेहि कतं तत्थ संविज्जमानगुणानं पकारेहि हंसनं उदग्गताकरणं सम्पहंसनं, यो तत्थ सम्पहंसनाकारोति योजेतब्बं। एवमेवं पनायन्ति एत्थ गरहणाकारोति योजेतब्बं। सो च गरहणाकारो ‘‘वसली’’तिआदि खुंसनसद्दसन्निधानतो इध एवं-सद्देन पकासितोति विञ्ञायति। यथा चेत्थ, एवं उपमाकारादयोपि उपमादिवसेन वुत्तानं पुप्फरासिआदिसद्दानं सन्निधानतोति दट्ठब्बं। एवञ्च वदेहीति ‘‘यथाहं वदामि, एवं समणं आनन्दं वदेही’’ति वदनाकारो इदानि वत्तब्बो एवं-सद्देन निदस्सीयतीति निदस्सनत्थो वुत्तो। एवं नोति एत्थापि तेसं यथावुत्तधम्मानं अहितदुक्खावहभावे सन्निट्ठानजननत्थं अनुमतिग्गहणवसेन ‘‘संवत्तन्ति, नो वा, कथं वा एत्थ होती’’ति पुच्छाय कताय ‘‘एवं नो एत्थ होती’’ति वुत्तत्ता तदाकारसन्निट्ठानं एवं-सद्देन विभावितन्ति विञ्ञायति, सो पन तेसं धम्मानं अहिताय दुक्खाय संवत्तनाकारो नियमियमानो अवधारणत्थो होतीति आह ‘‘एवं नो एत्थ होतीति आदीसु अवधारणे’’ति। एवं भन्तेति पन धम्मस्स साधुकं सवनमनसिकारे सन्नियोजितेहि भिक्खूहि अत्तनो तत्थ ठितभावस्स पटिजाननवसेन वुत्तत्ता एत्थ एवं-सद्दो वचनसम्पटिच्छनत्थो वुत्तो, तेन एवं भन्ते, साधु भन्ते, सुट्ठु भन्तेति वुत्तं होति।
नानानयनिपुणन्ति एकत्तनानत्तअब्यापारएवंधम्मतासङ्खाता, नन्दियावट्ट तिपुक्खलसीहविक्कीळितअङ्कुसदिसालोचनसङ्खाता वा आधारादिभेदवसेन नानाविधा नया नानानया, नया वा पाळिगतियो, ता च पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिवसेन संकिलेभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सतादिवसेन कुसलादिवसेन खन्धादिवसेन सङ्गहादिवसेन समयविमुत्तादिवसेन ठपनादिवसेन कुसलमूलादिवसेन तिकपट्ठानादिवसेन च नानप्पकाराति नानानया, तेहि निपुणं सण्हसुखुमन्ति नानानयनिपुणं। आसयोव अज्झासयो, ते च सस्सतादिभेदेन, तत्थ च अप्परजक्खतादिवसेन अनेका, अत्तज्झासयादयो एव वा समुट्ठानं उप्पत्तिहेतु एतस्साति अनेकज्झासयसमुट्ठानं। अत्थब्यञ्जनसम्पन्नन्ति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णं उपनेतब्बाभावतो, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो।
विविधपाटिहारियन्ति एत्थ पाटिहारियपदस्स वचनत्थं ‘‘पटिपक्खहरणतो रागादिकिलेसापनयनतो पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति। भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति, ये हरितब्बा। पुथुज्जनानम्पि विगतूपक्किलेसे अट्ठगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं। सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगता च किलेसा पटिपक्खा, तेसं हरणतो ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, एवं सति युत्तमेतं। अथ वा भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खा तित्थिया, तेसं हरणतो पाटिहारियं। ते हि दिट्ठिहरणवसेन, दिट्ठिप्पकासने असमत्थभावेन च इद्धिआदेसनानुसासनीहि हरिता अपनीता होन्तीति। ‘‘पटी’’ति वा अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु विय, तस्मा समाहिते चित्ते, विगतूपक्किलेसे च कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पटिहारियं, अत्तनो वा उपक्किलेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा हरणं पटिहारियं। इद्धिआदेसनानुसासनियो च विगतूपक्किलेसेन, कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हरितेसु च अत्तनो उपक्किलेसेसु परसत्तानं उपक्किलेसहरणानि होन्तीति पटिहारियानि भवन्ति। पटिहारियमेव पाटिहारियं। पटिहारिये वा इद्धिआदेसनानुसासनीसमुदाये भवं एकेकं ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुच्चति। पटिहारियं वा चतुत्थज्झानं मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं। तस्स पन इद्धिआदिभेदेन विसयभेदेन च बहुविधस्स भगवतो देसनाय लब्भमानत्ता आह ‘‘विविधपाटिहारिय’’न्ति।
न अञ्ञथाति भगवतो सम्मुखा सुताकारतो न अञ्ञथाति अत्थो, न पन भगवतो देसिताकारतो। अचिन्तेय्यानुभावा हि भगवतो देसना। एवञ्च कत्वा ‘‘सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातु’’न्ति इदं वचनं समत्थितं होति। धारणबलदस्सनञ्च न विरुज्झति सुताकाराविरज्झनस्स अधिप्पेतत्ता। न हेत्थ अत्थन्तरतापरिहारो द्विन्नम्पि अत्थानं एकविसयत्ता, इतरथा थेरो भगवतो देसनाय सब्बथा पटिग्गहणे समत्थो असमत्थो चाति आपज्जेय्याति।
‘‘यो परो न होति, सो अत्ता’’ति एवं वुत्ताय नियकज्झत्तसङ्खाताय ससन्ततियं वत्तनतो तिविधोपि मे-सद्दो किञ्चापि एकस्मिंयेव अत्थे दिस्सति, करणसम्पदानसामिनिद्देसवसेन पन विज्जमानभेदं सन्धायाह ‘‘मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सती’’ति।
किञ्चापि उपसग्गो किरियं विसेसेति, जोतकभावतो पन सतिपि तस्मिं सुत-सद्दो एव तं तमत्थं अनुवदतीति अनुपसग्गस्स सुत-सद्दस्स अत्थुद्धारे सउपसग्गस्स गहणं न विरुज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सउपसग्गो च अनुपसग्गो चा’’ति आह। अस्साति सुत-सद्दस्स। कम्मभावसाधनानि इध सुत-सद्दे सम्भवन्तीति वुत्तं ‘‘उपधारितन्ति वा उपधारणन्ति वा अत्थो’’ति। मयाति अत्थे सतीति यदा मेसद्दस्स कत्तुवसेन करणनिद्देसो, तदाति अत्थो। ममाति अत्थे सतीति यदा सम्बन्धवसेन सामिनिद्देसो, तदा।
सुतसद्दसन्निधाने पयुत्तेन एवंसद्देन सवनकिरियाजोतकेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘एवन्ति सोतविञ्ञाणादिविञ्ञाणकिच्चनिदस्सन’’न्ति। आदि-सद्देन सम्पटिच्छनादीनं पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानं तदभिनिहटानञ्च मनोद्वारिकविञ्ञाणानं गहणं वेदितब्बं। सब्बेसम्पि वाक्यानं एवकारत्थसहितत्ता ‘‘सुत’’न्ति एतस्स सुतं एवाति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति, एतेन अवधारणेन निराकतं दस्सेति। यथा च सुतं सुतं एवाति नियमेतब्बं, तं सम्मा सुतं होतीति आह ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति। अथ वा ‘‘सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदती’’ति सुतन्ति असुतं न होतीति अयमेतस्स अत्थोति वुत्तं ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति, इमिना दिट्ठादिविनिवत्तनं करोति। इदं वुत्तं होति। न इदं मया दिट्ठं, न सयम्भुञाणेन सच्छिकतं, अथ खो सुतं, तञ्च खो सम्मदेवाति। तेनेवाह ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति। अवधारणत्थे वा एवं-सद्दे अयं अत्थयोजना करीयतीति तदपेक्खस्स सुत-सद्दस्स अयमत्थो वुत्तो ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति। तेनेव आह ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति। सवनसद्दो चेत्थ कम्मत्थो वेदितब्बो सुय्यतीति।
एवं सवनहेतुसुणन्तपुग्गलसवनविसेसवसेन पदत्तयस्स एकेन पकारेन अत्थयोजनं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेहिपि तं दस्सेतुं ‘‘तथा एव’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ तस्साति या सा भगवतो सम्मुखा धम्मस्सवनाकारेन पवत्ता मनोद्वारविञ्ञाणवीथि, तस्सा। सा हि नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तितुं समत्था। तथा च वुत्तं ‘‘सोतद्वारानुसारेना’’ति। नानप्पकारेनाति वक्खमानानं अनेकविहितानं ब्यञ्जनत्थग्गहणानानाकारेन, एतेन इमिस्सा योजनाय आकारत्थो एवं-सद्दो गहितोति दीपेति। पवत्तिभावप्पकासनन्ति पवत्तिया अत्थिभावप्पकासनं। ‘‘सुतन्ति धम्मप्पकासन’’न्ति यस्मिं आरम्मणे वुत्तप्पकारा विञ्ञाणवीथि नानप्पकारेन पवत्ता, तस्स धम्मत्ता वुत्तं, न सुतसद्दस्स धम्मत्थत्ता। वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटीकरणं ‘‘अयञ्हेत्था’’तिआदि। तत्थ विञ्ञाणवीथियाति करणत्थे करणवचनं। मयाति कत्थुअत्थे।
‘‘एवन्ति निद्दिसितब्बप्पकासन’’न्ति निदस्सनत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा वुत्तं निदस्सेतब्बस्स निद्दिसितब्बत्ताभावाभावतो, तेन एवं-सद्देन सकलम्पि सुत्तं पच्चामट्ठन्ति दस्सेति। सुत-सद्दस्स किरियासद्दत्ता, सवनकिरियाय च साधारणविञ्ञाणप्पबन्धपटिबद्धत्ता तत्थ च पुग्गलवोहारोति वुत्तं ‘‘सुतन्ति पुग्गलकिच्चप्पकासन’’न्ति। न हि पुग्गलवोहाररहिते धम्मप्पबन्धे सवनकिरिया लब्भतीति।
‘‘यस्स चित्तसन्तानस्सा’’तिआदिपि आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा पुरिमयोजनाय अञ्ञथा अत्थयोजनं दस्सेतुं वुत्तं। तत्थ आकारपञ्ञत्तीति उपादापञ्ञत्ति एव, धम्मानं पवत्तिआकारुपादानवसेन तथा वुत्ता। ‘‘सुतन्ति विसयनिद्देसो’’ति सोतब्बभूतो धम्मो सवनकिरियाकत्तुपुग्गलस्स सवनकिरियावसेन पवत्तिट्ठानन्ति कत्वा वुत्तं। चित्तसन्तानविनिमुत्तस्स परमत्थतो कस्सचि कत्तु अभावेपि सद्दवोहारेन बुद्धिपरिकप्पितभेदवचनिच्छाय चित्तसन्तानतो अञ्ञं विय तंसमङ्गिं कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसन्तानेन तंसमङ्गिनो’’ति। सवनकिरियाविसयोपि सोतब्बधम्मो सवनकिरियावसेन पवत्तचित्तसन्तानस्स इध परमत्थतो कत्तुभावतो, सवनवसेन चित्तप्पवत्तिया एव वा सवनकिरियाभावतो तंकिरियाकत्तु च विसयो होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘तंसमङ्गिनो कत्तु विसये’’ति। सुताकारस्स च थेरस्स सम्मानिच्छितभावतो आह ‘‘गहणसन्निट्ठान’’न्ति, एतेन वा अवधारणत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा अयं अत्थयोजना कताति दट्ठब्बं।
पुब्बे सुतानं नानाविहितानं सुत्तसङ्खातानं अत्थब्यञ्जनानं उपधारितरूपस्स आकारस्स निदस्सनस्स अवधारणस्स वा पकासनसभावो एवं-सद्दोति तदाकारादिउपधारणस्स पुग्गलपञ्ञत्तिया उपादानभूतधम्मप्पबन्धब्यापारताय वुत्तं ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो’’ति। सवनकिरिया पन पुग्गलवादिनोपि विञ्ञाणनिरपेक्खा नत्थीति विसेसतो विञ्ञाणब्यापारोति आह ‘‘सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति। मेति सद्दप्पवत्तिया एकन्तेनेव सत्तविसयत्ता, विञ्ञाणकिच्चस्स च तत्थेव समोदहितब्बतो ‘‘मेति उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो’’ति वुत्तं। अविज्जमानपञ्ञत्तिविज्जमानपञ्ञत्तिसभावा यथाक्कमं एवं-सद्द सुत-सद्दानं अत्थाति ते तथारूपपञ्ञत्तिउपादानब्यापारभावेन दस्सेन्तो आह ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो। सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति। एत्थ च करणकिरियाकत्तुकम्मविसेसप्पकासनवसेन पुग्गलब्यापाविसयपुग्गलब्यापारनिदस्सनवसेन गहणाकारगाहकतब्बिसयविसेसनिद्देसवसेन कत्तुकरण ब्यापारकत्तुनिद्देसवसेन च दुतियादयो चतस्सो अत्थयोजना दस्सिताति दट्ठब्बं।
सब्बस्सापि सद्दाधिगमनीयस्स अत्थस्स पञ्ञत्तिमुखेनेव पटिपज्जितब्बत्ता, सब्बपञ्ञत्तीनञ्च विज्जमानादिवसेन छसु पञ्ञत्तिभेदेसु अन्तोगधत्ता तेसु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेन्तो आह ‘‘एवन्ति च मेति चा’’तिआदि। तत्थ एवन्ति च मेति च वुच्चमानस्स अत्थस्स आकारादिनो, धम्मानञ्च असल्लक्खणभावतो अविज्जमानपञ्ञत्तिभावोति आह ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ती’’ति। तत्थ सच्चिकट्ठपरमत्थवसेनाति भूतत्थउत्तमत्थवसेन। इदं वुत्तं होतियो मायामरीचिआदयो विय अभूतत्थो, अनुस्सवादीहि गहेतब्बो विय अनुत्तमत्थो च न होति, सो रूपसद्दादिसभावो रुप्पनानुभवनादिसभावो वा अत्थो ‘‘सच्चिकट्ठो, परमत्थ चा’’ति वुच्चति, न तथा एवं मेति पदानमत्थोति, एतमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘किञ्हेत्थ त’’न्तिआदि वुत्तं। सुतन्ति पन सद्दायतनं सन्धायाह ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति। तेनेव हि ‘‘यञ्हि तमेत्थ सोतेन उपलद्ध’’न्ति वुत्तं , ‘‘सोतद्वारानुसारेन उपलद्ध’’न्ति पन वुत्ते अत्थब्यञ्जनादिसब्बं लब्भति। तं तं उपादाय वत्तब्बतोति सोतपथं आगते धम्मे उपादाय तेसं उपधारिताकारादिनो पच्चामसनवसेन ‘‘एव’’न्ति, ससन्ततिपरियापन्ने खन्धे उपादाय ‘‘मे’’ति वत्तब्बत्ताति अत्थो। दिट्ठादिसभावरहिते सद्दायतने पवत्तमानोपि सुतवोहारो ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिको विय पठमादीनि दिट्ठमुतविञ्ञाते अपेक्खित्वा पवत्तोति आह ‘‘दिट्ठादीनि उपनिधाय वत्तब्बतो’’ति। असुतं न होतीति हि ‘‘सुत’’न्ति पकासितो यमत्थोति।
अत्तना पटिविद्धा सुत्तस्स पकारविसेसा ‘‘एव’’न्ति थेरेन पच्चामट्ठाति आह ‘‘असम्मोहं दीपेती’’ति। ‘‘नानप्पकारपटिवेधसमत्थो होती’’ति एतेन वक्खमानस्स सुत्तस्स नानप्पकारतं दुप्पटिविज्झतञ्च दस्सेति। ‘‘सुतस्स असम्मोसं दीपेती’’ति सुताकारस्स याथावतो दस्सियमानत्ता वुत्तं। असम्मोहेनाति सम्मोहाभावेन, पञ्ञाय एव वा सवनकालसम्भूताय तदुत्तरकालपञ्ञासिद्धि, एवं असम्मोसेनाति एत्थापि वत्तब्बं। ब्यञ्जनानं पटिविज्झितब्बो आकारो नातिगम्भीरो, यथासुतधारणमेव तत्थ करणीयन्ति सतिया ब्यापारो अधिको, पञ्ञा तत्थ गुणीभूताति वुत्तं ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमाया’’तिआदि पञ्ञाय पुब्बङ्गमाति कत्वा। पुब्बङ्गमता चेत्थ पधानभावो ‘‘मनोपुब्बङ्गमा’’तिआदीसु विय, पुब्बङ्गमताय वा चक्खुविञ्ञाणादीसु आवज्जनादीनं विय अप्पधानत्ते पञ्ञा पुब्बङ्गमा एतिस्साति अयम्पि अत्थो युज्जति, एवं ‘‘सतिपुब्बङ्गमाया’’ति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन यथासम्भवमत्थो वेदितब्बो। अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्साति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णस्स, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतस्साति वा अत्थो दट्ठब्बो।
योनिसोमनसिकारं दीपेतीति एवं-सद्देन वुच्चमानानं आकारनिदस्सनावधारणत्थानं अविपरीतसद्धम्मविसयत्ताति अधिप्पायो। ‘‘अविक्खेपं दीपेती’’ति ‘‘ब्रह्मजालं कत्थ भासित’’न्तिआदि पुच्छावसेन पकरणप्पत्तस्स वक्खमानस्स सुत्तस्स सवनं समाधानमन्तरेन न सम्भवतीति कत्वा वुत्तं। ‘‘विक्खित्तचित्तस्सा’’तिआदि तस्सेवत्थस्स समत्थनवसेन वुत्तं। सब्बसम्पत्तियाति अत्थब्यञ्जनदेसकपयोजनादिसम्पत्तिया। अविपरीतसद्धम्मविसयेहि विय आकारनिदस्सनावधारणत्थेहि योनिसोमनसिकारस्स, सद्धम्मस्सवनेन विय च अविक्खेपस्स यथा योनिसोमनसिकारेन फलभूतेन अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतानं सिद्धि वुत्ता तदविनाभावतो, एवं अविक्खेपेन फलभूतेन कारणभूतानं सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयानं सिद्धि दस्सेतब्बा सिया अस्सुतवतो, सप्पुरिसूपनिस्सयरहितस्स च तदभावतो।
‘‘नहि विक्खित्तचित्तो’’तिआदिना समत्थनवचनेन पन अविक्खेपेन कारणभूतेन सप्पुरिसूपनिस्सयेन च फलभूतस्स सद्धम्मस्सवनस्स सिद्धि दस्सिता। अयं पनेत्थ अधिप्पायो युत्तो सियासद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सया न एकन्तेन अविक्खेपस्स कारणं बाहिरङ्गत्ता, अविक्खेपो पन सप्पुरिसूपनिस्सयो विय सद्धम्मस्सवनस्स एकन्तकारणन्ति। एवम्पि अविक्खेपेन सप्पुरिसूपनिस्सयसिद्धिजोतना न समत्थिताव, नो न समत्थिता विक्खित्तचित्तानं सप्पुरिसपयिरुपासनाभावस्स अत्थसिद्धत्ता। एत्थ च पुरिमं फलेन कारणस्स सिद्धिदस्सनं नदीपूरेन विय उपरि वुट्ठिसब्भावस्स, दुतियं कारणेन फलस्स सिद्धिदस्सनं दट्ठब्बं एकन्तेन वस्सिना विय मेघवुट्ठानेन वुट्ठिप्पवत्तिया।
भगवतो वचनस्स अत्थब्यञ्जनपभेदपरिच्छेदवसेन सकलसासनसम्पत्तिओगाहनाकारो निरवसेसपरहितपारिपूरिकारणन्ति वुत्तं ‘‘एवं भद्दको आकारो’’ति। यस्मा न होतीति सम्बन्धो। पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातं गुणद्वयं। अपरापरं वुत्तिया चेत्थ चक्कभावो, चरन्ति एतेहि सत्ता सम्पत्तिभवेसूति वा। ये सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’तिआदि । पुरिमपच्छिमभावो चेत्थ देसनाक्कमवसेन दट्ठब्बो। पच्छिमचक्कद्वयसिद्धियाति पच्छिमचक्कद्वयस्स अत्थिताय। सम्मापणिहितत्तो पुब्बे च कतपुञ्ञो सुद्धासयो होति तदसुद्धिहेतूनं किलेसानं दूरीभावतोति आह ‘‘आसयसुद्धि सिद्धा होती’’ति। तथा हि वुत्तं ‘‘सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति, ‘‘कतपुञ्ञोसि त्वं आनन्द, पधानं अनुयुञ्ज खिप्पं होहिसि अनासवोति च। तेनेवाह ‘‘आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिसिद्धी’’ति। पयोगसुद्धियाति योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमस्स धम्मस्सवनपयोगस्स विसदभावेन। तथा चाह ‘‘आगमब्यत्तिसिद्धी’’ति। सब्बस्स वा कायवचीपयोगस्स निद्दोसभावेन। परिसुद्धकायवचीपयोगो हि विप्पटिसाराभावतो अविक्खित्तचित्तो परियत्तियं विसारदो होतीति।
‘‘नानप्पकारपटिवेधदीपकेना’’तिआदिना अत्थब्यञ्जनेसु थेरस्स एवं-सद्द सुत-सद्दानं असम्मोहासम्मोसदीपनतो चतुपटिसम्भिदावसेन अत्थयोजनं दस्सेति। तत्थ ‘‘सोतब्बप्पभेदपटिवेधदीपकेना’’ति एतेन अयं सुत-सद्दो एवं-सद्दसन्निधानतो, वक्खमानापेक्खाय वा सामञ्ञेनेव सोतब्बधम्मविसेसं आमसतीति दस्सेति। मनोदिट्ठिकरणापरियत्तिधम्मानं अनुपेक्खनसुप्पटिवेधा विसेसतो मनसिकारपटिबद्धाति ते वुत्तनयेन योनिसोमनसिकारदीपकेन एवं-सद्देन योजेत्वा, सवनधारणवचीपरिचया परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधानपटिबद्धाति ते अविक्खेपदीपकेन सुत-सद्देन योजेत्वा दस्सेन्तो सासनसम्पत्तिया धम्मस्सवने उस्साहं जनेति। तत्थ धम्माति परियत्तिधम्मा। मनसानुपेक्खिताति ‘‘इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध पञ्ञा, एत्तका एत्थ अनुसन्धियो’’तिआदिना नयेन मनसा अनुपेक्खिता। दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति निज्झानक्खन्तिभूताय, ञातपरिञ्ञासङ्खाताय वा दिट्ठिया तत्थ तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे ‘‘इति रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना सुट्ठु ववत्थपेत्वा पटिविद्धा।
‘‘सकलेन वचनेना’’ति पुब्बे तीहि पदेहि विसुं विसुं योजितत्ता वुत्तं। असप्पुरिसभूमिन्ति अकतञ्ञुतं ‘‘इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति एवं वुत्तं अनरियवोहारावत्थं। सा एव अनरियवोहारावत्था असद्धम्मो। ननु च आनन्दत्थेरस्स ‘‘ममेदं वचन’’न्ति अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय अभावतो असप्पुरिसभूमिसमतिक्कमादिवचनं निरत्थकं ति? नयिदं एवं ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वदन्तेन अयम्पि अत्थो विभावितोति दस्सनतो। केचि पन ‘‘देवतानं परिवितक्कापेक्खं तथावचनन्ति एदिसी चोदना अनवकासा’’ति वदन्ति। तस्मिं किर खणे एकच्चानं देवतानं एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘तथागतो च परिनिब्बुतो, अयञ्च आयस्मा देसनाकुसलो, इदानि धम्मं देसेति, सक्यकुलप्पसुतो तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो, किं नु खो सयं सच्छिकत धम्मं देसेति, उदाहु भगवतोयेव वचनं यथासुत’’न्ति। एवं तदासङ्कितप्पकारतो असप्पुरिसभूमिसमोक्कमादितो अतिक्कमादि विभावितन्ति। अत्तनो अदहन्तोति ‘‘ममेत’’न्ति अत्तनि अट्ठपेन्तो। अप्पेतीति निदस्सेति। दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेसु यथारहं सत्ते नेतीति नेत्ति, धम्मोयेव नेत्ति धम्मनेत्ति।
दळ्हतरनिविट्ठा विचिकिच्छा कङ्खा। नातिसंसप्पनं मतिभेदमत्तं विमति। अस्सद्धियं विनासेति भगवतो देसितत्ता, सम्मुखा चस्स पटिग्गहितत्ता, खलितदुरुत्तादिग्गहणदोसाभावतो च। एत्थ च पठमादयो तिस्सो अत्थयोजना आकारादिअत्थेसु अग्गहितविसेसमेव एवं-सद्दं गहेत्वा दस्सिता, ततो परा तिस्सो आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा विभाविता। पच्छिमा पन तिस्सो यथाक्कमं आकारत्थं निदस्सनत्थं अवधारणत्थञ्च एवं-सद्दं गहेत्वा योजिताति दट्ठब्बं।
एक-सद्दो अञ्ञसेट्ठासहायसङ्ख्यदीसु दिस्सति। तथाहेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च , इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु अञ्ञत्थे दिस्सति, ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु सेट्ठत्थे, ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु असहाये, ‘‘एकोव खो भिक्खवे खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु सङ्ख्ययं, इधापि सङ्ख्ययन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो’’ति। कालञ्च समयञ्चाति युत्तकालञ्च पच्चयसामग्गिञ्च। खणोति ओकासो। तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता। खणो एव च समयो। यो ‘‘खणो’’ति च ‘‘समयो’’ति च वुच्चति, सो एको वाति हि अत्थो। महासमयोति महासमूहो। समयोपि खोति सिक्खापदपूरणस्स हेतुपि। समयप्पवादकेति दिट्ठिप्पवादके। तत्थ हि निसिन्ना तित्थिया अत्तनो अत्तनो समयं पवदन्तीति। अत्थाभिसमयाति हितपटिलाभा। अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, अभिसमयो अत्थोति अभिसमयट्ठोति पीळन आदीनि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा वुत्तानि। अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतभावो अभिसमयट्ठोति तानेव तथा एकत्तेन वुत्तानि। तत्थ पीळनं दुक्खसच्चस्स तं समङ्गीनो हिंसनं अविप्फारिकताकरणं। सन्तापोदुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहणं।
तत्थ सहकारीकारणं सन्निज्झ समेति समवेतीति समयो, समवायो। समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियमेत्थ तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो। समेति एत्थ, एतेनव संगच्छति सत्तो, सभावधम्मो वा सहजातादीहि, उप्पादादीहि वाति समयो, कालो। धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं, करणं विय च कप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति। समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो, यथा ‘‘समुदायो’’ति। अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहोति। अवसेसपच्चयानं समागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति। समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा संयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि। दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति। समिति सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो। समस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमोति समयो, पहानं। अभिमुखं ञाणेन एतब्बो अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो। अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं यथाभूतसभावावबोधो। एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समय-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा। समय-सद्दस्स अत्थुद्धारे अभिसमय-सद्दस्स उदाहरणं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अस्साति समय-सद्दस्स। कालो अत्थो समवायादीनं अत्थानं इध असम्भवतो देसदेसकपरिसानं विय सुत्तस्स निदानभावेन कालस्स अपदिसितब्बतो च।
कस्मा पनेत्थ अनियामितवसेनेव कालो निद्दिट्ठो, न उतुसंवच्छरादिवसेन नियमेत्वाति आह ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि। उतुसंवच्छरादिवसेन नियमं अकत्वा समय-सद्दस्स वचने अयम्पि गुणो लद्धो होतीति दस्सेन्तो ‘‘ये वा इमे’’तिआदिमाह। सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति। तत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो देवसिकं झानसमापत्तीहि वीतिनामनकालो, विसेसतो सत्तसत्ताहानि। पकासाति दससहस्सिलोकधातुया पकम्पनओभासपातुभावादीहि पाकटा। यथावुत्तप्पभेदेसुयेव समयेसु एकदेसं पकारन्तरेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘यो चाय’’न्तिआदिमाह। तथा हि ञाणकिच्चसमयो अत्तहितपटिपत्तिसमयो च अभिसम्बोधिसमयो। अरियतुण्हिभावसमयो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो। करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मिकथासमयो देसनासमयेव।
