२. सामञ्ञफलसुत्तवण्णना
राजामच्चकथावण्णना
१५०.राजगहेति एत्थ दुग्गजनपदट्ठानविसेससम्पदादियोगतो पधानभावेन राजूहि गहितन्ति राजगहन्ति आह ‘‘मन्धातु…पे॰… वुच्चती’’ति। तत्थ महागोविन्देन महासत्तेन परिग्गहितं रेणुआदीहि राजूहि परिग्गहितमेव होतीति महागोविन्दग्गहणं। महागोविन्दोति महानुभावो एको पुरातनो राजाति केचि। परिग्गहितत्ताति राजधानीभावेन परिग्गहितत्ता। पकारेति नगरमापनेन रञ्ञा कारितसब्बगेहत्ता राजगहं, गिज्झकूटादीहि परिक्खित्तत्ता पब्बतराजेहि परिक्खित्तगेहसदिसन्तिपि राजगहं, सम्पन्नभवनताय राजमानं गेहन्ति पि राजगहं, संविहितारक्खताय अनत्थावहभावेन उपगतानं पटिराजूनं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं, राजूहि दिस्वा सम्मा पतिट्ठापितत्ता तेसं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं, आरामरामणेय्यकादीहि राजते, निवाससुखतादिना सत्तेहि ममत्तवसेन गय्हति, परिग्गय्हतीति वा राजगहन्ति एदिसे पकारे सो पदेसो ठानविसेसभावेन उळारसत्तपरिभोगोति आह ‘‘तं पनेत’’न्तिआदि। तेसन्ति यक्खानं। वसनवनन्ति आपानभूमिभूतं उपवनं।
अविसेसेनाति ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति’’ (म॰ नि॰ १.६९; ३.७५; विभ॰ ५०८), ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, (दी॰ नि॰ १.२२६; सं॰ नि॰ २.१५२; अ॰ नि॰ ४.१२३; पारा॰ ११) ‘‘मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति’’, (दी॰ नि॰ १.५५६; ३.३०८; म॰ नि॰ १.७७, ४५९, ५०९; २.३०९, ३१५, ४५१, ४७१; ३.२३०; विभ॰ ६४२) ‘‘सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अनिमित्तं चेतोसमाधिं समापज्जित्वा विहरती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.४५९) विय सद्दन्तरसन्निधानसिद्धेन विसेसपरामसनेन विना। इरियाय कायिककिरियाय पवत्तनूपायभावतो पथोति इरियापथो। ठानादीनञ्हि गतिनिवत्ति आदिअवत्थाहि विना न कञ्चि कायिककिरियं पवत्तेतुं सक्का। विहरति पवत्तति एतेन, विहरणञ्चाति विहारो, दिब्बभावावहो विहारो दिब्बविहारो, महग्गतज्झानानि। नेत्तियं पन ‘‘चतस्सो आरुप्पसमापत्तियो आनेञ्जा विहारा’’ति वुत्तं । तं तासं मेत्ताझानादीनं ब्रह्मविहारता विय भावनाविसेसभावं सन्धाय वुत्तं। अट्ठकथासु पन दिब्बभावावहसामञ्ञतो तापि ‘‘दिब्बविहारा’’ त्वेव वुत्ता। हितूपसंहारादिवसेन पवत्तिया ब्रह्मभूता सेट्ठभूता विहाराति ब्रह्मविहारा, मेत्ताझानादिका। अनञ्ञसाधारणत्ता अरियानं विहाराति अरियविहारा, चतस्सोपि फलसमापत्तियो। समङ्गीपरिदीपनन्ति समङ्गिभावपरिदीपनं। इरियापथसमायोगपरिदीपनं इतरविहारसमायोगपरिदीपनस्स विसेसवचनस्स अभावतो, इरियापथसमायोगपरिदीपनस्स च अत्थसिद्धत्ता। विहरतीति एत्थ वि-सद्दो विच्छेदत्थजोतनो, हरतीति नेति, पवत्तेतीति अत्थो। तत्थ कस्स केन विच्छिन्दनं, कथं कस्स पवत्तनन्ति अन्तोलीनं चोदनं सन्धायाह ‘‘सो ही’’तिआदि।
गोचरगामदस्सनत्थं ‘‘राजगहे’’ति वत्वा बुद्धानं अनुरूपनिवासनट्ठानदस्सनत्थं ‘‘अम्बवने’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘इदमस्सा’’तिआदि। एतन्ति एतं ‘‘राजगहे’’ति भुम्मवचनं समीपत्थे ‘‘गङ्गाय गावो चरन्ति, कूपे गग्गकुल’’न्ति च यथा। कुमारेन भतोति कुमारभतो, सो एव कोमारभच्चो यथा भिसग्गमेव भेसज्जं। दोसाभिसन्नन्ति वातपित्तादिवसेन उस्सन्नदोसं। विरेचेत्वाति दोसपकोपतो विवेचेत्वा।
अड्ढतेळसहीति अड्ढेन तेरसहि अड्ढतेरसहि भिक्खुसतेहि। तानि पन पञ्ञासाय ऊनानि तेरसभिक्खुसतानि होन्तीति आह ‘‘अड्ढसतेना’’तिआदि।
राजतीति दिब्बति, सोभतीति अत्थो। रञ्जेतीति रमेति। रञ्ञोति पितु बिम्बिसाररञ्ञो। सासनट्ठेन हिंसनट्ठेन सत्तु।
भारियेति गरुके अञ्ञेसं असक्कुणेय्ये वा। सुवण्णसत्थकेनाति सुवण्णमयेन सत्थकेन। अयोमयञ्हि रञ्ञो सरीरं उपनेतुं अयुत्तन्ति वदति। सुवण्णसत्थकेनाति वा सुवण्णपरिक्खतेन सत्थकेन बाहुं फालापेत्वाति सिरावेधवसेन बाहुं फलापेत्वा उदकेन सम्भिन्दित्वा पायेसि केवलस्स लोहितस्स गब्भिनित्थिया दुज्जीरभावतो। धुराति धुरभूता, गणस्स , धोरय्हाति अत्थो। धुरं नीहरामीति गणधुरं गणबन्धियं निब्बत्तेमि। ‘‘पुब्बे खो’’तिआदि खन्धकपाळि एव।
पोत्थनियन्ति छुरिकं, यं ‘‘नखर’’न्तिपि [पोथनिकन्ति छुरिकं, यं खरन्तिपि (सारत्थ॰ टी॰ ३.३३९) पोथनिकन्ति छुरिकं, खरन्तिपि (वि॰ वि॰ टी॰ २.चूळवग्गवण्णना ३३९)] वुच्चति। दिवा दिवस्साति दिवस्सपि दिवा, मज्झन्हिकवेलायन्ति अत्थो।
तस्सा सरीरं लेहित्वा यापेति अत्तूपक्कमेन मरणं न युत्तन्ति। न हि अरियसावका अत्तानं विनिपातेन्तीति। मग्गफलसुखेनाति मग्गफलसुखावहेन सोतापत्तिमग्गफलसुखूपसञ्हितेन चङ्कमेन यापेति।चेतियङ्गणेति गन्धपुप्फादीहि पूजनट्ठानभूते चेतियङ्गणे । निसज्जनत्थायाति भिक्खुसङ्घनिसीदनत्थाय। चातुमहाराजिकदेवलोके…पे॰… यक्खो हुत्वा निब्बत्ति तत्थ बहुलं निब्बत्तपुब्बताय चिरपरिचितनिकन्तिवसेन।
खोभेत्वाति पुत्तसिनेहस्स बलवभावतो, सहजातपीतिवेगस्स च सविप्फारताय तंसमुट्ठानरूपधम्मेहि फरणवसेन सकलसरीरं आलोळेत्वा। तेनाह ‘‘अट्ठिमिञ्जं आहच्च अट्ठासी’’ति। पितुगुणन्ति पितु अत्तनि सिनेहगुणं। मुञ्चापेत्वाति एत्थ इति-सद्दो पकारत्थो, तेन ‘‘अभिमारकपुरिसपेसनादिप्पकारेना’’ति वुत्ते एव पकारे पच्चामसति। वित्थारकथानयोति अजातसत्तुपसादनादिवसेन वित्थारतो वत्तब्बाय कथाय नयमत्तं। कस्मा पनेत्थ वित्थारनया कथा न वुत्ताति आह ‘‘आगतत्ता पन सब्बं न वुत्त’’न्ति।
कोसलरञ्ञोति महाकोसलरञ्ञो। पण्डिताधिवचनन्ति पण्डितवेवचनं। विदन्तीति जानन्ति। वेदेन ञाणेन करणभूतेन ईहति पवत्ततीति वेदेहि।
एत्थाति एतस्मिं दिवसे। अनसनेन वाति वा-सद्दो अनियमत्थो, तेन एकच्चमनोदुच्चरितदुस्सील्यादीनि सङ्गण्हाति। तथा हि गोपालकूपोसथो अभिज्झासहगतचित्तस्स वसेन वुत्तो, निगण्ठुपोसथो मोसवज्जादिवसेन। यथाह ‘‘सो तेन अभिज्झासहगतेन चेतसा दिवसं अतिनामेती’’ति (अ॰ नि॰ १.७१), ‘‘इति यस्मिं समये सच्चे समादपेतब्बा, मुसावादे तस्मिं समये समादपेन्ती’’ति (अ॰ नि॰ १.७१) च आदि। एत्थाति उपोसथसद्दे। अत्थुद्धारोति वत्तब्बअत्थानं उद्धारणं।
ननु च अत्थमत्तं पति सद्दा अभिनिविसन्तीति न एकेन सद्देन अनेके अत्था अभिधीयन्तीति? सच्चमेतं सद्दविसेसे अपेक्खिते, तेसं पन अत्थानं उपोसथसद्दवचनीयता सामञ्ञं उपादाय वुच्चमानो अयं विचारो उपोसथसद्दस्स अत्थुद्धारोति वुत्तो। हेट्ठा ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदीसु आगते अत्थुद्धारेपि एसेव नयो। कामञ्च पातिमोक्खुद्देसादिविसयोपि उपोसथसद्दो सामञ्ञरूपो एव विसेससद्दस्स अवाचकभावतो, तादिसं पन सामञ्ञं अनादियित्वा अयमत्थो वुत्तोति वेदितब्बं। सीलसुद्धिवसेन उपेतेहि समग्गेहि वसीयति अनुट्ठीयतीति उपोसथो, पातिमोक्खुद्देसो। समादानवसेन अधिट्ठानवसेन वा उपेच्च अरियवासादिअत्थं वसितब्बतो उपोसथो, सीलं। अनसनादिवसेन उपेच्च वसितब्बतो अनुवसितब्बतो उपोसथो। उपवासोति समादानं। उपोसथकुलभूतताय नवमहत्थिनिकायपरियापन्ने हत्थिनागे किञ्चि किरियं अनपेक्खित्वा रूळ्हिवसेन समञ्ञामत्तं उपोसथोति आह ‘‘उपोसथो नागराजातिआदीसु पञ्ञत्ती’’ति। दिवसे पन उपोसथसद्दप्पवत्ति अट्ठकथायं वुत्ता एव। सुद्धस्स वे सदा फग्गूति एत्थ पन सुद्धस्साति सब्बसो किलेसमलाभावेन सुद्धस्स। वेति निपातमत्तं। वेति वा ब्यत्तन्ति अत्थो। सदा फग्गूति निच्चकालम्पि फग्गुणनक्खत्तमेव। यस्स हि फग्गुणमासे उत्तरफग्गुणदिवसे तित्थन्हानं करोन्तस्स संवच्छरिकपापपवाहनं होतीति लद्धि, तं ततो विवेचेतुं इदं भगवता वुत्तं। सुद्धस्सुपोसथो सदाति यथावुत्तसुद्धिया सुद्धस्स उपोसथङ्गानि वतसमादानानि च असमादियतोपि निच्चं उपोसथो, उपोसथवासो एवाति अत्थो। पञ्चदसन्नं तिथीनं पूरणवसेन पन्नरसो।
बहुसो , अतिसयतो वा कुमुदानि एत्थ सन्तीति कुमुदवती, तिस्सं कुमुदवतिया। चतुन्नं मासानं पारिपूरिभूताति चातुमासी। सा एव पाळियं चातुमासिनीति वुत्ताति आह ‘‘इध पन चातुमासिनीति वुच्चती’’ति। तदा कत्तिकमासस्स पुण्णताय मासपुण्णता। वस्सानस्स उतुनो पुण्णताय उतुपुण्णता। कत्तिकमासलक्खितस्स संवच्छरस्स पुण्णताय संवच्छरपुण्णता। ‘‘मा’’ इति चन्दो वुच्चति तस्स गतिया दिवसस्स मिनितब्बतो। एत्थ पुण्णोति एतिस्सा रत्तिया सब्बकलापारिपूरिया पुण्णो। तदा हि चन्दो सब्बसो परिपुण्णो हुत्वा दिस्सति। एत्थ च ‘‘तदहुपोसथे पन्नरसे’’ति पदानि दिवसवसेन वुत्तानि, ‘‘कोमुदिया’’तिआदीनि रत्तिवसेन।
राजामच्चपरिवुतोति राजकुलसमुदागतेहि अमच्चेहि परिवुतो। अथ वा अनुयुत्तकराजूहि चेव अमच्चेहि च परिवुतो। चतुरुपक्किलेसाति अब्भा महिका धूमरजो राहूति इमेहि चतूहि उपक्किलेसेहि। सन्निट्ठानं कतं अट्ठकथायं।
पीतिवचनन्ति पीतिसमुट्ठानं वचनं। यञ्हि वचनं पटिग्गाहकनिरपेक्खं केवलं उळाराय पीतिया वसेन सरसतो सहसाव मुखतो निच्छरति, तं इध ‘‘उदान’’न्ति अधिप्पेतं। तेनाह ‘‘यं पीतिवचनं हदयं गहेतुं न सक्कोती’’तिआदि।
दोसेहि इता गता अपगताति दोसिना त-कारस्स न-कारं कत्वा यथा ‘‘किलेसे जितो विजितावीति जिनो’’ति। अनीय-सद्दो कत्तुअत्थे वेदितब्बोति आह ‘‘मनं रमयती’’ति ‘‘रमणीया’’ति यथा ‘‘निय्यानिका धम्मा’’ति। जुण्हवसेन रत्तिया सुरूपताति आह ‘‘वुत्तदोसविमुत्ताया’’तिआदि। तत्थ अब्भादयो वुत्तदोसा, तब्बिगमेनेव चस्सा दस्सनीयता, तेन, उतुसम्पत्तिया च पासादिकता वेदितब्बा। लक्खणं भवितुं युत्ताति एतिस्सा रत्तिया युत्तो दिवसो मासो उतु संवच्छरोति एवं दिवसमासउतुसंवच्छरानं सल्लक्खणं भवितुं युत्ता लक्खञ्ञा, लक्खणीयाति अत्थो।