करणवचनेन निद्देसो कतो यथाति सम्बन्धो। तत्थाति अभिधम्मविनयेसु। तथाति भुम्मकरणेहि। अधिकरणत्थ आधारत्थो। भावो नाम किरिया, किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं। तत्थ यथा कालो सभावधम्मपरिच्छिन्नो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि आधारभावेन पञ्ञातो तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हे जातो, सायन्हे गच्छती’’ति, च आदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धो अवयवानं आधारभावेन पञ्ञापीयति ‘‘रुक्खे साखा, यवरासियं सम्भूतो’’तिआदीसु, एवं इधापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अधिकरणञ्हि…पे॰… धम्मान’’न्ति। यस्मिं काले, धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव काले, धम्मपुञ्जे च फस्सादयोपि होन्तीति अयञ्हि तत्थ अत्थो। यथा च गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतोति दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवं इधापि ‘‘यस्मिं समये, तस्मिं समये’’ति च वुत्ते सतीति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति पदत्थस्स सत्ताविरहाभवतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया, फस्सादीनं भवनकिरिया च लक्खीयति। यस्मिं समयेति यस्मिं नवमे खणे, योनिसोमनसिकारादिहेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे, हेतुम्हि, पच्चयसमवाये च सति फस्सादयोपि होन्तीति उभयत्थ समय-सद्दे भुम्मनिद्देसो कतो लक्खणभूतभावयुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘खण…पे॰… लक्खीयती’’ति।
हेतुअत्थोकरणत्थो च सम्भवति ‘‘अन्नेन वसति, अज्झेनेन वसति, फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय। वीतिक्कमञ्हि सुत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुकं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा, विगरहित्वा च तं तं वत्थुं ओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो भगवा विहरति सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो ततियपाराजिकादीसु वियाति।
अच्चन्तमेव आरम्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन। तदत्थजोतनत्थन्ति अच्चन्तसंयोगत्थजोतनत्थं। उपयोगवचननिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं अज्झेती’’ति।
पोराणाति अट्ठकथाचरिया। अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन विसेसो। तेन सुत्तविनयेसु विभत्तिब्यतयो कतोति दस्सेति।
सेट्ठन्ति सेट्ठवाचकं वचनं सेट्ठन्ति वुत्तं सेट्ठगुणसहचरणतो। तथा उत्तमन्ति एत्थापि। गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगतो, गरुकरणारहताय वा गारवयुत्तो।
वुत्तोयेव न पन इध वत्तब्बो विसुद्धिमग्गस्स इमिस्सा अट्ठकथाय एकदेसभावतोति अधिप्पायो।
अपिच भगे वनि, वमीति वा भगवा, भगे सीलादिगुणे वनि भजि सेवि, ते वा विनेय्यसन्तानेसु ‘‘कथं नु खो उप्पज्जेय्यु’’न्ति वनि याचि पत्थयीति भगवा, भगं वा सिरिं, इस्सरियं, यसञ्च वमि खेलपिण्डं विय छड्डयीति भगवा। तथा हि भगवा हत्थगतं सिरिं, चतुद्दीपिस्सरियं, चक्कवत्तिसम्पत्तिसन्निस्सयञ्च सत्तरतनसमुज्जलं यसं अनपेक्खो परिच्चजीति। अथ वा भानि नाम नक्खत्तानि, तेहि समं गच्छन्ति पवत्तन्तीति भगा, सिनेरुयुगन्धरादिगता भाजनलोकसोभा। ते भगवा वमि तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन पजहतीति एवम्पि भगे वमीति भगवा।
‘‘धम्मसरीरं पच्चक्खं करोती’’ति ‘‘यो वो आनन्द मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति वचनतो धम्मस्स सत्थुभावपरियायो विज्जतीति कत्वा वुत्तं।
वजिरसङ्घातसमानकायो परेहि अभेज्जसरीरत्ता। न हि भगवतो रूपकाये केनचि अन्तरायो सक्का कातुन्ति। देसनासम्पत्तिं निद्दिसति वक्खमानस्स सकलसुत्तस्स ‘‘एव’’न्ति निद्दिसनतो। सावकसम्पत्तिं निद्दिसति पटिसम्भिदाप्पत्तेन पञ्चसु ठानेसु भगवता एतदग्गे ठपितेन मया महासावकेन सुतं, तञ्च खो मयाव सुतं, न अनुस्सवितं, न परम्पराभतन्ति इमस्सत्थस्स दीपनतो। कालसम्पत्तिं निद्दिसति ‘‘भगवा’’ति पदस्स सन्निधाने पयुत्तस्स समय-सद्दस्स कालस्स बुद्धुप्पादपटिमण्डितभावदीपनतो। बुद्धुप्पादपरमा हि कालसम्पदा। तेनेतं वुच्चति –
‘‘कप्पकसाये कलियुगे, बुद्धुप्पादो अहो महच्छरियं।
हुतावहमज्झे जातं, समुदितमकरन्दमरविन्द’’न्ति॥
भगवाति देसकसम्पत्तिं निद्दिसति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगारवाधिवचनतो।
विज्जन्तरिकायाति विज्जुनिच्छरणक्खणे। अन्तरतोति हदये। अन्तराति आरब्भ निप्फत्तीनं वेमज्झे। अन्तरिकायाति अन्तराळे। एत्थ च ‘‘तदन्तरं को जानेय्य, एतेसं अन्तरा कप्पा, गणनातो असङ्खिया, अन्तरन्तरा कथं ओपातेती’’ति च आदीसु विय कारणवेमज्झेसु वत्तमाना अन्तरा-सद्दा एव उदाहरितब्बा सियुं, न पन चित्तखणविवरेसु वत्तमाना अन्तरन्तरिका-सद्दा। अन्तरा-सद्दस्स हि अयं अत्थुद्धारोति। अयं पनेत्थ अधिप्पायो सिया – येसु अत्थेसु अन्तरा-सद्दो वत्तति, तेसु अन्तरसद्दोपि वत्ततीति समानत्थत्ता अन्तरा-सद्दत्थे वत्तमानो अन्तर-सद्दो उदाहटो, अन्तरा-सद्दो एव वा ‘‘यस्सन्तरतो’’ति एत्थ गाथासुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तोति दट्ठब्बं। अन्तरा-सद्दो एव पन इक-सद्देन पदं वड्ढेत्वा ‘‘अन्तरिका’’ति वुत्तोति एवमेत्थ उदाहरणोदाहरितब्बानं विरोधाभावो दट्ठब्बो। अयोजियमाने उपयोगवचनं न पापुणाति सामिवचनस्स पसङ्गे अन्तरा-सद्दयोगेन उपयोगवचनस्स इच्छितत्ता। तेनेवाह ‘‘अन्तरासद्देन युत्तत्ता उपयोगवचनं कत’’न्ति।
‘‘नियतो सम्बोधिपरायणो, अट्ठानमेतं भिक्खवे अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सञ्चिच्च पाणं जीविता वोरोपेय्य, ‘‘नेतं ठानं विज्जती’’ तिआदिवचनतो दिट्ठिसीलानं नियतसभावत्ता सोतापन्नापि अञ्ञमञ्ञं दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहता, पगेव सकदागामिआदयो। ‘‘तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरति, तथारूपेसु सीलेसु सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति वचनतो पुथुज्जनानम्पि दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावो लब्भतियेव।
सुप्पियोपि खोति एत्थ खो-सद्दो अवधारणत्थो ‘‘अस्सोसि खो’’तिआदीसु विय। तेन अद्धानमग्गपटिपन्नो अहोसियेव, नास्स मग्गपटिपत्तिया कोचि अन्तरायो अहोसीति अयमत्थो दीपितो होति। तत्राति वा कालस्स पटिनिद्देसो। सोपि हि ‘‘एकं समय’’न्ति पुब्बे अधिकतो। यञ्हि समयं भगवा अन्तरा राजगहञ्च नाळन्दञ्च अद्धानमग्गपटिपन्नो, तस्मिंयेव समये सुप्पियोपि तं मग्गं पटिपन्नो अवण्णं भासति, ब्रह्मदत्तो च वण्णं भासतीति। परियायति परिवत्ततीति परियायो, वारो। परियायेति देसेतब्बमत्थं पटिपादेतीति परियायो, देसना। परियायति अत्तनो फलं परिग्गहेत्वा पवत्ततीति परियायो, कारणन्ति एवं परियाय-सद्दस्स वारादीसु पवत्ति वेदितब्बा। कारणेनाति कारणपतिरूपकेन। तथा हि वक्खति ‘‘अकारणमेव कारणन्ति वत्वा’’ति। कस्मा पनेत्थ ‘‘अवण्णं भासती’’ति, ‘‘वण्णं भासती’’ति च वत्तमानकालनिद्देसो कतो, ननु सङ्गीतिकालतो सो अवण्णवण्णानं भासितकालो अतीतोति? सच्चमेतं, ‘‘अद्धानमग्गपटिपन्नो होती’’ति एत्थ होति-सद्दो विय अतीतकालत्थो भासति-सद्दो च दट्ठब्बो। अथ वा यस्मिं काले तेहि अवण्णो वण्णो च भासीयति, तं अपेक्खित्वा एवं वुत्तं। एवञ्च कत्वा ‘‘तत्राति कालस्स पटिनिद्देसो’’ति इदञ्च वचनं समत्थितं होति।
अकारणन्ति अयुत्तिं, अनुपपत्तिन्ति अत्थो। न हि अरसरूपतादयो दोसा भगवति संविज्जन्ति, धम्मसङ्घानञ्च दुरक्खातदुप्पटिपन्नतादयोति। अकारणन्ति वा युत्तकारणरहितं, पटिञ्ञामत्तन्ति अधिप्पायो । इमस्मिञ्च अत्थे कारणन्ति वत्वाति कारणं वाति वत्वाति अत्थो। अरसरूपादीनञ्चेत्थ जातिवुड्ढेसु अभिवादनादिसामीचिकम्माकरणं कारणं, तथा उत्तरिमनुस्सधम्मालमरियञाणदस्सनाभावस्स सुन्दरिकामगुणादिनवबोधो, संसारस्स आदिकोटिया अपञ्ञायनपटिञ्ञा, अब्याकतवत्थुब्याकरणन्ति एवमादयो, तथा असब्बञ्ञुतादीनं कमावबोधादयो यथारहं निद्धारेतब्बा। तथा तथाति जातिवुड्ढानं अनभिवादनादिआकारेन।
अवण्णं भासमानोति अवण्णंभासनहेतु। हेतुअत्थो हि अयं मान-सद्दो। अनयब्यसनं पापुणिस्सति एकन्तमहासावज्जत्ता रतनत्तयोपवादस्स। तेनेवाह –
‘‘यो निन्दियं पसंसति,
तं वा निन्दति यो पसंसियो।
विचिनाति मुखेन सो कलिं,
कलिना तेन सुखं न विन्दती’’ति॥
‘‘अम्हाकं आचरियो’’तिआदिना ब्रह्मदत्तस्स संवेगुप्पत्तिं, अत्तनो आचरिये कारुञ्ञप्पवत्तिञ्च दस्सेत्वा किञ्चापि अन्तेवासिना आचरियस्स अनुकूलेन भवितब्बं, अयं पन पण्डितजातिकत्ता न एदिसेसु तं अनुवत्ततीति, इदानि तस्स कम्मस्सकतञ्ञाणप्पवत्तिं दस्सेन्तो ‘‘आचरिये खो पना’’तिआदिमाह। वण्णं भासितुं आरद्धो ‘‘अपिनामायं एत्तकेनापि रतनत्तयावण्णतो ओरमेय्या’’ति। वण्णीयतीति वण्णो, गुणो। वण्णनं गुणसङ्कित्तनन्ति वण्णो, पसंसा। संञ्ञूळ्हाति गन्थिता, निबन्धिताति अत्थो। अतित्थेन पक्खन्दो धम्मकथिकोति न वत्तब्बो अपरिमाणगुणत्ता बुद्धादीनं , निरवसेसानञ्च तेसं इध पकासनं पाळिसंवण्णनायेव सम्पज्जतीति। अनुस्सवादीति एत्थ आदि-सद्देन आकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तियो सङ्गण्हाति। अत्तनो थामेन वण्णं अभासि, न पन बुद्धादीनं गुणानुरूपन्ति अधिप्पायो। असङ्ख्यय्यापरिमितप्पभेदा हि बुद्धादीनं गुणा। वुत्तञ्हेतं –
‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं,
कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो।
खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे,
वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति॥
इधापि वक्खति ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदि।
इति ह तेति एत्थ इतीति वुत्तप्पकारपरामसनं। ह-कारो निपातमत्तन्ति आह ‘‘एवं ते’’ति।
इरियापथानुबन्धनेन अनुबन्धा होन्ति, न पन सम्मापटिपत्तिअनुबन्धनेनाति अधिप्पायो। तस्मिं कालेति यस्मिं संवच्छरे उतुम्हि मासे पक्खे वा भगवा तं अद्धानमग्गं पटिपन्नो, तस्मिं काले। तेनेव हि किरियाविच्छेददस्सनवसेन ‘‘राजगहे पिण्डाय चरती’’ति वत्तमानकालनिद्देसो कतो। सोति एवं राजगहे वसमानो भगवा। तं दिवसन्ति यं दिवसं अद्धानमग्गपटिपन्नो, तं दिवसं। तं अद्धानं पटिपन्नो नाळन्दायं वेनेय्यानं विविध हितसुखनिप्फत्तिं आकङ्खमानो इमिस्सा च अट्ठुप्पत्तिया तिविधसीलालङ्कतं नानाविधकुहनलपनादिमिच्छाजीवविद्धंसनं द्वासट्ठिदिट्ठिजालविनिवेठनं दससहस्सिलोकधातुपकम्पनं ब्रह्मजालसुत्तन्तं देसेस्सामीति। एत्तावता ‘‘कस्मा पन भगवा तं अद्धानं पटिपन्नो’’ति चोदना विसोधिता होति। ‘‘कस्मा च सुप्पियो अनुबन्धो’’ति अयं पन चोदना ‘‘भगवतो तं मग्गं पटिपन्नभावं अजानन्तो’’ति एतेन विसोधिता होति। न हि सो भगवन्तं दट्ठुमेव इच्छतीति। तेनेवाह ‘‘सचे पन जानेय्य, नानुबन्धेय्या’’ति।
नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठपभस्सरवसेन ‘‘छब्बण्णरस्मियो। ‘‘समन्ता असीतिहत्थप्पमाणे’’ति तासं रस्मीनं पकतिया पवत्तिट्ठानवसेन वुत्तं। ‘‘तस्मिं किर समये’’ति च तस्मिं अद्धानगमनसमये बुद्धसिरिया अनिगूहितभावदस्सनत्थं वुत्तं। न हि तदा तस्सा निगूहने पक्कुसातिअभिगमनादीसु विय किञ्चिपि कारणं अत्थीति। रतनावेळं रतनवटंसकं। चीनपिट्ठचुण्णं सिन्धनचुण्णं।
ब्यामप्पभापरिक्खेपविलासिनी च अस्स भगवतो लक्खणमालाति महापुरिसलक्खणानि अञ्ञमञ्ञपटिबद्धत्ता एवमाह। द्वत्तिंसाय चन्दमण्डलानं माला केनचि गन्थेत्वा ठपिता यदि सियाति परिकप्पनवसेनाह ‘‘गन्थेत्वा ठपितद्वत्तिंसचन्दमालाया’’ति। सिरिं अभिभवन्ती इवाति सम्बन्धो। एस नयो सूरियमालायातिआदीसुपि। महाथेराति महासावके सन्धायाह। एवं गच्छन्तं भगवन्तं भिक्खू च दिस्वा अथ अत्तनो परिसं अवलोकेसीति सम्बन्धो। ‘‘यस्मा पनेसा’’तिआदिना ‘‘कस्मा च सो रतनत्तयस्स अवण्णं भासती’’ति चोदनं विसोधेति। इतीति एवं, वुत्तप्पकारेनाति अत्थो। इमेहि द्वीहीति लाभपरिवारहानिं निगमनवसेन दस्सेति। भगवतो विरोधानुनयाभाववीमंसनत्थं एते अवण्णं वण्णञ्च भासन्तीति अपरे। ‘‘मारेन अन्वाविट्ठा एवं करोन्ती’’ति च वदन्ति।
२.अम्बलट्ठिकाय अविदूरे भवत्ता उय्यानं अम्बलट्ठिका यथा ‘‘वरुणानगरं, गोदागामो’’ति। केचि पन ‘‘अम्बलट्ठिकाति यथावुत्तनयेनेव एकगामो’’ति वदन्ति । तेसं मते अम्बलट्ठिकायन्ति समीपत्थे भुम्मवचनं। राजागारकं वेस्सवणमहाराजदेवायतनन्ति एके। बहुपरिस्सयोति बहुपद्दवो। ‘‘सद्धिं अन्तेवासिना ब्रह्मदत्तेन माणवेना’’ति वुत्तं सीहळट्ठकथायं। तञ्च खो पाळि आरुळ्हवसेनेव, न पन तदा सुप्पियस्स परिसाय अभावतो। कस्मा पनेत्थ ब्रह्मदत्तोयेव पाळि आरुळ्हो, न सुप्पियस्स परिसाति? पयोजनाभावतो। यथा चेतं, एवं अञ्ञम्पि एदिसं पयोजनाभावतो सङ्गीतिकारेहि न सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं। केचि पन ‘‘वुत्तन्ति पाळियं वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं न युज्जति पाळिआरुळ्हवसेन पाळियं वुत्तन्ति आपज्जनतो। तस्मा यथावुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो गहेतब्बो। परिवारेत्वा निसिन्नो होतीति सम्बन्धो।
३.कथाधम्मोति कथासभावो, कथाधम्मो उपपरिक्खाविधीति केचि। नीयतीति नयो, अत्थो। सद्दसत्थं अनुगतो नयो सद्दनयो। तत्थ हि अनभिण्हवुत्तिके अच्छरिय-सद्दो इच्छितो। तेनेवाह ‘‘अन्धस्स पब्बतारोहणं विया’’ति। अच्छरायोग्गन्तिअच्छरियन्ति निरुत्तिनयो , सो पन यस्मा पोराणट्ठकथायं आगतो, तस्मा आह ‘‘अट्ठकथानयोति। यावञ्चिदं सुप्पटिविदिताति सम्बन्धो, तस्स यत्तकं सुट्ठु पटिविदिता, तं एत्तकन्ति न सक्का अम्हेहि पटिविज्झितुं, अक्खातुं वाति अत्थो। तेनेवाह ‘‘तेन सुप्पटिविदितताय अप्पमेय्यतं दस्सेती’’ति।
पकतत्थपटिनिद्देसो तं-सद्दोति तस्स ‘‘भगवता’’तिआदीहि पदेहि समानाधिकरणभावेन वुत्तस्स येन अभिसम्बुद्धभावेन भगवा पकतो सुपाकटो च होति, तं अभिसम्बुद्धभावं सद्धिं आगमनपटिपदाय अत्थभावेन दस्सेन्तो ‘‘यो सो…पे॰… अभिसम्बुद्धो’’ति आह। सतिपि ञाणदस्सन-सद्दानं इध पञ्ञावेवचनभावे तेन तेन विसेसेन नेसं सविसयविसेसप्पवत्तिदस्सनत्थं असाधारणञाणविसेसवसेन विज्जत्तयवसेन विज्जाभिञ्ञानावरणवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमंसचक्खुवसेन पटिवेधदेसनाञाणवसेन च तदत्थं योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तेसं तेस’’न्तिआदिमाह। तत्थ आसयानुसयं जानताआसयानुसयञाणेन। सब्बञेय्यधम्मं पस्सता सब्बञ्ञुतानावरणञाणेहि।
पुब्बेनिवासादीहीति पुब्बेनिवासासवक्खयञाणेहि। पटिवेधपञ्ञायाति अरियमग्गपञ्ञाय। अरीनन्ति किलेसारीनं, पञ्चविधमारानं वा, सासनपच्चत्थिकानं वा अञ्ञतित्थियानं, तेसं हननं पाटिहारियेहि अभिभवनं, अप्पटिभानताकरणं, अज्झुपेक्खनञ्च। केसिविनयसुत्तञ्चेत्थ निदस्सनं।
तथा ठानाठानादीनि जानता, यथाकम्मूपगे सत्ते पस्सता, सवासनानं आसवानं खीणत्ता अरहता, अभिञ्ञेय्यादिभेदे धम्मे अभिञ्ञेय्यादितो अविपरीतावबोधतो सम्मासम्बुद्धेन। अथ वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणताय जानता, तिण्णम्पि कम्मानं ञाणानुपरिवत्तितो निसम्मकारिताय पस्सता, दवादीनम्पि अभावसाधिकाय पहानसम्पदाय अरहता, छन्दादीनं अहानिहेतुभूताय अपरिक्खयपटिभानसाधिकाय सब्बञ्ञुताय सम्मासम्बुद्धेनाति एवं दसबलट्ठारसावेणिकबुद्धधम्मेहिपि योजना वेदितब्बा।
यदिपि हीनकल्याणभेदेन दुविधाव अधिमुत्ति पाळियं वुत्ता, पवत्तिआकारवसेन पन अनेकभेदभिन्नाति आह ‘‘नानाधिमुत्तिकता’’ति। सा पन अधिमुत्ति अज्झासयधातु, तदपि तथा तथा दस्सनं खमनं रोचनञ्चाति आह ‘‘नानाज्झासयता…पे॰… रुचिता’’ति। नानाधिमुत्तिकतञाणेनाति चेत्थ सब्बञ्ञुतञाणं अधिप्पेतं, न दसबलञाणन्ति आह ‘‘सब्बञ्ञुतञाणेना’’ति। इति ह मेति एत्थ एवं-सद्दत्थो इति-सद्दो, ह-कारो निपातमत्तं सरलोपो च कतोति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एवं इमे’’ति।
४.अरहत्तमग्गेन समुग्घातं कतं, यतो ‘‘नत्थि अब्यावटमनो’’ति बुद्धधम्मेसु वुच्चति। वीतिनामेत्वा फलसमापत्तीहि। निवासेत्वा विहारनिवासनपरिवत्तनवसेन। ‘‘कदाचि एकको’’तिआदि तेसं तेसं विनेय्यानं विनयनानुकूलं भगवतो उपसङ्कमदस्सनं। पादनिक्खेपसमये भूमिया समभावापत्ति सुप्पतिट्ठितपादताय निस्सन्दफलं, न इद्धिनिम्मानं। ‘‘ठपितमत्ते दक्खिणपादे’’ति बुद्धानं सब्बदक्खिणताय वुत्तं। अरहत्ते पतिट्ठहन्तीति सम्बन्धो।
दुल्लभा सम्पत्तीति सतिपि मनुस्सत्तपटिलाभे पतिरूपदेसवासइन्द्रियावेकल्लसद्धापटिलाभादयो गुणा दुल्लभाति अत्थो। चातुमहाराजिकभवनन्ति चातुमहाराजिकदेवलोके सुञ्ञविमानानि गच्छन्तीति अत्थो। एस नयो तावतिंसभवनादीसुपि। कालयुत्तन्ति इमिस्सा वेलाय इमस्स एवं वत्तब्बन्ति तंतंकालानुरूपं। समययुत्तन्ति तस्सेव वेवचनं, अट्ठुप्पत्तिअनुरूपं वा। अथ वा समययुत्तन्ति हेतूदाहरणसहितं। कालेन सापदेसञ्हि भगवा धम्मं देसेति। उतुं गण्हपेति, न पन मलं पक्खालेतीति अधिप्पायो। न हि भगवतो काये रजोजल्लं उपलिम्पतीति।
किलासुभावो किलमथो। सीहसेय्यं कप्पेति सरीरस्स किलासुभावमोचनत्थन्ति योजेतब्बं। ‘‘बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेती’’ति इदं पच्छिमयामे भगवतो बहुलआचिण्णवसेन वुत्तं। अप्पेकदा अवसिट्ठबलञाणेहि सब्बञ्ञुतञाणेन च भगवा तमत्थं साधेतीति। ‘‘इमे दिट्ठिट्ठाना’’तिआदिदेसना सीहनादो। तेसं ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ तिआदिना पच्चयाकारं समोधानेत्वा। ‘‘सिनेरुं उक्खिपन्तो विय नभं पहरन्तो विय चा’’ति इदं ब्रह्मजालदेसनाय अनञ्ञसाधारणत्ता सुदुक्करतादस्सनत्थं वुत्तं। एतन्ति ‘‘येन, तेना’’ति एतं पदद्वयं। येनाति वा हेतुम्हि करणवचनं, येन कारणेन सो मण्डलमाळो उपसङ्कमितब्बो, तेन कारणेन उपसङ्कमीति अत्थो, कारणं पन ‘‘इमे भिक्खू’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तंएव। कट्ठन्ति निसीदनयोग्यं दारुक्खन्धं।
पुरिमोति ‘‘कतमाय नु भवथा’’ति एवं वुत्तो अत्थो। का च पन वोति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके। तेन यथापुच्छिताय कथाय वक्खमानं विप्पकतभावं जोतेति। पन-सद्दो वचनालङ्कारो। याय हि कथाय ते भिक्खू सन्निसिन्ना, सा एव अन्तराकथाभूता विप्पकता विसेसेन पुन पुच्छीयतीति। अञ्ञाति अन्तरासद्दस्स अत्थमाह। अञ्ञत्थे हि अयं अन्तरा-सद्दो ‘‘भूमन्तरं समयन्तर’’न्तिआदीसु विय। अन्तराति वा वेमज्झेति अत्थो। ननु च तेहि भिक्खूहि सा कथा यथाधिप्पायं ‘‘इति ह मे’’तिआदिना निट्ठपिता येवाति? न निट्ठापिता भगवतो उपसङ्कमनेन उपच्छिन्नत्ता। यदि हि भगवा तस्मिं खणे न उपसङ्कमेय्य भिय्योपि तप्पटिबद्धायेव कथा पवत्तेय्युं, भगवतो उपसङ्कमनेन पन न पवत्तेसुं। तेनेवाह अयं खो…पे॰… अनुप्पत्तो’’ति। कस्मा पनेत्थ धम्मविनयसङ्गहे करियमाने निदानवचनं, ननु भगवतो वचनमेव सङ्गहेतब्बन्ति? वुच्चतेदेसनाय ठितिअसम्मोससद्धेय्यभावसम्पादनत्थं। कालदेसदेसकवत्थुधम्मपटिग्गाहकपटिबद्धा हि देसना चिरट्ठितिका होति, असम्मोसधम्मा सद्धेय्या च। देसकालकत्तुसोतुनिमित्तेहि उपनिबन्धो विय वोहारविनिच्छयो, तेनेव चायस्मता महाकस्सपेन ‘‘ब्रह्मजालं आवुसो आनन्द कत्थ भासित’’न्तिआदिना देसादिपुच्छासु कतासु तासं विस्सज्जनं करोन्तेन धम्मभण्डागारिकेन निदानं भासितन्ति तयिदमाह ‘‘काल…पे॰… निदानं भासित’’न्ति।
५.निक्खित्तस्साति देसितस्स। देसनापि हि देसेतब्बस्स सीलादिअत्थस्स विनेय्यसन्तानेसु निक्खिपनतो ‘‘निक्खेपो’’ति वुच्चति। तत्थ यथा अनेकसतअनेकसहस्सभेदानिपि सुत्तन्तानि संकिलेसभागियादिसासनप्पट्ठाननयेन सोळसविधतं नातिवत्तन्ति, एवं अत्तज्झासयादिसुत्तनिक्खेपवसेन चतुब्बिधभावन्ति आह ‘‘चत्तारो सुत्तनिक्खेपा’’ति। कामञ्चेत्थ अत्तज्झासयस्स, अट्ठुप्पत्तिया च परज्झासयपुच्छाहि सद्धिं संसग्गभेदो सम्भवति अज्झासयपुच्छानुसन्धिसब्भावतो, अत्तज्झासयअट्ठुप्पत्तीनं पन अञ्ञमञ्ञं संसग्गो नत्थीति नयिध निरवसेसो वित्थारनयो सम्भवति, तस्मा ‘‘चत्तारो सुत्तनिक्खेपा’’ति वुत्तं। अथ वा यदिपि अट्ठुप्पत्तिया अज्झासयेन सिया संसग्गभेदो, तदन्तोगधत्ता पन सेसनिक्खेपानं मूलनिक्खेपवसेन चत्तारोव दस्सिताति दट्ठब्बं। सो पनायं सुत्तनिक्खेपो सामञ्ञभावतो पठमं विचारेतब्बो, तस्मिं विचारिते यस्सा अट्ठुप्पत्तिया इदं सुत्तं निक्खित्तं, तस्सा विभागवसेन ‘‘ममं वा भिक्खवे’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.५, ६), ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदिना (दी॰ नि॰ १.७), ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.२८) च पवत्तानं सुत्तानं सुत्तपदेसानं वण्णना वुच्चमाना तंतंअनुसन्धिदस्सनसुखताय सुविञ्ञेय्या होतीति आह ‘‘सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होती’’ति।
‘‘सुत्तनिक्खेपा’’तिआदीसु निक्खिपनं निक्खेपो, सुत्तस्स निक्खेपो सुत्तस्स कथनं सुत्तनिक्खेपो, सुत्तदेसनाति अत्थो। निक्खिपीयतीति वा निक्खेपो, सुत्तंयेव निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो। अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, सो अस्स अत्थि सुत्तदेसनाकारणभूतोति अत्तज्झासयो। अत्तनो अज्झासयो एतस्साति वा अत्तज्झासयो। परज्झासयोति एत्थापि एसेव नयो। पुच्छाय वसो पुच्छावसो, सो एतस्स अत्थीति पुच्छवसिको। अरणीयतो अत्थो, सुत्तदेसनाय वत्थु। अत्थस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, अत्थुप्पत्तियेव अट्ठुप्पत्ति, सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको। अथ वा निक्खिपीयति सुत्तं एतेनाति सुत्तनिक्खेपो, अत्तज्झासयादि एव। एतस्मिं पन अत्थविकप्पे अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, परेसं अज्झासयो परज्झासयो, पुच्छीयतीति पुच्छा, पुच्छितब्बो अत्थो। सोतब्बवसप्पवत्तं धम्मप्पटिग्गाहकानं वचनं पुच्छावसिका, तदेव निक्खेपसद्दापेक्खाय पुल्लिङ्गवसेन वुत्तं ‘‘पुच्छावसिको’’ति। तथा अट्ठुप्पत्तियेव ‘‘अट्ठुप्पत्तिको’’ति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
एत्थ च परेसं इन्द्रियपरिपाकादिकारणनिरपेक्खता अत्तज्झासयस्स विसुं निक्खेपभावो युत्तो। तेनेवाह ‘‘केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव कथेती’’ति। परज्झासयपुच्छावसिकानं पन परेसं अज्झासयपुच्छानं देसनानिमित्तभूतानं उप्पत्तियं पवत्तितानं कथं अट्ठुप्पत्तियं अनवरोधो, पुच्छावसिकअट्ठुप्पत्तिकानं वा परज्झासयानुरोधेन पवत्तितदेसनत्ता कथं परज्झासये अनवरोधोति न चोदेतब्बमेतं। परेसञ्हि अभिनीहारपरिपुच्छादिविनिमुत्तस्सेव सुत्तदेसनाकारणुप्पादस्स अट्ठुप्पत्तिभावेन गहितत्ता परज्झासयपुच्छावसिकानं विसुं गहणं। तथा हि धम्मदायादसुत्तादीनं (म॰ नि॰ १.२९) आमिसुप्पादादिदेसनानिमित्तं ‘‘अट्ठुप्पत्ती’’ति वुच्चति। परेसं पुच्छं विना अज्झासयमेव निमित्तं कत्वा देसितो परज्झासयो, पुच्छावसेन देसितो पुच्छावसिकोति पाकटो यमत्थोति। अत्तनो अज्झासयेनेव कथेसि धम्मतन्तिठपनत्थन्ति दट्ठब्बं। सम्मप्पधानसुत्तन्तहारकोति अनुपुब्बेन निद्दिट्ठानं संयुत्तके सम्मप्पधानपटिसंयुत्तानं सुत्तानं आवळि, तथा इद्धिपादहारकादि।विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा सद्धिन्द्रियादयो। अभिनीहारन्ति पणिधानं।
६.आनन्दन्ति पमोदन्ति एतेन धम्मेन तंसमङ्गिनो सत्ताति आनन्द-सद्दस्स करणत्थतं दस्सेति । सोभनं मनो अस्साति सुमनो, सोभनं वा मनो सुमनो, तस्स भावो सोमनस्सन्ति तदञ्ञधम्मानम्पि सम्पयुत्तानं सोमनस्सभावो आपज्जतीति? नापज्जति रुळ्हीसद्दत्ता यथा ‘‘पङ्कज’’न्ति दस्सेन्तो ‘‘चेतसिकसुखस्सेतं अधिवचन’’न्ति आह। उब्बिलयतीति उब्बिलं, भिन्दति पुरिमावत्थाय विसेसं आपज्जतीति अत्थो। उब्बिलमेव उब्बिलावितं, तस्स भावो उब्बिलावितत्तं। याय उप्पन्नाय कायचित्तं वातपूरितभस्ता विय उद्धुमायनाकारप्पत्तं होति, तस्सा गेहस्सिताय ओदग्गियपीतिया एतं अधिवचनं। तेनेवाह ‘‘उद्धच्चावहाया’’तिआदि। इधापि ‘‘किञ्चापि तेसं भिक्खूनं उब्बिलावितमेव नत्थि, अथ खो आयतिं कुलपुत्तानं एदिसेसुपि ठानेसु अकुसलुप्पत्तिं पटिसेधेन्तो धम्मनेत्तिं ठपेती’’ति, ‘‘द्वीहि पदेहि सङ्खारक्खन्धो, एकेन वेदनाक्खन्धो वुत्तो’’ति एत्थ ‘‘तेसं वसेन सेसानम्पि सम्पयुत्तधम्मानं करणं पटिक्खित्तमेवा’’ति च अट्ठकथायं, ‘‘पि-सद्दो सम्भावने’’तिआदिना इध च वुत्तनयेन अत्थो यथासम्भवं वेदितब्बो। ‘‘तुम्हंयेवस्सतेन अन्तरायो’’ति एत्थापि ‘‘अन्तरायोति इद’’न्तिआदिना हेट्ठा अवण्णपक्खे वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो।