‘‘यं नो पयिरुपासतो चित्तं पसीदेय्या’’ति वुत्तत्ता ‘‘समणं वा ब्राह्मणं वा’’ति एत्थ परमत्थसमणो च परमत्थब्राह्मणो च अधिप्पेतो, न पब्बज्जामत्तसमणो, न जातिमत्तब्राह्मणो चाति आह ‘‘समितपापताय समणं। बाहितपापताय ब्राह्मण’’न्ति। बहुवचने वत्तब्बे एकवचनं, एकवचने वा वत्तब्बे बहुवचनं वचनब्यतयो। अट्ठकथायं पन एकवचनवसेनेव ब्यतयो दस्सितो। अत्तनि, गरुट्ठानिये च एकस्मिम्पि बहुवचनप्पयोगो निरूळ्होति। सब्बेनपीति ‘‘रमणीया वता’’तिआदिना सब्बेन वचनेन। ओभासनिमित्तकम्मन्ति ओभासभूतनिमित्तकम्मं परिब्यत्तं निमित्तकरणन्ति अत्थो। देवदत्तो चाति। च-सद्दो अत्तूपनयने, तेन यथा राजा अजातसत्तु अत्तनो पितु अरियसावकस्स सत्थुउपट्ठाकस्स घातनेन महापराधो , एवं भगवतो महाअनत्थकरस्स देवदत्तस्स अवस्सयभावेन पीति इममत्थं उपनेति। तस्स पिट्ठिछायायाति तस्स जीवकस्स पिट्ठिअपस्सयेन, तं पमुखं कत्वा तं अपस्सायाति अत्थो। विक्खेपपच्छेदनत्थन्ति भाविनिया अत्तनो कथाय उप्पज्जनकविक्खेपनस्स पच्छिन्दनत्थं, अनुप्पत्तिअत्थन्ति अधिप्पायो। तेनाह ‘‘तस्सं ही’’तिआदि।
१५१.‘‘सो किरा’’तिआदि पोराणट्ठकथाय आगतनयो। एसेव नयो परतो मक्खलिपदनिब्बचनेपि । उपसङ्कमन्तीति उपगता। तदेव पब्बज्जं अग्गहेसीति तदेव नग्गरूपं पब्बज्जं कत्वा गण्हि।
पब्बजितसमूहसङ्खातोसङ्घोति पब्बजितसमूहतामत्तेन सङ्घो, न निय्यानिकदिट्ठिसुविसुद्धसीलसामञ्ञवसेन संहतत्ताति अधिप्पायो। अस्स अत्थीति अस्स सत्थुपटिञ्ञस्स परिवारभूतो अत्थि। स्वेवाति पब्बजितसमूहसङ्खातोव। केचि पन ‘‘पब्बजितसमूहवसेन सङ्घी, गहट्ठसमूहवसेन गणी’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं गणे एव लोके सङ्घ-सद्दस्स निरूळ्हत्ता। आचारसिक्खापनवसेनाति अचेलक वतचरियादिआचारसिक्खापनवसेन। पाकटोति सङ्घीआदिभावेन पकासितो। ‘‘अप्पिच्छो’’ति वत्वा तत्थ लब्भमानं अप्पिच्छत्तं दस्सेतुं ‘‘अप्पिच्छताय वत्थम्पि न निवासेती’’ति वुत्तं। न हि तस्मिं सासनिके विय सन्तगुणनिगूहणलक्खणा अप्पिच्छता लब्भतीति। यसोति कित्तिसद्दो। ‘‘तरन्ति एतेन संसारोघ’’न्ति एवं सम्मतत्ता तित्थं वुच्चति लद्धीति आह ‘‘तित्थकरोति लद्धिकरो’’ति। साधुसम्मतोति ‘‘साधू’’ति सम्मतो, न साधूहि सम्मतोति आह ‘‘अयं साधू’’तिआदि। ‘‘इमानि मे वतसमादानानि एत्तकं कालं सुचिणानी’’ति पब्बजिततो पट्ठाय अतिक्कन्ता बहू रत्तियो जानातीति रत्तञ्ञू। ता पनस्स रत्तियो चिरकालभूताति कत्वा चिरं पब्बजितस्स अस्साति चिरपब्बजितो। तत्थ चिरपब्बजिततागहणेन बुद्धिसीलतं दस्सेति, रत्तञ्ञुतागहणेन तत्थ सम्पजानतं। अद्धानन्ति दीघकालं। कित्तको पन सोति आह ‘‘द्वे तयो राजपरिवट्टे’’ति, द्विन्नं तिण्णं राजूनं रज्जं अनुसासनपटिपाटियोति अत्थो। ‘‘अद्धगतो’’ति वत्वा कतं वयोगहणं ओसानवयापेक्खन्ति आह ‘‘पच्छिमवयं अनुप्पत्तो’’ति। उभयन्ति ‘‘अद्धगतो, वयोअनुप्पत्तो’’ति पदद्वयं।
पुब्बे पितरा सद्धिं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा देसनाय सुतपुब्बतं सन्धायाह ‘‘झानाभिञ्ञादि…पे॰… सोतुकामो’’ति। दस्सनेनाति न दस्सनमत्तं, दिस्वा पन तेन सद्धिं आलापसल्लापं कत्वा ततो अकिरियवादं सुत्वा तेसं अनत्तमनो अहोसि। गुणकथायाति अभूतगुणकथाय। तेनाह ‘‘सुट्ठुतरं अनत्तमनो हुत्वा’’ति। यदि अनत्तमनो, कस्मा तुण्ही अहोसीति आह ‘‘अनत्तमनो समानोपी’’तिआदि।
१५२.गोसालायाति एवं नामके गामे। वस्सानकाले गुन्नं तिट्ठनसालाति एके।
१५३.पटिकिट्ठतरन्ति निहीनतरं। तन्तावुतानीति तन्ते पसारेत्वा वीतानि। ‘‘सीते सीतो’’तिआदिना छहाकारेहि तस्स निहीनस्स निहीनतरतं दस्सेति।
१५४.वच्चं कत्वापीति पि-सद्देन भोजनं भुञ्जित्वापि केनचि असुचिना मक्खितो पीति इममत्थं सम्पिण्डेति। वालिकथूपं कत्वाति वत्तवसेन वालिकाय थूपं कत्वा।
१५६.पलिबुद्धनकिलेसोति संसारे पलिबुद्धनकिच्चो रागादिकिलेसो खेत्तवत्थुपुत्तदारादिविसयो।
कोमारभच्चजीवककथावण्णना
१५७.न यथाधिप्पायं वत्ततीति कत्वा वुत्तं ‘‘अनत्थो वत मे’’ति। जीवकस्स तुण्हीभावो मम अधिप्पायस्स मद्दनसदिसो, तस्मा तं पुच्छित्वा कथापनेन मम अधिप्पायो पूरेतब्बोति अयमेत्थ रञ्ञो अज्झासयोति दस्सेन्तो ‘‘हत्थिम्हि नु खो पना’’तिआदिमाह। किं तुण्हीति किं कारणा तुण्ही, किं तं कारणं, येन तुवं तुण्हीति वुत्तं होति। तेनाह ‘‘केन कारणेन तुण्ही’’ति।
कामं सब्बापि तथागतस्स पटिपत्ति अनञ्ञसाधारणा अच्छरियअब्भुतरूपा च, तथापि गब्भोक्कन्ति- अभिजातिअभिनिक्खमनअभिसम्बोधिधम्मचक्कप्पवत्तन- यमकपाटिहारियदेवोरोहणानि सदेवके लोके अतिविय सुपाकटानि, न सक्का केनचि पटिबाहितुन्ति तानियेवेत्थ उद्धटानि। इत्थम्भूताख्यानत्थेति इत्थं एवं पकारो भूतो जातोति एवं कथनत्थे। उपयोगवचनन्ति। ‘‘अब्भुग्गतो’’ति एत्थ अभीति उपसग्गो इत्थम्भूताख्यानत्थजोतको, तेन योगतो ‘‘तं खो पन भगवन्त’’न्ति इदं सामिअत्थे उपयोगवचनं, तेनाह ‘‘तस्स खो पन भगवतोति अत्थो’’ति। कल्याणगुणसमन्नागतोति कल्याणेहि गुणेहि युत्तो, तं निस्सितो तब्बिसयतायाति अधिप्पायो। सेट्ठोति एत्थापि एसेव नयो। कित्तेतब्बतो कित्ति, सा एव सद्दनीयतो सद्दोति आह ‘‘कित्तिसद्दोति कित्तियेवा’’ति। अभित्थवनवसेन पवत्तो सद्दो थुतिघोसो। अनञ्ञसाधारणगुणे आरब्भ पवत्तत्ता सदेवकं लोकं अज्झोत्थरित्वा अभिभवित्वा उग्गतो।
सो भगवाति यो सो समतिं सपारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो देवानं अतिदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा लोकनाथो भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि सदेवके लोके ‘‘भगवा’’ति सब्बत्थ पत्थटकित्तिसद्दो, सो भगवा। ‘‘भगवा’’ति च इदं सत्थु नामकित्तनं। तेनाह आयस्मा धम्मसेनापति ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कत’’न्तिआदि (महानि॰ ८४)। परतो पन भगवाति गुणकित्तनं।
यथा कम्मट्ठानिकेन ‘‘अरह’’न्तिआदीसु नवट्ठानेसु पच्चेकं इति-सद्दं योजेत्वा बुद्धगुणा अनुस्सरीयन्ति, एवं बुद्धगुणसङ्कित्तकेनापीति दस्सेन्तो ‘‘इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे॰… इतिपि भगवा’’ति आह। ‘‘इतिपेतं अभूतं, इतिपेतं अतच्छ’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.५) विय इध इति-सद्दो आसन्नपच्चक्खकरणत्थो, पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, तेन च तेसं गुणानं बहुभावो दीपितो। तानि च सङ्कित्तेन्तेन विञ्ञुना चित्तस्स सम्मुखीभूतानेव कत्वा सङ्कित्तेतब्बानीति दस्सेन्तो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होती’’ति आह। एवञ्हि निरूपेत्वा कित्तेन्ते यस्स सङ्कित्तेति, तस्स भगवति अतिविय अभिप्पसादो होति। आरकत्ताति सुविदूरत्ता। अरीनन्ति किलेसारीनं। अरानन्ति संसारचक्कस्स अरानं। हतत्ताति विहतत्ता। पच्चयादीनन्ति चीवरादिपच्चयानञ्चेव पूजाविसेसानञ्च। ततोति विसुद्धिमग्गतो। यथा च विसुद्धिमग्गतो, एवं तंसंवण्णनतोपि नेसं वित्थारो गहेतब्बो।
१५८.‘‘उत्तम’’न्ति वत्वा न केवलं सेट्ठभावो एवेत्थ कारणं, अथ खो अप्पसद्दतापि कारणन्ति दस्सेतुं ‘‘अस्सयानरथयानानी’’तिआदि वुत्तं। हत्थियानेसु निब्बिसेवनमेव गण्हन्तो हत्थिनियोव कप्पापेसि। रञ्ञो आसङ्कानिवत्तनत्थं आसन्नचारीभावेन तत्थ इत्थियोव निसज्जापिता। रञ्ञो परेसं दुरुपसङ्कमनभावदस्सनत्थं ता पुरिसवेसं गाहापेत्वा आवुधहत्था कारिता। पटिवेदेसीति ञापेसि। तदेवाति गमनं, अगमनमेव वा।
१५९.महञ्चाति करणत्थे पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘महताचा’’ति। महच्चाति महतिया , लिङ्गविपल्लासवसेन वुत्तं, महन्तेनाति वुत्तं होति। तेनाह ‘‘राजानुभावेना’’ति ‘‘द्विन्नं महारट्ठानं इस्सरियसिरी’’ति अङ्गमगधरट्ठानं आधिपच्चमाह। आसत्तखग्गानीति अंसे ओलम्बनवसेन सन्नद्धअसीनि। कुलभोगइस्सरियादिवसेन महती मत्ता एतेसन्ति महामत्ता, महानुभावा राजपुरिसा। विज्जाधरतरुणा वियाति विज्जाधरकुमारा विय। रट्ठियपुत्ताति भोजपुत्ता। हत्थिघटाति हत्थिसमूहा। अञ्ञमञ्ञसङ्घट्टनाति अविच्छेदवसेन गमनेन अञ्ञमञ्ञसम्बन्धा।
चित्तुत्रासो सयं भायनट्ठेन भयं यथा तथा भायतीति कत्वा। ञाणं भायितब्बे एव वत्थुस्मिं भयतो उपट्ठिते ‘‘भायितब्बमिद’’न्ति भयतो तीरणतो भयं। तेनेवाह ‘‘भयतुपट्ठानञाणं पन भायति नभायतीति? न भायति। तञ्हि अतीता सङ्खारा निरुद्धा, पच्चुप्पन्ना निरुज्झन्ति, अनागता निरुज्झिस्सन्तीति तीरणमत्तमेव होती’’ति (विसुद्धि॰ २.७५१)। आरम्मणं भायति एतस्माति भयं। ओतप्पं पापतो भायति एतेनाति भयं। भयानकन्ति भायनाकारो। भयन्ति ञाणभयं। संवेगन्ति सहोत्तप्पञाणं सन्तासन्ति सब्बसो उब्बिज्जनं। भायितब्बट्ठेन भयं भीमभावेन भेरवन्ति भयभेरवं, भीतब्बवत्थु। तेनाह ‘‘आगच्छती’’ति।
भीरुंपसंसन्तीति पापतो भायनतो उत्तसनतो भीरुं पसंसन्ति पण्डिता। न हि तत्थ सूरन्ति तस्मिं पापकरणे सूरं पगब्भधंसिनं न हि पसंसन्ति। तेनाह ‘‘भया हि सन्तो न करोन्ति पाप’’न्ति। तत्थ भयाति पापुत्रासतो, ओत्तप्पहेतूति अत्थो। सरीरचलनन्ति भयवसेनसरीरसंकम्पो। एकेति उत्तरविहारवासिनो। ‘‘राजगहे’’तिआदि तेसं अधिप्पायविवरणं। कामं वयतुल्यो ‘‘वयस्सो’’ति वुच्चति, रूळ्हिरेसो, यो कोचि पन सहायो वयस्सो, तस्मा वयस्साभिलापोति सहायाभिलापो। न विप्पलम्भेसीति न विसंवादेसि। विनस्सेय्याति चित्तविघातेन विहञ्ञेय्य।
सामञ्ञफलपुच्छावण्णना
१६०.भगवतो तेजोति बुद्धानुभावो। रञ्ञो सरीरं फरि यथा तं सोणदण्डस्स ब्राह्मणस्स भगवतो सन्तिकं गच्छन्तस्स अन्तोवनसण्डगतस्स। एकेति उत्तरविहारवासिनो।
१६१.येन, तेनाति च भुम्मत्थे करणवचनन्ति आह ‘‘यत्थ भगवा, तत्थ गतो’’ति। तदा तस्मिं भिक्खुसङ्घे तुण्हीभावस्स अनवसेसतो ब्यापिभावं दस्सेतुं ‘‘तुण्हीभूतं तुण्हीभूत’’न्ति वुत्तन्ति आह ‘‘यतो यतो…पे॰… मेवाति अत्थो’’ति। हत्थस्स कुकतत्ता असंयमो असम्पजञ्ञकिरिया हत्थकुक्कुच्चन्ति वेदितब्बो। वा-सद्दो अवुत्तविकप्पत्थो, तेन तदञ्ञो असंयमभावो विभावितोति दट्ठब्बं। तत्थ पन चक्खुअसंयमो सब्बपठमो, दुन्निवारो चाति तदभावं दस्सेतुं ‘‘सब्बालङ्कारपटिमण्डित’’न्तिआदि वुत्तं। कायिकवाचसिकेन उपसमेन लद्धेन इतरोपि अनुमानतो लद्धो एव होतीति आह ‘‘मानसिकेन चा’’ति। उपसमन्ति संयमं, आचारसम्पत्तिन्ति अत्थो। पञ्चपरिवट्टेति पञ्चपुरिसपरिवट्टे। पञ्चहाकारेहीति ‘‘इट्ठानिट्ठे तादी’’ति (महानि॰ ३८, १९२) एवं आदिना आगतेहि, पञ्चविधअरियिद्धिसिद्धेहि च पञ्चहि पकारेहि। तादिलक्खणेति तादिभावे।