कस्मा पनेतन्ति च वक्खमानंयेव अत्थं मनसि कत्वा चोदेति। आचरियो ‘‘सच्चं वण्णित’’न्ति तमत्थं पटिजानित्वा ‘‘तं पन नेक्खम्मनिस्सित’’न्तिआदिना परिहरति। तत्थ एतन्ति आनन्दादीनं अकरणीयतावचनं। ननु भगवता वण्णितन्ति सम्बन्धो। कसिणेनाति कसिणताय सकलभावेन। केचि पन ‘‘जम्बुदीपस्साति करणे सामिवचन’’न्ति वदन्ति, तेसं मतेन कसिणजम्बुदीप-सद्दानं समानाधिकरणभावो दट्ठब्बो। तस्माति यस्मा गेहस्सितपीतिसोमनस्सं झानादीनं अन्तरायकरं, तस्मा। वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘सोमनस्सं पाहं देवानं इन्द दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि असेवितब्बम्पी’’ति (दी॰ नि॰ २.३५९)। ‘‘अयञ्ही’’तिआदि येन सम्पयुत्ता पीति अन्तरायकरी, तं दस्सनत्थं वुत्तं। तत्थ ‘‘इदञ्हि लोभसहगतं पीतिसोमनस्स’’न्ति वत्तब्बं सिया, पीतिग्गहणेन पन सोमनस्सम्पि गहितमेव होति सोमनस्सरहिताय पीतिया अभावतोति पीतियेव गहिताति दट्ठब्बं। अथ वा सेवितब्बासेवितब्बविभागवचनतो सोमनस्सस्स पाकटो अन्तरायकरभावो, न तथा पीतियाति पीतियेव लोभसहगतत्तेन विसेसेत्वा वुत्ता। ‘‘लुद्धो अत्थ’’न्तिआदिगाथानं ‘‘कुद्धो अत्थ’’न्तिआदि गाथासु विय अत्थो दट्ठब्बो।
‘‘ममं वा भिक्खवे परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा वण्णं भासेय्युं, सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र चे तुम्हे अस्सथ आनन्दिनो सुमना उब्बिलाविता, अपि नु तुम्हे परेसं सुभासितदुब्भासितं आजानेय्याथाति। नो हेतं भन्ते’’ति अयं ततियवारो, सो देसनाकाले नीहरित्वा देसेतब्बपुग्गलाभावतो देसनाय अनागतोपि तदत्थसम्भवतो अत्थतो आगतोयेवाति दट्ठब्बो यथा तं कथावत्थुपकरणं वित्थारवसेनाति अधिप्पायो। ‘‘अत्थतो आगतो येवा’’ति एतेन संवण्णनाकाले तथा बुज्झनकसत्तानं वसेन सो वारो आनेत्वा वत्तब्बोति दस्सेति। ‘‘यथेव ही’’तिआदिना तमेवत्थसम्भवं विभावेति। वुत्तनयेनाति ‘‘तत्र तुम्हेहीति तस्मिं वण्णे तुम्हेही’’तिआदिना, ‘‘दुतियं पदं पठमस्स पदस्स, चतुत्थञ्च ततियस्स वेवचन’’न्तिआदिना च वुत्तनयेन।
चूळसीलवण्णना
७.निवत्तो अमूलकत्ता विस्सज्जेतब्बताभावतो। अनुवत्ततियेव विस्सज्जेतब्बताय अधिकतभावतो। अनुसन्धिं दस्सेस्सति ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना। ओरन्ति वा अपरभागो ‘‘ओरतो भोगं, ओरं पार’’न्तिआदीसु विय। अथ वा हेट्ठाअत्थो ओर-सद्दो ‘‘ओरं आगमनाय ये पच्चया, ते ओरम्भागियानि संयोजनानी’’तिआदीसु विय। सीलञ्हि समाधिपञ्ञायो अपेक्खित्वा अपरभागो, हेट्ठाभूतञ्च होतीति। सीलमत्तकन्ति एत्थ मत्त-सद्दो अप्पकत्थो वा ‘‘भेसज्जमत्ता’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.४४७) विय। विसेसनिवत्तिअत्थो वा ‘‘अवितक्कविचारमत्ता धम्मा (ध॰ स॰ तिकमातिका ६), मनोमत्ता धातु मनोधातू’’ति च आदीसु विय। ‘‘अप्पमत्तकं, ओरमत्तक’’न्ति पदद्वयेन सामञ्ञतो वुत्तोयेव हि अत्थो सीलमत्तकन्ति विसेसवसेन वुत्तो। अथ वा सीलेनपि तदेकदेसस्सेव सङ्गहणत्थं अप्पकत्थवाचको, विसेसनिवत्तिअत्थो एव वा ‘‘सीलमत्तक’’न्ति एत्थ मत्त-सद्दो वुत्तो। तथा हि इन्द्रियसंवरपच्चयसन्निस्सितसीलानि इध देसनं अनारुळ्हानि। न हि तानि पातिमोक्खआजीवपारिसुद्धिसीलानि विय सब्बपुथुज्जनेसु पाकटानीति। ‘‘उस्साहं कत्वा’’ति एतेन ‘‘वदमानो’’ति एत्थ सत्तिअत्थं मान-सद्दं दस्सेति।
अलङ्करणं विभूसनं अलङ्कारो, कुण्डलादिपसाधनं वा। ऊनट्ठानपूरणं मण्डनं। मण्डनेति मण्डनहेतु। अथ वा मण्डतीति मण्डनो, मण्डनजातिको पुरिसो। बहुवचनत्थे च इदं एकवचनं, मण्डनसीलेसूति अत्थो। परिपूरकारीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन सकलम्पि सीलथोमन सुत्तं दस्सेति। चन्दनन्ति चन्दनसहचरणतो चन्दनगन्धो, तथा तगरादीसुपि। सतञ्च गन्धोति एत्थ गन्धो वियाति गन्धोति वुत्तो सीलनिबन्धनो थुतिघोसो। सीलञ्हि कित्तिया निमित्तं। यथाह ‘‘सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी॰ नि॰ २.१५०; अ॰ नि॰ ५.२१३; महाव॰ २८५)। पवायतीति पकासति। गन्धाव गन्धजाता।
‘‘अप्पकं बहुक’’न्ति इदं पारापारं विय अञ्ञमञ्ञं उपनिधाय वुच्चतीति आह ‘‘उपरिगुणे उपनिधाया’’ति। सीलञ्हीति एत्थ हि-सद्दो हेतुअत्थो, तेन इदं दस्सेति ‘‘यस्मा सीलं किञ्चापि पतिट्ठाभावेन समाधिस्स बहुकारं, पभावादिगुणविसेसे पनस्स उपनिधाय कलम्पि न उपेति, तथा समाधि च पञ्ञाया’’ति। तेनेवाह ‘‘तस्मा’’तिआदि। इदानि ‘‘कथ’’न्ति पुच्छित्वा समाधिस्स आनुभावं वित्थारतो विभावेति। ‘‘अभि…पे॰…मूले’’ति इदं यमकपाटिहारियस्स सुपाकटभावदस्सनत्थं, अञ्ञेहि बोधिमूलञातिसमागमादीसु कतपाटिहारियेहि विसेसनत्थञ्च वुत्तं। यमकपाटिहारियकरणत्थाय हि भगवतो चित्ते उप्पन्ने तदनुच्छविकं ठानं इच्छितब्बन्ति रतनमण्डपादि सक्कस्स देवरञ्ञो आणाय विस्सकम्मुना निम्मितन्ति वदन्ति, भगवताव निम्मितन्ति अपरे। ‘‘यो कोचि एवरूपं पाटिहारियं कातुं समत्थो अत्थि चे, आगच्छतू’’ति चोदनासदिसत्ता वुत्तं ‘‘अत्तादानपरिदीपन’’न्ति। तत्थ अत्तादानं अनुयोगो, तित्थियानं तथा कातुं असमत्थत्ता, ‘‘करिस्सामा’’ति पुब्बे उट्ठितत्ता तित्थियपरिमद्दनं।
उपरिमकायतोतिआदि पटिसम्भिदामग्गे (पटि॰ म॰ १.११६)।
८.सरसेनेव पतनसभावस्स अन्तरा एव अतीव पातनं अतिपातो, सणिकं पतितुं अदत्वा सीघं पातनन्ति अत्थो। अतिक्कम्म वा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातनं अतिपातो। सत्तोति खन्धसन्तानो। तत्थ हि सत्तपञ्ञत्ति। जीवितिन्द्रियन्ति रूपारूपजीवितिन्द्रियं। रूपजीवितिन्द्रिये हि विकोपिते इतरम्पि तंसम्बन्धताय विनस्सति। कस्मा पनेत्थ ‘‘पाणस्स अतिपातो, पाणोति चेत्थ वोहारतो सत्तो’’ति च एकवचननिद्देसो कतो, ननु निरवसेसानं पाणानं अतिपाततो विरति इध अधिप्पेता। तथा हि वक्खति ‘‘सब्बपाणभूतहितानुकम्पीति सब्बे पाणभूते’’तिआदिना (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.चूळसीलवण्णना) बहुवचननिद्देसन्ति? सच्चमेतं, पाणभावसामञ्ञवसेन पनेत्थ एकवचननिद्देसो कतो, सब्बसद्दसन्निधानेन तत्थ पुथुत्तं विञ्ञायमानमेवाति सामञ्ञनिद्देसं अकत्वा भेदवचनिच्छावसेन बहुवचननिद्देसो कतोति । किञ्च भिय्योसामञ्ञतो संवरसमादानं, तब्बिसेसतो संवरभेदोति इमस्स विसेसस्स ञापनत्थं अयं वचनभेदो कतोति वेदितब्बो। याय चेतनाय वत्तमानस्स जीवितिन्द्रियस्स निस्सयभूतेसु महाभूतेसु उपक्कमकरणहेतु तं महाभूतप्पच्चया उप्पज्जनकमहाभूता नुप्पज्जिस्सन्ति, सा तादिसप्पयोगसमुट्ठापिका चेतना पाणातिपातो। लद्धुपक्कमानि हि भूतानि इतरभूतानि विय न विसदानीति समानजातियानं कारणं न होन्तीति। ‘‘कायवचीद्वारान’’न्ति एतेन मनोद्वारे पवत्ताय वधकचेतनाय पाणातिपातभावं पटिक्खिपति।
पयोगवत्थुमहन्ततादीहि महासावज्जता तेहि पच्चयेहि उप्पज्जमानाय चेतनाय बलवभावतो वेदितब्बा। यथाधिप्पेतस्स हि पयोगस्स सहसा निप्फादनवसेन किच्चसाधिकाय बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय च सन्निट्ठापकचेतनाय वसेन पयोगस्स महन्तभावो। सतिपि कदाचि खुद्दके चेव महन्ते च पाणे पयोगस्स समभावे महन्तं हनन्तस्स चेतना तिब्बतरा उप्पज्जतीति वत्थुस्स महन्तभावो। इति उभयं पेतं चेतनाय बलवभावेनेव होति। तथा हि हन्तब्बस्स महागुणभावेन तत्थ पवत्तउपकारचेतना विय खेत्तविसेसनिब्बत्तिया अपकारचेतनापि बलवती, तिब्बतरा च उप्पज्जतीति तस्सा महासावज्जता दट्ठब्बा। तस्मा पयोगवत्थुआदिपच्चयानं अमहत्तेपि महागुणतादिपच्चयेहि चेतनाय बलवभावादिवसेनेव महासावज्जभावो वेदितब्बो।
सम्भरीयन्ति एतेहीति सम्भारा, अङ्गानि। तेसु पाणसञ्ञितावधकचित्तानि पुब्बभागियानिपि होन्ति। उपक्कमो वधकचेतनासमुट्ठापितो। पञ्चसम्भारवती पाणातिपातचेतनाति सा पञ्चसम्भारविनिमुत्ता दट्ठब्बा। विज्जामयो मन्तपरिजप्पनपयोगो आथब्बणिकादीनं विय। इद्धिमयो कम्मविपाकजिद्धिमयो दाठाकोटकादीनं विय। अतिविय पपञ्चोति अतिमहावित्थारो।
एत्थाह – खणे खणे निरुज्झनसभावेसु सङ्खारेसु को हन्ति, को वा हञ्ञति, यदि चित्तचेतसिकसन्तानो, सो अरूपताय न छेदनभेदनादिवसेन विकोपनसमत्थो, नापि विकोपनीयो, अथ रूपसन्तानो, सो अचेतनताय कट्ठकलिङ्गरूपमोति न तत्थ छेदनादिना पाणातिपातो लब्भति यथा मतसरीरे, पयोगोपि पाणातिपातस्स पहरणप्पकारादि अतीतेसु वा सङ्खारेसु भवेय्य अनागतेसु वा पच्चुप्पन्नेसु वा, तत्थ न ताव अतीतानागतेसु सम्भवति तेसं अभावतो, पच्चुप्पन्नेसु च सङ्खारानं खणिकत्ता सरसेनेव निरुज्झनसभावताय विनासाभिमुखेसु निप्पयोजनो पयोगो सिया, विनासस्स च कारणरहितत्ता न पहरणप्पकारादिपयोगहेतुकं मरणं, निरीहकताय च सङ्खारानं कस्स सो पयोगो, खणिकत्ता वधाधिप्पायसमकालभिज्जनकस्स किरियापरियोसानकालानवट्ठानतो कस्स वा पाणातिपातकम्मबद्धोति।
९.कम्मपथप्पत्तं दस्सेतुं ‘‘अत्थभञ्जनको’’ति वुत्तं। वचीपयोगो कायपयोगो वाति मुसा-सद्दस्स किरियापधानतं दस्सेति। विसंवादनाधिप्पायो पुब्बभागक्खणे तङ्खणे च। वुत्तञ्हि ‘‘पुब्बेवस्स होति ‘मुसा भणिस्स’न्ति, भणन्तस्स होति ‘मुसा भणामी’ति’’ (पारा॰ २०५)। एतञ्हि द्वयं अङ्गभूतं, इतरं पन होतु वा मा वा, अकारणमेतं। अस्साति विसंवादकस्स । यथावुत्तं पयोगभूतं मुसा वदति विञ्ञापेति, समुट्ठापेति वा एतायाति चेतना मुसावादो।
पुरिमनये लक्खणस्स अब्यापितताय, मुसा-सद्दस्स च विसंवदितब्बत्थवाचकत्तसम्भवतो परिपुण्णं कत्वा मुसावादलक्खणं दस्सेतुं ‘‘मुसाति अभूतं अतच्छं वत्थू’’तिआदिना दुतियनयो आरद्धो। इमस्मिञ्च नये मुसा वदीयति वुच्चति एतायाति चेतना मुसावादो। ‘‘यमत्थं भञ्जती’’ति वत्थुवसेन मुसावादस्स अप्पसावज्जमहासावज्जतमाह। यस्स अत्थं भञ्जति, तस्स अप्पगुणताय अप्पसावज्जो, महागुणताय महासावज्जोति अदिन्नादाने विय गुणवसेनापि योजेतब्बं। किलेसानं मुदुतिब्बतावसेनापि अप्पसावज्जमहासावज्जता लब्भतियेव।
अत्तनो सन्तकं अदातुकामताय, पूरणकथानयेन च विसंवादनपुरेक्खारस्सेव मुसावादो। तत्थ पन चेतना बलवती न होतीति अप्पसावज्जता वुत्ता। अप्पताय ऊनस्स अत्थस्स पूरणवसेन पवत्ता कथा पूरणकथा।
तज्जोति तस्सारुप्पो, विसंवादनानुरूपोति अत्थो। ‘‘वायामो’’ति वायामसीसेन पयोगमाह। विसंवादनाधिप्पायेन पयोगे कतेपि परेन तस्मिं अत्थे अविञ्ञाते विसंवादनस्स असिज्झनतो परस्स तदत्थविजाननं एको सम्भारो वुत्तो। केचि पन ‘‘अभूतवचनं विसंवादनचित्तं परस्स तदत्थविजाननन्ति तयो सम्भारा’’ति वदन्ति। किरियासमुट्ठापकचेतनाक्खणेयेव मुसावादककम्मुना बज्झति सन्निट्ठापकचेतनाय निब्बत्तत्ता, सचेपि दन्धताय विचारेत्वा परो तमत्थं जानातीति अधिप्पायो।
‘‘सच्चतो थेततो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.१९) विय थेत-सद्दो थिरपरियायो, थिरभावो च सच्चवादिताय अधिकतत्ता कथावसेन वेदितब्बोति आह ‘‘थिरकथोति अत्थो’’ति। नथिरकथोति यथा हलिद्दिरागादयो अनवट्ठितसभावताय न थिरा, एवं न थिरा कथा यस्स सो न थिरकथोति हलिद्दिरागादयो यथा कथाय उपमा होन्ति, एवं योजेतब्बं। एस नयो ‘‘पासाणलेखा विया’’तिआदीसुपि।
सद्धा अयति पवत्तति एत्थाति सद्धायो, सद्धायो एव सद्धायिको यथा ‘‘वेनयिको’’ति (अ॰ नि॰ ८.११; पारा॰ ८)। सद्धाय वा अयितब्बो सद्धायिको, सद्धेय्योति अत्थो। वत्तब्बतं आपज्जति विसंवादनतोति अधिप्पायो।
१०.एवं पटिपाटिया सत्त मूलसिक्खापदानि विभजित्वा सतिपि अभिज्झादिप्पहानस्स संवरसीलसिक्खासङ्गहे उपरिगुणसङ्गहतो, लोकियपुथुज्जनाविसयतो च उत्तरदेसनाय सङ्गण्हितुं तं परिहरित्वा पचुरजनपाकटं आचारसीलमेव विभजन्तो भगवा ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा’’तिआदिमाह। तत्थ गामोति समूहो। ननु च रुक्खादयो चित्तरहितताय न जीवा, चित्तरहितता च परिप्फन्दाभावतो , छिन्ने विरुहनतो, विसदिसजातिकभावतो, चतुयोनिअप्परियापन्नतो च वेदितब्बा, वुड्ढि पन पवाळसिलालवणानम्पि विज्जतीति न तेसं जीवभावे कारणं, विसयग्गहणञ्च परिकप्पनामत्तं सुपनं विय चिञ्चादीनं, तथा दोहळादयो, तत्थ कस्मा बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरति इच्छिताति? समणसारुप्पतो, सन्निस्सितसत्तानुरक्खणतो च। तेनेवाह ‘‘जीवसञ्ञिनो हि मोघपुरिसा मनुस्सा रुक्खस्मि’’न्तिआदि (पाचि॰ ८९)। नीलतिणरुक्खादिकस्साति अल्लतिणस्स चेव अल्लरुक्खादिकस्स च। आदि-सद्देन ओसधिगच्छलतादयो वेदितब्बा।
एकं भत्तं एकभत्तं, तं अस्स अत्थीति एकभत्तिको, एकस्मिं दिवसे एकवारमेव भुञ्जनको। तयिदं रत्तिभोजनोपि सियाति तन्निवत्तनत्थमाह ‘‘रत्तूपरतो’’ति। एवम्पि अपरण्हभोजीपि सिया एकभत्तिकोति तदासङ्कानिवत्तनत्थं ‘‘विरतो विकालभोजना’’ति वुत्तं। अरुणुग्गमनतो पट्ठाय याव मज्झन्हिका, अयं बुद्धानं आचिण्णसमाचिण्णो भोजनस्स कालो नाम, तदञ्ञो विकालो। अट्ठकथायं पन दुतियपदेन रत्तिभोजनस्स पटिक्खित्तत्ता अपरण्हो ‘‘विकालो’’ति वुत्तो।
सङ्खेपतो ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्तिआदि (दी॰ नि॰ २.९०; ध॰ प॰ १८३; नेत्ति॰ ३०, ५०, ११६, १२४) नयप्पवत्तं भगवतो सासनं अच्चन्तछन्दरागप्पवत्तितो नच्चादीनं दस्सनं न अनुलोमेतीति आह ‘‘सासनस्स अननुलोमत्ता’’ति। अत्तना पयोजियमानं, परेहि पयोजापियमानञ्च नच्चं नच्चभावसामञ्ञतो पाळियं एकेनेव नच्च-सद्देन गहितं, तथा गीतवादित-सद्देन चाति आह ‘‘नच्चननच्चापनादिवसेना’’ति। आदि-सद्देन गायनगायापनवादनवादापनानि सङ्गण्हाति। दस्सनेन चेत्थ सवनम्पि सङ्गहितं विरूपेकसेसनयेन। आलोचनसभावताय वा पञ्चन्नं विञ्ञाणानं सवनकिरियायपि दस्सनसङ्खेपसब्भावतो ‘‘दस्सना’’ इच्चेव वुत्तं। अविसूकभूतस्स गीतस्स सवनं कदाचि वट्टतीति आह ‘‘विसूकभूता दस्सना’’ति। तथा हि वुत्तं परमत्थजोतिकाय खुद्दकपाठट्ठकथाय (खु॰ पा॰ अट्ठ॰ पच्छिमपञ्चसिक्खापदवण्णना) ‘‘धम्मूपसंहितम्पि चेत्थ गीतं वट्टति, गीतूपसंहितो धम्मो न वट्टती’’ति।
उच्चाति उच्चसद्देन समानत्थं एकं सद्दन्तरं, सेति एत्थाति सयनं। उच्चासयनं महासयनञ्च समणसारुप्परहितं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘पमाणातिक्कन्तं, अकप्पियत्थरण’’न्ति । आसन्दादिआसनञ्चेत्थ सयनेन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं। यस्मा पन आधारे पटिक्खित्ते तदाधारकिरिया पटिक्खित्ताव होति, तस्मा ‘‘उच्चासयनमहासयना’’ इच्चेव वुत्तं, अत्थतो पन तदुपभोगभूत निसज्जानिपज्जनेहि विरति दस्सिताति दट्ठब्बा। उच्चासयनसयनमहासयनसयनाति वा एतस्मिं अत्थे एकसेसनयेन अयं निद्देसो कतो यथा ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति (म॰ नि॰ ३.१२६; सं॰ नि॰ २.१; उदा॰ १)। आसनकिरियापुब्बकत्ता सयनकिरियाय सयनग्गहणेनेव आसनं गहितन्ति वेदितब्बं।
मज्झिमसीलवण्णना
११.तत्थ यथाति ओपम्मत्थे निपातो। वाति विकप्पनत्थे। पनाति वचनालङ्कारे। एकेति अञ्ञे। भोन्तोति साधूनं पियसमुदाहारो। साधवो हि परे ‘‘भोन्तो’’ति वा, ‘‘देवानं पिया’’ति वा ‘‘आयस्मन्तो’’ति वा समालपन्ति। यं किञ्चि पब्बज्जं उपगता समणा। जातिमत्तेन ब्राह्मणा। इदं वुत्तं होति – उस्साहं कत्वा मम वण्णं वदमानोपि पुथुज्जनो ‘‘पाणातिपातं पहाय पाणातिपाता पटिविरतो’’तिआदिना परानुद्देसिकनयेन वा यथा पनेके भोन्तो समणब्राह्मणभावं पटिजानमाना, परेहि च तथासम्भावियमाना तदनुरूपपटिपत्तिं अजाननतो, असमत्थतो च न अभिसम्भुणन्ति, न एवमयं, अयं पन समणो गोतमो सब्बथापि समणसारुप्पपटिपदं पूरेसियेवाति एवं अञ्ञुद्देसिकनयेन वा सब्बथापि आचारसीलमत्तमेव वदेय्युं, न तदुत्तरिन्ति।
बीजगामभूतगामसमारम्भपदे सद्दक्कमेन अप्पधानभूतोपि बीजगामभूतगामो निद्दिसितब्बताय पधानभावं पटिलभति। अञ्ञो हि सद्दक्कमो अञ्ञो अत्थक्कमोति आह ‘‘कतमो सो बीजगामभूतगामो’’ति। तस्मिञ्हि विभत्ते तब्बिसयताय समारम्भोपि विभत्तोव होतीति । तेनेवाह भगवा ‘‘मूलबीज’’न्तिआदि। मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलं बीजं एतस्सातिपि मूलबीजं। सेसेसुपि एसेव नयो। फळुबीजन्ति पब्बबीजं। पच्चयन्तरसमवाये सदिसफलुप्पत्तिया विसेसकारणभावतो विरुहणसमत्थे सारफले निरुळ्हो बीज-सद्दो तदत्थसंसिद्धिया मूलादीसुपि केसुचि पवत्ततीति मूलादितो निवत्तनत्थं एकेन बीज-सद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘बीजबीज’’न्ति। ‘‘रूपरूपं , दुक्खदुक्ख’’न्ति (सं॰ नि॰ ४.३२७) च यथा। कस्मा पनेत्थ बीजगामभूतगामं पुच्छित्वा बीजगामो एव विभत्तोति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं। ननु अवोचुम्ह ‘‘मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलं बीजं एतस्सातिपि मूलबीजन्ति’’। तत्थ पुरिमेन बीजगामो निद्दिट्ठो, दुतियेन भूतगामो, दुविधोपेस सामञ्ञनिद्देसेन, मूलबीजञ्च मूलबीजञ्च मूलबीजन्ति एकसेसनयेन वा पाळियं निद्दिट्ठोति वेदितब्बो। तेनेवाह ‘‘सब्बञ्हेत’’न्तिआदि।
१२.‘‘सन्निधिकतस्सा’’ति एतेन ‘‘सन्निधिकारपरिभोग’’न्ति एत्थ कार-सद्दस्स कम्मत्थतं दस्सेति। यथा वा ‘‘आचयंगमिनो’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन ‘‘आचयगामिनो’’ति (ध॰ स॰ १०) निद्देसो कतो, एवं ‘‘सन्निधिकारं परिभोग’’न्ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन ‘‘सन्निधिकारपरिभोग’’न्ति वुत्तं, सन्निधिं कत्वा परिभोगन्ति अत्थो।
सम्मा किलेसे लिखतीति सल्लेखो, सुत्तन्तनयेन पटिपत्ति। परियायति कप्पीयतीति परियायो, कप्पियवाचानुसारेन पटिपत्ति। किलेसेहि आमसितब्बतो आमिसं, यं किञ्चि उपभोगारहं वत्थु। तेनेवाह ‘‘आमिसन्ति वुत्तावसेस’’न्ति। नयदस्सनञ्हेतं सन्निधिवत्थूनं। उदककद्दमेति उदके च कद्दमे च। अच्छथाति निसीदथ। गीवायामकन्ति गीवं आयमित्वा, यथा च भुत्ते अतिभुत्तताय गीवा आयमितब्बाव होति, एवन्ति अत्थो। चतुभागमत्तन्ति कुडुबमत्तं। ‘‘कप्पियकुटिय’’न्तिआदि विनयवसेन वुत्तं।
१३.एत्तकम्पीति विनिच्छयविचारणावत्थुकित्तनम्पि । पयोजनमत्तमेवाति पदत्थयोजनमत्तमेव। यस्स पन पदस्स वित्थारकथं विना न सक्का अत्थो विञ्ञातुं, तत्थ वित्थारकथापि पदत्थसङ्गहमेव गच्छति। कुतूहलवसेन पेक्खितब्बतो पेक्खा, नटसत्थविधिना नटानञ्च पयोगो। नटसमूहेन पन जनसमूहे करणवसेन ‘‘नटसमज्ज’’न्ति वुत्तं, सारसमासे ‘‘पेक्खा मह’’न्ति वुत्तं। घनताळं नाम दण्डमयताळं, सिलासलाकताळं वा। एकेति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च। यथा चेत्थ, एवं इतो परेसुपि ‘‘एके’’ति आगतट्ठानेसु। चतुरस्सअम्बणकताळं नाम रुक्खसारदण्डादीसु येन केनचि चतुरस्सअम्बणकं कत्वा चतूसु पस्सेसु चम्मेन ओनन्धित्वा कतवादितं। अब्भोक्किरणं रङ्गबलीकरणं, या ‘‘नन्दी’’ति वुच्चति। सोभनकरन्ति सोभनकरणं, ‘‘सोभनघरक’’न्ति सारसमासे वुत्तं। चण्डालानमिदन्ति चण्डालं। साणे उदकेन तेमेत्वा अञ्ञमञ्ञं आकोटनकीळा साणधोवनं। इन्दजालेनाति अट्ठिधोवनमन्तं परिजप्पित्वा यथा परे अट्ठीनियेव पस्सन्ति, एवं तचादीनं अन्तरधापनमायाय। सकटब्यूहादीति आदि-सद्देन चक्कपदुमकळीरब्यूहादिं सङ्गण्हाति।
१४.पदानीति सारीनं पतिट्ठानट्ठानानि। दसपदं नाम द्वीहि पन्तीहि वीसतिया पदेहि कीळनजूतं। पासकं वुच्चति छसु पस्सेसु एकेकं याव छक्कं दस्सेत्वा कतकीळनकं, तं वड्ढेत्वा यथालद्धं एककादिवसेन सारियो अपनेन्ता उपनेन्ता च कीळन्ति। घटेन कीळा घटिकाति एके। बहूसु सलाकासु विसेसरहितं एकं सलाकं गहेत्वा तासु पक्खिपित्वा पुन तस्सेव उद्धरणं सलाकहत्थन्ति एके। पण्णेन वंसाकारेन कता नाळिका। तेनेवाह ‘‘तं धमन्ता’’ति। ‘‘पुच्छन्तस्स मुखागतं अक्खरं गहेत्वा नट्ठमुत्ति लाभालाभादिजाननकीळा अक्खरिका’’तिपि वदन्ति। ‘‘वादितानुरूपं नच्चनं गायनं वा यथावज्जं’’ तिपि वदन्ति। ‘‘एवं कते जयो भविस्सति, अञ्ञथा पराजयो’’ति जयपराजये पुरक्खत्वा पयोगकरणवसेन परिहारपथादीनम्पि जूतपमादट्ठानभावो वेदितब्बो। पङ्गचीरादीहिपि वंसादीहि कातब्बकिच्चसिद्धिअसिद्धिजयपराजयावहो पयोगो वुत्तोति दट्ठब्बं। ‘‘यथावज्ज’’न्ति च काणादीहि सदिसताकारदस्सनेहि जयपराजयवसेन जूतकीळितभावेन वुत्तं।
१५.वाळरूपानीति आहरिमानि वाळरूपानि। ‘‘अकप्पियमञ्चोव पल्लङ्को’’ति सारसमासे। वानविचित्तन्ति भित्तिच्छदादिवसेन वानेन विचित्रं। रुक्खतूललतातूलपोटकीतूलानं वसेन तिण्णं तूलानं। उद्दलोमियं केचीति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च। तथा एकन्तलोमियं। कोसेय्यकट्टिस्समयन्ति कोसेय्यकस्सटमयं। सुद्धकोसेय्यन्ति रतनपरिसिब्बनरहितं। ‘‘ठपेत्वा तूलिक’’न्ति एतेन रतनपरिसिब्बनरहितापि तूलिका न वट्टतीति दीपेति। ‘‘रतनपरिसिब्बितानी’’ति इमिना यानि रतनपरिसिब्बितानि, तानि भूमत्थरणवसेन, यथानुरूपं मञ्चपीठादीसु च उपनेतुं वट्टतीति दीपितं होति। अजिनचम्मेहीति अजिनमिगचम्मेहि। तानि किर चम्मानि सुखुमानि, तस्मा दुपट्टतिपट्टानि कत्वा सिब्बन्ति। तेन वुत्तं ‘‘अजिनप्पवेणी’’ति। वुत्तनयेनाति विनये वुत्तनयेन।
१६.अलङ्कारञ्जनमेव न भेसज्जं मण्डनानुयोगस्स अधिप्पेतत्ता। माला-सद्दो सासने सुद्धपुप्फेसुपि निरुळ्होति आह ‘‘बद्धमाला वा’’ति। मत्तिककक्कन्ति ओसधेहि अभिसङ्खतं योगमत्तिककक्कं। चलितेति कुपिते। लोहिते सन्निसिन्नेति दुट्ठलोहिते खीणे।
१७.दुग्गतितो संसारतो च निय्याति एतेनाति निय्यानं, सग्गमग्गो मोक्खमग्गो च। तं निय्यानं अरहति, निय्याने वा नियुत्ता, निय्यानं वा फलभूतं एतिस्सा अत्थीति निय्यानिका, वचीदुच्चरितसंकिलेसतो निय्यातीति वा ई-कारस्स रस्सत्तं, य-कारस्स च क-कारं कत्वा निय्यानिका, चेतनाय सद्धिं सम्फप्पलापा वेरमणि। तप्पटिपक्खतो अनिय्यानिका, तस्सा भावो अनिय्यानिकत्तं, तस्मा अनिय्यानिकत्ता। तिरच्छानभूताति तिरोकरणभूता। कम्मट्ठानभावेति अनिच्चतापटिसंयुत्तचतुसच्चकम्मट्ठानभावे। सह अत्थेनाति सात्थकं, हितपटिसंयुत्तन्ति अत्थो। विसिखाति घरसन्निवेसो, विसिखागहणेन च तन्निवासिनो गहिता ‘‘गामो आगतो’’तिआदीसु विय। तेनेवाह ‘‘सूरा समत्था’’ति, ‘‘सद्धा पसन्ना’’ति च। कुम्भट्ठानापदेसेन कुम्भदासियो वुत्ताति आह ‘‘कुम्भदासीकथा वा’’ति। उप्पत्तिठितिसम्भारादिवसेन लोकं अक्खायतीति लोकक्खायिका।
१८.सहितन्ति पुब्बापराविरुद्धं।
१९.दूतस्स कम्मं दूतेय्यं, तस्स कथा दूतेय्यकथा।
२०.तिविधेनाति सामन्तजप्पनइरियापथसन्निस्सितपच्चयपटिसेवनभेदतो तिप्पकारेन। विम्हापयन्तीति ‘‘अहो अच्छरियपुरिसो’’ति अत्तनि परेसं विम्हयं उप्पादेन्ति। लपन्तीति अत्तानं, दायकं वा उक्खिपित्वा यथा सो किञ्चि ददाति, एवं उक्काचेत्वा कथेन्ति। निमित्तेन चरन्ति, निमित्तं वा करोन्तीति नेमित्तिका निमित्तन्ति च परेसं पच्चय दानसञ्ञुप्पादकं कायवचीकम्मं वुच्चति। निप्पिंसन्तीति निप्पेसा, निप्पेसायेव निप्पेसिका, निप्पेसोति च सठपुरिसो विय लाभसक्कारत्थं अक्कोसखुंसनुप्पण्डनपरपिट्ठिमंसिकतादि।
मज्झिमसीलवण्णना निट्ठिता।
महासीलवण्णना
२१.अङ्गानि आरब्भ पवत्तत्ता अङ्गसहचरितं सत्थं ‘‘अङ्ग’’न्ति वुत्तं। निमित्तन्ति एत्थापि एसेव नयो। केचि पन ‘‘अङ्गन्ति अङ्गविकार’’न्ति वदन्ति, परेसं अङ्गविकारदस्सनेनापि लाभालाभादिविज्जाति। पण्डुराजाति दक्खिणामधुराधिपति। ‘‘महन्तान’’न्ति एतेन अप्पकं निमित्तं, महन्तं निमित्तं उप्पातोति दस्सेति। इदं नाम पस्सतीति यो वसभं कुञ्जरं पासादं पब्बतं वा आरुळ्हं सुपिने अत्तानं पस्सति, तस्स इदं नाम फलं होतीति। सुपिनकन्ति सुपिनसत्थं। अङ्गसम्पत्तिविपत्तिदस्सनमत्तेन आदिसनं वुत्तं ‘‘अङ्ग’’न्ति इमिना, ‘‘लक्खण’’न्ति इमिना पन महानुभावतानिप्फादकअङ्गलक्खणविसेसदस्सनेनाति अयमेतेसं विसेसोति। अहतेति नवे। इतो पट्ठायाति देवरक्खसमनुस्सादिभेदेन विविधवत्थभागे इतो वा एत्तो वा सञ्छिन्ने इदं नाम भोगादि होतीति। दब्बिहोमदीनि होमस्सुपकरणादिविसेसेहि फलविसेसदस्सनवसेन पवत्तानि। अग्गिहोमं वुत्तावसेससाधनवसेन पवत्तं होमं। अङ्गलट्ठिन्ति सरीरं। अब्भिनो सत्थं अब्भेय्यं, मासुरक्खेन कतो गन्थो मासुरक्खो। भूरिविज्जा सस्सबुद्धिकरणविज्जाति सारसमासे। सपक्खक…पे॰… चतुप्पदानन्ति पिङ्गलमक्खिकादिसपक्खक घरगोलिकादिअपक्खकदेवमनुस्सकोञ्चादिद्विपदककण्टकजम्बुकादिचतुप्पदानं।
२३.‘‘असुकदिवसे’’ति ‘‘पक्खस्स दुतिये ततिये’’तिआदि तिथिवसेन वुत्तं। असुकनक्खत्तेनाति रोहिणीआदिनक्खत्तयोगवसेन।
२४.उक्कानं पतनन्ति उक्कोभासानं पतनं। वातसङ्घातेसु हि वेगेन अञ्ञमञ्ञं सङ्घट्टेन्तेसु दीपकोभासो विय ओभासो उप्पज्जित्वा आकासतो पतति, तत्थायं उक्कापातवोहारो। अविसुद्धता अब्भमहिकादीहि।
२५.धारानुपवेच्छनं वस्सनं। हत्थेन अधिप्पेतविञ्ञापनं हत्थमुद्दा, तं पन अङ्गुलिसङ्कोचनेन गणनायेव। पारसिक मिलक्खकादयो विय नवन्तवसेन गणना अच्छिद्दकगणना। सटुप्पादनादीति आदि-सद्देन वोकलनभागहारादिके सङ्गण्हाति। चिन्तावसेनाति वत्थुं अनुसन्धिञ्च सयमेव चिरेन चिन्तेत्वा करणवसेन चिन्ताकवि वेदितब्बो, किञ्चि सुत्वा सुतेन अस्सुतं अनुसन्धेत्वा करणवसेन सुतकवि, कञ्चि अत्थं उपधारेत्वा तस्स सङ्खिपनवित्थारणादिवसेन अत्थकवि, यं किञ्चि परेन कतं कब्बं नाटकं वा दिस्वा तं सदिसमेव अञ्ञं अत्तनो ठानुप्पत्तिकपटिभानेन करणवसेन पटिभानकवि वेदितब्बो।