१६२.न मे पञ्हविस्सज्जने भारो अत्थीति सत्थु सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारतादस्सनं। यदाकङ्खसीति न वदन्ति, कथं पन वदन्तीति आह ‘‘सुत्वा वेदिस्सामा’’ति पदेसञाणे ठितत्ता। बुद्धा पन सब्बञ्ञुपवारणं पवारेन्तीति सम्बन्धो। ‘‘यक्खनरिन्ददेवसमणब्राह्मणपरिब्बाजकान’’न्ति इदं ‘‘पुच्छावुसो यदाकङ्खसी’’तिआदीनि (सं॰ नि॰ १.२३७, २४६; सु॰ नि॰ आळवकसुत्ते) सुत्तपदानि पुच्छन्तानं येसं पुग्गलानं वसेन आगतानि, तं दस्सनत्थं। ‘‘पुच्छावुसो यदाकङ्खसी’’ति इदं आळवकस्स यक्खस्स ओकासकरणं, सेसानि नरिन्दादीनं। मनसिच्छसीति मनसा इच्छसि। पुच्छव्हो, यं किञ्चि मनसिच्छथाति बावरिस्स संसयं मनसा पुच्छव्हो। तुम्हाकं पन सब्बेसं यं किञ्चि सब्बसंसयं मनसा, अञ्ञथा च, यथा इच्छथ, तथा पुच्छव्होति अधिप्पायो।
साधुरूपाति साधुसभावा। धम्मोति पवेणीधम्मो। वुद्धन्ति सीलादीहि बुद्धिप्पत्तं, गरुन्ति अत्थो। एस भारोति एस संसयूपच्छेदनसङ्खातो भारो, आगतो भारो अवस्सं आवहितब्बोति अधिप्पायो। ञत्वा सयन्ति परूपदेसेन विना सयमेव ञत्वा।
सुचिरतेनाति एवं नामकेन ब्राह्मणेन। तग्घाति एकंसेन। यथापि कुसलो तथाति यथा सब्बधम्मकुसलो सब्बविदू जानाति कथेति, तथा अहमक्खिस्सं। राजा च खो तं यदि काहति वा न वाति यो तं इध पुच्छितुं पेसेसि, सो राजानं तया पुच्छितं करोतु वा मा वा, अहं पन ते अक्खिस्सं अक्खिस्सामि, आचिक्खिस्सामीति अत्थो।
१६३.सिप्पनट्ठेन सिक्खितब्बताय च सिप्पमेव सिप्पायतनं जीविकाय कारणभावतो । सेय्यथिदन्ति निपातो, तस्स ते कतमेति अत्थो। पुथु सिप्पायतनानीति हि साधारणतो सिप्पानि उद्दिसित्वा उपरि तंतंसिप्पूपजीविनो निद्दिट्ठा पुग्गलाधिट्ठानकथाय पपञ्चं परिहरितुं। अञ्ञथा यथाधिप्पेतानि ताव सिप्पायतनानि दस्सेत्वा पुन तंतंसिप्पूपजीवीसु दस्सियमानेसु पपञ्चो सियाति। तेनाह ‘‘हत्थारोहा’’तिआदि।
हत्थिं आरोहन्ति, आरोहापयन्ति चाति हत्थारोहा। येहि पयोगेहि पुरिसो हत्थिनो आरोहनयोग्गो होति, हत्थिस्स तं पयोगं विधायतं सब्बेसं पेतेसं गहणं। तेनाह ‘‘सब्बेपी’’तिआदि। तत्थ हत्थाचरिया नाम ये हत्थिनो हत्थारोहकानञ्च सिक्खपका। हत्थिवेज्जा नाम हत्थिभिसक्का। हत्थिमेण्डा नाम हत्थीनं पादरक्खका। आदि-सद्देन हत्थीनं यवसदायकादिके सङ्गण्हाति। अस्सारोहा रथिकाति एत्थापि एसेव नयो। रथे नियुत्ता रथिका। रथरक्खा नाम रथस्स आणिरक्खका। धनुं गण्हन्ति, गण्हापेन्ति चाति धनुग्गहा, इस्सासा धनुसिप्पस्स सिक्खापका च। तेनाह ‘‘धनुआचरिया इस्सासा’’ति। चेलेन चेलपटाकाय युद्धे अकन्ति गच्छन्तीति चेलकाति आह ‘‘ये युद्धे जयधजं गहेत्वा पुरतो गच्छन्ती’’ति। यथा तथा ठिते सेनिके ब्यूहकरणवसेन ततो चलयन्ति उच्चालेन्तीति चलका। सकुणग्घिआदयो विय मंसपिण्डं परसेनासमूहं साहसिकमहायोधताय छेत्वा छेत्वा दयन्ति उप्पतित्वा उप्पतित्वा गच्छन्तीति पिण्डदायका। दुतियविकप्पे पिण्डे दयन्ति जनसम्मद्दे उप्पतन्ता विय गच्छन्तीति पिण्डदायकाति अत्थो वेदितब्बो। उग्गतुग्गताति थामजवपरक्कमादिवसेन अतिविय उग्गता उग्गाति अत्थो। पक्खन्दन्तीति अत्तनो वीरसूरभावेन असज्जमाना परसेनं अनुपविसन्तीति अत्थो। थामजवबलपरक्कमादिसम्पत्तिया महानागा विय महानागा। एकन्तसूराति एकाकिसूरा अत्तनो सूरभावेनेव एकाकिनो हुत्वा युज्झनका। सजालिकाति सवम्मिका। सरपरित्ताणचम्मन्ति चम्मपरिसिब्बितं खेटकं, चम्ममयं वा फलकं। घरदासयोधाति अन्तोजातयोधा।
आळारं वुच्चति महानसं, तत्थ नियुत्ताति आळारिका, भत्तकारा। पूविकाति पूवसम्पादका, ये पूवमेव नानप्पकारतो सम्पादेत्वा विक्किणन्ता जीवन्ति। केसनखलिखनादिवसेन मनुस्सानं अलङ्कारविधिं कप्पेन्ति संविदहन्तीति कप्पका। न्हापकाति चुण्णविलेपनादीहि मलहरणवण्णसम्पादनविधिना न्हापेन्तीति न्हापका। नवन्तादिविधिना पवत्तो गणनगन्थो अन्तरा छिद्दाभावेन अच्छिद्दकोति वुच्चति, तं गणनं उपनिस्साय जीवन्ता अच्छिद्दकपाठका। हत्थेन अधिप्पायविञ्ञापनं हत्थमुद्दा हत्थ-सद्दो चेत्थ तदेकदेसेसु अङ्गुलीसु दट्ठब्बो। ‘‘न भुञ्जमानो सब्बं हत्थं मुखे पक्खिपिस्सामी’’तिआदीसु विय, तस्मा अङ्गुलिसङ्कोचनादिना गणना हत्थमुद्दाय गणना। चित्तकारादीनीति। आदि-सद्देन भमकारकोट्टकलेखक विलीवकारादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे। सन्दिट्ठिकमेवाति असम्परायिकताय सामं दट्ठब्बं, सयं अनुभवितब्बं अत्तपच्चक्खं दिट्ठधम्मिकन्ति अत्थो। सुखितन्ति सुखप्पत्तं। उपरीति देवलोके। सो हि मनुस्सलोकतो उपरिमो। कम्मस्स कतत्ता निब्बत्तनतो तस्स फलं तस्स अग्गिसिखा विय होति, तञ्च उद्धं देवलोकेति आह ‘‘उद्धं अग्गं अस्सा अत्थीति उद्धग्गिका’’ति। सग्गं अरहतीति अत्तनो फलभूतं सग्गं अरहति, तत्थ सा निब्बत्तनारहोति अत्थो। सुखविपाकाति इट्ठविपाकविपच्चनीका। सुट्ठु अग्गेति अतिविय उत्तमे उळारे। दक्खन्ति वड्ढन्ति एतायाति दक्खिणा, परिच्चागमयं पुञ्ञन्ति आह ‘‘दक्खिणं दान’’न्ति।
१६४.पण्डितपतिरूपकानन्ति आमं विय पक्कानं पण्डिताभासानं।
पूरणकस्सपवादवण्णना
१६५.एकंइदाहन्ति एकाहं। इध-सद्दो चेत्थ निपातमत्तं, एकाहं समयं तिच्चेव अत्थो। सरितब्बयुत्तन्ति अनुस्सरणानुच्छविकं।
१६६.सहत्था करोन्तस्साति सहत्थेनेव करोन्तस्स। निस्सग्गियथावरादयोपि इध सहत्थकरणेनेव सङ्गहिता। हत्थादीनीति हत्थपादकण्णनासादीनि। पचनं दहनं विबाधनन्ति आह ‘‘दण्डेन उप्पीळेन्तस्सा’’ति। पपञ्चसूदनियं ‘‘तज्जेन्तस्स वा’’ति अत्थो वुत्तो, इध पन तज्जनं परिभासनं दण्डेनेव सङ्गहेत्वा ‘‘दण्डेन उप्पीळेन्तस्स’’ इच्चेव वुत्तं। सोकं सयंकरोन्तस्साति परस्स सोककारणं सयं करोन्तस्स, सोकं वा उप्पादेन्तस्स। परेहीति अत्तनो वचनकरेहि। सयम्पि फन्दतोति परस्स विबाधनपयोगेन सयम्पि फन्दतो। ‘‘अतिपातापयतो’’ति पदं सुद्धकत्तुअत्थे हेतुकत्तुअत्थे च वत्ततीति आह ‘‘हनन्तस्सापि हनापेन्तस्सापी’’ति। कारणवसेनाति कारापनवसेन।
घरस्स भित्ति अन्तो बहि च सन्धिता हुत्वा ठिता घरसन्धि। किञ्चिपि असेसेत्वा निरवसेसो लोपो निल्लोपो। एकागारे नियुत्तो विलोपो एकागारिको। परितो सब्बसो पन्थे हननं परिपन्थो। पापं न करीयति पुब्बे असञ्ञतो उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता, तस्मा नत्थि पापं। यदि एवं कथं सत्ता पापे पटिपज्जन्तीति आह ‘‘सत्ता पन पापं करोमाति एवं सञ्ञिनो होन्ती’’ति। एवं किरस्स होति – इमेसञ्हि सत्तानं हिंसादिकिरिया न अत्तानं फुसति तस्स निच्चताय निब्बिकारत्ता सरीरं पन अचेतनं कट्ठकलिङ्गरूपमं, तस्मिं विकोपितेपि न किञ्चि पापन्ति। खुरनेमिनाति निसितखुरमयनेमिना।
गङ्गाय दक्खिणा दिसा अप्पतिरूपदेसो, उत्तरा दिसा पतिरूपदेसोति अधिप्पायेन‘‘दक्खिणञ्च’’तिआदि वुत्तन्ति आह ‘‘दक्खिणतीरे मनुस्सा कक्खळा’’तिआदि। महायागन्ति महाविजितयञ्ञसदिसं महायागं। उपोसथकम्मेन वाति उपोसथकम्मेन च। दम-सद्दो हि इन्द्रियसंवरस्स उपोसथसीलस्स च वाचको इधाधिप्पेतो। केचि पन ‘‘उपोसथकम्मेनाति इदं इन्द्रियदमनस्स विसेसनं, तस्मा ‘उपोसथकम्मभूतेन इन्द्रियदमनेना’’ति अत्थं वदन्ति । सीलसंयमेनाति कायिकवाचसिकसंवरेन । सच्चवज्जेनाति सच्चवाचाय, तस्सा विसुं वचनं लोके गरुतरपुञ्ञसम्मतभावतो। यथा हि पापधम्मेसु मुसावादो गरु, एवं पुञ्ञधम्मेसु सच्चवाचा। तेनाह भगवा ‘‘एकं धम्मं अतीतस्सा’’तिआदि। पवत्तीति यो ‘‘करोती’’ति वुच्चति, तस्स सन्ताने फलुप्पत्तिपच्चयभावेन उप्पत्ति। सब्बथाति ‘‘करोतो’’तिआदिना वुत्तेन सब्बप्पकारेन। किरियमेव पटिक्खिपति, न रञ्ञा पुट्ठं सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं ब्याकरोतीति अधिप्पायो। इदं अवधारणं विपाकपटिक्खेपनिवत्तनत्थं। यो हि कम्मं पटिक्खिपति, तेन अत्थतो विपाकोपि पटिक्खित्तो एव नाम होति। तथा हि वक्खति ‘‘कम्मं पटिबाहन्तेनापी’’तिआदि (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१७०-१७२)।
पटिराजूहि अनभिभवनीयभावेन विसेसतो जितन्ति विजितं, आणापवत्तिदेसो। ‘‘मा मय्हं विजिते वसथा’’ति अपसादना पब्बजितस्स विहेठना पब्बाजनाति कत्वा वुत्तं ‘‘अपसादेतब्बन्ति विहेठेतब्ब’’न्ति। उग्गण्हनं तेन वुत्तस्स अत्थस्स ‘‘एवमेत’’न्ति उपधारणं सल्लक्खणं, निकुज्जनं तस्स अद्धनियभावापादनवसेन चित्तेन सन्धारणं। तदुभयं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘अनुग्गण्हन्तो अनिकुज्जन्तो’’ति। तेनाह ‘‘सारवसेन अग्गण्हन्तो’’तिआदि।
मक्खलिगोसालवादवण्णना
१६८.उभयेनाति हेतुपच्चयपटिसेधनवचनेन। संकिलेसपच्चयन्ति संकिलिस्सनस्स मलीनभावस्स कारणं। विसुद्धिपच्चयन्ति सङ्किकिलेसतो विसुद्धिया वोदानस्स कारणं। अत्तकारोति तेन तेन सत्तेन अत्तना कातब्बकम्मं अत्तना निप्फादेतब्बपयोगो। परकारन्ति परस्स वाहसा इज्झनकपयोजनं। तेनाह ‘‘येना’’तिआदि। महासत्तन्ति अन्तिमभविकं महाबोधिसत्तं, पच्चेकबोधिसत्तस्सपि एत्थेव सङ्गहो वेदितब्बो। मनुस्ससोभग्यतन्ति मनुस्सेसु सुभगभावं। एवन्ति वुत्तप्पकारेन। कम्मवादस्स किरियवादस्स पटिक्खिपनेन ‘‘अत्थि भिक्खवे कम्मं कण्हं कण्हविपाक’’न्तिआदि (अ॰ नि॰ ४.२३२) नयप्पवत्ते जिनचक्के पहारं देति नाम। नत्थि पुरिसकारेति यथावुत्तअत्तकारपरकाराभावतो एव सत्तानं पच्चत्तपुरिसकारो नाम कोचि नत्थीति अत्थो। तेनाह ‘‘येना’’तिआदि। नत्थि बलन्ति सत्तानं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकनिब्बानसम्पत्तिआवहं बलं नाम किञ्चि नत्थि। तेनाह ‘‘यम्ही’’तिआदि। निदस्सनमत्तञ्चेतं, संकिलेसिकम्पि चायं बलं पटिक्खिपतेव। यदि वीरियादीनि पुरिसकारवेवचनानि, कस्मा विसुं गहणन्ति आह ‘‘इदं नो वीरियेना’’तिआदि। सद्दत्थतो पन तस्सा तस्सा किरियाय उस्सन्नट्ठेन बलं। सूरवीरभावावहट्ठेन वीरियं। तदेव दळ्हभावतो, पोरिसधुरं वहन्तेन पवत्तेतब्बतो च पुरिसथामो। परं परं ठानं अक्कमनप्पवत्तिया पुरिसपरक्कमोति वुत्तोति वेदितब्बं।