२६.परिग्गहभावेन दारिकाय गण्हापनं आवाहनं। तथा दापनं विवाहनं। देसन्तरे दिगुणतिगुणादिगहणवसेन भण्डप्पयोजनं पयोगो। तत्थ वा अञ्ञत्थ वा यथाकालपरिच्छेदं वड्ढिगहणवसेन पयोजनं उद्धारो। ‘‘भण्डमूलरहितानं वाणिज्जं कत्वा एत्तकेनुदयेन सह मूलं देथाति धनदानं पयोगो, तावकालिकदानं उद्धारो’’ति च वदन्ति। तीहि कारणेहीति एत्थ वातेन, पाणकेहि वा गब्भे विनस्सन्ते न पुरिमकम्मुना ओकासो कतो, तप्पच्चया कम्मं विपच्चति। सयमेव पन कम्मुना ओकासे कते न एकन्तेन वातो पाणका वा अपेक्खितब्बाति कम्मस्स विसुं कारणभावो वुत्तोति दट्ठब्बं। निब्बापनीयन्ति उपसमकरं। पटिकम्मन्ति यथा ते न खादन्ति, तथा पटिकरणं। परिवत्तनत्थन्ति आवुधादिना सह उक्खित्तहत्थस्स उक्खिपनवसेन परिवत्तनत्थं। इच्छितत्थस्स देवताय कण्णे कथनवसेन जप्पनं कण्णजप्पनन्ति। आदिच्चपारिचरियाति करवीरमालाहि पूजं कत्वा सकलदिवसं आदिच्चाभिमुखावट्ठानेन आदिच्चस्स परिचरणं। ‘‘सिरव्हायन’’न्ति केचि पठन्ति, तस्सत्थोमन्तं परिजप्पित्वा सिरसा इच्छितस्स अत्थस्स अव्हायनन्ति।
२७.समिद्धिकालेति आयाचितस्स अत्थस्स सिद्धिकाले। सन्तिपटिस्सवकम्मन्ति देवतायाचनाय या सन्ति पटिकत्तब्बा, तस्सा पटिञ्ञापटिस्सवकम्मकरणं, सन्तिया आयाचनप्पयोगोति अत्थो। तस्मिन्ति पटिस्सवफलभूते यथाभिपत्थितकम्मस्मिं, यं ‘‘सचे मे इदं नाम समिज्झिस्सती’’ति वुत्तं। तस्साति सन्तिपटिस्सवस्स, यो ‘‘पणिधी’’ति च वुत्तो। यथापटिस्सवञ्हि उपहारे कते पणिधि आयाचना कता निय्यातिता होतीति। अच्छन्दिकभावमत्तन्ति इत्थिया अकामकभावमत्तं। लिङ्गन्ति पुरिसलिङ्गं। बलिकम्मकरणं उपद्दवपटिबाहनत्थञ्चेव वड्ढिआवहनत्थञ्च। दोसानन्ति पित्तादिदोसानं। एत्थ च वमनन्ति पच्छट्टनं अधिप्पेतं। उद्धंविरेचनन्ति वमनं ‘‘उद्धं दोसानं नीहरण’’न्ति वुत्तत्ता। तथा विरेचनन्ति विरेचनमेव। अधोविरेचनन्ति पन सुद्धिवत्थिकसावत्थिआदि वत्थिकिरियापि अधिप्पेता ‘‘अधो दोसानं नीहरण’’न्ति वुत्तत्ता। सीसविरेचनं सेम्हनीहरणादि। पटलानीति अक्खिपटलानि। सलाकवेज्जकम्मन्ति अक्खिवेज्जकम्मं, इदं वुत्तावसेससालाकियसङ्गहणत्थं वुत्तन्ति दट्ठब्बन्ति। तप्पनादयोपि हि सालाकियानेवाति। मूलानि पधानानि रोगूपसमे समत्थानि भेसज्जानि मूलभेसज्जानि, मूलानं वा ब्याधीनं भेसज्जानि मूलभेसज्जानि। मूलानुबन्धवसेन हि दुविधो ब्याधि। मूलरोगे च तिकिच्छिते येभुय्येन इतरं वूपसमतीति। ‘‘कायतिकिच्छनंदस्सेती’’ति इदं कोमारभच्चसल्लकत्तसालाकियादिकरणविसेसभूततन्तीनं तत्थ तत्थ वुत्तत्ता पारिसेसवसेन वुत्तं, तस्मा तदवसेसाय तन्तियापि इध सङ्गहो दट्ठब्बो। सब्बानि चेतानि आजीवहेतुकानियेव इधाधिप्पेतानि ‘‘मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेन्ती’’ति वुत्तत्ता । यं पन तत्थ तत्थ पाळियं ‘‘इति वा’’ति वुत्तं, तत्थ इतीति पकारत्थे निपातो, वा-इति विकप्पनत्थे। इदं वुत्तं होति इमिना पकारेन, इतो अञ्ञे न वाति। तेन यानि इतो बाहिरकपब्बजिता सिप्पायतनविज्जाट्ठानादीनि जीविकोपायभूतानि आजीवपकता उपजीवन्ति, तेसं परिग्गहो कतोति वेदितब्बो।
महासीलवण्णना निट्ठिता।
पुब्बन्तकप्पिकसस्सतवादवण्णना
२८.भिक्खुसङ्घेन वुत्तवण्णो नाम ‘‘यावञ्चिदं तेन भगवता’’तिआदिना वुत्तवण्णो। एत्थायं सम्बन्धो – न भिक्खवे एत्तका एव बुद्धगुणा, ये तुम्हाकं पाकटा, अपाकटा पन ‘‘अत्थि भिक्खवे अञ्ञे धम्मा’’ति वित्थारो। तत्थ ‘‘इमे दिट्ठिट्ठाना एवं गहिता’’तिआदिना सस्सतादिदिट्ठिट्ठानानं यथागहिताकारसुञ्ञतभावप्पकासनतो, ‘‘तञ्च पजाननं न परामसती’’ति सीलादीनञ्च अपरामासनिय्यानिकभावदीपनेन निच्चसारादिविरहप्पकासनतो, यासु वेदनासु अवीतरागताय बाहिरकानं एतानि दिट्ठिविप्फन्दितानि सम्भवन्ति, तेसं पच्चयभूतानञ्च सम्मोहादीनं वेदककारकसभावाभावदस्सनमुखेन सब्बधम्मानं अत्तत्तनियताविरहदीपनतो, अनुपादापरिनिब्बानदीपनतो च अयं देसना सुञ्ञताविभावनप्पधानाति आह ‘‘सुञ्ञतापकासनं आरभी’’ति। परियत्तीति विनयादिभेदभिन्ना तन्ति। देसनाति तस्सा तन्तिया मनसाववत्थापिताय विभावना, यथाधम्मं धम्माभिलापभूता वा पञ्ञापना, अनुलोमादिवसेन वा कथनन्ति परियत्तिदेसनानं विसेसो पुब्बेयेव ववत्थापितोति आह ‘‘देसनायं परियत्तिय’’न्ति। एवं आदीसूति एत्थ आदि-सद्देन सच्चसभावसमाधिपञ्ञापकतिपुञ्ञआपत्तिञेय्यादयो सङ्गय्हन्ति। तथा हि अयं धम्म-सद्दो ‘‘चतुन्नं भिक्खवे धम्मानं अननुबोधा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.१८६; अ॰ नि॰ ४.१) सच्चे वत्तति, ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा’’तिआदीसु (ध॰ स॰ १) सभावे, ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ ५.३७८) समाधिम्हि, ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचती’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ १९०) पञ्ञाय, ‘‘जातिधम्मानं भिक्खवे सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.३७३; पटि॰ म॰ १.३३) पकतियं, ‘‘धम्मो सुचिण्णो सुखमावहाती’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ १८४; थेरगा॰ ३०३; जा॰ १.१०.१०२) पुञ्ञे, ‘‘चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदीसु (पारा॰ २३३) आपत्तियं, ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’तिआदीसु (महानि॰ १५६; चूळनि॰ ८५; पटि॰ म॰ ३.६) ञेय्ये वत्तति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.सुत्तनिक्खेपवण्णना; अभि॰ अट्ठ॰ १.तिकमातिकापदवण्णना; बु॰ वं॰ अट्ठ॰ रतनचङ्कमनकण्डवण्णना)। धम्मा होन्तीति सुञ्ञा धम्ममत्ता होन्तीति अत्थो।
‘‘दुद्दसा’’ति एतेनेव तेसं धम्मानं दुक्खोगाहता पकासिता होति। सचे पन कोचि अत्तनो पमाणं अजानन्तो ञाणेन ते धम्मे ओगाहितुं उस्साहं करेय्य, तस्स तं ञाणं अप्पतिट्ठमेव मकसतुण्डसूचि विय महासमुद्देति आह ‘‘अलब्भनेय्यपतिट्ठा’’ति। अलब्भनेय्या पतिट्ठा एत्थाति अलब्भनेय्यपतिट्ठाति पदविग्गहो वेदितब्बो। अलब्भनेय्यपतिट्ठानं ओगाहितुं असक्कुणेय्यताय ‘‘एत्तका एते ईदिसा चा’’ति पस्सितुं न सक्काति वुत्तं ‘‘गम्भीरत्ता एव दुद्दसा’’ति। ये पन दट्ठुमेव न सक्का, तेसं ओगाहित्वा अनुबुज्झने कथा एव नत्थीति आह ‘‘दुद्दसत्ता एव दुरनुबोधा’’ति। सब्बपरिळाहपटिप्पस्सद्धिमत्थके समुप्पन्नत्ता, निब्बुतसब्बपरिळाहसमापत्तिसमोकिण्णत्ता च निब्बुतसब्बपरिळाहा। सन्तारम्मणानि मग्गफलनिब्बानानि अनुपसन्तसभावानं किलेसानं सङ्खारानञ्च अभावतो। अथ वा समूहतविक्खेपताय निच्चसमाहितस्स मनसिकारस्स वसेन तदारम्मणधम्मानं सन्तभावो वेदितब्बो कसिणुग्घाटिमाकासतब्बिसयविञ्ञाणानं अनन्तभावो विय। अविरज्झित्वा निमित्तपटिवेधो विय इस्सासानं अविरज्झित्वा धम्मानं यथाभूतसभावबोधो सादुरसो महारसो च होतीति आह अतित्तिकरणट्ठेनाति। पटिवेधप्पत्तानं, तेसु च बुद्धानंयेव सब्बाकारेन विसयभावूपगमनतो न तक्कबुद्धिया गोचराति आह ‘‘उत्तमञाणविसयत्ता’’तिआदि। ‘‘निपुणा’’ति ञेय्येसु तिक्खविसदवुत्तिया छेका। यस्मा पन सो छेकभावो आरम्मणे अप्पटिहतवुत्तिताय सुखुमञेय्यगहणसमत्थताय सुपाकटो होति, तेन वुत्तं ‘‘सण्हसुखुमसभावत्ता’’ति।
२९.अत्थीति ‘‘संविज्जन्ती’’ति इमिना समानत्थो पुथुवचनविसयो एको निपातो ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.३७७; म॰ नि॰ १.११०; म॰ नि॰ ३.१५४; सं॰ नि॰ ४.१२७; खु॰ पा॰ ३.१) विय। सस्सतादिवसेन पुब्बन्तं कप्पेन्तीति पुब्बन्तकप्पिका। यस्मा पन ते तं पुब्बन्तं पुरिमसिद्धेहि तण्हादिट्ठिकप्पेहि कप्पेत्वा, आसेवनबलवताय विचित्तवुत्तिताय च विकप्पेत्वा अपरभागसिद्धेहि अभिनिवेसभूतेहि तण्हादिट्ठिग्गाहेहि गण्हन्ति अभिनिविसन्ति परामसन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘पुब्बन्तंकप्पेत्वा विकप्पेत्वा गण्हन्ती’’ति। तण्हुपादानवसेन वा कप्पनग्गहणानि वेदितब्बानि। तण्हापच्चया हि उपादानं। कोट्ठासेसूति एत्थ कोट्ठासादीसूति अत्थो वेदितब्बो। पदपूरणसमीपउम्मग्गादीसुपि हि अन्त-सद्दो दिस्सति। तथा हि ‘‘इङ्घ त्वं सुत्तन्ते वा गाथायो वा अभिधम्मं वा परियापुणस्सु (पाचि॰ ४४२), सुत्तन्ते ओकासं कारापेत्वा’’ति (पाचि॰ १२२१) च आदीसु पदपूरणे अन्त-सद्दो वत्तति, गामन्तं ओसरेय्य, (पारा॰ ४०९; चूळव॰ ३४३) गामन्तसेनासन’’न्तिआदीसु समीपे , ‘‘कामसुखल्लिकानुयोगो एको अन्तो, अत्थीति खो कच्चान अयमेको अन्तो’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.१५; ३.९०) उम्मग्गेति।
कप्प-सद्दो महाकप्पसमन्तभावकिलेसकामवितक्ककालपञ्ञत्तिसदिसभावादीसु वत्ततीति आह ‘‘सम्बहुलेसु अत्थेसु वत्तती’’ति। तथा हेस ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे कप्पस्स असङ्ख्येय्यानी’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.१५६) महाकप्पे वत्तति, ‘‘केवलकप्पं वेळुवनं ओभासेत्वा’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ १.९४) समन्तभावे, ‘‘सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो’’तिआदीसु (महानि॰ १; चूळनि॰ ८) किलेसकामे, ‘‘तक्को वितक्को सङ्कप्पो’’तिआदीसु (ध॰ स॰ ७) वितक्के, ‘‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३८७) काले, ‘‘इच्चायस्मा कप्पो’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ १०९०; चूळनि॰ ११३) पञ्ञत्तियं, ‘‘सत्थुकप्पेन वत किर भो सावकेन सद्धिं मन्तयमाना न जानिम्हा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२६०) सदिसभावे वत्ततीति। वुत्तम्पि चेतन्ति महानिद्देसं (महानि॰ २८) सन्धायाह। तण्हादिट्ठिवसेनाति दिट्ठिया उपनिस्सयभूताय सहजाताय अभिनन्दनभूताय च तण्हाय, सस्सतादिआकारेन अभिनिविसन्तस्स मिच्छागाहस्स च वसेन। पुब्बेनिवुत्थधम्मविसयाय कप्पनाय अधिप्पेतत्ता अतीतकालवाचको इध पुब्ब-सद्दो, रूपादिखन्धविनिमुत्तस्स कप्पनावत्थुनो अभावा अन्त-सद्दो च भागवाचकोति आह ‘‘अतीतं खन्धकोट्ठास’’न्ति। ‘‘कप्पेत्वा’’ति च तस्मिं पुब्बन्ते तण्हायनाभिनिवेसानं समत्थनं परिनिट्ठापनमाह। ठिताति तस्सा लद्धिया अविजहनं। आरब्भाति आलम्बित्वा। विसयो हि तस्सा दिट्ठिया पुब्बन्तो। विसयभावतो एव हि सो तस्सा आगमनट्ठानं, आरम्मणपच्चयो चाति वुत्तं ‘‘आगम्म पटिच्चा’’ति।
अधिवचनपदानीति पञ्ञत्तिपदानि। दासादीसु सिरिवड्ढकादि-सद्दा विय वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्तिया अधिवचनं पञ्ञत्ति। अथ वा अधि-सद्दो उपरिभावे, वुच्चतीति वचनं, उपरि वचनं अधिवचनं, उपादाभूतरूपादीनं उपरि पञ्ञापियमाना उपादापञ्ञत्तीति अत्थो , तस्मा पञ्ञत्तिदीपकपदानीति अत्थो दट्ठब्बो। पञ्ञत्तिमत्तञ्हेतं वुच्चति, यदिदं ‘‘अत्ता, लोको’’ति च, न रूपवेदनादयो विय परमत्थो। अधिकवुत्तिताय वा अधिवुत्तियोति दिट्ठियो वुच्चन्ति। अधिकञ्हि सभावधम्मेसु सस्सतादिं पकतिआदिदब्बादिं जीवादिं कायादिञ्च अभूतमत्थं अज्झारोपेत्वा दिट्ठियो पवत्तन्तीति।
३०.अभिवदन्तीति ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति (म॰ नि॰ २.१८७, २०३, ४२७; म॰ नि॰ ३.२७, २९) अभिनिविसित्वा वदन्ति ‘‘अयं धम्मो, नायं धम्मो’’तिआदिना विवदन्ति। अभिवदनकिरियाय अज्जापि अविच्छेदभावदस्सनत्थं वत्तमानकालवचनं। दिट्ठि एव दिट्ठिगतं ‘‘मुत्तगतं, (म॰ नि॰ २.११९; अ॰ नि॰ ९.११) सङ्खारगत’’न्तिआदीसु (महानि॰ ४१) विय। गन्तब्बाभावतो वा दिट्ठिया गतमत्तं, दिट्ठिया गहणमत्तन्ति अत्थो। दिट्ठिप्पकारो वा दिट्ठिगतं। लोकिया हि विधयुत्तगतपकार-सद्दे समानत्थे इच्छन्ति। एकेकस्मिञ्च ‘‘अत्ता’’ति, ‘‘लोको’’ति च गहणविसेसं उपादाय पञ्ञापनं होतीति आह ‘‘रूपादीसु अञ्ञतरं अत्ता च लोको चाति गहेत्वा’’ति। अमरं निच्चं धुवन्ति सस्सतवेवचनानि। मरणाभावेन वा अमरं, उप्पादाभावेन सब्बथापि अत्थिताय निच्चं, थिरट्ठेन विकाराभावेन धुवं। ‘‘यथाहा’’तिआदिना यथावुत्तमत्थं निद्देसपटिसम्भिदापाळीहि विभावेति। अयञ्च अत्थो ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति, वेदनं, सञ्ञं, सङ्खारे, विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमिस्सा पञ्चविधाय सक्कायदिट्ठिया वसेन वुत्तो। ‘‘रूपवन्तं अत्तान’’न्तिआदिकाय पन पञ्चदसविधाय सक्कायदिट्ठिया वसेन चत्तारो चत्तारो खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञं ‘‘लोको’’ति पञ्ञपेन्तीति अयम्पि अत्थो लब्भति। तथा एकं खन्धं ’’अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञे अत्तनो उपभोगभूतो लोकोति, ससन्ततिपतिते वा खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञे ‘‘लोको’’ति पञ्ञपेन्तीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। एत्थाह – सस्सतो वादो एतेसन्ति कस्मा वुत्तं, ननु तेसं अत्ता लोको च सस्सतोति अधिप्पेतो, न वादो ति? सच्चमेतं, सस्सतसहचरितताय पन ‘‘वादो सस्सतो’’ति वुत्तं यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति। सस्सतो इति वादो एतेसन्ति वा इति-सद्दलोपो दट्ठब्बो। अथ वा सस्सतं वदन्ति ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति अभिनिविस्स वोहरन्तीति सस्सतवादा, सस्सतदिट्ठिनोति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो।
३१.आतापनं किलेसानं विबाधनं पहानं। पदहनं कोसज्जपक्खे पतितुं अदत्वा चित्तस्स उस्सहनं। अनुयोगो यथा समाधि विसेसभागियतं पापुणाति, एवं वीरियस्स बहुलीकरणं। इध उपचारप्पनाचित्तपरिदमनवीरियानं अधिप्पेतत्ता आह ‘‘तिप्पभेदं वीरिय’’न्ति । नप्पमज्जति एतेनाति अप्पमादो, असम्मोसो। सम्मा उपायेन मनसि करोति कम्मट्ठानं एतेनाति सम्मामनसिकारो ञाणन्ति आह ‘‘वीरियञ्च सतिञ्च ञाणञ्चा’’ति। एत्थाति ‘‘आतप्प…पे॰… मनसिकारं अन्वाया’’ति इमस्मिं पाठे। सीलविसुद्धिया सद्धिं चतुन्नं रूपावचरज्झानानं अधिगमनपटिपदा वत्तब्बा, सा पन विसुद्धिमग्गे वित्थारतो वुत्ताति आह ‘‘सङ्खेपत्थो’’ति। ‘‘तथारूप’’न्ति चुद्दसविधेहि चित्तदमनेहि रूपावचरचतुत्थज्झानस्स दमिततं वदति।
समाधानादिअट्ठङ्गसमन्नागतरूपावचरचतुत्थज्झानस्स योगिनो समाधिविजम्भनभूता लोकियाभिञ्ञा झानानुभावो। ‘‘झानादीन’’न्ति इदं झानलाभिस्स विसेसेन झानधम्मा आपाथं आगच्छन्ति, तंमुखेन सेसधम्माति इममत्थं सन्धाय वुत्तं। जनकभावं पटिक्खिपति। सति हि जनकभावे रूपादिधम्मानं विय सुखादिधम्मानं विय, च पच्चयायत्तवुत्तिताय उप्पादवन्तता विञ्ञायति, उप्पादे च सति अवस्सम्भावी निरोधोति अनवकासाव निच्चता सियाति। कूटट्ठ-सद्दो वा लोके अच्चन्तनिच्चे निरुळ्हो दट्ठब्बो। ‘‘एसिकट्ठायिट्ठितो’’ति एतेन यथा एसिका वातप्पहारादीहि न चलति, एवं न केनचि विकारं आपज्जतीति विकाराभावमाह, ‘‘कूटट्ठो’’ति इमिना पन अनिच्चताभावं। विकारोपि विनासोयेवाति आह, ‘‘उभयेनपि लोकस्स विनासाभावं दीपेती’’ति। ‘‘विज्जमानमेवा’’ति एतेन कारणे फलस्स अत्थिभावदस्सनेन अभिब्यत्तिवादं दीपेति। निक्खमतीति च अभिब्यत्तिं गच्छतीति अत्थो। कथं पन विज्जमानोयेव पुब्बे अनभिब्यत्तो अभिब्यत्तिं गच्छतीति? यथा अन्धकारेन पटिच्छन्नो घटो आलोकेन अभिब्यत्तिं गच्छति।
इदमेत्थ विचारेतब्बं – किं करोन्तो आलोको घटं पकासेतीति वुच्चति, यदि घटविसयं बुद्धिं करोन्तो, बुद्धिया अनुप्पन्नाय उप्पत्तिदीपनतो अभिब्यत्तिवादो हायति। अथ घटबुद्धिया आवरणभूतं अन्धकारं विधमन्तो, एवम्पि अभिब्यत्तिवादो हायतियेव। सति हि घटबुद्धिया अन्धकारो कथं तस्सा आवरणं होतीति, यथा घटस्स अभिब्यत्ति न युज्जति, एवं अत्तनोपि। तत्थापि हि यदि इन्द्रियविसयादिसन्निपातेन अनुप्पन्नाय बुद्धिया उप्पत्ति, उप्पत्तिवचनेनेव अभिब्यत्तिवादो हायति, तथा सस्सतवादो। अथ बुद्धिप्पवत्तिया आवरणभूतस्स अन्धकारट्ठानियस्स मोहस्स विधमनेन। सति बुद्धिया कथं मोहो आवरणन्ति, किञ्चि भेदसम्भवतो। न हि अभिब्यञ्जनकानं चन्दसूरियमणिपदीपादीनं भेदेन अभिब्यञ्जितब्बानं घटादीनं भेदो होति, होति च विसयभेदेन बुद्धिभेदोति भिय्योपि अभिब्यत्ति न युज्जतियेव, न चेत्थ वुत्तिकप्पना युत्ता वुत्तिया वुत्तिमतो च अनञ्ञथानुजाननतोति । तेच सत्ता सन्धावन्तीति ये इध मनुस्सभावेन अवट्ठिता, तेयेव देवभावादिउपगमनेन इतो अञ्ञत्थ गच्छन्ति, अञ्ञथा कतस्स कम्मस्स विनासो, अकतस्स च अब्भागमो आपज्जेय्याति अधिप्पायो।
३२-३३.दुतियततियवादानं पठमवादतो नत्थि विसेसो ठपेत्वा कालविसेसन्ति आह ‘‘उपरि वादद्वयेपि एसेव नयो’’ति। यदि एवं कस्मा सस्सतवादो चतुधा विभत्तो, ननु अधिच्चसमुप्पन्निकवादो विय दुविधेनेव विभजितब्बो सियाति आह ‘‘मन्दपञ्ञो हि तित्थियो’’तिआदि।
३४.तक्कयतीति ऊहयति, सस्सतादिआकारेन तस्मिं तस्मिं आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेतीति अत्थो। तक्कोति आकोटनलक्खणो विनिच्छयलक्खणो वा दिट्ठिट्ठानभूतो वितक्को। वीमंसा नाम विचारणा, सा पनेत्थ अत्थतो पञ्ञापतिरूपको लोभसहगतचित्तुप्पादो, मिच्छाभिनिवेसो वा अयोनिसोमनसिकारो, पुब्बभागे वा दिट्ठिविप्फन्दितन्ति दट्ठब्बा। तेनेवाह ‘‘तुलना रुच्चना खमना’’ति। परियाहननं वितक्कस्स आरम्मणऊहनं एवाति आह ‘‘तेन तेन पकारेन तक्केत्वा’’ति। अनुविचरितन्ति वीमंसाय अनुपवत्तितं, वीमंसानुगतेन वा विचारेन अनुमज्जितं। पटि पटि भातीति पटिभानं, यथासमिहिताकारविसेसविभावको चित्तुप्पादो। पटिभानतो जातं पटिभानं, सयं अत्तनो पटिभानं सयं पटिभानं। तेनेवाह ‘‘अत्तनो पटिभानमत्तसञ्जात’’न्ति। मत्त-सद्देन विसेसाधिगमादयो निवत्तेति।
‘‘अनागतेपिएवं भविस्सती’’ति इदं न इधाधिप्पेततक्कीवसेनेव वुत्तं, लाभीतक्किनो एवम्पि सम्भवतीति सम्भवदस्सनवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं। यं किञ्चि अत्तना पटिलद्धं रूपादि सुखादि च इध लब्भतीति लाभो, न झानादिविसेसो। ‘‘एवं सति इदं होती’’ति अनिच्चेसु भावेसु अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदेतीति आपज्जति, तथा च सति कतस्स विनासो, अकतस्स च अब्भागमो सिया। निच्चेसु पन भावेसु यो करोति, सो पटिसंवेदेतीति न दोसो आपज्जतीति तक्किकस्स युत्तिगवेसनाकारं दस्सेति।
तक्कमत्तेनेवाति आगमाधिगमादीनं अनुस्सवादीनञ्च अभावा सुद्धतक्केनेव। ननु च विसेसलाभिनोपि सस्सतवादिनो अत्तनो विसेसाधिगमहेतु अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु दससु संवट्टविवट्टेसु चत्तालीसाय संवट्टविवट्टेसु यथानुभूतं अत्तनो सन्तानं तप्पटिबद्धञ्च ‘‘अत्ता, लोको’’ति च अनुस्सरित्वा ततो पुरिमपुरिमतरासुपि जातीसु तथाभूतस्स अत्थितानुवितक्कनमुखेन सब्बेसम्पि सत्तानं तथाभावानुवितक्कनवसेनेव सस्सताभिनिवेसिनो जाता, एवञ्च सति सब्बोपि सस्सतवादी अनुस्सुतिजातिस्सरतक्किका विय अत्तनो उपलद्धवत्थुनिबन्धनेन तक्कनेन पवत्तवादत्ता तक्कीपक्खेयेव तिट्ठेय्य, अवस्सञ्च वुत्तप्पकारं तक्कनमिच्छितब्बं , अञ्ञथा विसेसलाभी सस्सतवादी एकच्चसस्सतिकपक्खं, अधिच्चसमुप्पन्निकपक्खं वा भजेय्याति ? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं, यस्मा विसेसलाभीनं खन्धसन्तानस्स दीघदीघतरदीघतमकालानुस्सरणं सस्सतग्गाहस्स असाधारणकारणं। तथा हि ‘‘अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि। इमिनामहमेतं जानामी’’ति अनुस्सरणमेव पधानकारणभावेन दस्सितं। यं पन तस्स ‘‘इमिनामहमेतं जानामी’’ति पवत्तं तक्कनं, न तं इध पधानं अनुस्सरणं पति तस्स अप्पधानभूतत्ता। यदि एवं अनुस्सवादीनम्पि पधानभावो आपज्जतीति चे? न, तेसं सच्छिकिरियाय अभावेन तक्कपधानत्ता, पधानकारणेन च निद्देसो निरुळ्हो सासने लोके च यथा ‘‘चक्खुविञ्ञाणं, यवङ्कुरो’’ति च।
अथ वा विसेसाधिगमनिबन्धनरहितस्स तक्कनस्स विसुं सस्सतग्गाहे कारणभावदस्सनत्थं विसेसाधिगमो विसुं सस्सतग्गाहकारणं वत्तब्बो , सो च मन्दमज्झतिक्खपञ्ञावसेन तिविधोति भगवता सब्बतक्किनो तक्कीभावसामञ्ञेन एकज्झं गहेत्वा चतुधा ववत्थापितो सस्सतवादो। यदिपि अनुस्सवादिवसेन तक्किकानं विय मन्दपञ्ञादीनम्पि हीनादिवसेन अनेकभेदसब्भावतो विसेसलाभीनम्पि बहुधा भेदो सम्भवति, सब्बे पन विसेसलाभिनो मन्दपञ्ञादिवसेन तयो रासी कत्वा तत्थ उक्कट्ठवसेन अनेकजातिसतसहस्सदससंवट्टविवट्टचत्तारीससंवट्टविवट्टानुस्सरणेन अयं विभागो वुत्तो। तीसुपि रासीसु ये हीनमज्झपञ्ञा, ते वुत्तपरिच्छेदतो ऊनकमेव अनुस्सरन्ति। ये पन तत्थ उक्कट्ठपञ्ञा, ते वुत्तपरिच्छेदं अतिक्कमित्वा नानुस्सरन्तीति एवं पनायं देसना। तस्मा अञ्ञतरभेदसङ्गहवसेनेव भगवता चत्तारिट्ठानानि विभत्तानीति ववत्थिता सस्सतवादीनं चतुब्बिधता। न हि इध सावसेसं धम्मं देसेति धम्मराजा।
३५.‘‘अञ्ञतरेना’’ति एतस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘एकेना’’ति वुत्तं। वा-सद्दस्स पन अनियमत्थतं दस्सेतुं ‘‘द्वीहि वा तीहि वा’’ति वुत्तं। तेन चतूसु ठानेसु यथारहं एकच्चं एकच्चस्स पञ्ञापने सहकारीकारणन्ति दस्सेति। किं पनेतानि वत्थूनि अभिनिवेसस्स हेतु, उदाहु पतिट्ठापनस्स। किञ्चेत्थ यदि ताव अभिनिवेसस्स, कस्मा अनुस्सरणतक्कनानियेव गहितानि, न सञ्ञाविपल्लासादयो। तथाहि विपरीतसञ्ञा अयोनिसोमनसिकारअसप्पुरिसूपनिस्सयअसद्धम्मस्सवनादीनि मिच्छादिट्ठिया पवत्तनट्ठानानि। अथ पतिट्ठापनस्स अधिगमयुत्तियो विय आगमोपि वत्थुभावेन वत्तब्बो, उभयत्थापि ‘‘नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनं न युज्जतीति? न। कस्मा? अभिनिवेसपक्खे ताव अयं दिट्ठिगतिको असप्पुरिसूपनिस्सयअसद्धम्मस्सवनेहि अयोनिसो उम्मुज्जित्वा विपल्लाससञ्ञो रूपादिधम्मानं खणे खणे भिज्जनसभावस्स अनवबोधतो धम्मयुत्तिं अतिधावन्तो एकत्तनयं मिच्छा गहेत्वा यथावुत्तानुस्सरणतक्केहि खन्धेसु ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति (दी॰ नि॰ १.३१) अभिनिवेसं जनेसि। इति आसन्नकारणत्ता, पधानकारणत्ता, तग्गहणेनेव च इतरेसम्पि गहितत्ता अनुस्सरणतक्कनानियेव इध गहितानि। पतिट्ठापनपक्खे पन आगमोपि युत्तिपक्खेयेव ठितो विसेसतो बाहिरकानं तक्कगाहिभावतोति अनुस्सरणतक्कनानियेव दिट्ठिया वत्थुभावेन गहितानि। किञ्च भिय्यो दुविधं लक्खणं परमत्थधम्मानं सभावलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्चाति। तत्थ सभावलक्खणावबोधो पच्चक्खञाणं, सामञ्ञलक्खणावबोधो अनुमानञाणं, आगमो च सुतमयाय पञ्ञाय साधनतो अनुमानञाणमेव आवहति, सुतानं पन धम्मानं आकारपरिवितक्कनेन निज्झानक्खन्तियं ठितो चिन्तामयं पञ्ञं निब्बत्तेत्वा अनुक्कमेन भावनाय पच्चक्खञाणं अधिगच्छतीति एवं आगमोपि तक्कविसयं नातिक्कमतीति तग्गहणेन गहितोवाति वेदितब्बो। सो अट्ठकथायं अनुस्सुतितक्कग्गहणेन विभावितोति युत्तं एविदं ‘‘नत्थि इतो बहिद्धा’’ति। ‘‘अनेकविहितानि अधिवुत्तिपदानि अभिवदन्ति, सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति (दी॰ नि॰ १.३०) च वचनतो पतिट्ठापनवत्थूनि इधाधिप्पेतानीति दट्ठब्बं।
३६.दिट्ठियेव दिट्ठिट्ठानं परमवज्जताय अनेकविहितानं अनत्थानं हेतुभावतो। यथाह ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं भिक्खवे वज्जं वदामी’’ति (अ॰ नि॰ १.३१०) ‘‘यथाहा’’तिआदिना पटिसम्भिदापाळिया (पटि॰ म॰ १.१२४) दिट्ठिया ठानविभागं दस्सेति। तत्थ खन्धापि दिट्ठिट्ठानं आरम्मणट्ठेन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदि (सं॰ नि॰ ३.८१, ३४५) वचनतो। अविज्जापि दिट्ठिट्ठानं उपनिस्सयादिभावेन पवत्तनतो। यथाह ‘‘अस्सुतवा भिक्खवे पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो’’तिआदि (म॰ नि॰ १.२; पटि॰ म॰ १.१३०)। फस्सोपि दिट्ठिट्ठानं। यथा चाह ‘‘तदपि फस्सपच्चया, (दी॰ नि॰ १.११८ आदयो) फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्ती’’ति (दी॰ नि॰ १.१४४) च । सञ्ञापि दिट्ठिट्ठानं। वुत्तञ्चेतं ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा, (सु॰ नि॰ ८८०; महानि॰ १०९) पथवितो सञ्ञत्वा’’ति (म॰ नि॰ १.२) च आदि। वितक्कोपि दिट्ठिट्ठानं। वुत्तम्पि चेतं ‘‘तक्कञ्च दिट्ठीसु पकप्पयित्वा, सच्चं मुसाति द्वयधम्ममाहू’’ति (सु॰ नि॰ ८९२) ‘‘तक्की होति वीमंसी’’ति (दी॰ नि॰ १.३४) च आदि। अयोनिसोमनसिकारोपि दिट्ठिट्ठानं। तेनाह भगवा ‘‘तस्स एवं अयोनिसो मनसि करोतो छन्नं दिट्ठीनं अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जति। ‘अत्थि मे अत्ता’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जती’’तिआदि (म॰ नि॰ १.१९)। समुट्ठाति एतेनाति समुट्ठानं समुट्ठानभावो समुट्ठानट्ठो। पवत्तिताति परसन्तानेसु उप्पादिता। परिनिट्ठापिताति अभिनिवेसस्स परियोसानं मत्थकं पापिताति अत्थो। ‘‘आरम्मणवसेना’’ति अट्ठसु दिट्ठिट्ठानेसु खन्धे सन्धायाह। पवत्तनवसेनाति अविज्जादयो। आसेवनवसेनाति पापमित्तपरतोघोसादीनम्पि सेवनं लब्भतियेव। अथ वा एवंगतिकाति एवंगमना, एवंनिट्ठाति अत्थो। इदं वुत्तं होति – इमे दिट्ठिसङ्खाता दिट्ठिट्ठाना एवं परमत्थतो असन्तं अत्तानं सस्सतभावञ्चस्स अज्झारोपेत्वा गहिता, परामट्ठा च बाललपना याव पण्डिता न समनुयुञ्जन्ति, ताव गच्छन्ति पवत्तन्ति। पण्डितेहि समनुयुञ्जियमाना पन अनवट्ठितवत्थुका अविमद्दक्खमा सूरियुग्गमने उस्सावबिन्दू विय खज्जोपनका विय च भिज्जन्ति विनस्सन्ति चाति।