सत्तयोगतो रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्ता। पाणनतो अस्ससनपस्ससनवसेन पवत्तिया पाणा। ते पन सो एकिन्द्रियादिवसेन विभजित्वा वदतीति आह ‘‘एकिन्द्रियो’’तिआदि। अण्डकोसादीसु भवनतो ‘‘भूता’’ति वुच्चन्तीति आह ‘‘अण्डकोस…पे॰… वदती’’ति । जीवनतो पाणं धारेन्ता विय वड्ढनतो जीवा। तेनाह ‘‘सालियवा’’तिआदि। नत्थि एतेसं संकिलेसविसुद्धीसु वसोति अवसा। नत्थि नेसं बलं वीरियं चाति अबला अवीरिया। नियताति अच्छेज्जसुत्तावुताभेज्जमणिनो विय नियतप्पवत्तिताय गतिजातिबन्धापवग्गवसेन नियामो। तत्थ तत्थ गमनन्ति छन्नं अभिजातीनं तासु तासु गतीसु उपगमनं समवायेन समागमो। सभावोयेवाति यथा कण्टकस्स तिखिणता, कपित्थफलानं परिमण्डलता, मिगपक्खीनं विचित्ताकारता, एवं सब्बस्सापि लोकस्स हेतुपच्चयेन विना तथा तथा परिणामो अयं सभावो एव अकित्तिमोयेव। तेनाह ‘‘येन ही’’तिआदि। छळाभिजातियो परतो वित्थारीयन्ति। ‘‘सुखञ्च दुक्खञ्च पटिसंवेदेन्ती’’ति वदन्तो अदुक्खमसुखभूमिं सब्बेन सब्बं न जानातीति उल्लिङ्गन्तो ‘‘अञ्ञा अदुक्खमसुखभूमि नत्थीति दस्सेती’’ति आह।
पमुखयोनीनन्ति मनुस्सतिरच्छानादीसु खत्तियब्राह्मणादिसीहब्यग्घादिवसेन पधानयोनीनं। सट्ठिसतानीति छसहस्सानि। ‘‘पञ्च च कम्मुनो सतानी’’ति पदस्स अत्थदस्सनं ‘‘पञ्चकम्मसतानि चा’’ति। ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना ‘‘केवलं तक्कमत्तकेन निरत्थकं दिट्ठिं दीपेती’’ति इममेवत्थं अतिदिसति। एत्थ च ‘‘तक्कमत्तकेना’’ति इमिना यस्मा तक्किका निरङ्कुसताय परिकप्पनस्स यं किञ्चि अत्तनो परिकप्पितं सारतो मञ्ञमाना तथेव अभिनिविस्स तक्कदिट्ठिगाहं गण्हन्ति, तस्मा न तेसं दिट्ठिवत्थुस्मिं विञ्ञूहि विचारणा कातब्बाति दस्सेति। केचीति उत्तरविहारवासिनो। ते हि ‘‘पञ्च कम्मानीति चक्खुसोतघानजिव्हाकाया इमानि पञ्चिन्द्रियानि ‘पञ्च कम्मानी’ति पञ्ञापेन्ती’’ति वदन्ति। कम्मन्ति लद्धीति ओळारिकभावतो परिपुण्णकम्मन्ति लद्धि। मनोकम्मं अनोळारिकत्ता उपड्ढकम्मन्ति लद्धीति योजना। द्वट्ठिपटिपदाति ‘‘द्वासट्ठि पटिपदा’’ति वत्तब्बे सभावनिरुत्तिं अजानन्तो ‘‘द्वट्ठिपटिपदा’’ति वदति। एकस्मिं कप्पेति एकस्मिं महाकप्पे, तत्थापि च विवट्टट्ठायीसञ्ञिते एकस्मिं असङ्ख्येय्येकप्पे।
अजितकेसकम्बलवादवण्णना
१७१.दिन्नन्ति देय्यधम्मसीसेन दानं वुत्तन्ति आह ‘‘दिन्नस्स फलाभावं वदती’’ति, दिन्नं पन अन्नादिवत्थुं कथं पटिक्खिपति। एसेव नयो यिट्ठं हुतन्ति एत्थापि। महायागोति सब्बसाधारणं महादानं। पाहुनकसक्कारोति पाहुनभावेन कातब्बसक्कारो। फलन्ति आनिसंसफलं, निस्सन्दफलञ्च। विपाकोति सदिसफलं। परलोके ठितस्स अयं लोको नत्थीति परलोके ठितस्स कम्मुना लद्धब्बो अयं लोको न होति। इधलोके ठितस्सापि परलोको नत्थीति इधलोके ठितस्स कम्मुना लद्धब्बो परलोको न होति। तत्थ कारणमाह ‘‘सब्बेतत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्ती’’ति। इमे सत्ता यत्थ यत्थ भवे, योनिआदीसु च ठिता तत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्ति निरुदयविनासवसेन विनस्सन्ति। फलाभाववसेनाति मातापितूसु सम्मापटिपत्तिमिच्छापटिपत्तीनं फलस्स अभाववसेन ‘‘नत्थि माता, नत्थि पिता’’ति वदति, न मातापितूनं, नापि तेसु इदानि कयिरमानसक्कारासक्कारानं अभाववसेन तेसं लोकपच्चक्खत्ता। पुब्बुळकस्स विय इमेसं सत्तानं उप्पादो नाम केवलो, न चवित्वा आगमनपुब्बकोति दस्सनत्थं ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘चवित्वा उपपज्जनकसत्ता नाम नत्थीति वदती’’ति। समणेन नाम याथावतो जानन्तेन कस्सचि किञ्चि अकथेत्वा सञ्ञतेन भवितब्बं, अञ्ञथा आहोपुरिसिका नाम सिया। किञ्हि परो परस्स करिस्सति? तथा च अत्तनो सम्पादनस्स कस्सचि अवस्सयो एव न सिया तत्थ तत्थेव उच्छिज्जनतोति आह ‘‘ये इमञ्च…पे॰… पवेदेन्ती’’ति।
चतूसु महाभूतेसु नियुत्तोति चातुमहाभूतिको। यथा पन मत्तिकाय निब्बत्तं भाजनं मत्तिकामयं, एवं अयं चतूहि महाभूतेहि निब्बत्तोति आह ‘‘चतुमहाभूतमयो’’ति। अज्झत्तिकपथवीधातूति सत्तसन्तानगता पथवीधातु। बाहिरपथवीधातुन्ति बहिद्धा महापथविं। उपगच्छतीति बाहिरपथविकायतो तदेकदेसभूता पथवी आगन्त्वा अज्झत्तिकभावप्पत्तिया सत्तभावेन सण्ठिता इदानि घटादिगतपथवी विय तमेव बाहिरपथविकायं उपेति उपगच्छति सब्बसो तेन निब्बिसेसतं एकीभावमेव गच्छति। आपादीसुपि एसेव नयोति एत्थ पज्जुन्नेन महासमुद्दतो गहितआपो विय वस्सोदकभावेन पुनपि महासमुद्दमेव, सूरियरस्मितो गहितं इन्दग्गिसङ्खाततेजो विय पुन सूरियरस्मिं, महावायुखन्धतो निग्गतमहावातो विय तमेव वायुखन्धं उपेति उपगच्छतीति दिट्ठिगतिकस्स अधिप्पायो। मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि आकासं पक्खन्दन्ति तेसं विसयाभावाति वदन्ति। विसयिगहणेन हि विसयापि गहिता एव होन्तीति। गुणागुणपदानीति गुणदोसकोट्ठासा। सरीरमेव पदानीति अधिप्पेतं सरीरेन तंतंकिरियाय पज्जितब्बतो। दब्बन्ति मुय्हन्तीति दत्तू, मूळ्हपुग्गला। तेहि दत्तूहि बालमनुस्सेहि। ‘‘परलोको अत्थी’’ति मति येसं, ते अत्थिका, तेसं वादोति अत्थिकवादो, तं अत्थिकवादं।
कम्मंपटिबाहति अकिरियवादिभावतो। विपाकं पटिबाहति सब्बेन सब्बं आयतिं उपपत्तिया पटिक्खिपनतो। उभयं पटिबाहति सब्बसो हेतुपटिबाहनेनेव फलस्सपि पटिक्खित्तत्ता। उभयन्ति हि कम्मं विपाकञ्चाति उभयं। सो हि ‘‘अहेतू अप्पच्चया सत्ता संकिलिस्सन्ति, विसुज्झन्ति चा’’ति (दी॰ नि॰ १.१६८; म॰ नि॰ २.१००, २२७; सं॰ नि॰ ३.२१२) वदन्तो कम्मस्स विय विपाकस्सापि संकिलेसविसुद्धीनं पच्चयत्ताभाववचनतो तदुभयं पटिबाहति नाम। विपाको पटिबाहितो होति असति कम्मे विपाकाभावतो। कम्मं पटिबाहितं होति असति विपाके कम्मस्स निरत्थकभावापत्तितो। अत्थतोति सरूपेन। उभयप्पटिबाहकाति विसुं विसुं तंतंदिट्ठिदीपकभावेन पाळियं आगतापि पच्चेकं तिविधदिट्ठिका एव उभयपटिबाहकत्ता। उभयप्पटिबाहकाति हि हेतुवचनं। ‘‘अहेतुकवादा चेवा’’तिआदि पटिञ्ञावचनं। यो हि विपाकपटिबाहनेन नत्थिकदिट्ठिको उच्छेदवादी, सो अत्थतो कम्मपटिबाहनेन अकिरियदिट्ठिको, उभयपटिबाहनेन अहेतुकदिट्ठिको च होति। सेसद्वयेपि एसेव नयो।
पकुधकच्चायनवादवण्णना
१७४.अकताति समेन विसमेन वा केनचि हेतुना न कता न विहिता। कतविधो करणविधि नत्थि एतेसन्ति अकतविधाना। पदद्वयेनापि लोके केनचि हेतुपच्चयेन नेसं अनिब्बत्तनभावं दस्सेति। इद्धियापि न निम्मिताति कस्सचि इद्धिमतो चेतोवसिप्पत्तस्स देवस्स , इस्सरादिनो वा इद्धियापि न निम्मिता। अनिम्मापिता कस्सचि अनिम्मापिता। वुत्तत्थमेवाति ब्रह्मजालवण्णनायं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.३०) वुत्तत्थमेव। वञ्झाति वञ्झपसुवञ्झतालादयो विय अफला, कस्सचि अजनकाति अत्थो, एतेन पथविकायादीनं रूपादिजनकभावं पटिक्खिपति। रूपसद्दादयो हि पथविकायादीहि अप्पटिबद्धवुत्तिकाति तस्स लद्धि। पब्बतकूटं विय ठिताति कूटट्ठा, यथा पब्बतकूटं केनचि अनिब्बत्तितं, कस्सचि च अनिब्बत्तकं, एवमेते पीति अधिप्पायो। यमिदं ‘‘बीजतो अङ्कुरादि जायती’’ति वुच्चति, तं विज्जमानमेव ततो निक्खमति, न अविज्जमानं, अञ्ञथा अञ्ञतोपि अञ्ञस्स उपलद्धि सियाति अधिप्पायो। ठितत्ताति निब्बिकाराभावेन ठितत्ता। न चलन्तीति विकारं नापज्जन्ति। विकाराभावतो हि तेसं सत्तन्नं कायानं एसिकट्ठायिट्ठितता। अनिञ्जनञ्च अत्तनो पकतिया अवट्ठानमेव। तेनाह ‘‘न विपरिणमन्ती’’ति। अविपरिणामधम्मत्ता एव हि ते अञ्ञमञ्ञं न ब्याबाधेन्ति। सति हि विकारं आपादेतब्बताय ब्याबाधकतापि सिया, तथा अनुग्गहेतब्बताय अनुग्गाहकताति तदभावं दस्सेतुं पाळियं नालन्तिआदि वुत्तं। पथवी एव कायेकदेसत्ता पथविकायो। जीवसत्तमानं कायानं निच्चताय निब्बिकारभावतो न हन्तब्बता, न घातेतब्बता चाति नेव कोचि हन्ता वा घातेता वा, तेनेवाह ‘‘सत्तन्नं त्वेव कायान’’न्तिआदि। यदि कोचि हन्ता नत्थि, कथं सत्थप्पहारोति आह ‘‘यथा मुग्गरासि आदीसू’’तिआदि। केवलं सञ्ञामत्तमेव होति। हननघातनादि पन परमत्थतो नत्थेव कायानं अविकोपनीयभावतोति अधिप्पायो।
निगण्ठनाटपुत्तवादवण्णना
१७७.चत्तारो यामा भागा चतुयामा, चतुयामा एव चातुयामा, भागत्थो हि इध याम-सद्दो यथा ‘‘रत्तिया पठमो यामो’’ति । सो पनेत्थ भागो संवरलक्खणोति आह ‘‘चातुयामसंवुतोति चतुकोट्ठासेन संवरेन संवुतो’’ति। पटिक्खित्तसब्बसीतोदकोति पटिक्खित्तसब्बसीतोदकपरिभोगो। सब्बेन पापवारणेन युत्तोति सब्बप्पकारेन संवरलक्खणेन समन्नागतो। धुतपापोति सब्बेन निज्जरलक्खणेन पापवारणेन विधुतपापो। फुट्ठोति अट्ठन्नम्पि कम्मानं खेपनेन मोक्खप्पत्तिया कम्मक्खयलक्खणेन सब्बेन पापवारणेन फुट्ठो तं पत्वा ठितो। कोटिप्पत्तचित्तोति मोक्खाधिगमेनेव उत्तममरियादप्पत्तचित्तो। यतत्तोति कायादीसु इन्द्रियेसु संयमेतब्बस्स अभावतो संयतचित्तो। सुप्पतिट्ठितचित्तोति निस्सेसतो सुट्ठु पतिट्ठितचित्तो। सासनानुलोमं नाम पापवारणेन युत्तता। तेनाह ‘‘धुतपापो’’तिआदि। असुद्धलद्धितायाति ‘‘अत्थि जीवो, सो च सिया निच्चो, सिया अनिच्चो’’ति एवमादिअसुद्धलद्धिताय । सब्बाति कम्मपकतिविभागादिविसया सब्बा निज्झानक्खन्तियो। दिट्ठिये वाति मिच्छादिट्ठियो एव जाता।
सञ्चयबेलट्ठपुत्तवादवण्णना
१७९-१८१.अमराविक्खेपेवुत्तनयो एवाति ब्रह्मजाले अमराविक्खेपवादसंवण्णनायं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.६१-६३) वुत्तनयो एव विक्खेपब्याकरणभावतो, तथेव चेत्थ विक्खेपवादस्स आगतत्ता।
पठमसन्दिट्ठिकसामञ्ञफलवण्णना
१८३.यथा ते रुच्चेय्याति इदानि मया पुच्छियमानो अत्थो यथा तव चित्ते रोचेय्य। घरदासिया कुच्छिस्मिं जातो अन्तोजातो। धनेन कीतो धनक्कीतो। बन्धग्गाहगहितो करमरानीतो। सामन्ति सयमेव। दासब्यन्ति दासभावं। कोचि दासोपि समानो अलसो कम्मं अकरोन्तो ‘‘कम्मकारो’’ति न वुच्चतीति आह ‘‘अनलसो कम्मकरणसीलोयेवा’’ति। पठममेवाति आसन्नतरट्ठानूपसङ्कमनतो पगेव पुरेतरमेव। पच्छाति सामिकस्स निपज्जाय पच्छा। सयनतो अवुट्ठितेति रत्तिया विभायनवेलाय सेय्यतो अवुट्ठिते। पच्चूसकालतो पट्ठायाति अतीताय रत्तिया पच्चूसकालतो पट्ठाय। याव सामिनो रत्तिं निद्दोक्कमनन्ति अपराय पदोसवेलायं याव निद्दोक्कमनं। किं कारन्ति किं करणीयं, किंकारभावतो पुच्छित्वा कातब्बवेय्यावच्चन्ति अत्थो।
देवो वियाति आधिपच्चपरिवारादिसम्पत्तिसमन्नागतो पधानदेवो विय। सो वतस्साहन्ति सो वत अस्सं अहं। सो राजा विय अहम्पि भवेय्यं, कथं पुञ्ञानि करेय्यं, यदि पुञ्ञानि उळारानि करेय्यन्ति योजना। ‘‘सो वतस्स’स्स’’न्ति पाठे सो राजा अस्स अहं अस्सं वत, यदि पुञ्ञानि करेय्यन्ति योजना। तेनाह ‘‘अयमेवत्थो’’ति। अस्सन्ति उत्तमपुरिसप्पयोगे अहं-सद्दो अप्पयुत्तोपि पयुत्तो एव होति। यावजीवं न सक्खिस्सामि दातुन्ति यावजीवं दानत्थाय उस्साहं करोन्तोपि यं राजा एकं दिवसं देति , ततो सतभागम्पि दातुं न सक्खिस्सामि। तस्मा पब्बजिस्सामीति पब्बज्जायं उस्साहं कत्वाति योजना।
कायेनसंवुतोति कायेन संवरितब्बं कायद्वारेन पवत्तनकं पापधम्मं संवरित्वा विहरेय्याति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘कायेन पिहितो हुत्वा’’तिआदि। घासच्छादनेन परमतायाति घासच्छादनपरियेसने सल्लेखवसेन परमताय, उक्कट्ठभावे सण्ठितो घासच्छादनमेव वा परमं परा कोटि एतस्स, न ततो परं किञ्चि आमिसजातं परियेसति पच्चासिसति चाति घासच्छादनपरमो, तब्भावो घासच्छादनपरमता, तस्सा घासच्छादनपरमताय। विवेकट्ठकायानन्ति गणसङ्गणिकतो पविवित्ते ठितकायानं। नेक्खम्माभिरतानन्ति झानाभिरतानं। ताय एव झानाभिरतिया परमं उत्तमं वोदानं विसुद्धिं पत्तताय परमवोदानप्पत्तानं। किलेसूपधिअभिसङ्खारूपधीनं अच्चन्तविगमेन निरुपधीनं। विसङ्खारगतानन्ति अधिगतनिब्बानानं। एत्थ च पठमो विवेको इतरेहि द्वीहि विवेकेहि सहापि पत्तब्बो विनापि, तथा दुतियो। ततियो पन इतरेहि द्वीहि सहेव पत्तब्बो, न विनाति दट्ठब्बं। गणे जनसमागमे सन्निपतनं गणसङ्गणिका, तं पहाय एको विहरति चरति पुग्गलवसेन असहायत्ता। चित्ते किलेसानं सन्निपतनं चित्तकिलेससङ्गणिका, तं पहाय एको विहरति किलेसवसेन असहायत्ता। मग्गस्स एकचित्तक्खणिकत्ता, गोत्रभुआदीनञ्च आरम्मणमत्तत्ता न तेसं वसेन सातिसया निब्बुतिसुखसम्फुसना, फलसमापत्तिनिरोधसमापत्तिवसेन सातिसयाति आह ‘‘फलसमापत्तिं वा निरोधसमापत्तिं वा पविसित्वा’’ति। फलपरियोसानो हि निरोधोति।
१८४.अभिहरित्वाति अभिमुखीभावेन नेत्वा। ‘‘अहं चीवरादीहि पयोजनं साधेस्सामी’’ति वचनसेसो। सप्पायन्ति सब्बगेलञ्ञपहरणवसेन उपकारावहं। भाविना अनत्थतो परिपालनवसेन गोपना रक्खागुत्ति। पच्चुप्पन्नस्स निसेधवसेन आवरणगुत्ति।
दुतियसन्दिट्ठिकसामञ्ञफलवण्णना
१८६.कसतीति कसिं करोति। गहपतिकोति एत्थ क-सद्दो अप्पत्थोति आह ‘‘एकगेहमत्ते जेट्ठको’’ति, तेन अनेककुलजेट्ठकभावं पटिक्खिपति। करं करोतीति करं सम्पादेति। वड्ढेतीति उपरूपरि सम्पादनेन वड्ढेति। एवं अप्पम्पि पहाय पब्बजितुं दुक्करन्ति अयमत्थो लटुकिकोपमसुत्तेन (म॰ नि॰ २.१५१, १५२) दीपेतब्बो। तेनाह ‘‘सेय्यथापि, उदायि, पुरिसो दलिद्दो अस्सको अनाळ्हियो, तस्सस्स एकं अगारकं ओलुग्गविलुग्गं काकातिदायिं नपरमरूप’’न्ति वित्थारो। यदि अप्पम्पि भोगं पहाय पब्बजितुं दुक्करं, कस्मा दासवारे भोगग्गहणं न कतन्ति आह ‘‘दासवारे पना’’तिआदि। यथा च दासस्स भोगापि अभोगा परायत्तभावतो, एवं ञातयो पीति दासवारे ञातिपरिवट्टग्गहणम्पि न कतन्ति दट्ठब्बं।
पणीततरसामञ्ञफलवण्णना
१८९.एवरूपाहीति यथावुत्तदासकस्सकूपमासदिसाहि उपमाहि सामञ्ञफलं दीपेतुं पहोति भगवा सकलम्पि रत्तिन्दिवं ततो भिय्योपि अनन्तपटिभानताय विचित्तनयदेसनभावतो। तथापीति सतिपि देसनाय उत्तरुत्तराधिकनानानयविचित्तभावे।
एकत्थमेतं पदं साधुसद्दस्सेव क-कारेन वड्ढित्वा वुत्तत्ता, तेनेव साधुक-सद्दस्स अत्थं वदन्तेन अत्थुद्धारवसेन साधु-सद्दो उदाहटो। आयाचनेति अभिमुखयाचने, अभिपत्थनायन्ति अत्थो । सम्पटिच्छनेति पटिग्गण्हने । सम्पहंसनेति संविज्जमानगुणवसेन हंसने तोसने, उदग्गताकरणेति अत्थो। धम्मरुचीति पुञ्ञकामो। पञ्ञाणवाति पञ्ञवा। अद्दुब्भोति अदूसको, अनुपघातकोति अत्थो। इधापीति इमस्मिं सामञ्ञफलेपि। अयं साधु-सद्दो। दळ्हीकम्मेति सक्कच्च किरियायं। आणत्तियन्ति आणापने। ‘‘सुणोहि साधुकं मनसि करोही’’ति हि वुत्ते साधुक-सद्देन सवनमनसिकारानं सक्कच्चकिरिया विय तदाणापनम्पि जोतितं होति, आयाचनत्थता विय चस्स आणापनत्थता वेदितब्बा। सुन्दरेपीति सुन्दरत्थेपि। इदानि यथावुत्तेन साधुक-सद्दस्स अत्थत्तयेन पकासितं विसेसं दस्सेतुं ‘‘दळ्हीकम्मत्थेन ही’’तिआदि वुत्तं।
मनसि करोहीति एत्थ मनसिकारो न आरम्मणपटिपादनलक्खणो, अथ खो वीथिपटिपादनजवनपटिपादनमनसिकारपुब्बकं चित्ते ठपनलक्खणोति दस्सेन्तो ‘‘आवज्जा’’तिआदिमाह। सोतिन्द्रियविक्खेपवारणं सवने नियोजनवसेन किरियन्तरपटिसेधनभावतो, सोतं ओदहाति अत्थो। मनिन्द्रियविक्खेपवारणं अञ्ञचिन्तापटिसेधनतो। ब्यञ्जनविपल्लासग्गाहवारणं ‘‘साधुक’’न्ति विसेसेत्वा वुत्तत्ता। पच्छिमस्स अत्थविपल्लासग्गाहवारणेपि एसेव नयो। धारणूपपरिक्खादीसूति आदि-सद्देन तुलनतीरणादिके, दिट्ठिया सुप्पटिविधे च सङ्गण्हाति। सब्यञ्जनोति एत्थ यथाधिप्पेतमत्थं ब्यञ्जयतीति ब्यञ्जनं, सभावनिरुत्ति। सह ब्यञ्जनेनाति सब्यञ्जनो, ब्यञ्जनसम्पन्नोति अत्थो। सात्थोति अरणीयतो उपगन्तब्बतो अनुधातब्बतो अत्थो, चतुपारिसुद्धिसीलादिको । तेन सह अत्थेनाति सात्थो, अत्थसम्पन्नोति अत्थो। धम्मगम्भीरोतिआदीसु धम्मो नाम तन्ति। देसना नाम तस्सा मनसा ववत्थापिताय तन्तिया देसना। अत्थो नाम तन्तिया अत्थो। पटिवेधो नाम तन्तिया, तन्तिअत्थस्स च यथाभूतावबोधो। यस्मा चेते धम्मदेसना अत्थप्पटिवेधा ससादीहि विय महासमुद्दो मन्दबुद्धीहि दुक्खोगाहा, अलब्भनेय्यपतिट्ठा च, तस्मा गम्भीरा। तेन वुत्तं ‘‘यस्मा अयं धम्मो…पे॰… साधुकं मनसि करोही’’ति। एत्थ च पटिवेधस्स दुक्करभावतो धम्मत्थानं, देसनाञाणस्स दुक्करभावतो देसनाय दुक्खोगाहता, पटिवेधस्स पन उप्पादेतुं असक्कुणेय्यताय, ञाणुप्पत्तिया च दुक्करभावतो दुक्खोगाहता वेदितब्बा। देसनं नाम उद्दिसनं, तस्स निद्दिसनं भासनन्ति इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘वित्थारतो भासिस्सामी’’ति। परिब्यत्तं कथनञ्हि भासनं, तेनाह ‘‘देसेस्सामीति…पे॰… वित्थारदीपन’’न्ति।
यथावुत्तमत्थं सुत्तपदेन समत्थेतुं ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं। साळिकायिव निग्घोसोति साळिकाय आलापो विय मधुरो कण्णसुखो पेमनीयो। पटिभानन्ति सद्दो। उदीरयीति उच्चारीयति, वुच्चति वा।
१९०.‘‘इधा’’ति इमिना वुच्चमानं अधिकरणं तथागतस्स उप्पत्तिट्ठानभूतं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘देसापदेसे निपातो’’ति। ‘‘स्वाय’’न्ति सामञ्ञतो इधसद्दमत्तं गण्हाति, न यथाविसेसितब्बं इध-सद्दं। तथा हि वक्खति ‘‘कत्थचि पदपूरणमत्तमेवा’’ति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१९०)। लोकं उपादाय वुच्चति लोक-सद्देन समानाधिकरणभावेन वुत्तत्ता । सेसपदद्वये पन पदन्तरसन्निधानमत्तेन तं तं उपादाय वुत्तता दट्ठब्बा। इध तथागतो लोकेति हि जातिखेत्तं, तत्थापि अयं चक्कवाळो ‘‘लोको’’ति अधिप्पेतो। समणोति सोतापन्नो। दुतियो समणोति सकदागामी। वुत्तञ्हेतं ‘‘कतमो च भिक्खवे समणो? इध भिक्खवे भिक्खु तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होती’’तिआदि (अ॰ नि॰ ४.२४१)। ‘‘कतमो च भिक्खवे दुतियो समणो? इध भिक्खवे भिक्खु तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता’’तिआदि (अ॰ नि॰ ४.२४१)। ओकासन्ति कञ्चि पदेसं। इधेव तिट्ठमानस्साति इमिस्सा एव इन्दसालगुहायं तिट्ठमानस्स।
पदपूरणमत्तमेव ओकासापदिसनस्सापि असम्भवतो अत्थन्तरस्स अबोधनतो। अरहन्ति आदयो सद्दा वित्थारिताति योजना। अत्थतो वित्थारणं सद्दमुखेनेव होतीति सद्दग्गहणं। यस्मा। ‘‘अपरेहिपि अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो’’तिआदिना उदानट्ठकथादीसु, (उदा॰ अट्ठ॰ १८; इतिवु॰ अट्ठ॰ ३८) अरहन्ति आदयो विसुद्धिमग्गटीकायं अपरेहि पकारेहि वित्थारिता , तस्मातेसु वुत्तानयेनपि सो (विसुद्धि॰ टी॰ १.१२९, १३०) अत्थो वेदितब्बो। तथागतस्स सत्तनिकायन्तोगधताय ‘‘इध पन सत्तलोको अधिप्पेतो’’ति वत्वा तत्थायं यस्मिं सत्तनिकाये यस्मिञ्च ओकासे उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘सत्तलोके उप्पज्जमानोपि चा’’तिआदि वुत्तं। ‘‘तथागतो न देवलोके उप्पज्जती’’तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं परतो आगमिस्सति। सारप्पत्ताति कुलभोगिस्सरियादिवसेन सारभूता। ब्राह्मणगहपतिकाति ब्रह्मायुपोक्खरसातिआदिब्राह्मणा चेव अनाथपिण्डिकादिगहपतिका च।
‘‘सुजाताया’’तिआदिना वुत्तेसु चतूसु विकप्पेसु पठमो विकप्पो बुद्धभावाय आसन्नतरपटिपत्तिदस्सनवसेन वुत्तो। आसन्नतराय हि पटिपत्तिया ठितो ‘‘उप्पज्जतीति’’ वुच्चति उप्पादस्स एकन्तिकत्ता, पगेव पटिपत्तिया मत्थके ठितो। दुतियो बुद्धभावावहपब्बज्जतो पट्ठाय आसन्नपटिपत्तिदस्सनवसेन, ततियो बुद्धकरधम्म पारिपूरितो पट्ठाय बुद्धभावाय पटिपत्तिदस्सनवसेन। न हि महासत्तानं उप्पतिभवूपपत्तितो पट्ठाय बोधिसम्भारसम्भरणं नाम अत्थि। चतुत्थो बुद्धकरधम्मसमारम्भतो पट्ठाय। बोधिया नियतभावप्पत्तितो पभुति हि विञ्ञूहि ‘‘बुद्धो उप्पज्जती’’ति वत्तुं सक्का उप्पादस्स एकन्तिकत्ता। यथा पन सन्दन्ति नदियोति सन्दनकिरियाय अविच्छेदमुपादाय वत्तमानप्पयोगो, एवं उप्पादत्थाय पटिपज्जनकिरियाय अविच्छेदमुपादाय चतूसु विकप्पेसु ‘‘उप्पज्जति नामा’’ति वुत्तं। सब्बपठमं उप्पन्नभावन्ति चतूसु विकप्पेसु सब्बपठमं वुत्तं तथागतस्स उप्पन्नतासङ्खातं अत्थिभावं। तेनाह ‘‘उप्पन्नो होतीति अयञ्हेत्थ अत्थो’’ति।