तत्थायं अनुयुञ्जने सङ्खेपकथा – यदि हि परेन परिकप्पितो अत्ता लोको वा सस्सतो सिया, तस्स निब्बिकारताय पुरिमरूपाविजहनतो कस्सचि विसेसाधानस्स कातुं असक्कुणेय्यताय अहिततो निवत्तनत्थं, हिते च पटिपत्तिअत्थं उपदेसो एव निप्पयोजनो सिया सस्सतवादिनो, कथं वा सो उपदेसो पवत्तीयति विकाराभावतो, एवञ्च अत्तनो अजटाकासस्स विय दानादिकिरिया हिंसादिकिरिया च न सम्भवति। तथा सुखस्स दुक्खस्स अनुभवननिबन्धो एव सस्सतवादिनो न युज्जति कम्मबद्धाभावतो, जातिआदीनञ्च असम्भवतो कुतो विमोक्खो, अथ पन धम्ममत्तं तस्स उप्पज्जति चेव विनस्सति च, यस्स वसेनायं किरियादिवोहारोति वदेय्य, एवम्पि पुरिमरूपाविजहनेन अवट्ठितस्स अत्तनो धम्ममत्तन्ति न सक्का सम्भावेतुं, ते वा पनस्स धम्मा अवत्थाभूता अञ्ञे वा सियुं अनञ्ञे वा। यदि अञ्ञे, न ताहि तस्स उप्पन्नाहिपि कोचि विसेसो अत्थि। याहि करोति पटिसंवेदेति चवति उपपज्जति चाति इच्छितं, तस्मा तदवत्थो एव यथावुत्तदोसो। किञ्च धम्मकप्पनापि निरत्थिका सिया, अथानञ्ञे उप्पादविनासवन्तीहि अवत्थाहि अनञ्ञस्स अत्तनो तासं विय उप्पादविनाससब्भावतो कुतो निच्चतावकासो, तासम्पि वा अत्तनो विय निच्चताति बन्धविमोक्खानं असम्भवो एवाति न युज्जतियेव सस्सतवादो। न चेत्थ कोचि वादी धम्मानं सस्सतभावे परिसुद्धं युत्तिं वत्तुं समत्थो, युत्तिरहितञ्च वचनं न पण्डितानं चित्तं आराधेतीति। तेन वुत्तं ‘‘याव पण्डिता न समनुयुञ्जन्ति, ताव गच्छन्ति पवत्तन्ती’’ति। कम्मवसेन अभिमुखो सम्परेति एत्थाति अभिसम्परायो, परोलोको।
एकच्चसस्सतवादवण्णना
३८.सत्तेसु सङ्खारेसु च एकच्चं सस्सतं एतस्साति एकच्चसस्सतो, एकच्चसस्सतवादो। सो एतेसं अत्थीति एकच्चसस्सतिका। ते पन यस्मा एकच्चसस्सतो वादो दिट्ठि एतेसन्ति एकच्चसस्सतवादा नाम होन्ति, तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘एकच्चसस्सतवादा’’ति। इमिना नयेन एकच्चअसस्सतिका दिपदस्सपि अत्थो वेदितब्बो। ननु च ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति वुत्ते तदञ्ञस्स एकच्चस्स असस्सततासन्निट्ठानं सिद्धमेव होतीति? सच्चं सिद्धमेव होति अत्थतो, न पन सद्दतो। तस्मा सुपाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘एकच्चअसस्सतिका’’ति वुत्तं। न हि इध सावसेसं कत्वा धम्मं देसेति धम्मस्सामी। इधाति ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति इमस्मिं पदे। गहिताति वुत्ता, तथा चेव अत्थो दस्सितो। इधाति वा इमिस्सा देसनाय। तथा हि पुरिमका तयो वादा सत्तवसेन, चतुत्थो सङ्खारवसेन विभत्तो। ‘‘सङ्खारेकच्चसस्सतिका’’ति इदं तेहि सस्सतभावेन गय्हमानानं धम्मानं याथावसभावदस्सनवसेन वुत्तं, न पनेकच्चसस्सतिकमतदस्सनवसेन। तस्स हि सस्सताभिमतं असङ्खतमेवाति लद्धि। तेनेवाह ‘‘चित्तन्ति वा…पे॰… ठस्सती’’ति। न हि यस्स भावस्स पच्चयेहि अभिसङ्खतभावं पटिजानाति, तस्सेव निच्चधुवादिभावो अनुम्मत्तकेन सक्का पटिञ्ञातुं। एतेन ‘‘उप्पादवयधुवतायुत्तभावा सिया निच्चा, सिया अनिच्चा सिया न वत्तब्बा’’तिआदिना पवत्तस्स सत्तभङ्गवादस्स अयुत्तता विभाविता होति।
तत्थायं अयुत्तताविभावना – यदि ‘‘येन सभावेन यो धम्मो अत्थीति वुच्चति, तेनेव सभावेन सो धम्मो नत्थी’’तिआदिना वुच्चेय्य, सिया अनेकन्तवादो। अथ अञ्ञेन, सिया न अनेकन्तवादो। न चेत्थ देसन्तरादिसम्बन्धभावो युत्तो वत्तुं तस्स सब्बलोकसिद्धत्ता, विवादाभावतो । ये पन वदन्ति ‘‘यथा सुवण्णघटेन मकुटे कते घटभावो नस्सति, मकुटभावो उप्पज्जति, सुवण्णभावो तिट्ठतियेव, एवं सब्बभावानं कोचि धम्मो नस्सति, कोचि धम्मो उप्पज्जति, सभावो पन तिट्ठती’’ति। ते वत्तब्बा ‘‘किं तं सुवण्णं, यं घटे मकुटे च अवट्ठितं, यदि रूपादि, सो सद्दो विय अनिच्चो। अथ रूपादि समूहो, समूहो नाम सम्मुतिमत्तं। न तस्स अत्थिता नत्थिता निच्चता वा लब्भती’’ति अनेकन्तवादो न सिया। धम्मानञ्च धम्मिनो अञ्ञथानञ्ञथासु दोसो वुत्तोयेव सस्सतवादविचारणायं। तस्मा सो तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। अपिच निच्चानिच्चनवत्तब्बरूपो अत्ता लोको च परमत्थतो विज्जमानतापटिजाननतो यथा निच्चादीनं अञ्ञतरं रूपं, यथा वा दीपादयो। न हि दीपादीनं उदयब्बयसभावानं निच्चानिच्चनवत्तब्बसभावता सक्का विञ्ञातुं, जीवस्स निच्चादीसु अञ्ञतरं रूपं वियाति एवं सत्तभङ्गस्स विय सेसभङ्गानम्पि असम्भवोयेवाति सत्तभङ्गवादस्स अयुत्तता वेदितब्बा।
एत्थ च ‘‘इस्सरो निच्चो, अञ्ञे सत्ता अनिच्चा’’ति एवं पवत्तवादा सत्तेकच्चसस्सतिका सेय्यथापि इस्सरवादा। ‘‘परमाणवो निच्चा धुवा, अणुकादयो अनिच्चा’’ति एवं पवत्तवादा सङ्खारेकच्चसस्सतिका सेय्यथापि काणादा। ननु ‘‘एकच्चे धम्मा सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति एतस्मिं वादे चक्खादीनं असस्सततासन्निट्ठानं यथासभावावबोधो एव, तयिदं कथं मिच्छादस्सनन्ति, को वा एवमाह ‘‘चक्खादीनं असस्सतभावसन्निट्ठानं मिच्छादस्सन’’न्ति? असस्सतेसुयेव पन केसञ्चि धम्मानं सस्सतभावाभिनिवेसो इध मिच्छादस्सनं। तेन पन एकवारे पवत्तमानेन चक्खादीनं असस्सतभावावबोधो विदूसितो संसट्ठभावतो विससंसट्ठो विय सप्पिमण्डो सकिच्चकरणासमत्थताय सम्मादस्सनपक्खे ठपेतब्बतं नारहतीति। असस्सतभावेन निच्छितापि वा चक्खुआदयो समारोपितजीवसभावा एव दिट्ठिगतिकेहि गय्हन्तीति तदवबोधस्स मिच्छादस्सनभावो न सक्का निवारेतुं। तेनेवाह ‘‘चक्खुं इतिपि…पे॰… कायो इतिपि अयं मे अत्ता’’तिआदि। एवञ्च कत्वा असङ्खताय सङ्खताय च धातुया वसेन यथाक्कमं ‘‘एकच्चे धम्मा सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति एवं पवत्तो विभज्जवादोपि एकच्चसस्सतवादो आपज्जतीति एवंपकारा चोदना अनवकासा होति अविपरीतधम्मसभावसम्पटिपत्तिभावतो।
३९.दीघस्सकालस्स अतिक्कमेनाति विवट्टविवट्टट्ठायीनं अपगमेन। अनेकत्थत्ता धातूनं सं-सद्देन युत्तो वट्ट-सद्दो विनासवाचीति आह ‘‘विनस्सती’’ति, सङ्खयवसेन वत्ततीति अत्थो। विपत्तिकरमहामेघसमुप्पत्तितो पट्ठाय हि याव अणुसहगतोपि सङ्खारो न होति, ताव लोको संवट्टतीति वुच्चति। लोकोति चेत्थ पथवीआदिभाजनलोको अधिप्पेतो। उपरिब्रह्मलोकेसूति परित्तसुभादीसु रूपीब्रह्मलोकेसु। अग्गिना हि कप्पवुट्ठानं इधाधिप्पेतं बहुलं पवत्तनतो। तेनेवाह भगवा ‘‘आभस्सरसंवत्तनिका होन्ती’’ति। अरूपेसुवाति वा-सद्देन संवट्टमानलोकधातूहि अञ्ञलोकधातूसु वाति विकप्पनं वेदितब्बं। न हि ‘‘सब्बे अपायसत्ता तदा रूपारूपभवेसु उप्पज्जन्ती’’ति सक्का विञ्ञातुं अपायेसु दीघतमायुकानं मनुस्सलोकूपत्तिया असम्भवतो। सतिपि सब्बसत्तानं अभिसङ्खारमनसा निब्बत्तभावे बाहिरपच्चयेहि विना मनसाव निब्बत्तत्ता ‘‘मनोमया’’ति वुच्चन्ति रूपावचरसत्ता। यदि एवं कामभवे ओपपातिकसत्तानम्पि मनोमयभावो आपज्जतीति? नापज्जति अधिचित्तभूतेन अतिसयमनसा निब्बत्तसत्तेसु मनोमयवोहारतोति दस्सन्तो आह ‘‘झानमनेन निब्बत्तत्ता मनोमया’’ति। एवं अरूपावचरसत्तानम्पि मनोमयभावो आपज्जतीति चे? न, तत्थ बाहिरपच्चयेहि निब्बत्तेतब्बतासङ्काय एव अभावतो, ‘‘मनसाव निब्बत्ता’’ति अवधारणासम्भवतो। निरुळ्हो वायं लोके मनोमयवोहारो रूपावचरसत्तेसु। तथा हि ‘‘अन्नमयो पानमयो मनोमयो आनन्दमयो विञ्ञाणमयो’’ति पञ्चधा अत्तानं वेदवादिनो वदन्ति। उच्छेदवादेपि वक्खति ‘‘दिब्बो रूपी मनोमयो’’ति (दी॰ नि॰ १.८६)। सोभना पभा एतेसु सन्तीति सुभा। ‘‘उक्कंसेना’’ति आभस्सरदेवे सन्धायाह, परित्ताभा अप्पमाणाभा पन द्वे चत्तारो च कप्पे तिट्ठन्ति। अट्ठकप्पेति अट्ठ महाकप्पे।
४०.सण्ठातीति सम्पत्तिकरमहामेघसमुप्पत्तितो पट्ठाय पथवीसन्धारकुदकतंसन्धारकवायुमहापथवीआदीनं समुप्पत्तिवसेन ठाति, ‘‘सम्भवति’’ इच्चेव वा अत्थो अनेकत्थत्ता धातूनं। पकतियाति सभावेन, तस्स ‘‘सुञ्ञ’’न्ति इमिना सम्बन्धो। तत्थ कारणमाह ‘‘निब्बत्तसत्तानं नत्थिताया’’ति, अनुप्पन्नत्ताति अत्थो, तेन यथा एकच्चानि विमानानि तत्थ निब्बत्तसत्तानं चुतत्ता सुञ्ञानि होन्ति, न एवमिदन्ति दस्सेति। ब्रह्मपारिसज्जब्रह्मपुरोहितमहाब्रह्मानो ब्रह्मकायिका, तेसं निवासो भूमिपि ‘‘ब्रह्मकायिका’’ति वुत्ता। कम्मं उपनिस्सयवसेन पच्चयो एतिस्साति कम्मपच्चया। अथ वा तत्थ निब्बत्तसत्तानं विपच्चनककम्मस्स सहकारीपच्चयभावतो, कम्मस्स पच्चयाति कम्मपच्चया। उतु समुट्ठानं एतिस्साति उतुसमुट्ठाना। ‘‘कम्मपच्चयउतुसमुट्ठाना’’ति वा पाठो, कम्मसहायो पच्चयो, कम्मस्स वा सहायभूतो पच्चयो कम्मपच्चयो , सोव उतु कम्मपच्चयउतु, सो समुट्ठानं एतिस्साति योजेतब्बं। एत्थाति ‘‘ब्रह्मविमान’’न्ति वुत्ताय ब्रह्मकायिकभूमिया। कथं पणीताय दुतियज्झानभूमियं ठितानं हीनाय पठमज्झानभूमिया उपपत्ति होतीति आह ‘‘अथ सत्तान’’न्तिआदि। ओतरन्तीति उपपज्जनवसेन हेट्ठाभूमिं गच्छन्ति।
अप्पायुकेति यं उळारं पुञ्ञकम्मं कतं, तस्स उप्पज्जनारहविपाकपबन्धतो अप्पपरिमाणायुके। आयुप्पमाणेनेवाति परमायुप्पमाणेनेव। किं पनेतं परमायु नाम, कथं वा तं परिच्छिन्नपमाणन्ति? वुच्चते – यो तेसं तेसं सत्तानं तस्मिं तस्मिं भवविसेसे पुरिमसिद्धभवपत्थनूपनिस्सयवसेन सरीरावयववण्णसण्ठानपमाणादिविसेसा विय तंतंगतिनिकायादीसु येभुय्येन नियतपरिच्छेदो गब्भसेय्यककामावचरदेवरूपावचरसत्तानं सुक्कसोणितउतुभोजनादि उतुआदिपच्चयुप्पन्नपच्चयूपत्थम्भितो विपाकपबन्धस्स ठितिकालनियमो, सो यथासकं खणमत्तावट्ठायीनम्पि अत्तनो सहजातानं रूपारूपधम्मानं ठपनाकारवुत्तिताय पवत्तकानि रूपारूपजीवितिन्द्रियानि यस्मा न केवलं नेसं खणठितिया एव कारणभावेन अनुपालकानि, अथ खो याव भवङ्गुपच्छेदा अनुपबन्धस्स अविच्छेदहेतुभावेनापि, तस्मा आयुहेतुकत्ता कारणूपचारेन आयु, उक्कंसपरिच्छेदवसेन परमायूति च वुच्चति। तं पन देवानं नेरयिकानं उत्तरकुरुकानञ्च नियतपरिच्छेदं, उत्तरकुरुकानं पन एकन्तनियतपरिच्छेदमेव, अवसिट्ठमनुस्सपेततिरच्छानानं पन चिरट्ठितिसंवत्तनिककम्मबहुले काले तंकम्मसहितसन्तानजनितसुक्कसोणितप्पच्चयानं तंमूलकानञ्च चन्दसूरियसमविसमपरिवत्तनादिजनितउतुआहारादिसमविसम पच्चयानं वसेन चिराचिरकालतो अनियतपरिच्छेदं, तस्स च यथा पुरिमसिद्धभवपत्थनावसेन तंतंगतिनिकायादीसु वण्णसण्ठानादिविसेसनियमो सिद्धो दस्सनानुस्सवादीहि, तथा आदितो गहणसिद्धिया। एवं तासु तासु उपपत्तीसु निब्बत्तसत्तानं येभुय्येन समप्पमाणट्ठितिकालं दस्सनानुस्सवेहि लभित्वा तं परमतं अज्झोसाय पवत्तितभवपत्थनावसेन आदितो परिच्छेदनियमो वेदितब्बो। यस्मा पन कम्मं तासु तासु उपपत्तीसु यथा तंतंउपपत्तिनियतवण्णादिनिब्बत्तने समत्थं, एवं नियतायुपरिच्छेदासु उपपत्तीसु परिच्छेदातिक्कमेन विपाकनिब्बत्तने समत्थं न होति, तस्मा वुत्तं ‘‘आयुप्पमाणेनेव चवन्ती’’ति। यस्मा पन उपत्थम्भकसहायेहि अनुपालकप्पच्चयेहि उपादिन्नकक्खन्धानं पवत्तेतब्बाकारो अत्थतो परमायु, तस्स यथावुत्तपरिच्छेदानतिक्कमनतो सतिपि कम्मावसेसे ठानं न सम्भवति, तेन वुत्तं ‘‘अत्तनो पुञ्ञबलेनेव ठातुं न सक्कोती’’ति। कप्पं वाति असङ्ख्येय्यकप्पं वा तस्स उपड्ढं वा उपड्ढकप्पतो ऊनमधिकं वाति विकप्पनत्थो वा-सद्दो।
४१.अनभिरतीति एकविहारेन अनभिरति। सा पन यस्मा अञ्ञेहि समागमिच्छा होति, तेन वुत्तं ‘‘अपरस्सापि सत्तस्स आगमनपत्थना’’ति। पियवत्थुविरहेन पियवत्थुअलाभेन वा चित्तविघातो उक्कण्ठिता, सा अत्थतो दोमनस्सचित्तुप्पादो येवाति आह ‘‘पटिघसम्पयुत्ता’’ति। दीघरत्तं झानरतिया रममानस्स वुत्तप्पकारं अनभिरतिनिमित्तं उप्पन्ना ‘‘मम’’न्ति च ‘‘अह’’न्ति च गहणस्स कारणभूता तण्हादिट्ठियो इध परितस्सना। ता पन चित्तस्स पुरिमावत्थाय चलनं कम्पनन्ति आह ‘‘उब्बिज्जना फन्दना’’ति। तेनेवाह ‘‘तण्हातस्सनापि दिट्ठितस्सनापि वट्टती’’ति। यं पन अत्थुद्धारे ‘‘अहो वत अञ्ञेपि सत्ता इत्थत्तं आगच्छेय्युन्ति अयं तण्हातस्सना नामा’’ति वुत्तं, तं दिट्ठितस्सनाय विसुं उदाहरणं दस्सेन्तेन तण्हातस्सनंयेव ततो निद्धारेत्वा वुत्तं, न पन तत्थ दिट्ठितस्सनाय अभावतोति दट्ठब्बं। तासतस्सना चित्तुत्रासो। भयानकन्ति भेरवारम्मणनिमित्तं बलवभयं। तेन सरीरस्स थद्धभावो छम्भितत्तं भयं संवेगन्ति एत्थ भयन्ति भङ्गानुपस्सनाय चिण्णन्ते सब्बसङ्खारतो भायनवसेन उप्पन्नं भयञाणं। संवेगन्ति सहोत्तप्पञाणं, ओत्तप्पमेव वा। सन्तासन्ति आदीनवनिब्बिदानुपस्सनाहि सङ्खारेहि सन्तस्सनञाणं। सह ब्यायति पवत्तति, दोसं वा छादेतीति सहब्यो, सहायो, तस्स भावं सहब्यतं।
४२.अभिभवित्वा ठितो इमे सत्तेति अधिप्पायो। यस्मा पन सो पासंसभावेन उत्तमभावेन च ‘‘ते सत्ते अभिभवित्वा ठितो’’ति अत्तानं मञ्ञति, तस्मा वुत्तं ‘‘जेट्ठकोहमस्मी’’ति। अञ्ञदत्थु दसोति दस्सने अन्तरायाभाववचनेन, ञेय्यविसेसपरिग्गाहिकभावेन च अनावरणदस्सावितं पटिजानातीति आह ‘‘सब्बं पस्सामीति अत्थो’’ति। भूतभब्यानन्ति अहेसुन्ति भूता, भवन्ति भविस्सन्तीति भब्या, अट्ठकथायं पन वत्तमानकालवसेनेव भब्य-सद्दस्स अत्थो दस्सितो। पठमचित्तक्खणेति पटिसन्धिचित्तक्खणे। किञ्चापि सो ब्रह्मा अनवट्ठितदस्सनत्ता पुथुज्जनस्स पुरिमतरजातिपरिचितम्पि कम्मस्सकतञ्ञाणं विस्सज्जेत्वा विकुब्बनिद्धिवसेन चित्तुप्पत्तिमत्तपटिबद्धेन सत्तनिम्मानेन विपल्लट्ठो ‘‘अहं इस्सरो कत्ता निम्माता’’तिआदिना इस्सरकुत्तदस्सनं पक्खन्दमानो अभिनिविसनवसेनेव पतिट्ठितो, न पतिट्ठापनवसेन ‘‘तस्स एवं होती’’ति वुत्तत्ता, पतिट्ठापनक्कमेनेव पन तस्स सो अभिनिवेसो जातोति दस्सनत्थं ‘‘कारणतो साधेतुकामो’’ति, ‘‘पटिञ्ञं कत्वा’’ति च वुत्तं। तेनाह भगवा ‘‘तं किस्स हेतू’’तिआदि। तत्थ मनोपणिधीति मनसा एव पत्थना, तथा चित्तप्पवत्तिमत्तमेवाति अत्थो, इत्थभावन्ति इदप्पकारतं। यस्मा पन इत्थन्ति ब्रह्मत्तभावो इधाधिप्पेतो, तस्मा ‘‘ब्रह्मभावन्ति अत्थो’’ति वुत्तं। ननु च देवानं उपपत्तिसमनन्तरं ‘‘इमिस्सा नाम गतिया चवित्वा इमिना नाम कम्मुना इधूपपन्ना’’ति पच्चवेक्खणा होतीति? सच्चं होति, सा पन पुरिमजातीसु कम्मस्सकतञ्ञाणे सम्मदेव निविट्ठज्झासयानं। इमे पन सत्ता पुरिमासुपि जातीसु इस्सरकुत्तदस्सनवसेन विनिबन्धाभिनिवेसा अहेसुन्ति दट्ठब्बं। तेन वुत्तं ‘‘इमिना मय’’न्तिआदि।
४३.ईसतीति ईसो, अभिभूति अत्थो। महा ईसो महेसो, सुप्पतिट्ठमहेसताय पन परेहि ‘‘महेसो’’ति अक्खातब्बताय महेसक्खो, अतिसयेन महेसक्खो महेसक्खतरोति वचनत्थो दट्ठब्बो। यस्मा पन सो महेसक्खभावो आधिपतेय्यपरिवारसम्पत्तिया विञ्ञायति, तस्मा ‘‘इस्सरियपरिवारवसेन महायसतरो’’ति वुत्तं।
४४.इधेव आगच्छतीति इमस्मिं मनुस्सलोके एव पटिसन्धिवसेन आगच्छति। यं अञ्ञतरो सत्तोति एत्थ यन्ति निपातमत्तं, करणे वा पच्चत्तनिद्देसो, येन ठानेनाति अत्थो, किरियापरामसनं वा। इत्थत्तं आगच्छतीति एत्थ यदेतं इत्थत्तस्स आगमनं, एतं ठानं विज्जतीति अत्थो। एस नयो ‘‘पब्बजति, चेतोसमाधिं फुसति, पुब्बेनिवासं अनुस्सरती’’ति एतेसुपि पदेसु। ‘‘ठानं खो पनेतं भिक्खवे विज्जति, यं अञ्ञतरो सत्तो’’ति इमञ्हि पदं ‘‘पब्बजती’’तिआदीहि पदेहि पच्चेकं योजेतब्बन्ति।
४५.खिड्डाय पदुस्सन्तीति खिड्डापदोसिनो, खिड्डापदोसिनो एव खिड्डापदोसिका, खिड्डापदोसो वा एतेसं अत्थीति खिड्डापदोसिका। अतिक्कन्तवेलं अतिवेलं, आहारूपभोगकालं अतिक्कमित्वाति अत्थो। मेथुनसम्पयोगेन उप्पज्जनकसुखं केळिहस्ससुखं रतिधम्मो रतिसभावो। आहारन्ति एत्थ को देवानं आहारो, का आहारवेलाति? सब्बेसम्पि कामावचरदेवानं सुधा आहारो, सा हेट्ठिमेहि उपरिमानं पणीततमा होति, तं यथासकं दिवसवसेन दिवसे दिवसे भुञ्जन्ति। केचि पन ‘‘बिळारपदप्पमाणं सुधाहारं भुञ्जन्ति, सो जिव्हाय ठपितमत्तो याव केसग्गनखग्गा कायं फरति, तेसंयेव दिवसवसेन सत्तदिवसे यापनसमत्थो च होती’’ति वदन्ति। ‘‘निरन्तरं खादन्ता पिवन्ता’’ति इदं परिकप्पनवसेन वुत्तं। कम्मजतेजस्स बलवभावो उळारपुञ्ञनिब्बत्तत्ता, उळारगरुसिनिद्धसुधाहारजीरणतो च। करजकायस्स मन्दभावो मुदुसुखुमालभावतो। तेनेव हि भगवा इन्दसालगुहायं पकतिपथवियं सण्ठातुं असक्कोन्तं सक्कं देवराजानं ‘‘ओळारिकं कायं अधिट्ठेही’’ति आह। तेसन्ति मनुस्सानं। वत्थुन्ति करजकायं। केचीति अभयगिरिवासिनो।
४७.मनेनाति इस्सापकतत्ता पदुट्ठेन मनसा। उसूयावसेन मनसोव पदोसो मनोपदोसो, सो एतेसं अत्थि विनासहेतुभूतोति मनोपदोसिकाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। अकुद्धो रक्खतीति कुद्धस्स सो कोधो इतरस्मिं अकुज्झन्ते अनुपादानो एकवारमेव उप्पत्तिया अनासेवनो चावेतुं न सक्कोति उदकन्तं पत्वा अग्गि विय निब्बायति, तस्मा अकुद्धो तं चवनतो रक्खति, उभोसु पन कुद्धेसु भिय्यो भिय्यो अञ्ञमञ्ञम्हि परिवड्ढनवसेन तिखिणसमुदाचारो निस्सयदहनरसो कोधो उप्पज्जमानो हदयवत्थुं निदहन्तो अच्चन्तसुखुमालकरजकायं विनासेति, ततो सकलोपि अत्तभावो अन्तरधायति। तेनाह ‘‘उभोसु पना’’तिआदि । तथा चाह भगवा ‘‘अञ्ञमञ्ञं पदुट्ठचित्ता किलन्तकाया…पे॰… चवन्ती’’ति। धम्मताति धम्मनियामो। सो च तेसं करजकायस्स मन्दताय, तथाउप्पज्जनककोधस्स च बलवताय ठानसो चवनं, तेसं रूपारूपधम्मानं सभावोति अधिप्पायो।
४९.चक्खादीनं भेदं पस्सतीति विरोधिपच्चयसन्निपाते विकारापत्तिदस्सनतो, अन्ते च अदस्सनूपगमनतो विनासं पस्सति ओळारिकत्ता रूपधम्मभेदस्स। पच्चयं दत्वाति अनन्तरपच्चयादिवसेन पच्चयो हुत्वा। ‘‘बलवतर’’न्ति चित्तस्स लहुतरं भेदं सन्धाय वुत्तं। तथा हि एकस्मिं रूपे धरन्तेयेव सोळस चित्तानि भिज्जन्ति। भेदं न पस्सतीति खणे खणे भिज्जन्तम्पि चित्तं परस्स अनन्तरपच्चयभावेनेव भिज्जतीति पुरिमचित्तस्स अभावं पटिच्छादेत्वा विय पच्छिमचित्तस्स उप्पत्तितो भावपक्खो बलवतरो पाकटो च होति, न अभावपक्खोति चित्तस्स विनासं न पस्सति, अयञ्च अत्थो अलातचक्कदस्सनेन सुपाकटो विञ्ञायति। यस्मा पन तक्कीवादी नानत्तनयस्स दूरतरताय एकत्तनयस्सपि मिच्छागहितत्ता ‘‘यदेविदं विञ्ञाणं सब्बदापि एकरूपेन पवत्तति, अयमेव अत्ता निच्चो’’तिआदिना अभिनिवेसं जनेति, तस्मा वुत्तं ‘‘सो तं अपस्सन्तो’’तिआदि।
अन्तानन्तवादवण्णना
५३.अन्तानन्तिकाति एत्थ अमति गच्छति एत्थ सभावो ओसानन्ति अन्तो, मरियादा। तप्पटिसेधेन अनन्तो, अन्तो च अनन्तो च अन्तानन्तो च नेवन्तानानन्तो च अन्तानन्ता सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.१७६; सं॰ नि॰ २.१; उदा॰ १) विय। कस्स पन अन्तानन्तोति? लोकीयति संसारनिस्सरणत्थिकेहि दिट्ठिगतिकेहि, लोकीयन्ति वा एत्थ तेहि पुञ्ञापुञ्ञं तब्बिपाको चाति लोकोति सङ्ख्यं गतस्स अत्तनो। तेनाह भगवा ‘‘अन्तानन्तं लोकस्स पञ्ञपेन्ती’’ति। को पन एसो अत्ताति? झानविसयभूतकसिणनिमित्तं। तत्थ हि अयं दिट्ठिगतिको लोकसञ्ञी। तथा च वुत्तं ‘‘तं लोकोति गहेत्वा’’ति। केचि पन ‘‘झानं तंसम्पयुत्तधम्मा च इध ‘अत्ता , लोको’ति च गहिता’’ति वदन्ति। अन्तानन्तसहचरितवादो अन्तानन्तो, यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति अन्तानन्तसन्निस्सयो वा यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’ति। सो एतेसं अत्थीति अन्तानन्तिका। ते पन यस्मा यथावुत्तनयेन अन्तानन्तो वादो दिट्ठि एतेसन्ति ‘‘अन्तानन्तवादा’’ति वुच्चन्ति। तस्मा अट्ठकथायं ‘‘अन्तानन्तवादा’’ति वत्वा ‘‘अन्तं वा’’तिआदिना अत्थो विभत्तो।
एत्थाह – युत्तं ताव पुरिमानं तिण्णं वादीनं अन्तत्तञ्च अनन्तत्तञ्च अन्तानन्तत्तञ्च आरब्भ पवत्तवादत्ता अन्तानन्तिकत्तं, पच्छिमस्स पन तदुभयपटिसेधनवसेन पवत्तवादत्ता कथ अन्तानन्तिकत्तन्ति? तदुभयपटिसेधनवसेन पवत्तवादत्ता एव। यस्मा अन्तानन्तपटिसेधवादोपि अन्तानन्तविसयो एव तं आरब्भ पवत्तत्ता। एतदत्थंयेव हि सन्धाय अट्ठकथायं ‘‘आरब्भ पवत्तवादा’’ति वुत्तं। अथ वा यथा ततियवादे देसभेदवसेन एकस्सेव अन्तवन्तता अनन्तता च सम्भवति, एवं तक्कीवादेपि कालभेदवसेन उभयसम्भवतो अञ्ञमञ्ञपटिसेधेन उभयञ्ञेव वुच्चति। कथं? अन्तवन्ततापटिसेधेन हि अनन्तता वुच्चति, अनन्ततापटिसेधेन च अन्तवन्तता, अन्तानन्तानञ्च न ततियवादभावो कालभेदस्स अधिप्पेतत्ता। इदं वुत्तं होति – यस्मा अयं लोकसञ्ञितो अत्ता अधिगतविसेसेहि महेसीहि अनन्तो कदाचि सक्खिदिट्ठोति अनुसुय्यति, तस्मा नेवन्तवा। यस्मा पन तेहियेव कदाचि अन्तवा सक्खिदिट्ठोति अनुसुय्यति, तस्मा न पन अनन्तोति। यथा च अनुस्सुतितक्कीवसेन, एवं जातिस्सरतक्की आदीनञ्च वसेन यथासम्भवं योजेतब्बं। अयञ्हि तक्किको अवड्ढितभावपुब्बकत्ता पटिभागनिमित्तानं वड्ढितभावस्स वड्ढितकालवसेन अप्पच्चक्खकारिताय अनुस्सवादिमत्ते ठत्वा ‘‘नेवन्तवा’’ति पटिक्खिपति। अवड्ढितकालवसेन पन ‘‘न पनानन्तो’’ति, न पन अन्ततानन्ततानं अच्चन्तमभावेन यथा तं ‘‘नेवसञ्ञिनासञ्ञी’’ति। पुरिमवादत्तयपटिक्खेपो च अत्तना यथाधिप्पेतप्पकारविलक्खणताय तेसं, अवस्सञ्चेतं एवं विञ्ञातब्बं, अञ्ञथा विक्खेपपक्खंयेव भजेय्य चतुत्थवादो। न हि अन्तताअनन्ततातदुभयविनिमुत्तो अत्तनो पकारो अत्थि, तक्कीवादी च युत्तिमग्गको, कालभेदवसेन च तदुभयं एकस्मिम्पि न न युज्जतीति।
केचि पन यदि पनायं अत्ता अन्तवा सिया, दूरदेसे उपपज्जनानुस्सरणादि किच्चनिप्फत्ति न सिया। अथ अनन्तो, इध ठितस्स देवलोकनिरयादीसु सुखदुक्खानुभवनम्पि सिया। सचे पन अन्तवा च अनन्तो च, तदुभयदोससमायोगो। तस्मा ‘‘अन्तवा, अनन्तो’’ति च अब्याकरणीयो अत्ताति एवं तक्कनवसेन चतुत्थवादप्पवत्तिं वण्णेन्ति। एवम्पि युत्तं ताव पच्छिमवादीद्वयस्स अन्तानन्तिकत्तं अन्तानन्तानं वसेन उभयविसयत्ता तेसं वादस्स। पुरिमवादीद्वयस्स पन कथं विसुं अन्तानन्तिकत्तन्ति? उपचारवुत्तिया। समुदितेसु हि अन्तानन्तवादीसु पवत्तमानो अन्तानन्तिक-सद्दो तत्थ निरुळ्हताय पच्चेकम्पि अन्तानन्तिकवादीसु पवत्तति, यथा अरूपज्झानेसु पच्चेकं अट्ठविमोक्खपरियायो, यथा च लोके सत्तासयोति। अथ वा अभिनिवेसतो पुरिमकालप्पवत्तिवसेन अयं तत्थ वोहारो कतो। तेसञ्हि दिट्ठिगतिकानं तथारूपचेतोसमाधिसमधिगमतो पुब्बकालं ‘‘अन्तवा नु अयं लोको, अनन्तो नू’’ति उभयाकारावलम्बिनो परिवितक्कस्स वसेन निरुळ्हो अन्तानन्तिकभावो विसेसलाभेन तत्थ उप्पन्नेपि एकंसग्गाहे पुरिमसिद्धरुळ्हिया वोहरीयतीति।
५४-६०.वुत्तनयेनाति ‘‘तक्कयतीति तक्की’’तिआदिना (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.३४) सद्दतो, ‘‘चतुब्बिधो तक्की’’तिआदिना (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.३४) अत्थतो च सस्सतवादे वुत्तविधिना। दिट्ठपुब्बानुसारेनाति दस्सनभूतेन विञ्ञाणेन उपलद्धपुब्बस्स अन्तवन्तादिनो अनुस्सरणेन। एवञ्च कत्वा अनुस्सुतितक्कीसुद्धतक्कीनम्पि इध सङ्गहो सिद्धो होति। अथ वा दिट्ठग्गहणेनेव ‘‘नच्चगीतवादितविसूकदस्सना’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १०, १९४) विय सुतादीनम्पि गहितता वेदितब्बा। ‘‘अन्तवा’’तिआदिना इच्छितस्स अत्तनो सब्बदा भावपरामसनवसेनेव इमेसं वादानं पवत्तनतो सस्सतदिट्ठिसङ्गहो दट्ठब्बो। तथा हि वक्खति ‘‘सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ ९७-९८)।
अमराविक्खेपवादवण्णना
६१.न मरतीति न उच्छिज्जति। ‘‘एवम्पि मे नो’’तिआदिना विविधो नानप्पकारो खेपो परेन परवादीनं खिपनं विक्खेपो। अमराय दिट्ठिया वाचाय च विक्खिपन्तीति वा अमराविक्खेपिनो। अमराविक्खेपिनो एव अमराविक्खेपिका। इतो चितो च सन्धावति एकस्मिं सभावे अनवट्ठानतो। अमरा विय विक्खिपन्तीति वा पुरिमनयेनेव सद्दत्थो दट्ठब्बो।
६२.विक्खेपवादिनो उत्तरिमनुस्सधम्मे, अकुसलधम्मेपि सभावभेदवसेनेव ञातुं ञाणबलं नत्थीति कुसलाकुसलपदानं कुसलाकुसलकम्मपथवसेनेव अत्थो। पठमनयवसेनेव अपरियन्तविक्खेपताय अमराविक्खेपं विभावेतुं ‘‘एवन्तिपि मे नोति अनियमितविक्खेपो’’ति वुत्तं। तत्थ अनियमितविक्खेपोति सस्सतादीसु एकस्मिम्पि पकारे अट्ठत्वा विक्खेपकरणं, परवादिना यस्मिं किस्मिञ्चि पुच्छिते पकारे तस्स पटिक्खेपोति अत्थो। दुतियनयवसेन अमरासदिसाय अमराय विक्खेपं दस्सेतुं ‘‘इदं कुसलन्ति वा पुट्ठो’’तिआदिमाह। अथ वा ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना अनियमतोव सस्सतेकच्चसस्सतुच्छेदतक्कीवादानं पटिसेधनेन तं तं वादं पटिक्खिपतेव अपरियन्तविक्खेपवादत्ता अमराविक्खेपिनो। अत्तना पन अनवट्ठितवादत्ता न किस्मिञ्चि पक्खे अवतिट्ठतीति आह ‘‘सयं पन…पे॰… ब्याकरोती’’ति। इदानि कुसलादीनं अब्याकरणेन तमेव अनवट्ठानं विभावेति ‘‘इदं कुसलन्ति वा पुट्ठो’’तिआदिना। तेनेवाह ‘‘एकस्मिम्पि पक्खे न तिट्ठती’’ति।