सो भगवाति यो ‘‘तथागतो अरह’’न्तिआदिना कित्तितगुणो, सो भगवा। ‘‘इमं लोक’’न्ति नयिदं महाजनस्स सम्मुखमत्तं सन्धाय वुत्तं, अथ खो अनवसेसं परियादायाति दस्सेतुं ‘‘सदेवक’’न्तिआदि वुत्तं, तेनाह ‘‘इदानि वत्तब्बं निदस्सेती’’ति। पजातत्ताति यथासकं कम्मकिलेसेहि निब्बत्तत्ता। पञ्चकामावचरदेवग्गहणं पारिसेसञायेन इतरेसं पदन्तरेहि सङ्गहितत्ता। सदेवकन्ति च अवयवेन विग्गहो समुदायो समासत्थो। छट्ठकामावचरदेवग्गहणं पच्चासत्तिञायेन। तत्थ हि सो जातो, तंनिवासी च। ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणन्ति एत्थापि एसेव नयो। पच्चत्थिक…पे॰… समणब्राह्मणग्गहणन्ति निदस्सनमत्तमेतं अपच्चत्थिकानं, असमिताबाहितपापानञ्च समणब्राह्मणानं सस्समणब्राह्मणीवचनेन गहितत्ता। कामं ‘‘सदेवक’’न्तिआदि विसेसनानं वसेन सत्तविसयो लोकसद्दोति विञ्ञायति तुल्ययोगविसयत्ता तेसं, ‘‘सलोमको सपक्खको’’तिआदीसु पन अतुल्ययोगेपि अयं समासो लब्भतीति ब्यभिचारदस्सनतो पजागहणन्ति आह ‘‘पजावचनेन सत्तलोकग्गहण’’न्ति।
१९१.वुत्तप्पकारसम्पदन्ति यथावुत्तं आदिकल्याणतादिगुणसम्पदं, दूरसमुस्सारितमानस्सेव सासने सम्मापटिपत्ति सम्भवति, न मानजातिकस्साति आह ‘‘निहतमानत्ता’’ति। उस्सन्नत्ताति बहुलभावतो। भोगारोग्यादिवत्थुका मदा सुप्पहेय्या होन्ति निमित्तस्स अनवत्थानतो, न तथा कुलविज्जामदा, तस्मा खत्तियब्राह्मणकुलानं पब्बजितानम्पि जातिविज्जा निस्साय मानजप्पनं दुप्पजहन्ति आह ‘‘येभुय्येन हि…पे॰… मानं करोन्ती’’ति। विजातितायाति निहीनजातिताय। पतिट्ठातुं न सक्कोन्तीति सुविसुद्धं कत्वा सीलं रक्खितुं न सक्कोन्ति। सीलवसेन हि सासने पतिट्ठा, पतिट्ठातुन्ति वा सच्चपटिवेधेन लोकुत्तराय पतिट्ठाय पतिट्ठातुं। सा हि निप्परियायतो सासने पतिट्ठा नाम, येभुय्येन च उपनिस्सयसम्पन्ना सुजाता एव होन्ति, न दुज्जाता।
परिसुद्धन्ति रागादीनं अच्चन्तमेव पहानदीपनतो निरुपक्किलेसताय सब्बसो परिसुद्धं। सद्धं पटिलभतीति पोथुज्जनिकसद्धावसेन सद्दहति। विञ्ञूजातिकानञ्हि धम्मसम्पत्तिग्गहणपुब्बिका सद्धा सिद्धि धम्मप्पमाणधम्मप्पसन्नभावतो। ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा, यो एवं स्वाक्खातधम्मो’’ति सद्धं पटिलभति। जायम्पतिकाति घरणीपतिका। कामं ‘‘जायम्पतिका’’ति वुत्ते घरसामिकघरसामिनीवसेन द्विन्नंयेव गहणं विञ्ञायति। यस्स पन पुरिसस्स अनेका पजापतियो, तत्थ किं वत्तब्बं, एकायापि संवासो सम्बाधोति दस्सनत्थं ‘‘द्वे’’ति वुत्तं। रागादिना सकिञ्चनट्ठेन, खेत्तवत्थु आदिना सपलिबोधट्ठेन रागरजादीनं आगमनपथतापि उट्ठानट्ठानता एवाति द्वेपि वण्णना एकत्था, ब्यञ्जनमेव नानं। अलग्गनट्ठेनाति अस्सज्जनट्ठेन अप्पटिबद्धभावेन। एवं अकुसलकुसलप्पवत्तीनं ठानभावेन घरावासपब्बज्जानं सम्बाधब्भोकासतं दस्सेत्वा इदानि कुसलप्पवत्तिया एव अट्ठानट्ठानभावेन तेसं तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं।
सङ्खेपकथाति विसुं विसुं पदुद्धारं अकत्वा समासतो अत्थवण्णना। एकम्पि दिवसन्ति एकदिवसमत्तम्पि। अखण्डं कत्वाति दुक्कटमत्तस्सपि अनापज्जनेन अखण्डितं कत्वा। किलेसमलेन अमलीनन्ति तण्हासंकिलेसादिना असंकिलिट्ठं कत्वा। परियोदातट्ठेन निम्मलभावेन सङ्खं विय लिखितं धोतन्ति सङ्खलिखितन्ति आह ‘‘धोतसङ्खसप्पटिभाग’’न्ति। ‘‘अज्झावसता’’ति पदप्पयोगेन ‘‘अगार’’न्ति भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘अगारमज्झे’’ति। कसायेन रत्तानि वत्थानि कासायानीति आह ‘‘कसायरसपीतताया’’ति। परिदहित्वाति निवासेत्वा चेव पारुपित्वा च। अगारवासो अगारं उत्तरपदलोपेन, तस्स वड्ढिआवहं अगारस्स हितं।
१९२.भोगक्खन्धोति भोगसमुदायो। आबन्धनट्ठेनाति ‘‘पुत्तो नत्ता’’तिआदिना पेमवसेन सपरिच्छेदं बन्धनट्ठेन। ‘‘अम्हाकमेते’’ति ञायन्तीति ञाती। पितामहपितुपुत्तादिवसेन परिवत्तनट्ठेन परिवट्टो।
१९३.पातिमोक्खसंवरसंवुतोति पातिमोक्खसंवरेन पिहितकायवचीद्वारो, तथाभूतो च यस्मा तेन संवरेन उपेतो नाम होति , तस्मा वुत्तं ‘‘पातिमोक्खसंवरेन समन्नागतो’’ति। ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’तिआदि तस्सेव पातिमोक्खसंवरसमन्नागमस्स पच्चयदस्सनं। अप्पमत्तकेसूति असञ्चिच्च आपन्नअनुखुद्दकेसु चेव सहसा उप्पन्नअकुसलचित्तुप्पादेसु च। भयदस्सावीति भयदस्सनसीलो। सम्मा आदियित्वाति सक्कच्चं यावजीवं अवीतिक्कमवसेन आदियित्वा। तं तं सिक्खापदन्ति तं तं सिक्खाकोट्ठासं। एत्थाति एतस्मिं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति पाठे। सङ्खेपोति सङ्खेपवण्णना। वित्थारो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१४) वुत्तो, तस्मा सो तत्थ, तंसंवण्णनाय (विसुद्धि॰ टी॰ १.१४) च वुत्तनयेन वेदितब्बो।
आचारगोचरग्गहणेनेवाति ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति वचनेनेव। तेनाह ‘‘कुसले कायकम्मवचीकम्मे गहितेपी’’ति। अधिकवचनं अञ्ञमत्थं बोधेतीति कत्वा तस्स आजीवपारिसुद्धिसीलस्स उप्पत्तिद्वारदस्सनत्थं…पे॰… कुसलेनाति वुत्तं, सब्बसो अनेसनप्पहानेन अनवज्जेनाति अत्थो। यस्मा ‘‘कतमे च थपति कुसला सीला कुसलं कायकम्मं कुसलं वचीकम्म’’न्ति (म॰ नि॰ २.२६५) सीलस्स कुसलकायवचीभावं दस्सेत्वा ‘‘आजीवपरिसुद्धम्पि खो अहं थपति सीलस्मिं वदामी’’ति (म॰ नि॰ २.२६५) एवं पवत्ताय मुण्डिकसुत्तदेसनाय ‘‘कायकम्मवचीकम्मेन समन्नागतो कुसलेन, परिसुद्धाजीवो’’ति अयं देसना एकसङ्गहा अञ्ञदत्थु संसन्दति समेतीति दस्सेन्तो आह ‘‘मुण्डिकसुत्तवसेन वा एवं वुत्त’’न्ति। सीलस्मिं वदामीति ‘‘सील’’न्ति वदामि, ‘‘सीलस्मिं अन्तोगधं परियापन्न’’न्ति वदामीति वा अत्थो। परियादानत्थन्ति परिग्गहत्थं।
तिविधेन सीलेनाति चूळसीलं मज्झिमसीलं महासीलन्ति एवं तिविधेन सीलेन। मनच्छट्ठेसु इन्द्रियेसु, न कायपञ्चमेसु। यथालाभयथाबलयथासारुप्पप्पकारवसेन तिविधेन सन्तोसेन।
चूळमज्झिममहासीलवण्णना
१९४-२११.‘‘सीलस्मि’’न्ति इदं निद्धारणे भुम्मन्ति आह ‘‘एकं सीलं होतीति अत्थो’’ति। अयमेव अत्थोति पच्चत्तवचनत्थो एव। ब्रह्मजालेति ब्रह्मजालवण्णनायं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७)।
२१२.अत्तानुवादपरानुवाददण्डभयादीनि असंवरमूलकानि। सीलस्सासंवरतोति सीलस्स असंवरणतो, सीलसंवराभावतोति अत्थो। भवेय्याति उप्पज्जेय्य। यथाविधानविहितेनाति यथाविधानसम्पादितेन। अविप्पटिसारादिनिमित्तं उप्पन्नचेतसिकसुखसमुट्ठानेहि पणीतरूपेहि फुट्ठसरीरस्स उळारं कायिकं सुखं भवतीति आह ‘‘अविप्पटिसार…पे॰… पटिसंवेदेती’’ति।
इन्द्रियसंवरकथावण्णना
२१३.विसेसो कम्मत्थापेक्खताय सामञ्ञस्स न तेहि परिचत्तोति आह ‘‘चक्खु-सद्दो कत्थचि बुद्धचक्खुम्हि वत्तती’’ति। विज्जमानमेव हि अभिधेय्ये विसेसत्थं विसेसन्तरनिवत्तनवसेन विसेससद्दो विभावेति, न अविज्जमानं। सेसपदेसुपि एसेव नयो। अञ्ञेहि असाधारणं बुद्धानंयेव चक्खुदस्सनन्ति बुद्धचक्खु, आसयानुसयञाणं, इन्द्रियपरोपरियत्तञाणञ्च। समन्ततो सब्बसो दस्सनट्ठेन समन्तचक्खु, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं। अरियमग्गत्तयपञ्ञाति हेट्ठिमे अरियमग्गत्तये पञ्ञा। इधाति ‘‘चक्खुना रूप’’न्ति इमस्मिं पाठे। अयं चक्खु-सद्दो पसाद…पे॰… वत्तति निस्सयवोहारे निस्सितस्स वत्तब्बतो यथा। ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’ति। असम्मिस्सन्ति किलेसदुक्खेन अवोमिस्सं। तेनाह ‘‘परिसुद्ध’’न्ति । सति हि सुविसुद्धे इन्द्रियसंवरे, पधानभूतपापधम्मविगमेन अधिचित्तानुयोगो हत्थगतो एवं होतीति आह ‘‘अधिचित्तसुखं पटिसंवेदेती’’ति।
सतिसम्पजञ्ञकथावण्णना
२१४.समन्ततो, पकट्ठं वा सविसेसं जानातीति सम्पजानो, सम्पजानस्स भावो सम्पजञ्ञं, तथापवत्तञाणं। तस्स विभजनं सम्पजञ्ञभाजनीयं, तस्मिं सम्पजञ्ञभाजनीयम्हि। अभिक्कमनं अभिक्कन्तन्ति आह ‘‘अभिक्कन्तं वुच्चति गमन’’न्ति। तथा पटिक्कमनं पटिक्कन्तन्ति आह ‘‘पटिक्कन्तं निवत्तन’’न्ति। निवत्तनन्ति च निवत्तिमत्तं। निवत्तित्वा पन गमनं गमनमेव। अभिहरन्तोति गमनवसेन कायं उपनेन्तो। ठाननिसज्जासयनेसु यो गमनविधुरो कायस्स पुरतो अभिहारो, सो अभिक्कमो, पच्छतो अपहरणं पटिक्कमोति दस्सेन्तो ‘‘ठानेपी’’तिआदिमाह। आसनस्साति पीठकादिआसनस्स। पुरिमअङ्गाभिमुखोति अटनिकादिपुरिमावयवाभिमुखो। संसरन्तोति संसप्पन्तो। पच्चासंसरन्तोति पटिआसप्पन्तो। ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना निपन्नस्सेव अभिमुखसंसप्पनपटिआसप्पनानि निदस्सेति।
सम्मा पजाननं सम्पजानं, तेन अत्तना कातब्बकिच्चस्स करणसीलो सम्पजानकारीति आह ‘‘सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी’’ति। सम्पजानसद्दस्स सम्पजञ्ञपरियायता पुब्बे वुत्ता एव। सम्पजञ्ञं करोतेवाति अभिक्कन्तादीसु असम्मोहं उप्पादेति एव। सम्पजञ्ञस्स वा कारो एतस्स अत्थीति सम्पजानकारी। धम्मतो वड्ढिसङ्खातेन सह अत्थेन वत्ततीति सात्थकं, अभिक्कन्तादि। सात्थकस्स सम्पजाननं सात्थकसम्पजञ्ञं। सप्पायस्स अत्तनो हितस्स सम्पजाननं सप्पायसम्पजञ्ञं। अभिक्कमादीसु भिक्खाचारगोचरे, अञ्ञत्थापि च पवत्तेसु अविजहिते कम्मट्ठानसङ्खाते गोचरे सम्पजञ्ञं गोचरसम्पजञ्ञं। अभिक्कमादीसु असम्मुय्हनमेव सम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञं। परिग्गहेत्वाति तूलेत्वा तीरेत्वा पटिसङ्खायाति, अत्थो। सङ्घदस्सनेनेव उपोसथपवारणादिअत्थं गमनं सङ्गहितं। असुभदस्सनादीति आदि-सद्देन कसिणपरिकम्मादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो । सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘चेतियं वा बोधिं वा दिस्वापि ही’’तिआदि वुत्तं। अरहत्तं पापुणातीति उक्कट्ठनिद्देसो एसो। समथविपस्सनुप्पादनम्पि हि भिक्खुनो वड्ढियेव। केचीति अभयगिरिवासिनो।
तस्मिं पनाति सात्थकसम्पजञ्ञवसेन परिग्गहितअत्थे। ‘‘अत्थोति धम्मतो वड्ढी’’ति यं सात्थकन्ति अधिप्पेतं, तं सप्पायं एवाति सिया कस्सचि आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘चेतियदस्सनं तावा’’तिआदि आरद्धं। चित्तकम्मरूपकानि वियाति चित्तकम्मकता पटिमायो विय, यन्तपयोगेन वा विचित्तकम्मा पटिमायो विय। असमपेक्खनं गेहस्सित अञ्ञाणुपेक्खावसेन आरम्मणस्स अयोनिसो गहणं। यं सन्धाय वुत्तं। ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जति उपेक्खा बालस्स मूळ्हस्स पुथुज्जनस्सा’’तिआदि (म॰ नि॰ ३.३०८)। हत्थिआदिसम्मद्देन जीवितन्तरायो। विसभागरूपदस्सनादिना ब्रह्मचरियन्तरायो।
पब्बजितदिवसतोपट्ठाय भिक्खूनं अनुवत्तनकथा आचिण्णा, अननुवत्तनकथा पन तस्सा दुतिया नाम होतीति आह ‘‘द्वे कथा नाम न कथितपुब्बा’’ति। एवन्ति ‘‘सचे पना’’तिआदिकं सब्बम्पि वुत्ताकारं पच्चामसति, न ‘‘पुरिसस्स मातुगामासुभ’’न्तिआदिकं वुच्चमानं।
सन्तोसकथावण्णना
२१५.यस्स सन्तोसस्स अत्तनि अत्थिताय भिक्खु ‘‘सन्तुट्ठो’’ति वुच्चति, तं दस्सेन्तो ‘‘इतरीतरपच्चयसन्तोसेन समन्नागतो’’ति आह। चीवरादि यत्थ कत्थचि पच्चये सन्तुस्सनेन समङ्गीभूतोति अत्थो। अथ वा इतरं वुच्चति हीनं पणीततो अञ्ञत्ता, तथा पणीतं इतरं हीनतो अञ्ञत्ता। अपेक्खासिद्धा हि इतरताति। इति येन धम्मेन हीनेन वा पणीतेन वा चीवरादिपच्चयेन सन्तुस्सति, सो तथा पवत्तो अलोभो इतरीतरपच्चयसन्तोसो, तेन समन्नागतो। यथालाभं अत्तनो लाभानुरूपं सन्तोसो यथालाभसन्तोसो। सेसद्वयेपि एसेव नयो। लब्भतीति वा लाभो, यो यो लाभो यथालाभं, तेन सन्तोसो यथालाभसन्तोसो।बलन्ति कायबलं। सारुप्पन्ति पकतिदुब्बलादीनं अनुच्छविकता।
यथालद्धतो अञ्ञस्स अपत्थना नाम सिया अप्पिच्छतायपि पवत्तिआकारोति ततो विनिवत्तितमेव सन्तोसस्स सरूपं दस्सेन्तो ‘‘लभन्तोपि न गण्हाती’’ति आह। तं परिवत्तेत्वाति पकतिदुब्बलादीनं गरुचीवरं न फासुभावावहं, सरीरखेदावहञ्च होतीति पयोजनवसेन, न अत्रिच्छतादिवसेन तं परिवत्तेत्वा। लहुकचीवरपरिभोगो न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति। महग्घं चीवरं बहूनि वा चीवरानि लभित्वापि तानि विस्सज्जेत्वा तदञ्ञस्स गहणं यथासारुप्पनये ठितत्ता न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘तेसं…पे॰… धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति। एवं सेसपच्चयेपि यथाबलयथासारुप्पनिद्देसेसु अपि-सद्दग्गहणे अधिप्पायो वेदितब्बो।
मुत्तहरीतकन्ति गोमुत्तपरिभावितं, पूतिभावेन वा छड्डितं हरीतकं। बुद्धादीहि वण्णितन्ति ‘‘पूतिमुत्तभेसज्जं निस्साय पब्बज्जा’’तिआदिना (महाव॰ ७३, १२८) सम्मासम्बुद्धादीहि पसत्थं। अप्पिच्छतासन्तुट्ठीसु भिक्खू नियोजेन्तो परमसन्तुट्ठोव होति परमेन उक्कंसगतेन सन्तोसेन समन्नागतत्ता।
कायं परिहरन्ति पोसेन्तीति कायपरिहारिका। तथा कुच्छिपरिहारिका वेदितब्बा। कुच्छिपरिहारिकता च अज्झोहरणेन सरीरस्स ठितिया उपकारकतावसेन इच्छिताति बहिद्धाव कायस्स उपकारकतावसेन कायपरिहारिकता दट्ठब्बा।
परिक्खारमत्ताति परिक्खारग्गहणं। तत्रट्ठकपच्चत्थरणन्ति अत्तना अनधिट्ठहित्वा तत्थेव तिट्ठनकपच्चत्थरणं । पच्चत्थरणादीनञ्चेत्थ नवमादिभावो यथावुत्तपटिपाटिया दट्ठब्बो, न तेसं तथा पतिनियतभावतो। कस्मा? तथा नधारणतो। दुप्पोसभावेन महागजा वियाति महागजा। यदि इतरेपि अप्पिच्छतादिसभावा, किं तेसम्पि वसेन अयं देसना इच्छिताति? नोति आह ‘‘भगवा पना’’तिआदि। कायपरिहारो पयोजनं एतेनाति कायपरिहारिकं। तेनाह ‘‘कायं परिहरणमत्तकेना’’ति।
चतूसु दिसासु सुखविहारताय सुखविहारट्ठानभूता चतस्सो दिसा एतस्साति चतुद्दिसो चतुद्दिसो एव चातुद्दिसो। तासु एव कत्थचि सत्ते वा सङ्खारे वा भयेन न पटिहनति, सयं वा तेन न पटिहञ्ञतीति अप्पटिघो। सन्तुस्समानो इतरीतरेनाति उच्चावचेन पच्चयेन सकेन, सन्तेन, सममेव च तुस्सनको। परिच्च सयन्ति, कायचित्तानि परिसयन्ति अभिभवन्तीति परिस्सया, सीहब्यग्घादयो, कामच्छन्दादयो च, ते परिस्सये अधिवासनखन्तिया विनयादीहि च सहिता खन्ता, अभिभविता च। थद्धभावकरभयाभावेन अछम्भी। एको चरेति एकाकी हुत्वा चरितुं सक्कुणेय्य। खग्गविसाणकप्पोति ताय एव एकविहारिताय खग्गमिगसिङ्गसमो।
नीवरणप्पहानकथावण्णना
२१६.वत्तब्बतं आपज्जतीति ‘‘असुकस्स भिक्खुनो अरञ्ञे तिरच्छानगतानं विय, वनचरकानं विय च निवासमत्तमेव, न पन अरञ्ञवासानुच्छविका काचि सम्मापटिपत्ती’’ति अपवादवसेन वत्तब्बतं, आरञ्ञकेहि वा तिरच्छानगतेहि, वनचरविसभागजनेहि वा सद्धिं विप्पटिपत्तिवसेन वत्तब्बतं आपज्जति। काळकसदिसत्ता काळकं, थुल्लवज्जं। तिलकसदिसत्ता तिलकं, अणुमत्तवज्जं।
विवित्तन्ति जनविवित्तं। तेनाह ‘‘सुञ्ञ’’न्ति। तं पन जनसद्दघोसाभावेनेव वेदितब्बं सद्दकण्टकत्ता झानस्साति आह ‘‘अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसन्ति अत्थो’’ति। एतदेवाति निस्सद्दतंयेव। विहारो पाकारपरिच्छिन्नो सकलो आवासो। अड्ढयोगोति दीघपासादो, ‘‘गरुळसण्ठानपासादो’’तिपि वदन्ति। पासादोति चतुरस्सपासादो। हम्मियं मुण्डच्छदनपासादो । अट्टो पटिराजूनं पटिबाहनयोग्गो चतुपञ्चभूमको पतिस्सयविसेसो। माळो एककूटसङ्गहितो अनेककोणवन्तो पतिस्सयविसेसो। अपरो नयो विहारो नाम दीघमुखपासादो। अड्ढयोगो एकपस्सच्छदनकसेनासनं। तस्स किर एकपस्से भित्ति उच्चतरा होति, इतरपस्से नीचा, तेन तं एकपस्सछदनकं होति। पासादो नाम आयतचतुरस्सपासादो। हम्मियं मुण्डच्छदनकं चन्दिकङ्गणयुत्तं। गुहा नाम केवला पब्बतगुहा। लेणं द्वारबद्धं पब्भारं। सेसं वुत्तनयमेव। मण्डपोति साखामण्डपो।
विहारसेनासनन्ति पतिस्सयभूतं सेनासनं। मञ्चपीठसेनासनन्ति मञ्चपीठञ्चेव मञ्चपीठसम्बन्धसेनासनञ्च। चिमिलिकादि सन्थरितब्बतो सन्थतसेनासनं। अभिसङ्खरणाभावतो सयनस्स निसज्जाय च केवलं ओकासभूतं सेनासनं। ‘‘विवित्तं सेनासन’’न्ति इमिना सेनासनग्गहणेन सङ्गहितमेव सामञ्ञजोतनाभावतो।
यदि एवं कस्मा ‘‘अरञ्ञ’’न्तिआदि वुत्तन्ति आह ‘‘इम पना’’तिआदि। ‘‘भिक्खुनीनं वसेन आगत’’न्ति इदं विनये तथा आगततं सन्धाय वुत्तं, अभिधम्मेपि पन ‘‘अरञ्ञन्ति निक्खमित्वा बहि इन्दखीला, सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ॰ ५२९) आगतमेव। तत्थ हि यं न गामपदेसन्तोगधं, तं ‘‘अरञ्ञ’’न्ति निप्परियायवसेन तथा वुत्तं। धुतङ्गनिद्देसे (विसुद्धि॰ १.३१) यं वुत्तं, तं युत्तं,तस्मा तत्थ वुत्तनयेन गहेतब्बन्ति अधिप्पायो। रुक्खमूलन्ति रुक्खसमीपं। वुत्तञ्हेतं ‘‘यावता मज्झन्हिके काले समन्ता छाया फरति, निवाते पण्णानि निपतन्ति, एत्तावता रुक्खमूल’’न्ति। सेल-सद्दो अविसेसतो पब्बतपरियायोति कत्वा वुत्तं ‘‘पब्बतन्ति सेल’’न्ति, न सिलामयमेव, पंसुमयादिको तिविधोपि पब्बतो एवाति। विवरन्ति द्विन्नं पब्बतानं मिथो आसन्नतरे ठितानं ओवरकादिसदिसं विवरं, एकस्मिंयेव वा पब्बते। उमङ्गसदिसन्ति सुदुङ्गासदिसं। मनुस्सानं अनुपचारट्ठानन्ति पकतिसञ्चारवसेन मनुस्सेहि न सञ्चरितब्बट्ठानं। आदि-सद्देन ‘‘वनपत्थन्ति वनसण्ठानमेतं सेनासनानं अधिवचनं, वनपत्थन्ति भीसनकानमेतं, वनपत्थन्ति सलोमहंसानमेतं, वनपत्थन्ति परियन्तानमेतं, वनपत्थन्ति न मनुस्सूपचारानमेतं, वनपत्थन्ति दुरभिसम्भवानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्ति (विभ॰ ५३१) इमं पाळिसेसं सङ्गण्हाति। अच्छन्नन्ति केनचि छदनेन अन्तमसो रुक्खसाखायपि न छादितं। निक्कड्ढित्वाति नीहरित्वा। पब्भारलेणसदिसेति पब्भारसदिसे लेणसदिसे च।
२१७.अभिज्झायति गिज्झति अभिकङ्खति एतायाति अभिज्झा, लोभो। लुज्जनट्ठेनाति भिज्जनट्ठेन, खणे खणे भिज्जनट्ठेनाति अत्थो। विक्खम्भनवसेनाति एत्थ विक्खम्भनं अनुप्पादनं अप्पवत्तनं, न पटिपक्खानं सुप्पहीनता। ‘‘पहीनत्ता’’ति च पहीनसदिसतं सन्धाय वुत्तं झानस्स अनधिगतत्ता। तथापि नयिदं चक्खुविञ्ञाणं विय सभावतो विगताभिज्झं, अथ खो भावनावसेन, तेनाह ‘‘न चक्खुविञ्ञाणसदिसेना’’ति। एसेव नयोति यथा इमस्स चित्तस्स भावनाय परिभावितत्ता विगताभिज्झता, एवं अब्यापन्नं विगतथिनमिद्धं अनुद्धतं निब्बिचिकिच्छञ्चाति अत्थो। पुरिमपकतिन्ति परिसुद्धपण्डरसभावं। ‘‘या चित्तस्स अकल्यताति’’आदिना (ध॰ स॰ ११६२; विभ॰ ५४६) थिनस्स, ‘‘या कायस्स अकल्यता’’तिआदिना (ध॰ स॰ ११६३; विभ॰ ५४६) च मिद्धस्स अभिधम्मे निद्दिट्ठत्ता वुत्तं ‘‘थिनं चित्तगेलञ्ञं, मिद्धं चेतसिकगेलञ्ञ’’न्ति। सतिपि अञ्ञमञ्ञं अविप्पयोगे चित्तकायलहुतादीनं विय चित्तचेतसिकानं यथाकम्मं तं तं विसेसस्स या तेसं अकल्यतादीनं विसेसप्पच्चयता, अयमेतेसं सभावोति दट्ठब्बं। आलोकसञ्ञीति एत्थ अतिसयत्थविसिट्ठअत्थि अत्थावबोधको अयमीकारोति दस्सेन्तो आह ‘‘रत्तिम्पि…पे॰… समन्नागतो’’ति। इदं उभयन्ति सतिसम्पजञ्ञमाह। अतिक्कमित्वा विक्खम्भनवसेन पजहित्वा। ‘‘कथमिद’’न्ति पवत्तिया कथङ्कथा, विचिकिच्छा। सा एतस्स अत्थीति कथङ्कथी, न कथङ्कथीति अकथंकथी, निब्बिचिकिच्छो। लक्खणादिभेदतोति एत्थ आदि-सद्देन पच्चयपहानपहायकादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो। तेपि हि भेदतो वत्तब्बाति।
२१८.तेसन्ति इणवसेन गहितधनानं। परियन्तोति दातब्बसेसो। सो बलवपामोज्जं लभति ‘‘इणपलिबोधतो मुत्तोम्ही’’ति। सोमनस्सं अधिगच्छति ‘‘जीविकानिमित्तं अत्थी’’ति।
२१९.विसभागवेदनुप्पत्तियाति दुक्खवेदनुप्पत्तिया। दुक्खवेदना हि सुखवेदनाय कुसलविपाकसन्तानस्स विरोधिताय विसभागा। चतुइरियापथं छिन्दन्तोति चतुब्बिधम्पि इरियापथप्पवत्तिं पच्छिन्दन्तो। ब्याधिको हि यथा ठानगमनेसु असमत्थो, एवं निसज्जादीसुपि असमत्थो होति। आबाधेतीति पीळेति। वातादीनं विकारो विसमावत्था ब्याधीति आह ‘‘तंसमुट्ठानेन दुक्खेन दुक्खितो’’ति। दुक्खवेदनाय पन ब्याधिभावे मूलब्याधिना आबाधिको आदितो बाधतीति कत्वा। अनुबन्धब्याधिना दुक्खितो अपरापरं सञ्जातदुक्खोति कत्वा। गिलानोति धातुसङ्खयेन परिक्खीणसरीरो। अप्पमत्तकं वा बलं बलमत्ता। तदुभयन्ति पामोज्जं, सोमनस्सञ्च। तत्थ लभेथ पामोज्जं ‘‘रोगतो मुत्तोम्ही’’ति। अधिगच्छेय्य सोमनस्सं ‘‘अत्थि मे काये बल’’न्ति।
२२०.सेसन्ति ‘‘तस्स हि ‘बन्धना मुत्तोम्ही’ति आवज्जयतो तदुभयं होति। तेन वुत्त’’न्ति एवमादि। वुत्तनयेनेवाति पठमदुतियपदेसु वुत्तनयेनेव। सब्बपदेसूति अवसिट्ठपदेसु ततियादीसु कोट्ठासेसु।