६३.कुसलाकुसलं यथाभूतं अप्पजानन्तोपि येसमहं समयेन कुसलमेव ‘‘कुसल’’न्ति, अकुसलमेव च ‘‘अकुसल’’न्ति ब्याकरेय्यं, तेसु तथा ब्याकरणहेतु ‘‘अहो वत रे पण्डितो’’ति सक्कारसम्मानं करोन्तेसु मम छन्दो वा रागो वा अस्साति एवम्पेत्थ अत्थो सम्भवति। दोसो वा पटिघो वाति एत्थ वुत्तविपरियायेन योजेतब्बं। अट्ठकथायं पन अत्तनो पण्डितभावविसयानं रागादीनं वसेन योजना कता। ‘‘छन्दरागद्वयं उपादान’’न्ति अभिधम्मनयेन वुत्तं। अभिधम्मे हि तण्हादिट्ठियोव ‘‘उपादान’’न्ति आगता, सुत्तन्ते पन दोसोपि ‘‘उपादान’’न्ति वुत्तो ‘‘कोधुपादानविनिबन्धा विघातं आपज्जन्ती’’तिआदीसु। तेन वुत्तं ‘‘उभयम्पि वा दळ्हग्गहणवसेन उपादान’’न्ति । दळ्हग्गहणं अमुञ्चनं। पटिघोपि हि उपनाहादिवसेन पवत्तो आरम्मणं न मुञ्चति। विहननं हिंसनं विबाधनं। रागोपि हि परिळाहवसेन सारद्धवुत्तिताय निस्सयं विबाधतीति। विनासेतुकामताय आरम्मणं गण्हातीति सम्बन्धो।
६४.पण्डिच्चेनाति पञ्ञाय। येन हि धम्मेन युत्तो ‘‘पण्डितो’’ति वुच्चति, सो धम्मो पण्डिच्चं, तेन सुतचिन्तामयं पञ्ञं दस्सेति, न पाकतिककम्मनिब्बत्तं साभाविकपञ्ञं। कत-सद्दस्स किरियासामञ्ञवाचकत्ता ‘‘कतविज्जो’’तिआदीसु विय कत-सद्दो ञाणानुयुत्ततं वदतीति आह ‘‘विञ्ञातपरप्पवादा’’ति। सत्तधा भिन्नस्स वालग्गस्स अंसुकोटिवेधको ‘‘वालवेधी’’ति अधिप्पेतो।
६५-६.एत्थ च किञ्चापि पुरिमानम्पि तिण्णं कुसलादिधम्मसभावानवबोधतो अत्थेव मन्दभावो, तेसं पन अत्तनो कुसलादिधम्मानवबोधस्स अवबोधविसेसो अत्थि, तदभावा पच्छिमोयेव मन्दमोमूहभावेन वुत्तो। ननु च पच्छिमस्सापि ‘‘अत्थि परोलोको’ति इति चे मे अस्स, ‘अत्थि परोलोको’ति इति ते नं ब्याकरेय्यं, एवन्तिपि मे नो’’तिआदि (दी॰ नि॰ १.६५) वचनतो अत्तनो धम्मानवबोधस्स अवबोधो अत्थियेवाति? किञ्चापि अत्थि, न तस्स पुरिमानं विय अपरिञ्ञातधम्मब्याकरणनिबन्धनमुसावादादिभयपरिजिगुच्छनकारो अत्थि, अथ खो महामूळ्होयेव। अथ वा ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना पुच्छाय विक्खेपकरणत्थं ‘‘अत्थि परोलोको’ति इति चे मं पुच्छसी’’ति पुच्छाठपनमेव तेन दस्सीयति, न अत्तनो धम्मानवबोधोति अयमेव विसेसेन ‘‘मन्दो चेव मोमूहो चा’’ति वुत्तो। तेनेव हि तथावादिनं सञ्जयं बेलट्ठपुत्तं आरब्भ ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बमन्दो सब्बमूळ्हो’’ति (दी॰ नि॰ १.१८१) वुत्तं। तत्थ ‘‘अत्थि परोलोको’’ति सस्सतदस्सनवसेन सम्मादिट्ठिवसेन वा पुच्छा। ‘‘नत्थि परोलोको’’ति नत्थिकदस्सनवसेन सम्मादस्सनवसेन वा पुच्छा। ‘‘अत्थि च नत्थि च परोलोको’’ति उच्छेददस्सनवसेन सम्मादिट्ठिवसेन एव वा पुच्छा। ‘‘नेव अत्थि न नत्थि परोलोको’’ति वुत्तप्पकारत्तयपटिक्खेपे सति पकारन्तरस्स असम्भवतो अत्थितानत्थिताहि नवत्तब्बाकारो परोलोकोति विक्खेपञ्ञेव पुरेक्खारेन सम्मादिट्ठिवसेन वा पुच्छा। सेसचतुक्कत्तयेपि वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो। पुञ्ञसङ्खारत्तिको विय हि कायसङ्खारत्तिकेन पुरिमचतुक्कसङ्गहितो एव अत्थो। सेसचतुक्कत्तयेन अत्तपरामासपुञ्ञादि फलताचोदनानयेन सङ्गहितोति।
अमराविक्खेपिको सस्सतादीनं अत्तनो अरुच्चनताय सब्बत्थ ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना विक्खेपञ्ञेव करोति। तत्थ ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदि तत्थ तत्थ पुच्छिताकारपटिसेधनवसेन विक्खिपनाकारदस्सनं। ननु च विक्खेपवादिनो विक्खेपपक्खस्स अनुजाननं विक्खेपपक्खे अवट्ठानं युत्तरूपन्ति? न, तत्थापि तस्स सम्मूळ्हत्ता, पटिक्खेपवसेनेव च विक्खेपवादस्स पवत्तनतो। तथा हि सञ्चयो बेलट्ठपुत्तो रञ्ञा अजातसत्तुना सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं पुट्ठो परलोकत्तिकादीनं पटिसेधनमुखेन विक्खेपं ब्याकासि।
एत्थाह – ननु चायं सब्बोपि अमराविक्खेपिको कुसलादयो धम्मे, परलोकत्तिकादीनि च यथाभूतं अनवबुज्झमानो तत्थ तत्थ पञ्हं पुट्ठो पुच्छाय विक्खेपनमत्तं आपज्जति, तस्स कथं दिट्ठिगतिकभावो। न हि अवत्तुकामस्स विय पुच्छितमत्थमजानन्तस्स विक्खेपकरणमत्तेन दिट्ठिगतिकता युत्ताति? वुच्चते – न हेव खो पुच्छाय विक्खेपकरणमत्तेन तस्स दिट्ठिगतिकता, अथ खो मिच्छाभिनिवेसवसेन। सस्सताभिनिवेसेन मिच्छाभिनिविट्ठोयेव हि पुग्गलो मन्दबुद्धिताय कुसलादिधम्मे परलोकत्तिकादीनि च याथावतो अप्पटिपज्जमानो अत्तना अविञ्ञातस्स अत्थस्स परं विञ्ञापेतुं असक्कुणेय्यताय मुसावादादिभयेन च विक्खेपं आपज्जतीति। तथा हि वक्खति ‘‘यासं सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.९७-९८) अथ वा पुञ्ञपापानं तब्बिपाकानञ्च अनवबोधेन असद्दहनेन च तब्बिसयाय पुच्छाय विक्खेपकरणंयेव सुन्दरन्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अभिनिविसन्तस्स उप्पन्ना विसुंयेवेसा एका दिट्ठि सत्तभङ्गदिट्ठि वियाति दट्ठब्बं। तथा च वुत्तं ‘‘परियन्तरहिता दिट्ठिगतिकस्स दिट्ठि चेव वाचा चा’’ति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.६१)। कथं पनस्सा सस्सतदिट्ठिसङ्गहो? उच्छेदवसेन अनभिनिवेसतो। नत्थि कोचि धम्मानं यथाभूतवेदी विवादबहुलत्ता लोकस्स, ‘‘एवमेव’’न्ति पन सद्दन्तरेन ‘‘धम्मनिज्झानना अनादिकालिका लोके’’ति गाहवसेन सस्सतलेसोपेत्थ लब्भतियेव।
अधिच्चसमुप्पन्नवादवण्णना
६७.अधिच्च यदिच्छकं यं किञ्चि कारणं, कस्सचि वुद्धिपुब्बं वा विना समुप्पन्नोति अत्तलोकसञ्ञितानं खन्धानं अधिच्चुप्पत्तिआकारारम्मणं दस्सनं तदाकारसन्निस्सयेन पवत्तितो, तदाकारसहचरितताय च ‘‘अधिच्चसमुप्पन्न’’न्ति वुच्चति यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ति, कुन्ता पचरन्ती’’ति च इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अधिच्चसमुप्पन्नो अत्ता च लोको चाति दस्सनं अधिच्चसमुप्पन्न’’न्ति।
६८-७३.देसनासीसन्ति देसनाय जेट्ठकभावेन गहणं, तेन सञ्ञंयेव धुरं कत्वा भगवता अयं देसना कता, न पन तत्थ अञ्ञेसं अरूपधम्मानं अत्थिभावतोति दस्सेति। तेनेवाह ‘‘अचित्तुप्पादा’’तिआदि। भगवा हि यथा लोकुत्तरधम्मं देसेन्तो समाधिं पञ्ञं वा धुरं करोति, एवं लोकियधम्मं देसेन्तो चित्तं सञ्ञं वा धुरं करोति। तत्थ ‘‘यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति (ध॰ स॰ २७७) पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि [दी॰ नि॰ ३.३५५ (ख)] पञ्चञाणिको सम्मासमाधि, [दी॰ नि॰ ३.३५५ (ज); विभ॰ २.८०४] पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’ति (म॰ नि॰ १.२७१) तथा ‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, (ध॰ स॰ १) किंचित्तो त्वं भिक्खु (पारा॰ १४६, १८०) मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, (ध॰ प॰ १, २; नेत्ति॰ ९०; पेटको॰ ८३) सन्ति भिक्खवे सत्ता नानत्तकाया नानत्तसञ्ञिनो, (दी॰ नि॰ ३.३३२, ३४२, ३५७; अ॰ नि॰ ९.२४; चूळनि॰ ८३) न नेवसञ्ञानासञ्ञायतन’’न्तिआदीनि सुत्तानि (दी॰ नि॰ ३.३५८) एतस्स अत्थस्स साधकानि दट्ठब्बानि। तित्थायतनेति अञ्ञतित्थियसमये। तित्थिया हि उपपत्तिविसेसे विमुत्तिसञ्ञिनो, सञ्ञाविरागाविरागेसु आदीनवानिसंसदस्सिनो वा हुत्वा असञ्ञसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा अक्खणभूमियं उप्पज्जन्ति, न सासनिका। वायोकसिणे परिकम्मं कत्वाति वायोकसिणे पठमादीनि तीणि झानानि निब्बत्तेत्वा ततियज्झाने चिण्णवसी हुत्वा ततो वुट्ठाय चतुत्थज्झानाधिगमाय परिकम्मं कत्वा। तेनेवाह ‘‘चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा’’ति।
कस्मा पनेत्थ वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति? वुच्चते – यथेव हि रूपपटिभागभूतेसु कसिणविसेसेसु रूपविभावनेन रूपविरागभावनासङ्खातो अरूपसमापत्तिविसेसो सच्छिकरीयति, एवं अपरिब्यत्तविग्गहताय अरूपपटिभागभूते कसिणविसेसे अरूपविभावनेन अरूपविरागभावनासङ्खातो रूपसमापत्तिविसेसो अधिगमीयतीति एत्थ ‘‘सञ्ञा रोगो सञ्ञा गण्डो’’तिआदिना (म॰ नि॰ ३.२४) ‘‘धि चित्तं, धिब्बते तं चित्त’’न्तिआदिना च नयेन अरूपप्पवत्तिया आदीनवदस्सनेन, तदभावे च सन्तपणीतभावसन्निट्ठानेन रूपसमापत्तिया अभिसङ्खरणं, रूपविरागभावना पन सद्धिं उपचारेन अरूपसमापत्तियो, तत्थापि विसेसेन पठमारुप्पज्झानं। यदि एवं ‘‘परिच्छिन्नाकासकसिणेपी’’ति वत्तब्बं। तस्सापि हि अरूपपटिभागता लब्भतीति? इच्छितमेवेतं केसञ्चि अवचनं पनेत्थ पुब्बाचरियेहि अग्गहितभावेन। यथा हि रूपविरागभावना विरज्जनीयधम्मभावमत्तेन परिनिप्फन्ना, विरज्जनीयधम्मपटिभागभूते च विसयविसेसे पातुभवति, एवं अरूपविरागभावनापीति वुच्चमाने न कोचि विरोधो, तित्थियेहेव पन तस्सा समापत्तिया पटिपज्जितब्बताय, तेसञ्च विसयपथेसुपनिबन्धनस्सेव तस्स झानस्स पटिपत्तितो दिट्ठिवन्तेहि पुब्बाचरियेहि चतुत्थेयेव भूतकसिणे अरूपविरागभावनापरिकम्मं वुत्तन्ति दट्ठब्बं। किञ्च वण्णकसिणेसु विय पुरिमभूतकसिणत्तयेपि वण्णपटिच्छायाव पण्णत्ति आरम्मणं झानस्स लोकवोहारानुरोधेनेव पवत्तितो। एवञ्च कत्वा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.५७) पथवीकसिणस्स आदासचन्दमण्डलूपमावचनञ्च समत्थितं होति, चतुत्थं पन भूतकसिणं भूतप्पटिच्छायमेव झानस्स गोचरभावं गच्छतीति तस्सेव अरूपपटिभागता युत्ताति वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति वेदितब्बं।
अपरन्तकप्पिकवादवण्णना
७४.‘‘अपरन्ते ञाणं, अपरन्तानुदिट्ठिनो’’तिआदीसु विय अपर-सद्दो इध अनागतकालवाचकोति आह ‘‘अनागतकोट्ठाससङ्खात’’न्ति। अपरन्तं कप्पेत्वातिआदीसु ‘‘पुब्बन्तं कप्पेत्वा’’तिआदीसु वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो। विसेसमत्तमेव वक्खाम।
सञ्ञीवादवण्णना
७५.उद्धमाघातनाति पवत्तो वादो उद्धमाघातनो, सो एतेसं अत्थीति उद्धमाघातनिका। यस्मा पन ते दिट्ठिगतिका ‘‘उद्धं मरणा अत्ता निब्बिकारो’’ति वदन्ति, तस्मा ‘‘उद्धमाघातना अत्तानं वदन्तीति उद्धमाघातनिका’’ति वुत्तं। सञ्ञीवादो एतेसं अत्थीति सञ्ञीवादा ‘‘बुद्धं अस्स अत्थीति बुद्धो’’ति यथा। अथ वा सञ्ञीति पवत्तो वादो सञ्ञी सहचरणनयेन, सञ्ञी वादो एतेसन्ति सञ्ञीवादा।
७६-७७.रूपी अत्ताति एत्थ ननु रूपविनिमुत्तेन अत्तना भवितब्बं सञ्ञाय विय रूपस्सपि अत्तनियत्ता। न हि ‘‘सञ्ञी अत्ता’’ति एत्थ सञ्ञा अत्ता। तेनेव हि ‘‘तत्थ पवत्तसञ्ञञ्चस्स सञ्ञाति गहेत्वा’’ति वुत्तं। एवं सति कस्मा कसिणरूपं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा वुत्तन्ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं ‘‘रूपं अस्स अत्थीति रूपी’’ति, अथ खो ‘‘रुप्पनसीलो रूपी’’ति। रुप्पनञ्चेत्थ रूपसरिक्खताय कसिणरूपस्स वड्ढितावड्ढितकालवसेन विसेसापत्ति, सा च ‘‘नत्थी’’ति न सक्का वत्तुं परित्तविपुलतादिविसेससब्भावतो। यदि एवं इमस्स वादस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहो न युज्जतीति? नो न युज्जति कायभेदतो उद्धं अत्तनो निब्बिकारताय तेन अधिप्पेतत्ता। तथा हि वुत्तं ‘‘अरोगोपरं मरणा’’ति। अथ वा ‘‘रूपं अस्स अत्थीति रूपी’’ति वुच्चमानेपि न दोसो। कप्पनासिद्धेनपि हि भेदेन अभेदस्सापि निद्देसदस्सनतो, यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति। रुप्पनं वा रूपसभावो रूपं, तं एतस्स अत्थीति रूपी, अत्ता ‘‘रूपिनो धम्मा’’तिआदीसु (ध॰ स॰ दुकमातिका ११) विय। एवञ्च कत्वा रूपसभावत्ता अत्तनो ‘‘रूपी अत्ता’’ति वचनं ञायागतमेवाति ‘‘कसिणरूपं ‘अत्ता’ति गहेत्वा’’ति वुत्तं। नियतवादिताय कम्मफलपटिक्खेपतो नत्थि आजीवकेसु झानसमापत्तिलाभोति आह ‘‘आजीवकादयो विय तक्कमत्तेनेव वा रूपी अत्ता’’ति। तथा हि कण्हाभिजातिआदीसु छळाभिजातीसु अञ्ञतरं अत्तानं एकच्चे आजीवका पटिजानन्ति। नत्थि एतस्स रोगो भङ्गोति अरोगोति अरोग-सद्दस्स निच्चपरियायता वेदितब्बा, रोगरहिततासीसेन वा निब्बिकारताय निच्चतं पटिजानाति दिट्ठिगतिकोति आह ‘‘अरोगोति निच्चो’’ति।
कसिणुग्घाटिमाकासपठमारुप्पविञ्ञाणनत्थिभावआकिञ्चञ्ञायतनानि अरूपसमापत्तिनिमित्तं निम्बपण्णे तित्तकरसो विय सरीरपरिमाणो अरूपी अत्ता तत्थ तिट्ठतीति निगण्ठाति आह ‘‘निगण्ठादयो विया’’ति। मिस्सकगाहवसेनाति रूपारूपसमापत्तीनं निमित्तानि एकज्झं कत्वा ‘‘एको अत्ता’’ति, तत्थ पवत्तसञ्ञञ्चस्स ‘‘सञ्ञा’’ति गहणवसेन। अयञ्हि दिट्ठिगतिको रूपारूपसमापत्तिलाभिताय तन्निमित्तं रूपभावेन अरूपभावेन च अत्ता उपतिट्ठति, तस्मा ‘‘रूपी च अरूपी चा’’ति अभिनिवेसं जनेसि अज्झत्तवादिनो विय, तक्कमत्तेनेव वा रूपारूपधम्मानं मिस्सकग्गहणवसेन ‘‘रूपी अरूपी च अत्ता होती’’ति।
तक्कगाहेनेवाति सङ्खारावसेससुखुमभावप्पत्तधम्मा विय अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तिया सकिच्चसाधनासमत्थताय थम्भकुट्टहत्थपादादिसङ्घातो विय नेव रूपी, रूपसभावानतिवत्तनतो न अरूपीति एवं पवत्ततक्कगाहेन। अथ वा अन्तानन्तिकचतुक्कवादे विय अञ्ञमञ्ञपटिक्खेपवसेन अत्थो वेदितब्बो। केवलं पन तत्थ देसकालभेदवसेन ततियचतुत्थवादा दस्सिता, इध कालवत्थुभेदवसेनाति अयमेव विसेसोति। कालभेदवसेन चेत्थ ततियवादस्स पवत्ति रूपारूपनिमित्तानं सह अनुपट्ठानतो। चतुत्थवादस्स पन वत्थुभेदवसेन पवत्ति रूपारूपधम्मानं समूहतो ‘‘एको अत्ता’’ति तक्कनवसेनाति तत्थ वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं।
दुतियचतुक्के यं वत्तब्बं, तं ‘‘अमति गच्छति एत्थ भावो ओसान’’न्तिआदिना अन्तानन्तिकवादे वुत्तनयेन वेदितब्बं।
असञ्ञी नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादवण्णना
७८-८३.असञ्ञीवादे असञ्ञभवे निब्बत्तसत्तवसेन पठमवादो, ‘‘सञ्ञं अत्ततो समनुपस्सती’’ति एत्थ वुत्तनयेन सञ्ञंयेव ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तस्स किञ्चनभावेन ठिताय अञ्ञाय सञ्ञाय अभावतो ‘‘असञ्ञी’’ति पवत्तो दुतियवादो, तथा सञ्ञाय सह रूपधम्मे, सब्बे एव वा रूपारूपधम्मे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा पवत्तो ततियवादो, तक्कगाहवसेनेव चतुत्थवादो पवत्तो। तस्स पुब्बे वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो। दुतियचतुक्केपि कसिणरूपस्स असञ्जाननसभावताय असञ्ञीति कत्वा अन्तानन्तिकवादे वुत्तनयेनेव चत्तारोपि वेदितब्बा। तथा नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादेपि नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवे निब्बत्तसत्तस्सेव चुतिपटिसन्धीसु, सब्बत्थ वा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थाय सुखुमाय सञ्ञाय अत्थिभावपटिजाननवसेन पठमवादो, असञ्ञीवादे वुत्तनयेन सुखुमाय सञ्ञाय वसेन, सञ्जाननसभावतापटिजानेन च दुतियवादादयो पवत्ताति एवं एकेन पकारेन सतिपि कारणपरियेसनस्स सम्भवे दिट्ठिगतिकवादानं अनादरणीयभावदस्सनत्थं ‘‘तत्थ न एकन्तेन कारणं परियेसितब्ब’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं। एतेसञ्च सञ्ञीअसञ्ञीनेवसञ्ञीनासञ्ञीवादानं ‘‘अरोगो परं मरणा’’ति वचनतो सस्सतदिट्ठिसङ्गहो पाकटोयेव।
उच्छेदवादवण्णना
८४.असतो विनासासम्भवतो अत्थिभावनिबन्धनो उच्छेदोति वुत्तं ‘‘सतो’’ति। यथा हेतुफलभावेन पवत्तमानानं सभावधम्मानं सतिपि एकसन्तानपरियापन्नानं भिन्नसन्ततिपतितेहि विसेसे हेतुफलानं परमत्थतो भिन्नसभावत्ता भिन्नसन्तानपतितानं विय अच्चन्तभेदसन्निट्ठानेन नानत्तनयस्स मिच्छागहणं उच्छेदाभिनिवेसस्स कारणं, एवं हेतुफलभूतानं धम्मानं विज्जमानेपि सभावभेदे एकसन्ततिपरियापन्नताय एकत्तनयेन अच्चन्तमभेदग्गहणम्पि कारणं एवाति दस्सेतुं ‘‘सत्तस्सा’’ति वुत्तं पाळियं। सन्तानवसेन हि वत्तमानेसु खन्धेसु घनविनिब्भोगाभावेन सत्तगाहो, सत्तस्स च अत्थिभावगाहनिबन्धनो उच्छेदगाहो यावायं अत्ता न उच्छिज्जति, तावायं विज्जतियेवाति गहणतो, निरुदयविनासो वा इध उच्छेदोति अधिप्पेतोति आह ‘‘उपच्छेद’’न्ति। विसेसेन नासो विनासो, अभावो। सो पन मंसचक्खुपञ्ञाचक्खूनं दस्सनपथातिक्कमोयेव होतीति आह ‘‘अदस्सन’’न्ति। अदस्सने हि नास-सद्दो लोके निरुळ्होति। भावविगमन्ति सभावापगमं। यो हि निरुदयविनासवसेन उच्छिज्जति, न सो अत्तनो सभावेन तिट्ठतीति। लाभीति दिब्बचक्खुञाणलाभी। चुतिमत्तमेवाति सेक्खपुथुज्जनानम्पि चुतिमत्तमेव। न उपपातन्ति पुब्बयोगाभावेन, परिकम्माकरणेन वा उपपातं दट्ठुं न सक्कोति। ‘‘अलाभी च को परलोकं न जानाती’’ति नत्थिकवादवसेन, महामूळ्हभावेनेव वा ‘‘इतो अञ्ञो परलोको अत्थी’’ति अनवबोधमाह। एत्तकोयेव विसयो, यो यं इन्द्रियगोचरोति। अत्तनो धीतुया हत्थगण्हनकराजादि विय कामसुखगिद्धताय वा। ‘‘न पुन विरुहन्ती’’ति पतितपण्णानं वण्टेन अप्पटिसन्धिकभावमाह। एवमेव सत्ताति यथा पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो न पटिसन्धियति, एवं सब्बे सत्ता अप्पटिसन्धिकमरणमेव निगच्छन्तीति। जलपुब्बूळकूपमा हि सत्ताति तस्स लद्धि। तथाति वुत्तप्पकारेन। लाभिनोपि चुतितो उद्धं अदस्सनेनेव इमा दिट्ठियो उप्पज्जन्तीति आह ‘‘विकप्पेत्वा वा’’ति।
एत्थाह – यथा अमराविक्खेपिकवादा एकन्तअलाभीवसेनेव दस्सिता, यथा च उद्धमाघातनिकसञ्ञीवादचतुक्को एकन्तलाभीवसेनेव, न एवमयं। अयं पन सस्सतेकच्चसस्सतवादादयो विय लाभीअलाभीवसेन पवत्तो। तथा हि वुत्तं ‘‘तत्थ द्वे जना’’तिआदि। यदि एवं कस्मा सस्सतवादादिदेसनाहि इध अञ्ञथा देसना पवत्ताति? वुच्चते – देसनाविलासप्पत्तितो। देसनाविलासप्पत्ता हि बुद्धा भगवन्तो, ते वेनेय्यज्झासयानुरूपं विविधेनाकारेन धम्मं देसेन्ति, अञ्ञथा इधापि च एवं भगवा देसेय्य ‘‘इध भिक्खवे एकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा आतप्पमन्वाय…पे॰… यथासमाहिते चित्ते सत्तानं चुतूपपातञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेति, सो दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन अरहतो चुतिचित्तं पस्सति, पुथूनं वा परसत्तानं, न हेव खो तदुद्धं उपपत्तिं, सो एवमाह ‘यथा खो भो अयं अत्ता’’’ तिआदिना विसेसलाभिनो, तक्किनो च विसुं कत्वा, तस्मा देसनाविलासेन वेनेय्यज्झासयानुरूपं सस्सतवादादिदेसनाहि अञ्ञथायं देसना पवत्ताति दट्ठब्बं।
अथ वा एकच्चसस्सतवादादीसु विय न इध तक्कीवादितो विसेसलाभीवादो भिन्नाकारो, अथ खो समानभेदताय समानाकारोयेवाति इमस्स विसेसस्स पकासनत्थं भगवता अयमुच्छेदवादो पुरिमवादेहि विसिट्ठाकारो देसितो। सम्भवति हि तक्किनोपि अनुस्सवादिवसेन अधिगमवतो विय इध अभिनिवेसो। अथ वा न इमा दिट्ठियो भगवता अनागते एवं भावीवसेन देसिता, नापि परिकप्पवसेन, अथ खो यथा यथा दिट्ठिगतिकेहि ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति पञ्ञत्ता, तथा तथा यथाभुच्चं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन परिच्छिन्दित्वा पकासिता। येहि गम्भीरादिप्पकारा अपुथुज्जनगोचरा बुद्धधम्मा पकासन्ति, येसञ्च परिकित्तनेन तथागता सम्मदेव थोमिता होन्ति। उच्छेदवादीहि च दिट्ठिगतिकेहि यथा उत्तरुत्तरभवदस्सीहि अपरभवदस्सीनं तेसं वादपटिसेधवसेन सकसकवादा पतिट्ठापिता, तथायं देसना पवत्ताति पुरिमदेसनाहि इमिस्सा देसनाय पवत्तिभेदो न चोदेतब्बो। एवञ्च कत्वा अरूपभवभेदवसेन विय कामरूपभवभेदवसेनापि उच्छेदवादो विभजित्वा दट्ठब्बो। अथ वा पच्चेकं कामरूपभवभेदवसेन विय अरूपभववसेनापि न विभजित्वा वत्तब्बो, एवञ्च सति भगवता वुत्तसत्तकतो बहुतरभेदो, अप्पतरभेदो वा उच्छेदवादो आपज्जतीति एवं पकारापि चोदना अनवकासावाति।
दिट्ठधम्मनिब्बानवादवण्णना
९३.दिट्ठधम्मोति दस्सनभूतेन ञाणेन उपलद्धधम्मो। तत्थ यो अनिन्द्रियविसयो, सोपि सुपाकटभावेन इन्द्रियविसयो विय होतीति आह ‘‘दिट्ठधम्मोति पच्चक्खधम्मो वुच्चती’’ति। तेनेव च ‘‘तत्थ तत्थ पटिलद्धत्तभावस्सेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं।
९५.अन्तोनिज्झायनलक्खणोति ञातिभोगरोगसीलदिट्ठिब्यसनेहि फुट्ठस्स चेतसो अन्तो अब्भन्तरं निज्झायनं सोचनं अन्तोनिज्झायनं, तं लक्खणं एतस्साति अन्तोनिज्झायनलक्खणो। तन्निस्सितलालप्पनलक्खणोति तं सोकं समुट्ठानहेतुं निस्सितं तन्निस्सितं, भुसं विलापनं लालप्पनं, तन्निस्सितञ्च लालप्पनञ्च तन्निस्सितलालप्पनं, तं लक्खणं एतस्साति तन्निस्सितलालप्पनलक्खणो। ञातिब्यसनादिना फुट्ठस्स परिदेवेनापि असक्कुणन्तस्स अन्तोगतसोकसमुट्ठितो भुसो आयासो उपायासो। सो पन यस्मा चेतसो अप्पसन्नाकारो होति, तस्मा ‘‘विसादलक्खणो’’ति वुत्तो।
९६.वितक्कनं वितक्कितं, तं पन अभिनिरोपनसभावो वितक्कोयेवाति आह ‘‘अभि…पे॰… वितक्को’’ति। एस नयो विचारितन्ति एत्थापि। खोभकरसभावत्ता वितक्कविचारानं तंसहितं झानं सउब्बिलनं विय होतीति वुत्तं ‘‘सकण्डकं विय खायती’’ति।
९७.याय उब्बिलापनपीतिया उप्पन्नाय चित्तं ‘‘उब्बिलावित’’न्ति वुच्चति, सा पीति उब्बिलावितत्तं यस्मा पन चित्तस्स उब्बिलभावो तस्सा पीतिया सति होति, नासति, तस्मा सा ‘‘उब्बिलभावकारण’’न्ति वुत्ता।
९८.आभोगोति वा चित्तस्स आभुग्गभावो, आरम्मणे ओणतभावोति अत्थो। सुखेन हि चित्तं आरम्मणे अभिनतं होति, न दुक्खेन विय अपनतं, नापि अदुक्खमसुखेन विय अनभिनतं अनपनतञ्च। तत्थ ‘‘खुप्पिपासादिअभिभूतस्स विय मनुञ्ञभोजनादीसु कामेहि विवेचियमानस्सुपादारम्मणपत्थना विसेसतो अभिवड्ढति, उळारस्स पन कामरसस्स यावदत्थं तित्तस्स मनुञ्ञरसभोजनं भुत्ताविनो विय सुहितस्स भोत्तुकामता कामेसु पातब्यता न होति, विसयस्सागिद्धताय विसयेहि दुम्मोचियेहिपि जलूका विय सयमेव मुञ्चती’’ति च अयोनिसो उम्मुज्जित्वा कामगुणसन्तप्पितताय संसारदुक्खवूपसमं ब्याकासि पठमवादी। कामादीनं आदीनवदस्सिताय, पठमादिज्झानसुखस्स सन्तभावदस्सिताय च पठमादिज्झानसुखतित्तिया संसारदुक्खुपच्छेदं ब्याकंसु दुतियादिवादिनो, इधापि उच्छेदवादे वुत्तप्पकारो विचारो यथासम्भवं आनेत्वा वत्तब्बो। अयं पनेत्थ विसेसो – एकस्मिञ्हि अत्तभावे पञ्च वादा लब्भन्ति। तेनेव हि पाळियं ‘‘अञ्ञो अत्ता’’ति अञ्ञग्गहणं न कतं। कथं पनेत्थ अच्चन्तनिब्बानपञ्ञापकस्स अत्तनो दिट्ठधम्मनिब्बानवादस्स सस्सतदिट्ठिया सङ्गहो, न पन उच्छेददिट्ठियाति? तंतंसुखविसेससमङ्गितापटिलद्धेन बन्धविमोक्खेन सुद्धस्स अत्तनो सकरूपे अवट्ठानदीपनतो।
सेसाति सेसा पञ्चपञ्ञास दिट्ठियो। तासु अन्तानन्तिकवादादीनं सस्सतदिट्ठिभावो तत्थ तत्थ पकासितोयेव।
१०१-३.किं पन कारणं पुब्बन्तापरन्ता एव दिट्ठाभिनिवेसस्स विसयभावेन दस्सिता, न पन तदुभयमेकज्झन्ति? असम्भवतो। न हि पुब्बन्तापरन्तेसु विय तदुभयविनिमुत्ते मज्झन्ते दिट्ठिकप्पना सम्भवति इत्तरकालत्ता, अथ पन पच्चुप्पन्नभवो तदुभयवेमज्झं, एवं सति दिट्ठिकप्पनक्खमो तस्स उभयसभावो पुब्बन्तापरन्तेसुयेव अन्तोगधोति कथमदस्सितं। अथ वा पुब्बन्तापरन्तवन्तताय ‘‘पुब्बन्तापरन्तो’’ति मज्झन्तो वुच्चति , सो च ‘‘पुब्बन्तापरन्तकप्पिका वा पुब्बन्तापरन्तानुदिट्ठिनो’’ति वदन्तेन पुब्बन्तापरन्तेहि विसुं कत्वा वुत्तोयेवाति दट्ठब्बो। अट्ठकथायम्पि ‘‘सब्बेपि ते अपरन्तकप्पिके पुब्बन्तापरन्तकप्पिके’’ति एतेन सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा सङ्गहिताति दट्ठब्बं, अञ्ञथा सङ्कड्ढित्वा वुत्तवचनस्स अनत्थकता आपज्जेय्याति। के पन ते पुब्बन्तापरन्तकप्पिका? ये अन्तानन्तिका हुत्वा दिट्ठधम्मनिब्बानवादाति एवं पकारा वेदितब्बा।
एत्थ च ‘‘सब्बे ते इमेहेव द्वासट्ठिया वत्थूहि, एतेसं वा अञ्ञतरेन, नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनतो, पुब्बन्तकप्पिकादित्तयविनिमुत्तस्स च कस्सचि दिट्ठिगतिकस्स अभावतो यानि तानि सामञ्ञफलादि (दी॰ नि॰ १.१६६) सुत्तन्तरेसु वुत्तप्पकारानि अकिरियाहेतुकनत्थिकवादादीनि, यानि च इस्सरपजापतिपुरिसकालसभावनियतियदिच्छावादादिप्पभेदानि दिट्ठिगतानि (विसुद्धि॰ टी॰ २.५६३; विभ॰ अनुटी॰ १८९ पस्सितब्बं) बहिद्धापि दिस्समानानि, तेसं एत्थेव सङ्गहो, अन्तोगधता च वेदितब्बा। कथं? अकिरियवादो ताव ‘‘वञ्झो कूटट्ठो’’तिआदिना किरियाभावदीपनतो सस्सतवादे अन्तोगधो, तथा ‘‘सत्तिमे काया’’तिआदि (दी॰ नि॰ १.१७४) नयप्पवत्तो पकुधवादो, ‘‘नत्थि हेतु नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदि (दी॰ नि॰ १.१६८) वचनतो अहेतुकवादो अधिच्चसमुप्पन्निकवादे अन्तोगधो। ‘‘नत्थि परो लोको’’तिआदि (दी॰ नि॰ १.१७१) वचनतो नत्थिकवादो उच्छेदवादे अन्तोगधो। तथा हि तत्थ ‘‘कायस्स भेदा उच्छिज्जती’’तिआदि (दी॰ नि॰ १.८६) वुत्तं। पठमेन आदि-सद्देन निगण्ठवादादयो सङ्गहिता।
यदिपि पाळियं नाटपुत्तवाद (दी॰ नि॰ १.१७८) भावेन चातुयामसंवरो आगतो, तथापि सत्तवतातिक्कमेन विक्खेपवादिताय नाटपुत्तवादोपि सञ्चयवादो विय अमराविक्खेपवादेसु अन्तोगधो। ‘‘तं जीवं तं सरीरं, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति (दी॰ नि॰ १.३७७; म॰ नि॰ २.१२२; सं॰ नि॰ २.३५) एवं पकारा वादा ‘‘रूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’तिआदिवादेसु सङ्गहं गच्छन्ति, ‘‘होति तथागतो परं मरणा, ‘‘अत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवं पकारा सस्सतवादे। ‘‘न होति तथागतो परं मरणा, नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवं पकारा उच्छेदवादेन सङ्गहिता। ‘‘होति च न होति च तथागतो परं मरणा, अत्थि च नत्थि च सत्ता ओपपातिका’’ति एवं पकारा एकच्चसस्सतवादे अन्तोगधा। ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, नेवत्थि न नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति च एवं पकारा अमराविक्खेपवादे अन्तोगधा। इस्सरपजापतिपुरिसकालवादा एकच्चसस्सतवादे अन्तोगधा, तथा कणादवादो। सभावनियतियदिच्छावादा अधिच्चसमुप्पन्निकवादेन सङ्गहिता। इमिना नयेन सुत्तन्तरेसु, बहिद्धा च दिस्समानानं दिट्ठिगतानं इमासु द्वासट्ठिया दिट्ठीसु अन्तोगधता वेदितब्बा।
परितस्सितविप्फन्दितवारवण्णना
१०५-११७.मरियादविभागदस्सनत्थन्ति सस्सतादिदिट्ठिदस्सनस्स सम्मादस्सनेन सङ्कराभावविभावनत्थं। तदपि वेदयितन्ति सम्बन्धो। अजानतं अपस्सतन्ति ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति ‘‘इदं दिट्ठिट्ठानं एवंगहिकं एवंपरामट्ठं एवंगहितं होति एवंअभिसम्पराय’’न्ति यथाभूतं अजानन्तानं अपस्सन्तानं। तथा यस्मिं वेदयिते अवीततण्हताय एवं दिट्ठिगतं उपादियन्ति, तं वेदयितं समुदयादितो यथाभूतं अजानन्तानं अपस्सन्तानं, एतेन अनावरणञाणसमन्तचक्खूहि यथा तथागतानं यथाभूतमेत्थ ञाणदस्सनं, न एवं दिट्ठिगतिकानं, अथ खो तण्हादिट्ठिपरामासोयेवाति दस्सेति। तेनेव चायं देसना मरियादविभागदस्सनत्था जाता। अट्ठकथायं पन ‘‘यथाभूतं धम्मानं सभावं अजानन्तानं अपस्सन्तान’’न्ति अविसेसेन वुत्तं। न हि सङ्खतधम्मसभावं अजाननमत्तेन मिच्छा अभिनिविसन्तीति। सामञ्ञजोतना विसेसे अवतिट्ठतीति अयं विसेसयोजना कता। वेदयितन्ति ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति दिट्ठिपञ्ञापनवसेन पवत्तं दिट्ठिया अनुभूतं अनुभवनं। तण्हागतानन्ति तण्हाय गतानं उपगतानं, पवत्तानं वा। तञ्च खो पनेतन्ति च यथावुत्तं वेदयितं पच्चामसति। तञ्हि वट्टामिसभूतं दिट्ठितण्हासल्लानुविद्धताय सउब्बिलत्ता चञ्चलं, न मग्गफलसुखं विय एकरूपेन अवतिट्ठतीति। तेनेवाह ‘‘परितस्सितेना’’तिआदि।
अथ वा एवं विसेसकारणतो द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि विभजित्वा इदानि अविसेसकारणतो तानि दस्सेतुं ‘‘तत्र भिक्खवे’’तिआदिका देसना आरद्धा। सब्बेसञ्हि दिट्ठिगतिकानं वेदना अविज्जा तण्हा च अविसिट्ठकारन्ति। तत्थ तदपीति ‘‘सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ति’’ति एत्थ यदेतं ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति पञ्ञापनं, तदपि। सुखादिभेदं तिविधवेदयितं यथाक्कमं दुक्खसल्लानिच्चतो, अविसेसेन समुदयत्थङ्गमस्सादादीनवनिस्सरणतो वा यथाभूतं अजानन्तानं अपस्सन्तानं, ततो एव च सुखादिपत्थनासम्भवतो तण्हाय उपगतत्ता तण्हागतानं तण्हापरितस्सितेन दिट्ठिविप्फन्दितमेव दिट्ठिचलनमेव, ‘‘असति अत्तनि को वेदनं अनुभवती’’ति कायवचीद्वारेसु दिट्ठिया चोपनप्पत्तिमत्तमेव वा, न पन दिट्ठिया पञ्ञापेतब्बो सस्सतो कोचि धम्मो अत्थीति अत्थो। एकच्चसस्सतवादादीसुपि एसेव नयो।
फस्सपच्चयवारवण्णना
११८.येन तण्हापरितस्सितेन एतानि दिट्ठिगतानि पवत्तन्ति, तस्स वेदयितं पच्चयो, वेदयितस्सापि फस्सो पच्चयोति देसना दिट्ठिया पच्चयपरम्परनिद्धारणन्ति आह ‘‘परम्परपच्चयदस्सनत्थ’’न्ति, तेन यथा पञ्ञापनधम्मो दिट्ठि, तप्पच्चयधम्मा च यथासकं पच्चयवसेनेव उप्पज्जन्ति, न पच्चयेहि विना, एवं पञ्ञापेतब्बा धम्मापि रूपवेदनादयो, न एत्थ कोचि अत्ता वा लोको वा सस्सतोति अयमत्थो दस्सितोति दट्ठब्बं।
नेतंठानंविज्जतिवारवण्णना
१३१.तस्सपच्चयस्साति फस्सपच्चयस्स दिट्ठिवेदयितेति दिट्ठिया पच्चयभूते वेदयिते, फस्सपधानेहि अत्तनो पच्चयेहि निप्फादेतब्बेति अत्थो। विनापि चक्खादिवत्थूहि, सम्पयुत्तधम्मेहि च केहिचि वेदना उप्पज्जति, न पन कदाचि फस्सेन विनाति फस्सो वेदनाय बलवकारणन्ति आह ‘‘बलवभावदस्सनत्थ’’न्ति। सन्निहितोपि हि विसयो सचे फुसनाकाररहितो होति चित्तुप्पादो, न तस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो होतीति फस्सोव सम्पयुत्तधम्मानं विसेसपच्चयो। तथा हि भगवता चित्तुप्पादं विभजन्तेन फस्सोयेव पठमं उद्धटो, वेदनाय पन अधिट्ठानमेव।
दिट्ठिगतिकाधिट्ठानवट्टकथावण्णना
१४४.हेट्ठा तीसुपि वारेसु अधिकतत्ता, उपरि च ‘‘पटिसंवेदेन्ती’’ति वक्खमानत्ता वेदयितमेत्थ पधानन्ति आह ‘‘सब्बदिट्ठिवेदयितानि सम्पिण्डेती’’ति। सम्पिण्डेतीति च ‘‘येपि ते’’ति तत्थ तत्थ आगतस्स पि-सद्दस्स अत्थं दस्सेति। वेदयितस्स फस्से पक्खिपनं फस्सपच्चयतादस्सनमेव ‘‘छहि अज्झत्तिकायतनेहि छळारम्मणपटिसंवेदनं एकन्ततो छफस्सहेतुकमेवा’’ति। सञ्जायन्ति एत्थाति अधिकरणत्थो सञ्जाति-सद्दोति आह ‘‘सञ्जातिट्ठाने’’ति। एवं समोसरणसद्दोपि दट्ठब्बो। आयतति एत्थ फलं तदायत्तवुत्तिताय, आयभूतं वा अत्तनो फलं तनोति पवत्तेतीति आयतनं, कारणं। रुक्खगच्छसमूहे अरञ्ञवोहारो अरञ्ञमेव अरञ्ञायतनन्ति आह ‘‘पण्णत्तिमत्ते’’ति। अत्थत्तयेपीति पि-सद्देन अवुत्तत्थसम्पिण्डनं दट्ठब्बं, तेन आकारनिवासाधिट्ठानत्थे सङ्गण्हाति। हिरञ्ञायतनं सुवण्णायतनं, वासुदेवायतनं कम्मायतनन्ति आदीसु आकरनिवासाधिट्ठानेसु आयतनसद्दो। चक्खादीसु च फस्सादयो आकिण्णा, तानि च नेसं निवासो, अधिट्ठानञ्च निस्सयपच्चयभावतोति। तिण्णम्पि विसयिन्द्रियविञ्ञाणानं सङ्गतिभावेन गहेतब्बो फस्सोति ‘‘सङ्गती’’ति वुत्तो। तथा हि सो ‘‘सन्निपातपच्चुपट्ठानो’’ति वुच्चति। इमिना नयेनाति विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु सम्पयुत्तधम्मेसु यथा ‘‘चक्खुञ्च…पे॰… फस्सो’’ति (म॰ नि॰ १.२०४; म॰ नि॰ ३.४२१, ४२५, ४२६; सं॰ नि॰ २.४३-४५; सं॰ नि॰ ४.६०; कथा॰ ४६५) एतस्मिं सुत्ते वेदनाय पधानकारणभावदस्सनत्थं फस्ससीसेन देसना कता, एवमिधापि ब्रह्मजाले ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिना फस्सं आदिं कत्वा अपरन्तपटिच्चसमुप्पाददीपनेन पच्चयपरम्परं दस्सेतुं ‘‘फस्सायतनेहि फुस्स फुस्सा’’ति फस्समुखेन वुत्तं।
फस्सो अरूपधम्मोपि समानो एकदेसेन आरम्मणे अनल्लीयमानोपि फुसनाकारेन पवत्तति फुसन्तो विय होतीति आह ‘‘फस्सोव तं तं आरम्मणं फुसती’’ति, येन सो ‘‘फुसनलक्खणो, सङ्घट्टनरसो’’ति च वुच्चति। ‘‘फस्सायतनेहि फुस्स फुस्सा’’ति अफुसनकिच्चानिपि आयतनानि ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’तिआदीसु विय निस्सितवोहारेन फुसनकिच्चानि कत्वा दस्सितानीति आह ‘‘फस्से उपनिक्खिपित्वा’’ति, फस्सगतिकानि कत्वा फस्सूपचारं आरोपेत्वाति अत्थो। उपचारो हि नाम वोहारमत्तं, न तेन अत्थसिद्धि होतीति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि।
अत्तनो पच्चयभूतानं छन्नं फस्सानं वसेन चक्खुसम्फस्सजा याव मनोसम्फस्सजाति सङ्खेपतो छब्बिधा वेदना, वित्थारतो पन अट्ठसतपरियायेन अट्ठसतभेदा। रूपतण्हादिभेदायाति रूपतण्हा याव धम्मतण्हाति सङ्खेपतो छप्पभेदाय, वित्थारतो अट्ठसतभेदाय। उपनिस्सयकोटियाति उपनिस्सयसीसेन। कस्मा पनेत्थ उपनिस्सयपच्चयोव उद्धटो, ननु सुखा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना च तण्हाय आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयपकतूपनिस्सयवसेन चतुधा पच्चयो, दुक्खा च आरम्मणमत्तपकतूपनिस्सयवसेन द्विधाति? सच्चमेतं, उपनिस्सये एव पन तं सब्बं अन्तोगधं। युत्तं ताव आरम्मणूपनिस्सयस्स उपनिस्सयसामञ्ञतो उपनिस्सयेन सङ्गहो, आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतीनं पन कथन्ति? तेसम्पि आरम्मणसामञ्ञतो आरम्मणूपनिस्सयेन सङ्गहोव कतो, न पकतूपनिस्सयेनाति दट्ठब्बं। एतदत्थमेवेत्थ ‘‘उपनिस्सयकोटिया’’ति वुत्तं, न ‘‘उपनिस्सयेना’’ति।
विवट्टकथादिवण्णना
१४५.‘‘वेदनानं समुदय’’न्तिआदिपाळि वेदनाकम्मट्ठानन्ति दट्ठब्बा। तन्ति ‘‘फस्ससमुदया फस्सनिरोधा’’ति वुत्तफस्सट्ठानं। आहारोति कबळीकारो आहारो वेदितब्बो। सो हि ‘‘कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा॰ १.पच्चयनिद्देस ४२९) वचनतो कम्मसमुट्ठानानम्पि उपत्थम्भकपच्चयो होतियेव। यदिपि सोतापन्नादयो यथाभूतं पजानन्ति, उक्कंसगतिविजाननवसेन पन देसना अरहत्तनिकूटेन निट्ठापिता। एत्थ च ‘‘यतो खो भिक्खवे भिक्खु…पे॰… यथाभूतं पजानाती’’ति एतेन धम्मस्स निय्यानिकभावेन सद्धिं सङ्घस्स सुप्पटिपत्तिं दस्सेति। तेनेव हि अट्ठकथायमेत्थ ‘‘को एवं जानातीति? खीणासवो जानाति, याव आरद्धविपस्सको जानाती’’ति परिपुण्णं कत्वा भिक्खुसङ्घो दस्सितो, तेन यं वुत्तं ‘‘भिक्खुसङ्घवसेनपि दीपेतुं वट्टती’’ति, (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.८) तं यथारुतवसेनेव दीपितं होतीति दट्ठब्बं।
१४६.अन्तो जालस्साति अन्तोजालं, अन्तोजाले कताति अन्तोजालीकता। अपायूपपत्तिवसेन अधो ओसीदनं, सम्पत्तिभववसेन उद्धं उग्गमनं। तथा परित्तभूमिमहग्गतभूमिवसेन, ओलीनता’तिधावनवसेन, पुब्बन्तानुदिट्ठिअपरन्तानुदिट्ठिवसेन च यथाक्कमं अधो ओसीदनं उद्धं उग्गमनं योजेतब्बं। ‘‘दससहस्सिलोकधातू’’ति जातिखेत्तं सन्धायाह।
१४७.अपण्णत्तिकभावन्ति धरमानकपण्णत्तिया अपण्णत्तिकभावं। अतीतभावेन पन तथा पण्णत्ति याव सासनन्तरधाना, ततो उद्धम्पि अञ्ञबुद्धुप्पादेसु वत्तति एव। तथा हि वक्खति ‘‘वोहारमत्तमेव भविस्सती’’ति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१४७)। कायोति अत्तभावो, यो रूपारूपधम्मसमूहो। एवं हिस्स अम्बरुक्खसदिसता, तदवयवानञ्च रूपक्खन्धचक्खादीनं अम्बपक्कसदिसता युज्जतीति। एत्थ च वण्टच्छेदे वण्टूपनिबन्धानं अम्बपक्कानं अम्बरुक्खतो विच्छेदो विय भवनेत्तिछेदे तदुपनिबन्धानं रूपक्खन्धादीनं सन्तानतो विच्छेदोति एत्तावता ओपम्मं दट्ठब्बं।
१४८.धम्मपरियायेति पाळियं। इधत्थोति दिट्ठधम्महितं। परत्थोति सम्परायहितं। सङ्गामं विजिनाति एतेनाति सङ्गामविजयो। अत्थसम्पत्तिया अत्थजालं। ब्यञ्जनसम्पत्तिया, सीलादिअनवज्जधम्मनिद्देसतो च धम्मजालं। सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतानं मग्गफलनिब्बानानं विभत्तत्ता ब्रह्मजालं। दिट्ठिविवेचनमुखेन सुञ्ञतापकासनेन सम्मादिट्ठिया विभावितत्ता दिट्ठिजालं। तित्थियवादनिम्मद्दनूपायत्ता अनुत्तरो सङ्गामविजयोति एवम्पेत्थ योजना वेदितब्बा।
१४९.अत्तमनाति पीतिया गहितचित्ता। तेनेवाह ‘‘बुद्धगताया’’तिआदि। यथा पन अनत्तमना अत्तनो अनत्थचरताय परमना वेरिमना नाम होन्ति। यथाह ‘‘दिसो दिस’’न्ति (ध॰ प॰ ४२; उदा॰ ३३) गाथा, न एवं अत्तमना। इमे पन अत्तनो अत्थचरताय सकमना होन्तीति आह ‘‘अत्तमनाति सकमना’’ति। अथ वा अत्तमनाति समत्तमना, इमाय देसनाय परिपुण्णमनसङ्कप्पाति अत्थो। अभिनन्दतीति तण्हायतीति अत्थोति आह ‘‘तण्हायम्पि आगतो’’ति। अनेकत्थत्ता धातूनं अभिनन्दन्तीति उपगच्छन्ति सेवन्तीति अत्थोति आह ‘‘उपगमनेपि आगतो’’ति। तथा अभिनन्दन्तीति सम्पटिच्छन्तीति अत्थोति आह ‘‘सम्पटिच्छनेपि आगतो’’ति। ‘‘अभिनन्दित्वा’’ति इमिना पदेन वुत्तोयेव अत्थो ‘‘अनुमोदित्वा’’ति इमिना पकासीयतीति अभिनन्दनसद्दो इध अनुमोदनसद्दत्थोति आह ‘‘अनुमोदनेपि आगतो’’ति। ‘‘कतमञ्च तं भिक्खवे’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.७) तत्थ तत्थ पवत्ताय कथेतुकम्यतापुच्छाय विस्सज्जनवसेन पवत्तत्ता इदं सुत्तं वेय्याकरणं होति। यस्मा पन पुच्छाविस्सज्जनवसेन पवत्तम्पि सगाथकं सुत्तं गेय्यं नाम होति, निग्गाथकत्तमेव पन अङ्गन्ति गाथारहितं वेय्याकरणं, तस्मा वुत्तं ‘‘निग्गाथकत्ता हि इदं वेय्याकरणन्ति वुत्त’’न्ति।
अपरेसुपीति एत्थ पिसद्देन पारमिपरिचयम्पि सङ्गण्हाति। वुत्तञ्हि बुद्धवंसे –
‘‘इमे धम्मे सम्मसतो, सभावसरसलक्खणे।
धम्मतेजेन वसुधा, दससहस्सी पकम्पथा’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१६६)।
वीरियबलेनाति महाभिनिक्खमने चक्कवत्तिसिरिपरिच्चागहेतुभूतवीरियप्पभावेन, बोधिमण्डूपसङ्कमने ‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतू’’तिआदिना (म॰ नि॰ २.१८४; सं॰ नि॰ २.२२; महानि॰ १९६) वुत्तचतुरङ्गसमन्नागतवीरियानुभावेन। अच्छरियवेगाभिहताति विम्हयावहकिरियानुभावघट्टिता । पंसुकूलधोवने केचि ‘‘पुञ्ञतेजेना’’ति वदन्ति , अच्छरियवेगाभिहताति युत्तं विय दिस्सति, वेस्सन्तरजातके पारमिपरिपूरणपुञ्ञतेजेन अनेकक्खत्तुं कम्पितत्ता ‘‘अकालकम्पनेना’’ति वुत्तं। साधुकारदानवसेन अकम्पित्थ यथा तं धम्मचक्कप्पवत्तने (सं॰ नि॰ ५.१०८१; महाव॰ १३; पटि॰ म॰ २.३०)। सङ्गीतिकालादीसुपि साधुकारदानवसेन अकम्पित्थाति वेदितब्बं। अयं तावेत्थ अट्ठकथाय लीनत्थवण्णना।
पकरणनयवण्णना
अयं पन पकरणनयेन पाळिया अत्थवण्णना – सा पनायं अत्थवण्णना यस्मा देसनाय समुट्ठानप्पयोजनभाजनेसु पिण्डत्थेसु च निद्धारितेसु सुकरा होति सुविञ्ञेय्या च, तस्मा सुत्तदेसनाय समुट्ठानादीनि पठमं निद्धारयिस्साम। तत्थ समुट्ठानं ताव वुत्तं ‘‘वण्णावण्णभणन’’न्ति। अपिच निन्दापसंसासु विनेय्याघातानन्दादिभावानापत्ति, तत्थ च आदीनवदस्सनं समुट्ठानं। तथा निन्दापसंसासु पटिपज्जनक्कमस्स, पसंसाविसयस्स खुद्दकादिवसेन अनेकविधस्स सीलस्स, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सस्सतादिदिट्ठिट्ठानेसु ततुत्तरि च अप्पटिहतचारताय, तथागतस्स च कत्थचि अपरियापन्नताय अनवबोधो समुट्ठानं।
वुत्तविपरियायेन पयोजनं वेदितब्बं। विनेय्याघातानन्दादिभावापत्ति आदिकञ्हि इमं देसनं पयोजेतीति। तथा कुहनलपनादिनानाविधमिच्छाजीवविद्धंसनं, द्वासट्ठिदिट्ठिजालविनिवेठनं, दिट्ठिसीसेन पच्चयाकारविभावनं, छफस्सायतनवसेन चतुसच्चकम्मट्ठाननिद्देसो, सब्बदिट्ठिगतानं अनवसेसपरियादानं, अत्तनो अनुपादापरिनिब्बानदीपनञ्च पयोजनानि।
वण्णावण्णनिमित्तं अनुरोधविरोधवन्तचित्ता कुहनादिविविधमिच्छाजीवनिरता सस्सतादिदिट्ठिपङ्कं निमुग्गा, सीलक्खन्धादीसु अपरिपूरकारिताय अनवबुद्धगुणविसेसञाणा विनेय्या इमिस्सा धम्मदेसनाय भाजनं।
पिण्डत्था पन आघातादीनं अकरणीयतावचनेन पटिञ्ञानुरूपं समणसञ्ञाय नियोजनं, खन्तिसोरच्चानुट्ठानं, ब्रह्मविहारभावनानुयोगो, सद्धापञ्ञासमायोगो, सतिसम्पजञ्ञाधिट्ठानं, पटिसङ्खानभावनाबलसिद्धि, परियुट्ठानानुसयप्पहानं, उभयहितपटिपत्ति, लोकधम्मेहि अनुपलेपो च दस्सिता होन्ति। तथा पाणातिपातादीहि पटिविरतिवचनेन सीलविसुद्धि दस्सिता, ताय च हिरोत्तप्पसम्पत्ति, मेत्ताकरुणासमङ्गिता , वीतिक्कमप्पहानं, तदङ्गपहानं, दुच्चरितसंकिलेसप्पहानं, विरतित्तयसिद्धि, पियमनापगरुभावनीयतानिप्फत्ति, लाभसक्कारसिलोकसमुदागमो, समथविपस्सनानं अधिट्ठानभावो, अकुसलमूलतनुकरणं, कुसलमूलरोपनं, उभयानत्थदूरीकरणं, परिसासु विसारदता, अप्पमादविहारो,परेहि दुप्पधंसियता, अविप्पटिसारादिसमङ्गिता च दस्सिता होन्ति।
‘‘गम्भीरा’’तिआदिवचनेहि गम्भीरधम्मविभावनं, अलब्भनेय्यपतिट्ठता, कप्पानं असङ्ख्येय्येनापि दुल्लभपातुभावता, सुखुमेनपि ञाणेन पच्चक्खतो पटिविज्झितुं असक्कुणेय्यता, धम्मन्वयसङ्खातेन अनुमानञाणेनापि दुरधिगमनीयता, पस्सद्धसब्बदरथता, सन्तधम्मविभावनं, सोभनपरियोसानता, अतित्तिकरभावो, पधानभावप्पत्ति, यथाभूतञाणगोचरता, सुखुमसभावता, महापञ्ञाविभावना च दस्सिता होन्ति। दिट्ठिदीपकपदेहि समासतो सस्सतुच्छेददिट्ठियो पकासिताति ओलीनतातिधावनविभावनं, उपायविनिबद्धनिद्देसो, मिच्छाभिनिवेसकित्तनं, कुम्मग्गपटिपत्तिया पकासना, विपरियेसग्गाहपञ्ञापनं, परामासपरिग्गहो, पुब्बन्तापरन्तानुदिट्ठिपतिट्ठापनं, भवविभवदिट्ठिविभागो, तण्हाविज्जापवत्ति, अन्तवानन्तवादिट्ठिनिद्देसो, अन्तद्वयावतारणं, आसवोघयोगकिलेसगन्थसंयोजनूपादानविसेसविभज्जनञ्च दस्सितानि होन्ति। तथा ‘‘वेदनानं समुदय’’न्तिआदिवचनेहि चतुन्नं अरियसच्चानं अनुबोधपटिवेधसिद्धि, विक्खम्भनसमुच्छेदप्पहानं , तण्हाविज्जाविगमो, सद्धम्मट्ठितिनिमित्तपरिग्गहो, आगमाधिगमसम्पत्ति, उभयहितपटिपत्ति, तिविधपञ्ञापरिग्गहो, सतिसम्पजञ्ञानुट्ठानं, सद्धापञ्ञासमायोगो, सम्मावीरियसमथानुयोजनं, समथविपस्सनानिप्फत्ति च दस्सिता होन्ति।
सोळसहारवण्णना
देसनाहारवण्णना
तत्थ ‘‘अत्ता, लोको’’ति च दिट्ठिया अधिट्ठानभावेन, वेदनाफस्सायतनादिमुखेन च गहितेसु पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु तण्हावज्जा पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चं। तण्हा समुदयसच्चं। सा पन परितस्सनाग्गहणेन ‘‘तण्हागतान’’न्ति, ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ति च सरूपेनेव समुदयग्गहणेन, भवनेत्तिग्गहणेन च पाळियं गहिताव। अयं ताव सुत्तन्तनयो। अभिधम्मनयेन पन आघातानन्दादिवचनेहि, आतप्पादिपदेहि, चित्तप्पदोसवचनेन, सब्बदिट्ठिदीपकपदेहि, कुसलाकुसलग्गहणेन, भवग्गहणेन, सोकादिग्गहणेन, तत्थ तत्थ समुदयग्गहणेन चाति सङ्खेपतो सब्बलोकियकुसलाकुसलधम्मविभावनपदेहि गहिता कम्मकिलेसा समुदयसच्चं। उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं। तस्स तत्थ तत्थ वेदनानं अत्थङ्गमनिस्सरणपरियायेहि, पच्चत्तं निब्बुतिवचनेन, अनुपादाविमुत्तिवचनेन च पाळियं गहणं वेदितब्बं। निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चं। तस्सापि तत्थ तत्थ वेदनानं समुदयादियथाभूतवेदनापदेसेन, छन्नं फस्सायतनानं समुदयादियथाभूतपजाननपरियायेन, भवनेत्तिया उच्छेदपरियायेन च गहणं वेदितब्बं। तत्थ समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणन्ति एवं चतुसच्चवसेन, यानि पाळियं (नेत्ति॰ ९) सरूपेनेव आगतानि अस्सादादीनवनिस्सरणानि, तेसञ्च वसेन इध अस्सादादयो वेदितब्बा। विनेय्यानन्तादिभावापत्तिआदिकं यथावुत्तविभागं पयोजनमेव फलं। आघातादीनं अकरणीयता, आघातादिफलस्स च अनञ्ञसन्तानभाविता, निन्दापसंसासु यथासभावपटिजानननिब्बेठनाति एवं तंतंपयोजनाधिगमहेतु उपायो। आघातादीनं करणपटिसेधनादिअपदेसेन धम्मराजस्स आणत्ति वेदितब्बाति अयं देसनाहारो।
विचयहारवण्णना
कप्पनाभावेपि वोहारवसेन, अनुवादवसेन च ‘‘मम’’न्ति वुत्तं, नियमाभावतो विकप्पनत्थं वाग्गहणं कतं, गुणसमङ्गिताय, अभिमुखीकरणाय च ‘‘भिक्खवे’’ति आमन्तनं। अञ्ञभावतो, पटिविरुद्धभावतो च ‘‘परे’’ति वुत्तं, वण्णपटिपक्खतो, अवण्णनीयतो च ‘‘अवण्ण’’न्ति वुत्तं। ब्यत्तिवसेन, वित्थारवसेन च ‘‘भासेय्यु’’न्ति वुत्तं, धारणभावतो, अधम्मपटिपक्खतो च ‘‘धम्मस्सा’’ति वुत्तं, दिट्ठिसीलेहि संहतभावतो, किलेसानं सङ्घातकरणतो च ‘‘सङ्घस्सा’’ति वुत्तं। वुत्तपटिनिद्देसतो, वचनुपन्यासनतो च ‘‘तत्रा’’ति वुत्तं, सम्मुखभावतो, पुथुभावतो च ‘‘तुम्हेही’’ति वुत्तं। चित्तस्स हननतो, आरम्मणाभिघाततो च ‘‘आघातो’’ति वुत्तं, आरम्मणे सङ्कोचवुत्तिया, अतुट्ठाकारताय च ‘‘अप्पच्चयो’’ति वुत्तं, आरम्मणचिन्तनतो, निस्सयतो च ‘‘चेतसो’’ति वुत्तं, अत्थासाधनतो, अनु अनु ‘‘अनत्थसाधनतो’’ च ‘‘अनभिरद्धी’’ति वुत्तं, कारणानरहत्ता, सत्थुसासने ठितेहि कातुं असक्कुणेय्यत्ता च ‘‘न करणीया’’ति वुत्तन्ति। इमिना नयेन सब्बपदेसु विनिच्छयो कातब्बो। इति अनुपदविचयतो विचयो हारो अतिवित्थारभयेन, सक्का च अट्ठकथं तस्सा लीनत्थवण्णनञ्च अनुगन्त्वा अयमत्थो विञ्ञुना विभावेतुन्ति न वित्थारयिम्ह।
युत्तिहारवण्णना
सब्बेन सब्बं आघातादीनं अकरणं तादिभावाय संवत्ततीति युज्जति इट्ठानिट्ठेसु समप्पवत्तिसब्भावतो। यस्मिं सन्ताने आघातादयो उप्पन्ना, तन्निमित्तको अन्तरायो तस्सेव सम्पत्तिविबन्धाय संवत्ततीति युज्जति। कस्मा? सन्तानन्तरेसु असङ्कमनतो। चित्तं अभिभवित्वा उप्पन्ना आघातादयो सुभासितादिसल्लक्खणेपि असमत्थताय संवत्तन्तीति युज्जति सकोधलोभानं अन्धतमसब्भावतो। पाणातिपातादिदुस्सील्यतो वेरमणि सब्बसत्तानं पामोज्जपासंसभावाय संवत्ततीति युज्जति। सीलसम्पत्तिया हि महतो कित्तिसद्दस्स अब्भुग्गमो होतीति। गम्भीरतादिविसेसयुत्तेन गुणेन तथागतस्स वण्णना एकदेसभूतापि सकलसब्बञ्ञुगुणग्गहणाय संवत्ततीति युज्जति अनञ्ञसाधारणत्ता। तज्जाअयोनिसोमनसिकारपरिक्खतानि अधिगमतक्कनानि सस्सतवादादिअभिनिवेसाय संवत्तन्तीति युज्जति कप्पनाजालस्स असमुग्घाटितत्ता। वेदनादीनवानवबोधेन वेदनाय तण्हा पवड्ढतीति युज्जति अस्सादानुपस्सनासब्भावतो। सति च वेदयितरागे तत्थ अत्तत्तनियगाहो, सस्सतादिगाहो च विपरिफन्दतीति युज्जति कारणस्स सन्निहितत्ता। तण्हापच्चया हि उपादानं सस्सतादिवादे पञ्ञपेन्तानं , तदनुच्छविकं वा वेदनं वेदयन्तानं फस्सो हेतूति युज्जति विसयिन्द्रियविञ्ञाणसङ्गतिया विना तदभावतो। छफस्सायतननिमित्तवट्टस्स अनुपच्छेदोति युज्जति तत्थ अविज्जातण्हानं अप्पहीनत्ता। छन्नं फस्सायतनानं समुदयादिपजानना सब्बदिट्ठिगतिकसञ्ञं अतिच्च तिट्ठतीति युज्जति चतुसच्चपटिवेधभावतो। इमाहेव द्वासट्ठिया दिट्ठीहि सब्बदिट्ठिगतानं अन्तोजालीकतभावोति युज्जति अकिरियवादादीनं इस्सरवादादीनञ्च तदन्तोगधत्ता। तथा चेव संवण्णितं। उच्छिन्नभवनेत्तिको तथागतस्स कायोति युज्जति, यस्मा भगवा अभिनीहारसम्पत्तिया चतूसु सतिपट्ठानेसु पतिट्ठितचित्तो सत्तबोज्झङ्गेयेव यथाभूतं भावेसि। कायस्स भेदा परिनिब्बुतं न दक्खन्तीति युज्जति अनुपादिसेसनिब्बानप्पत्तियं रूपादीसु कस्सचिपि अनवसेसतोति अयं युत्तिहारो।
पदट्ठानहारवण्णना
अवण्णारहअवण्णानुरूपसम्पत्तानादेय्यवचनतादिविपत्तीनं पदट्ठानं। वण्णारहवण्णानुरूसम्पत्तसद्धेय्यवचनतादिसम्पत्तीनं पदट्ठानं। तथा आघातादयो निरयादिदुक्खस्स पदट्ठानं। आघातादीनं अकरणं सग्गसम्पत्तिआदिसब्बसम्पत्तीनं पदट्ठानं। पाणातिपातादीहि पटिविरति अरियस्स सीलक्खन्धस्स पदट्ठानं। अरियो सीलक्खन्धो अरियस्स समाधिक्खन्धस्स पदट्ठानं। अरियो समाधिक्खन्धो अरियस्स पञ्ञाक्खन्धस्स पदट्ठानं। गम्भीरतादिविसेसयुत्तं भगवतो पटिवेधप्पकारञाणं देसनाञाणस्स पदट्ठानं। देसनाञाणं विनेय्यानं सकलवट्टदुक्खनिस्सरणस्स पदट्ठानं। सब्बापि दिट्ठि दिट्ठुपादान्ति सा यथारहं नवविधस्सापि भवस्स पदट्ठानं। भवो जातिया, जाति जरामरणस्स, सोकादीनञ्च पदट्ठानं। वेदनानं समुदयादियथाभूतवेदनं चतुन्नं अरियसच्चानं अनुबोधपटिवेधो। तत्थ अनुबोधो पटिवेधस्स पदट्ठानं, पटिवेधो चतुब्बिधस्स सामञ्ञफलस्स पदट्ठानं। ‘‘अजानतं अपस्सत’’न्ति अविज्जागहणं, तत्थ अविज्जा सङ्खारानं पदट्ठान्ति याव वेदना तण्हाय पदट्ठान्ति नेतब्बं। ‘‘तण्हागतानं परितस्सितविप्फन्दित’’न्ति एत्थ तण्हा उपादानस्स पदट्ठानं। ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति एत्थ सस्सतादिपञ्ञापनं परेसं मिच्छाभिनिवेसस्स पदट्ठानं, मिच्छाभिनिवेसो सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपस्सययोनिसोमनसिकारधम्मानुधम्मपटिपत्तीहि विमुखताय, असद्धम्मस्सवनादीनञ्च पदट्ठानं, ‘‘अञ्ञत्र फस्सा’’तिआदीसु फस्सो वेदनाय पदट्ठानं, छ फस्सायतनानि फस्सस्स, सकलवट्टदुक्खस्स च पदट्ठानं, छन्नं फस्सायतनानं समुदयादियथाभूतप्पजाननं निब्बिदाय पदट्ठानं, निब्बिदा विरागस्साति याव अनुपादापरिनिब्बानं नेतब्बं। भगवतो भवनेत्तिसमुच्छेदो सब्बञ्ञुताय पदट्ठानं। तथा अनुपादापरिनिब्बानस्साति अयं पदट्ठानहारो।
लक्खणहारवण्णना
आघातादिग्गहणेन कोधुपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियसारम्भपरवम्भनादीनं सङ्गहो पटिघचित्तुप्पादपरियापन्नताय एकलक्खणत्ता। आनन्दादिग्गहणेन अभिज्झाविसमलोभमानातिमानमदप्पमादादीनं सङ्गहो लोभचित्तुप्पादपरियापन्नताय समानलक्खणत्ता। तथा आघातग्गहणेन अवसिट्ठगन्थनीवरणानं सङ्गहो कायगन्थनीवरणलक्खणेन एकलक्खणत्ता। आनन्दग्गहणेन फस्सादीनं सङ्गहो सङ्खारक्खन्धलक्खणेन एकलक्खणत्ता। सीलग्गहणेन अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खानम्पि सङ्गहो सिक्खालक्खणेन एकलक्खणत्ता। इध पन सीलस्सेव इन्द्रियसंवरादिकस्स दट्ठब्बं। दिट्ठिग्गहणेन अवसिट्ठउपादानानम्पि सङ्गहो उपादानलक्खणेन एकलक्खणत्ता। ‘‘वेदनान’’न्ति एत्थ वेदनाग्गहणेन अवसिट्ठउपादानक्खन्धानम्पि सङ्गहो खन्धलक्खणेन एकलक्खणत्ता। तथा वेदनाय धम्मायतनधम्मधातुपरियापन्नत्ता सम्मसनूपगानं सब्बेसं आयतनानं धातूनञ्च सङ्गहो आयतनलक्खणेन, धातुलक्खणेन च एकलक्खणत्ता। ‘‘अजानतं अपस्सत’’न्ति एत्थ अविज्जाग्गहणेन हेतुआसवोघयोगनीवरणादिसङ्गहो हेतादिलक्खणेन एकलक्खणत्ता अविज्जाय, तथा ‘‘तण्हागतानं परितस्सितविप्फन्दित’’न्ति एत्थ तण्हाग्गहणेनापि। ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति एत्थ फस्सग्गहणेन सञ्ञासङ्खारविञ्ञाणानं सङ्गहो विपल्लासहेतुभावेन, खन्धलक्खणेन च एकलक्खणत्ता। छफस्सायतनग्गहणेन खन्धिन्द्रियधातादीनं सङ्गहो फस्सुप्पत्तिनिमित्तताय, सम्मसनसभावेन च एकलक्खणत्ता। भवनेत्तिग्गहणेन अविज्जादीनम्पि संकिलेसधम्मानं सङ्गहो वट्टहेतुभावेन एकलक्खणत्ताति अयं लक्खणहारो।
चतुब्यूहहारवण्णना
निन्दापसंसाहि सम्माकम्पितचेतसा मिच्छाजीवतो अनोरता सस्सतादिमिच्छाभिनिवेसिनो सीलादिधम्मक्खन्धेसु अप्पतिट्ठितताय सम्मासम्बुद्धगुणरसस्सादविमुखा वेनेय्या इमिस्सा देसनाय निदानं। ते यथावुत्तदोसविनिमुत्ता कथं नु खो सम्मापटिपत्तिया उभयहितपरा भवेय्युन्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो। पदनिब्बचनं निरुत्ति। तं ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं, ‘‘मम’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथावसेन सुविञ्ञेय्यत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह। पदपदत्थनिद्देसनिक्खेपसुत्तदेसनासन्धिवसेन छब्बिधा सन्धि। तत्थ पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि। तथा पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि। नानानुसन्धिकस्स सुत्तस्स तंतंअनुसन्धीहि सम्बन्धो, एकानुसन्धिकस्स च पुब्बापरसम्बन्धो निद्देससन्धि, या अट्ठकथायं पुच्छानुसन्धिअज्झासयानुसन्धियथानुसन्धिवसेन तिविधा विभत्ता, ता पनेता तिस्सोपि सन्धियो अट्ठकथायं विचारिता एव। सुत्तसन्धि च पठमं निक्खेपवसेन अम्हेहि पुब्बे दस्सितायेव। एकिस्सा देसनाय देसनान्तरेन सद्धिं संसन्दनं देसनासन्धि, सा एवं वेदितब्बा – ‘‘ममं वा भिक्खवे…पे॰… न चेतसो अनभिरद्धि करणीया’’ति अयं देसना ‘‘उभतोदण्डकेन चेपि भिक्खवे ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओक्कन्तेय्युं, तत्रपि यो मनो पदूसेय्य, न मे सो तेन सासनकरो’’ति (म॰ नि॰ १.२३२) इमाय देसनाय सद्धिं संसन्दति। ‘‘तुम्हं येवस्स तेन अन्तरायो’’ति ‘‘कम्मस्सका माणव सत्ता…पे॰… दायादा भविस्सन्ती’’ति (अ॰ नि॰ १०.२१६) इमाय देसनाय संसन्दति। ‘‘अपि तुम्हे…पे॰… आजानेय्याथा’’ति ‘‘कुद्धो अत्थं…पे॰… सहते नर’’न्ति (अ॰ नि॰ ७.६४; महानि॰ ५, १५६, १९५) इमाय देसनाय संसन्दति।
‘‘ममं वा भिक्खवे परे वण्णं…पे॰… न चेतसो उब्बिल्लावितत्तं करणीय’’न्ति ‘‘धम्मापि वो भिक्खवे पहातब्बा, पगेव अधम्मा (म॰ नि॰ १.२४०)। कुल्लूपमं वो भिक्खवे धम्मं देसेस्सामि, नित्थरणत्थाय, नो गहणत्थाया’’ति (म॰ नि॰ १.२४०) इमाय देसनाय संसन्दति। ‘‘तत्र चे तुम्हेहि…पे॰… उब्बिलाविता, तुम्हं येवस्स तेन अन्तरायो’’ति ‘‘लुद्धोअत्थं…पे॰… सहते नर’’न्ति (इतिवु॰ ८८; महानि॰ ५.१५६, १९५; चूळनि॰ १२८) ‘‘कामन्धा जालसञ्छन्ना, तण्हाछदनछादिता’’ति (उदा॰ ६४; नेत्ति॰ २७, ९०; पेटको॰ १४) इमाहि देसनाहि संसन्दति।
‘‘अप्पमत्तकं…पे॰… सीलमत्तक’’न्ति ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति। अयं खो ब्राह्मण यञ्ञो पुरिमेहि यञ्ञेहि अप्पट्ठतरो च अप्पसमारम्भतरो च महप्फलतरो च महानिसंसतरो चा’’तिआदिकाय (दी॰ नि॰ १.३५३) देसनाय संसन्दति, पठमज्झानस्स सीलतो महप्फलमहानिसंसतरभाववचनेन झानतो सीलस्स अप्पभावदीपनतो।
‘‘पाणातिपातं पहाया’’तिआदि ‘‘समणो खलु भो गोतमो सीलवा…पे॰… कुसलसीलेन समन्नागतो’’तिआदिकाहि (दी॰ नि॰ १.३०४) देसनाहि संसन्दति।
‘‘अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा’’तिआदि ‘‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो गम्भीरो’’तिआदि (दी॰ नि॰ २.६७; म॰ नि॰ १.२८१; २.३३७; सं॰ नि॰ १.१७२; महाव॰ ७, ८) पाळिया संसन्दति। गम्भीरतादिविसेसयुत्तधम्मपटिवेधेन हि ञाणस्स गम्भीरादिभावो विञ्ञायतीति।
आवत्तहारवण्णना
आघातादीनं अकरणीयतावचनेन खन्तिसोरच्चानुट्ठानं। तत्थ खन्तिया सद्धापञ्ञापरापकारदुक्खसहगतानं सङ्गहो, सोरच्चेन सीलस्स। सद्धादिग्गहणेन च सद्धिन्द्रियादिसकलबोधिपक्खियधम्मा आवत्तन्ति। सीलग्गहणेन अविप्पटिसारादयो सब्बेपि सीलानिसंसधम्मा आवत्तन्ति। पाणातिपातादीहि पटिविरतिवचनेन अप्पमादविहारो, तेन सकलं सासनब्रह्मचरियं आवत्तति। गम्भीरतादिविसेसयुत्तधम्मग्गहणेन महाबोधिपकित्तनं। अनावरणञाणपदट्ठानञ्हि आसवक्खयञाणं, आसवक्खयञाणपदट्ठानञ्च अनावरणञाणं महाबोधि, तेन दसबलादयो सब्बे बुद्धगुणा आवत्तन्ति। सस्सतादिदिट्ठिग्गहणेन तण्हाविज्जाय सङ्गहो, ताहि अनमतग्गसंसारवट्टं आवत्तति। वेदनानं समुदयादियथाभूतवेदनेन भगवतो परिञ्ञात्तयविसुद्धि, ताय पञ्ञापारमिमुखेन सब्बपारमियो आवत्तन्ति। ‘‘अजानतं अपस्सत’’न्ति अविज्जाग्गहणेन अयोनिसोमनसिकारपरिग्गहो, तेन च अयोनिसोमनसिकारमूलका धम्मा आवत्तन्ति। ‘‘तण्हागतानं परितस्सितविप्फन्दित’’न्ति तण्हाग्गहणेन नव तण्हामूलका धम्मा आवत्तन्ति, ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’तिआदि सस्सतादिपञ्ञापनस्स पच्चयाधीनवुत्तिदस्सनं, तेन अनिच्चतादिलक्खणत्तयं आवत्तति। छन्नं फस्सायतनानं यथाभूतं पजाननेन विमुत्तिसम्पदानिद्देसो, तेन सत्तपि विसुद्धियो आवत्तन्ति। ‘‘उच्छिन्नभवनेत्तिको तथागतस्स कायो’’ति तण्हापहानं, तेन भगवतो सकलसंकिलेसप्पहानं आवत्ततीति अयं आवत्तो हारो।
विभत्तिहारवण्णना
आघातानन्दादयो अकुसला धम्मा, तेसं अयोनिसोमनसिकारादि पदट्ठानं। येहि पन धम्मेहि आघातानन्दादीनं अकरणं अप्पवत्ति, ते अब्यापादादयो कुसला धम्मा, तेसं योनिसोमनसिकारादि पदट्ठानं। तेसु आघातादयो कामावचराव, अब्यापादादयो चतुभूमका। तथा पाणातिपातादीहि पटिविरति कुसला वा अब्याकता वा, तस्सा हिरोत्तप्पादयो धम्मा पदट्ठानं। तत्थ कुसला सिया कामावचरा, सिया लोकुत्तरा, अब्याकता लोकुत्तराव। ‘‘अत्थि भिक्खवे अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा’’ति वुत्तधम्मा सिया कुसला, सिया अब्याकता, तत्थ कुसलानं वुट्ठानगामिनिविपस्सना पदट्ठानं। अब्याकतानं मग्गधम्मा, विपस्सना, आवज्जना वा पदट्ठानं। तेसु कुसला लोकुत्तरा, अब्याकता सिया कामावचरा, सिया लोकुत्तरा, सब्बापि दिट्ठियो अकुसलाव कामावचराव, तासं अविसेसेन मिच्छाभिनिवेसे अयोनिसोमनसिकारो पदट्ठानं। विसेसतो पन सन्ततिघनविनिब्भोगाभावतो एकत्तनयस्स मिच्छागाहो अतीतजातिअनुस्सरणतक्कसहितो सस्सतदिट्ठिया पदट्ठानं। हेतुफलभावेन सम्बन्धभावस्स अग्गहणतो नानत्तनयस्स मिच्छागाहो तज्जासमन्नाहारसहितो उच्छेददिट्ठिया पदट्ठानं। एवं सेसदिट्ठीनम्पि यथासम्भवं वत्तब्बं। ‘‘वेदनान’’न्ति एत्थ वेदना सिया कुसला, सिया अब्याकता, सिया कामावचरा, सिया रूपावचरा, सिया अरूपावचरा, फस्सो तासं पदट्ठानं। वेदनानं समुदयादियथाभूतवेदनं मग्गञाणं, अनुपादाविमुत्ति फलं , तेसं ‘‘अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा’’ति एत्थ वुत्तनयेन धम्मादिविभागो नेतब्बो। ‘‘अजानतं अपस्सत’’न्तिआदीसु अविज्जा तण्हा अकुसला कामावचरा, तासु अविज्जाय आसवा, अयोनिसोमनसिकारो एव वा पदट्ठानं। तण्हाय संयोजनियेसु धम्मेसु अस्साददस्सनं पदट्ठानं। ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति एत्थ फस्सस्स वेदनाय विय धम्मादिविभागो वेदितब्बो। इमिना नयेन फस्सायतनादीनम्पि यथारहं धम्मादिविभागो नेतब्बोति अयं विभत्तिहारो।
परिवत्तहारवण्णना
आघातादीनं अकरणं खन्तिसोरच्चानि अनुब्रूहेत्वा पटिसङ्खानभावनाबलसिद्धिया उभयहितपटिपत्तिं आवहति। आघातादयो पन पवत्तियमाना दुब्बण्णतं दुक्खसेय्यं भोगहानिं अकित्तिं परेहि दुरुपसङ्कमनतञ्च निप्फादेन्ता निरयादीसु महादुक्खं आवहन्ति। पाणातिपातादीहि पटिविरति अविप्पटिसारादिकल्याणं परम्परं आवहति। पाणातिपातादि पन विप्पटिसारादिअकल्याणं परम्परं, गम्भीरतादिविसेसयुत्तं ञाणं विनेय्यानं यथारहं विज्जाभिञ्ञादिगुणविसेसं आवहति सब्बञेय्यं यथासभावावबोधतो। तथा गम्भीरतादिविसेसरहितं पन ञाणं ञेय्येसु सावरणतो यथावुत्तगुणविसेसं नावहति। सब्बापि चेता दिट्ठियो यथारहं सस्सतुच्छेदभावतो अन्तद्वयभूता सक्कायतीरं नातिवत्तन्ति अनिय्यानिकसभावत्ता। निय्यानिकसभावत्ता पन सम्मादिट्ठि सपरिक्खारा मज्झिमपटिपदाभूता अतिक्कम्म सक्कायतीरं पारं आगच्छति। वेदनानं समुदयादियथाभूतवेदनं अनुपादाविमुत्तिं आवहति मग्गभावतो। वेदनानं समुदयादिअसम्पटिवेधो संसारचारकावरोधं आवहति सङ्खारानं पच्चयभावतो। वेदयितसभावपटिच्छादको सम्मोहो तदभिनन्दनं आवहति । यथाभूतावबोधो पन तत्थ निब्बेदं विरागञ्च आवहति। मिच्छाभिनिवेसे अयोनिसोमनसिकारसहिता तण्हा अनेकविहितं दिट्ठिजालं पसारेति। यथावुत्ततण्हासमुच्छेदो पठममग्गो तं दिट्ठिजालं सङ्कोचेति। सस्सतवादादिपञ्ञापनस्स फस्सो पच्चयो होति असति फस्से तदभावतो। दिट्ठिबन्धनबन्धानं फस्सायतनादीनं अनिरोधेन फस्सादिअनिरोधो संसारदुक्खस्स अनिवत्तियेव, याथावतो फस्सायतनादिपरिञ्ञा सब्बदिट्ठिदस्सनानि अतिवत्तति, फस्सायतनादिअपरिञ्ञा तंदिट्ठिगहनं नातिवत्तति, भवनेत्तिसमुच्छेदो आयतिं अत्तभावस्स अनिब्बत्तिया संवत्तति, असमुच्छिन्नाय भवनेत्तिया अनागते भवप्पबन्धो परिवत्ततियेवाति अयं परिवत्तो हारो।
वेवचनहारवण्णना
‘‘मम मय्हं मे’’ति परियायवचनं। ‘‘भिक्खवे समणा तपस्सिनो’’ति परियायवचनं। ‘‘परे अञ्ञे पटिविरुद्धा’’ति परियायवचनं। ‘‘अवण्णं अकित्तिं निन्द’’न्ति परियायवचनं। ‘‘भासेय्युं भणेय्युं करेय्यु’’न्ति परियायवचनं। ‘‘धम्मस्स विनयस्स सत्थुसासनस्सा’’ति परियायवचनं। ‘‘सङ्घस्स समूहस्स गणस्सा’’ति परियायवचनं। ‘‘तत्र तत्थ तेसू’’ति परियायवचनं। ‘‘तुम्हेहि वो भवन्तेही’’ति परियायवचनं। ‘‘आघातो दोसो ब्यापादो’’ति परियायवचनं। ‘‘अप्पच्चयो दोमनस्सं चेतसिकदुक्ख’’न्ति परियायवचनं। ‘‘चेतसो अनभिरद्धि चित्तस्स ब्यापत्ति मनोपदोसो’’ति परियायवचनं। ‘‘न करणीया न उप्पादेतब्बा न पवत्तेतब्बा’’ति परियायवचनं। इति इमिना नयेन सब्बपदेसु वेवचनं वत्तब्बन्ति अयं वेवचनो हारो।
पञ्ञत्तिहारवण्णना
आघातो वत्थुवसेन दसविधेन एकूनवीसतिविधेन वा पञ्ञत्तो। अप्पच्चयो उपविचारवसेन छधा पञ्ञत्तो। आनन्दोपीतिआदिवसेन नवधा पञ्ञत्तो। पीति सामञ्ञतो खुद्दिकादिवसेन पञ्चधा पञ्ञत्ता। सोमनस्सं उपविचारवसेन छधा पञ्ञत्तं। सीलं वारित्तचारित्तादिवसेन अनेकधा पञ्ञत्तं। गम्भीरतादिविसेसयुत्तं ञाणं चित्तुप्पादवसेन चतुधा, द्वादसविधेन वा, विसयभेदतो अनेकधा च पञ्ञत्तं। दिट्ठिसस्सतादिवसेन द्वासट्ठिया भेदेहि, तदन्तोगधविभागेन अनेकधा च पञ्ञत्ता। वेदना छधा अट्ठसतधा अनेकधा च पञ्ञत्ता। तस्सा समुदयो पञ्चधा पञ्ञत्तो, तथा अत्थङ्गमो। अस्सादो दुविधेन पञ्ञत्तो। आदीनवो तिविधेन पञ्ञत्तो। निस्सरणं एकधा चतुधा च पञ्ञत्तं…पे॰… अनुपादाविमुत्ति दुविधेन पञ्ञत्ता।
‘‘अजानतं अपस्सत’’न्ति वुत्ता अविज्जा विसयभेदेन चतुधा अट्ठधा च पञ्ञत्ता। ‘‘तण्हागतान’’न्तिआदिना वुत्ता तण्हा छधा अट्ठसतधा अनेकधा च पञ्ञत्ता। फस्सो निस्सयवसेन छधा पञ्ञत्तो। उपादानं चतुधा पञ्ञत्तं। भवो द्विधा अनेकधा च पञ्ञत्तो। जाति वेवचनवसेन छधा पञ्ञत्ता। तथा जरा सत्तधा पञ्ञत्ता। मरणं अट्ठधा नवधा च पञ्ञत्तं। सोको पञ्चधा पञ्ञत्तो। परिदेवो छधा पञ्ञत्तो। दुक्खं चतुधा पञ्ञत्तं, तथा दोमनस्सं। उपायासो चतुधा पञ्ञत्तो। ‘‘समुदयो होती’’ति पभवपञ्ञत्ति, ‘‘यथाभूतं पजानाती’’ति दुक्खस्स परिञ्ञापञ्ञत्ति, समुदयस्स पहानपञ्ञत्ति, निरोधस्स सच्छिकिरियापञ्ञत्ति, मग्गस्स भावनापञ्ञत्ति।
‘‘अन्तोजालीकता’’तिआदि सब्बदिट्ठीनं सङ्गहपञ्ञत्ति। ‘‘उच्छिन्नभवनेत्तिको’’तिआदि दुविधेन परिनिब्बानपञ्ञत्ति। एवं आघातादीनं अकुसलकुसलादिधम्मानं यथापभवपञ्ञत्तिआदिवसेन, तथा ‘‘आघातो’’ति ब्यापादस्स वेवचनपञ्ञत्ति, ‘‘अप्पच्चयो’’ति दोमनस्सस्स वेवचनपञ्ञत्तीतिआदिना नयेन पञ्ञत्तिभेदो विभजितब्बोति अयं पञ्ञत्तिहारो।
ओतरणहारवण्णना
आघातग्गहणेन सङ्खारक्खन्धसङ्गहो, तथा अनभिरद्धिगहणेन। अप्पच्चयग्गहणेन वेदनाक्खन्धसङ्गहोति इदं खन्धमुखेन ओतरणं। तथा आघातादिग्गहणेन धम्मायतनं धम्मधातु दुक्खसच्चं समुदयसच्चं वा गहितन्ति इदं आयतनमुखेन धातुमुखेन सच्चमुखेन च ओतरणं। तथा आघातादीनं सहजाता अविज्जा हेतुसहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होति, असहजाता पन अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनपच्चयेहि पच्चयो होति, अनन्तरा उपनिस्सयवसेनेव पच्चयो होति । तण्हाउपादानादीनं, फस्सादीनम्पि तेसं सहजातानं असहजातानञ्च यथारहं पच्चयभावो वत्तब्बो। कोचि पनेत्थ अधिपतिवसेन, कोचि कम्मवसेन, कोचि आहारवसेन, कोचि इन्द्रियवसेन, कोचि झानवसेन, कोचि मग्गवसेनपि पच्चयो होतीति। अयम्पि विसेसो वेदितब्बोति इदं पटिच्चसमुप्पादमुखेन ओतरणं। आनन्दादीनम्पि इमिनाव नयेन खन्धादिमुखेन ओतरणं विभावेतब्बं।
तथा सीलं पाणातिपातादीहि विरतिचेतना, अब्यापादादिचेतसिकधम्मा च, पाणातिपातादयो चेतनाव, तेसं तदुपकारकधम्मानञ्च लज्जादयादीनं सङ्खारक्खन्धधम्मायतनादिसङ्गहो, पुरिमनयेनेव खन्धादिमुखेन च ओतरणं विभावेतब्बं। एस नयो ञाणदिट्ठिवेदनाअविज्जातण्हादिग्गहणेसु। निस्सरणअनुपादाविमुत्तिगहणेसु असङ्खतधातुवसेनपि धातुमुखेन ओतरणं विभावेतब्बं। तथा ‘‘वेदनानं…पे॰… अनुपादाविमुत्तो’’ति एतेन भगवतो सीलादयो पञ्च धम्मक्खन्धा, सतिपट्ठानादयो च बोधिपक्खियधम्मा पकासिता होन्तीति तं मुखेनपि ओतरणं वेदितब्बं। ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति दिट्ठिपञ्ञापनस्स पच्चयाधीनवुत्तितादीपनेन अनिच्चतामुखेन ओतरणं, तथा एवंधम्मताय पटिच्चसमुप्पादमुखेन ओतरणं, अनिच्चस्स दुक्खानत्तभावतो अप्पणिहितमुखेन सुञ्ञतामुखेन च ओतरणं। सेसपदेसुपि एसेव नयोति अयं ओतरणो हारो।
सोधनहारवण्णना
‘‘ममं वा…पे॰… भासेय्यु’’न्ति आरम्भो। ‘‘धम्मस्स…पे॰… सङ्घस्स…पे॰… भासेय्यु’’न्ति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि। ‘‘तत्र तुम्हेहि…पे॰… करणीया’’ति पदसुद्धि चेव आरम्भसुद्धि च। दुतियनयादीसुपि एसेव नयो । तथा ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदि आरम्भो। ‘‘कतम’’न्तिआदि पुच्छा। ‘‘पाणातिपातं पहाया’’तिआदि पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि, नो च पुच्छासुद्धि। ‘‘इदं खो’’तिआदि पुच्छासुद्धि चेव पदसुद्धि च आरम्भसुद्धि च।
तथा ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदि आरम्भो। ‘‘कतमे च ते’’तिआदि पुच्छा। ‘‘सन्ति भिक्खवे’’तिआदि आरम्भो। ‘‘कि’’न्तिआदि आरम्भ पुच्छा। ‘‘यथासमाहिते’’तिआदि पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि नो च पुच्छासुद्धि। ‘‘इमे खो ते’’तिआदि पदसुद्धि चेव पुच्छासुद्धि च आरम्भसुद्धि च। इमिना नयेन सब्बत्थ आरम्भादयो वेदितब्बाति। अयं सोधनो हारो।
अधिट्ठानहारवण्णना
‘‘अवण्ण’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं तं, अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘ममं वा धम्मस्स वा सङ्घस्स वा’’ति। सुक्कपक्खेपि एसेव नयो।
तथा ‘‘सील’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘पाणातिपाता पटिविरतो’’तिआदि।
‘‘अञ्ञेव धम्मा’’तिआदि सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘तयिदं भिक्खवे तथागतो पजानाती’’तिआदि।
तथा ‘‘पुब्बन्तकप्पिका’’तिआदि सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘सस्सतवादा’’तिआदि। इमिना नयेन सब्बत्थ सामञ्ञविसेसो निद्धारेतब्बोति अयं अधिट्ठानो हारो।
परिक्खारहारवण्णना
आघातादीनं ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदीनि (ध॰ स॰ १२३७; विभ॰ ९०९) च एकूनवीसति आघातवत्थूनि हेतु। आनन्दादीनं आरम्मणे अभिसिनेहो हेतु। सीलस्स हिरिओत्तप्पं अप्पिच्छतादयो च हेतु। ‘‘गम्भीरा’’तिआदिना वुत्तधम्मस्स सब्बापि पारमियो हेतु, विसेसेन पञ्ञापारमी। दिट्ठीनं असप्पुरिसूपस्सयो, असद्धम्मस्सवनं, मिच्छाभिनिवेसेन अयोनिसोमनसिकारो च अविसेसेन हेतु, विसेसेन पन सस्सतवादादीनं अतीतजातिअनुस्सरणादि हेतु। वेदनानं अविज्जातण्हाकम्मानि फस्सो च हेतु। अनुपादाविमुत्तिया अरियमग्गो हेतु। पञ्ञापनस्स अयोनिसोमनसिकारो हेतु। तण्हाय संयोजनियेसु अस्सादानुपस्सना हेतु। फस्सस्स छळायतनानि, छळायतनस्स नामरूपं हेतु। भवनेत्तिसमुच्छेदस्स विसुद्धिभावना हेतूति अयं परिक्खारो हारो।
समारोपनहारवण्णना
आघातादीनं अकरणीयतावचनेन खन्तिसम्पदा दस्सिता होति। ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदिना सोरच्चसम्पदा, ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना ञाणसम्पदा, ‘‘अपरामसतो चस्स पच्चत्तञ्ञेव निब्बुति विदिता’’ति, ‘‘वेदनानं…पे॰… यथाभूतं विदित्वा अनुपादाविमुत्तो’’ति एतेहि समाधिसम्पदाय सद्धिं विज्जाविमुत्तिवसीभावसम्पदा दस्सिता होति। तत्थ खन्तिसम्पदा पटिसङ्खानबलसिद्धितो सोरच्चसम्पदाय पदट्ठानं। सोरच्चसम्पदा पन अत्थतो सीलमेव, तथा पाणातिपातादीहि पटिविरतिवचनं सीलस्स परियायविभागदस्सनत्थं। तत्थ सीलं समाधिस्स पदट्ठानं, समाधि पञ्ञाय पदट्ठानं। तेसु सीलेन वीतिक्कमप्पहानं दुच्चरितसंकिलेसप्पहानञ्च सिज्झति, समाधिना परियुट्ठानप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं, तण्हासंकिलेसप्पहानञ्च सिज्झति। पञ्ञाय दिट्ठिसंकिलेसप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, अनुसयप्पहानञ्च सिज्झतीति सीलादीहि तीहि धम्मक्खन्धेहि समथविपस्सनाभावनापारिपूरी, पहानत्तयसिद्धि चाति अयं समारोपनो हारो।
सोळसहारवण्णना निट्ठिता।
पञ्चविधनयवण्णना
नन्दियावट्टनयवण्णना
आघातादीनं अकरणवचनेन तण्हाविज्जासङ्कोचो दस्सितो होति। सति हि अत्तत्तनियवत्थूसु सिनेहे सम्मोसे च ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदिना (ध॰ स॰ १२३७, विभ॰ ९०९) आघातो जायतीति, तथा ‘‘पाणातिपाता पटिविरतो’’तिआदिवचनेहि , ‘‘पच्चत्तञ्ञेव निब्बुति विदिता, अनुपादाविमुत्तो, छन्नं फस्सायतनानं…पे॰… यथाभूतं पजानाती’’तिआदीहि वचनेहि च तण्हाविज्जानं अच्चन्तप्पहानं दस्सितं होति। तासं पन पुब्बन्तकप्पिकादिपदेहि ‘‘अजानतं अपस्सत’’न्तिआदिपदेहि च सरूपतो दस्सितानं तण्हाविज्जानं रूपधम्मा अरूपधम्मा च अधिट्ठानं। यथाक्कमं समथो च विपस्सना च पटिपक्खो। तेसं चेतोविमुत्ति पञ्ञाविमुत्ति च फलं। तत्थ तण्हा, तण्हाविज्जा वा समुदयसच्चं, तदधिट्ठानभूता रूपारूपधम्मा दुक्खसच्चं, तेसं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना समथविपस्सना मग्गसच्चन्ति एवं चतुसच्चयोजना वेदितब्बा। तण्हाग्गहणेन चेत्थ मायासाठेय्यमानातिमानमदप्पमादपापिच्छतापापमित्तताअहिरिकानोत्तप्पादिवसेन सब्बो अकुसलपक्खो नेतब्बो। तथा अविज्जाग्गहणेन विपरीतमनसिकारकोधुपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियसारम्भदोवचस्सता- भवदिट्ठिविभवदिट्ठादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो। वुत्तविपरियायेन अमायाअसाठेय्यादिअविपरीतमनसिकारादिवसेन, तथा समथपक्खियानं सद्धिन्द्रियादीनं, विपस्सनापक्खियानञ्च अनिच्चसञ्ञादीनं वसेन कुसलपक्खो नेतब्बोति। अयं नन्दियावट्टस्स नयस्स भूमि।
तिपुक्खलनयवण्णना
आघातादीनं अकरणवचनेन अदोससिद्धि, तथा पाणातिपातफरुसवाचाहि पटिविरतिवचनेन। आनन्दादीनं अकरणवचनेन अलोभसिद्धि, तथा अब्रह्मचरियतो पटिविरतिवचनेन। अदिन्नादानादीहि पन पटिविरतिवचनेन उभयसिद्धि। ‘‘तयिदं भिक्खवे तथागतो पजानाती’’तिआदिना अमोहसिद्धि। इति तीहि अकुसलमूलेहि गहितेहि तप्पटिपक्खतो, आघातादिअकरणवचनेन च तीणि कुसलमूलानि सिद्धानियेव होन्ति। तत्थ तीहि अकुसलमूलेहि तिविधदुच्चरितसंकिलेसमलविसमाकुसलसञ्ञावितक्कासद्धम्मादिवसेन सब्बो अकुसलपक्खो वित्थारेतब्बो। तथा तीहि कुसलमूलेहि तिविधसुचरितवोदानसमकुसलसञ्ञावितक्कपञ्ञासद्धम्मसमाधि- विमोक्खमुखविमोक्खादिवसेन सब्बो कुसलपक्खो विभावेतब्बो। एत्थापि च सच्चयोजना वेदितब्बा। कथं? लोभो सब्बानि वा कुसलाकुसलमूलानि समुदयसच्चं, तेहि पन निब्बत्ता तेसं अधिट्ठानगोचरभूता उपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्तिआदिना नयेन सच्चयोजना वेदितब्बाति अयं तिपुक्खलस्स नयस्स भूमि।
सीहविक्कीळितनयववण्णना
आघातानन्दनादीनं अकरणवचनेन सतिसिद्धि। सतिया हि सावज्जानवज्जे, तत्थ च आदीनवानिसंसे सल्लक्खेत्वा सावज्जं पहाय अनवज्जं समादाय वत्ततीति। तथा मिच्छाजीवा पटिविरतिवचनेन वीरियसिद्धि। वीरियेन हि कामब्यापादविहिंसावितक्के विनोदेति, वीरियसाधनञ्च आजीवपारिसुद्धिसीलन्ति। पाणातिपातादीहि पटिविरतिवचनेन सतिसिद्धि। सतिया हि सावज्जानवज्जे, तत्थ च आदीनवानिसंसे सल्लक्खेत्वा सावज्जं पहाय अनवज्जं समादाय वत्तति। तथा हि सा ‘‘विसयाभिमुखभावपच्चुपट्ठाना’’ति च वुच्चति। ‘‘तयिदं भिक्खवे तथागतो पजानाती’’तिआदिना समाधिपञ्ञासिद्धि। पञ्ञाय हि यथाभूतावबोधो, समाहितो च यथाभूतं पजानातीति। तथा ‘‘निच्चो धुवो’’तिआदिना अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति विपल्लासो, ‘‘अरोगो परं मरणा, एकन्तसुखी अत्ता दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो’’ति च एवमादीहि असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपल्लासो, ‘‘पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो’’तिआदिना असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लासो, सब्बेहेव च दिट्ठिदीपकपदेहि अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति विपल्लासोति एवमेत्थ चत्तारो विपल्लासा सिद्धा होन्ति, तेसं पटिपक्खतो चत्तारि सतिपट्ठानानि सिद्धानेव होन्ति। तत्थ चतूहि इन्द्रियेहि चत्तारो पुग्गला निद्दिसितब्बा।
कथं? दुविधो हि तण्हाचरितो मुदिन्द्रियो च तिक्खिन्द्रियो चाति, तथा दिट्ठिचरितो। तेसु पठमो असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लत्तदिट्ठि सतिबलेन यथाभूतं कायसभावं सल्लक्खेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति। दुतियो असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपल्लत्तदिट्ठि ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.२६; अ॰ नि॰ ४.१४; ६.५८) वुत्तेन वीरियसंवरसङ्खातेन वीरियबलेन तं विपल्लासं विधमति। ततियो अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति अयाथावगाही समथबलेन समाहितभावतो सङ्खारानं खणिकभावं यथाभूतं पटिविज्झति। चतुत्थो सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनविचित्तत्ता फस्सादिधम्मपुञ्जमत्ते अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति मिच्छाभिनिवेसी चतुकोटिकसुञ्ञतामनसिकारेन तं मिच्छाभिनिवेसं विद्धंसेति। चतूहि चेत्थ विपल्लासेहि चतुरासवोघयोगकायगन्थअगतितण्हुप्पादुपादानसत्तविञ्ञाणट्ठितिअपरिञ्ञादिवसेन सब्बो अकुसलपक्खो नेतब्बो। तथा चतूहि सतिपट्ठानेहि चतुब्बिधझानविहाराधिट्ठानसुखभागियधम्मअप्पमञ्ञासम्मप्पधानइद्धिपादादिवसेन सब्बो वोदानपक्खो नेतब्बोति अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमि। इधापि सुभसञ्ञासुखसञ्ञाहि, चतूहिपि वा विपल्लासेहि समुदयसच्चं , तेसं अधिट्ठानारम्मणभूता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्तिआदिना सच्चयोजना वेदितब्बा।
दिसालोचनअङ्कुसनयद्वयवण्णना
इति तिण्णं अत्थनयानं सिद्धिया वोहारनयद्वयम्पि सिद्धमेव होति। तथा हि अत्थनयदिसाभूतधम्मानं समालोचनं दिसालोचनं, तेसं समानयनं अङ्कुसोति नियुत्ता पञ्च नया।
पञ्चविधनयवण्णना निट्ठिता।
सासनपट्ठानवण्णना
इदं सुत्तं सोळसविधे सुत्तन्तपट्ठाने संकिलेसवासनासेक्खभागियं, संकिलेसनिब्बेधासेक्खभागियमेव वा। अट्ठवीसतिविधे पन सुत्तन्तपट्ठाने लोकियलोकुत्तरं सत्तधम्माधिट्ठानं ञाणञेय्यदस्सनभावनं सकवचनपरवचनं विस्सज्जनीयाविस्सज्जनीयं कुसलाकुसलं अनुञ्ञातपटिक्खित्तञ्चाति वेदितब्बं।
पकरणनयवण्णना निट्ठिता।
ब्रह्मजालसुत्तवण्णना निट्ठिता।