२२१-२२२.न अत्तनि अधीनोति न अत्तायत्तो। पराधीनोति परायत्तो। अपराधीनताय भुजो विय अत्तनो किच्चे एसितब्बोति भुजिस्सो। सवसोति आह ‘‘अत्तनो सन्तको’’ति। अनुदकताय कं पानीयं तारेन्ति एत्थाति कन्तारोति आह ‘‘निरुदकं दीघमग्ग’’न्ति।
२२३.तत्राति तस्मिं दस्सने। अयन्ति इदानि वुच्चमाना सदिसता। येन इणादीनं उपमाभावो, कामच्छन्दादीनञ्च उपमेय्यभावो होति, सो नेसं उपमोपमेय्यसम्बन्धो सदिसताति दट्ठब्बं। यो यम्हि कामच्छन्देन रज्जतीति यो पुग्गलो यम्हि कामरागस्स वत्थुभूते पुग्गले कामच्छन्दवसेन रत्तो होति। तं वत्थुं गण्हातीति तं तण्हावत्थुं ‘‘ममेत’’न्ति गण्हाति।
उपद्दवेथाति उपद्दवं करोथ।
नक्खत्तस्साति महस्स। मुत्तोति बन्धनतो मुत्तो।
विनये अपकतञ्ञुनाति विनयक्कमे अकुसलेन। सो हि कप्पियाकप्पियं याथावतो न जानाति। तेनाह ‘‘किस्मिञ्चिदेवा’’तिआदि।
गच्छतिपीति थोकं थोकं गच्छतिपि। गच्छन्तो पन ताय एव उस्सङ्कितपरिसङ्कितताय तत्थ तत्थ तिट्ठतिपि। ईदिसे कन्तारे गतो ‘‘को जानाति किं भविस्सती’’ति निवत्ततिपि, तस्मा गतट्ठानतो अगतट्ठानमेव बहुतरं होति। सद्धाय गण्हितुं सद्धेय्यं वत्थुं ‘‘इदमेव’’न्ति सद्दहितुं न सक्कोति। अत्थि नत्थीति ‘‘अत्थि नु खो, नत्थि नु खो’’ति। अरञ्ञं पविट्ठस्स आदिम्हि एव सप्पनं आसप्पनं। परि परितो, उपरूपरि वा सप्पनं परिसप्पनं। उभयेनपि तत्थेव परिब्भमनं वदति। तेनाह ‘‘अपरियोगाहन’’न्ति। छम्भितत्तन्ति अरञ्ञसञ्ञाय उप्पन्नं छम्भितभावं, उत्रासन्ति अत्थो।
२२४.तत्रायं सदिसताति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन सदिसता वेदितब्बा। यदग्गेन हि कामच्छन्दादयो इणादिसदिसा, तदग्गेन तेसं पहानं आणण्यादिसदिसं अभावोति कत्वा। छ धम्मेति असुभनिमित्तस्स उग्गहो, असुभभावनानुयोगो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे। भावेत्वाति ब्रूहेत्वा। महासतिपट्ठाने (दी॰ नि॰ २.३७२-३७४) वण्णयिस्साम तत्थस्स अनुप्पन्नानुप्पादनउप्पन्नपहानादिविभावनवसेन सविसेसं पाळिया आगतत्ता। एस नयो ब्यापादादिप्पहानकभावेपि। परवत्थुम्हीति आरम्मणभूते परस्मिं वत्थुस्मिं।
अनत्थकरोति अत्तनो परस्स च अनत्थावहो। छ धम्मेति मेत्तानिमित्तस्स उग्गहो, मेत्ताभावनानुयोगो , कम्मस्सकता, पटिसङ्खानबहुलता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे। तत्थेवाति महासतिपट्ठानेयेव (दी॰ नि॰ २.३७२-३७४)। चारित्तसीलं उद्दिस्स पञ्ञत्तसिक्खापदं आचारपण्णत्ति।
बन्धनागारं पवेसितत्ता अलद्धनक्खत्तानुभवो पुरिसो ‘‘नक्खत्तदिवसे बन्धनागारं पवेसितो पुरिसो’’ति वुत्तो, नक्खत्तदिवसे एव वा तदननुभवनत्थं तथा कतो। महाअनत्थकरन्ति दिट्ठधम्मिकादिअत्थहापनमुखेन महतो अनत्थस्स कारकं। छ धम्मेति अतिभोजने ननिमित्तग्गाहो, इरियापथसम्परिवत्तनता, आलोकसञ्ञामनसिकारो, अब्भोकासवासो, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे।
उद्धच्चकुक्कुच्चे महाअनत्थकरन्ति परायत्ततापादनतो वुत्तनयेन महतो अनत्थस्स कारकन्ति। अत्थो छ धम्मेति बहुस्सुतता, परिपुच्छकता, विनये पकतञ्ञुता, वुड्ढसेविता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे।
बलवाति पच्चत्थिकविधमनसमत्थेन बलेन बलवा। सज्जावुधोति सन्नद्धधनुआदिआवुधो। सूरवीरसेवकजनवसेन सपरिवारो। तन्ति यथावुत्तं पुरिसं। बलवन्तताय, सज्जावुधताय, सपरिवारताय च चोरा दूरतोव दिस्वा पलायेय्युं। अनत्थकारिकाति सम्मापटिपत्तिया विबन्धकरणतो वुत्तनयेन अनत्थकारिका। छ धम्मेति बहुस्सुतता, परिपुच्छकता, विनये पकतञ्ञुता, अधिमोक्खबहुलता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति इमे छ धम्मे। यथा बाहुसच्चादीनि उद्धच्चकुक्कुच्चस्स पहानाय संवत्तन्ति, एवं विचिकिच्छाय पीति इधापि बहुस्सुततादयो गहिता। कल्याणमित्तता सप्पायकथा विय पञ्चन्नं, तस्मा तस्स तस्स अनुच्छविकसेवनता वेदितब्बा। सम्मापटिपत्तिया अप्पटिपत्तिनिमित्ततामुखेन विचिकिच्छा मिच्छापटिपत्तिमेव परिब्रूहेतीति तस्सा पहानं दुच्चरितविधूननूपायोति आह ‘‘दुच्चरितकन्तारं नित्थरित्वा’’तिआदि।
२२५.पामोज्जं नाम तरुणपीति, सा कथञ्चिपि तुट्ठावत्थाति आह ‘‘पामोज्जं जायतीति तुट्ठाकारो जायती’’ति। तुट्ठस्साति ओक्कन्तिकभावप्पत्ताय पीतिया वसेन तुट्ठस्स। अत्तनो सविप्फारिकताय, अत्तसमुट्ठानपणीतरूपुप्पत्तिया च सकलसरीरं खोभयमाना फरणलक्खणा पीति जायति। पीतिसहितं पीति उत्तरपदलोपेन, किं पन तं ? मनो। पीति मनो एतस्साति पीतिमनो, तस्स पीतिमनस्स। तयिदं अत्थमत्तमेव दस्सेन्तो ‘‘पीतिसम्पयुत्तचित्तस्सा’’ति आह। कायोति इध अरूपकलापो अधिप्पेतो, न वेदनादिक्खन्धत्तयमेवाति आह ‘‘नामकायो पस्सम्भती’’ति, पस्सद्धिद्वयस्स पीतिवसेनेत्थ पस्सम्भनं अधिप्पेतं। विगतदरथोति पहीनउद्धच्चादिकिलेसदरथो। वुत्तप्पकाराय पुब्बभागभावनाय वसेन चेतसिकसुखं पटिसंवेदेन्तोयेव तंसमुट्ठानपणीतरूपफुट्ठसरीरताय कायिकम्पि सुखं वेदेतीति आह ‘‘कायिकम्पि चेतसिकम्पि सुखं वेदयती’’ति। इमिनाति ‘‘सुखं पटिसंवेदेती’’ति एवं वुत्तेन। संकिलेसपक्खतो निक्खन्तत्ता, पठमज्झानपक्खिकत्ता च नेक्खम्मसुखेन। सुखितस्साति सुखिनो।
पठमज्झानकथावण्णना
२२६.‘‘चित्तं समाधियती’’ति एतेन उपचारवसेनपि अप्पनावसेनपि चित्तस्स समाधानं कथितं। एवं सन्ते ‘‘सो विविच्चेव कामेही’’तिआदिका देसना किमत्थियाति आह ‘‘सो विविच्चेव कामेहि…पे॰… वुत्त’’न्ति। तत्थ उपरिविसेसदस्सनत्थन्ति पठमज्झानादिउपरिवत्तब्बविसेसदस्सनत्थं। न हि उपचारसमाधिसमधिगमेन विना पठमज्झानादिविसेसो समधिगन्तुं सक्का। पामोज्जुप्पादादीहि कारणपरम्परा दुतियज्झानादिसमधिगमेपि इच्छितब्बाव पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि विय दुतियमग्गादिसमधिगमेति दट्ठब्बं। तस्स समाधिनोति ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति एवं साधारणवसेन वुत्तो यो अप्पनालक्खणो, तस्स समाधिनो। पभेददस्सनत्थन्ति दुतियज्झानादिविभागस्स चेव अभिञ्ञादिविभागस्स च पभेददस्सनत्थं। करो वुच्चति पुप्फसम्भवं गब्भासये करीयतीति कत्वा, करतो जातो कायो करजकायो, तदुपसनिस्सयो चतुसन्ततिरूपसमुदायो। कामं नामकायोपि विवेकजेन पीतिसुखेन तथालद्धुपकारो, ‘‘अभिसन्देती’’तिआदिवचनतो पन रूपकायो इधाधिप्पेतोति आह ‘‘इमं करजकाय’’न्ति। अभिसन्देतीति अभिसन्दनं करोति। तं पन झानमयेन पीतिसुखेन करजकायस्स तिन्तभावापादनं, सब्बत्थकमेव लूखभावापनयनन्ति आह ‘‘तेमेती’’तिआदि, तयिदं अभिसन्दनं अत्थतो यथावुत्तपीतिसुखसमुट्ठानेहि पणीतरूपेहि कायस्स परिप्फरणं दट्ठब्बं। ‘‘परिसन्देती’’तिआदीसुपि एसेव नयो। सब्बं एतस्स अत्थीति सब्बवा, तस्स सब्बावतो। अवयवावयविसम्बन्धे अवयविनि सामिवचनन्ति अवयवीविसयो सब्ब-सद्दो, तस्मा वुत्तं ‘‘सब्बकोट्ठासवतो’’ति। अफुटंनाम न होति यत्थ यत्थ कम्मजरूपं, तत्थ तत्थ चित्तजरूपस्स अभिब्यापनतो। तेनाह ‘‘उपादिन्नकसन्तती’’तिआदि।
२२७.छेकोति कुसलो। तं पनस्स कोसल्लं न्हानियचुण्णानं सन्नने पिण्डीकरणे च समत्थतावसेन वेदितब्बन्ति आह ‘‘पटिबलो’’तिआदि। कंस-सद्दो ‘‘महतिया कंसपातिया’’तिआदीसु सुवण्णे आगतो।
‘‘कंसो उपहतो यथा’’तिआदीसु (ध॰ प॰ १३४) कित्तिमलोहे, कत्थचि पण्णत्तिमत्ते ‘‘उपकंसो नाम राजापि महाकंसस्स अत्रजो’’तिआदि, [जा॰ अट्ठ॰ ४.१० घटपण्डितजातकवण्णनायं (अत्थतो समानं)] इध पन यत्थ कत्थचि लोहेति आह ‘‘येन केनचि लोहेन कतभाजने’’ति। स्नेहानुगताति उदकसिनेहेन अनुपविसनवसेन गता उपगता। स्नेहपरेताति उदकसिनेहेन परितो गता समन्ततो फुट्ठा, ततो एव सन्तरबाहिरा फुट्ठा सिनेहेन, एतेन सब्बसो उदकेन तेमितभावमाह। ‘‘न च पग्घरणी’’ति एतेन तिन्तस्सपि तस्स घनथद्धभावं वदति। तेनाह ‘‘न च बिन्दुं बिन्दु’’न्तिआदि।
दुतियज्झानकथावण्णना
२२९.ताहि ताहि उदकसिराहि उब्भिज्जतीति उब्भिदं, उब्भिदं उदकं एतस्साति उब्भिदोदको। उब्भिन्नउदकोति नदीतीरे खतकूपको विय उब्भिज्जनकउदको। उग्गच्छनकउदकोति धारावसेन उट्ठहनउदको। कस्मा पनेत्थ उब्भिदोदकोव रहदो गहितो, न इतरोति आह ‘‘हेट्ठा उग्गच्छनउदकञ्ही’’तिआदि। धारानिपातपुब्बुळकेहीति धारानिपातेहि उदकपुब्बुळकेहि च, ‘‘फेणपटलेहि चा’’ति वत्तब्बं। सन्निसिन्नमेवाति अपरिक्खोभताय निच्चलमेव, सुप्पसन्नमेवाति अधिप्पायो। सेसन्ति ‘‘अभिसन्देती’’तिआदिकं।
ततियज्झानकथावण्णना
२३१.उप्पलानीति उप्पलगच्छानि। सेतरत्तनीलेसूति उप्पलेसु, सेतुप्पलरत्तुप्पलनीलुप्पलेसूति अत्थो। यं किञ्चि उप्पलं उप्पलमेव सामञ्ञगहणतो । सतपत्तन्ति एत्थ सत-सद्दो बहुपरियायो ‘‘सतग्घी’’तिआदीसु विय, तेन अनेकसतपत्तस्सपि सङ्गहो सिद्धो होति। लोके पन ‘‘रत्तं पदुमं, सेतं पुण्डरीक’’न्तिपि वुच्चति। याव अग्गा, याव च मूला उदकेन अभिसन्दनादिसम्भवदस्सनत्थं उदकानुग्गतग्गहणं। इध उप्पलादीनि विय करजकायो, उदकं विय ततियज्झानसुखं।
चतुत्थज्झानकथावण्णना
२३३.यस्मा ‘‘परिसुद्धेन चेतसा’’ति चतुत्थज्झानचित्तमाह, तञ्च रागादिउपक्किलेसापगमनतो निरुपक्किलेसं निम्मलं, तस्मा आह ‘‘निरुपक्किलेसट्ठेन परिसुद्ध’’न्ति। यस्मा पन पारिसुद्धिया एव पच्चयविसेसेन पवत्तिविसेसो परियोदातता सुवण्णस्स निघंसनेन पभस्सरता विय, तस्मा आह ‘‘पभस्सरट्ठेन परियोदातन्ति वेदितब्ब’’न्ति। इदन्ति ओदातवचनं। उतुफरणत्थन्ति उण्हउतुनो फरणदस्सनत्थं। उतुफरणं न होति सविसेसन्ति अधिप्पायो, तेनाह ‘‘तङ्खण…पे॰… बलवं होती’’ति। वत्थं विय करजकायोति योगिनो करजकायो वत्थं विय दट्ठब्बो उतुफरणसदिसेन चतुत्थज्झानसुखेन फरितब्बत्ता। पुरिसस्स सरीरं विय चतुत्थज्झानं दट्ठब्बं उतुफरणट्ठानियस्स सुखस्स निस्सयभावतो, तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि। एत्थ च ‘‘परिसुद्धेन चेतसा’’ति चेतो गहणेन झानसुखं वुत्तन्ति दट्ठब्बं, तेनाह ‘‘उतुफरणं विय चतुत्थज्झानसुख’’न्ति। ननु च चतुत्थज्झाने सुखमेव नत्थीति? सच्चं नत्थि सातलक्खणसन्तसभावत्ता पनेत्थ उपेक्खा ‘‘सुख’’न्ति अधिप्पेता। तेन वुत्तं सम्मोहविनोदनियं ‘‘उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिता’’ति। (विभ॰ अट्ठ॰ २३२; विसुद्धि॰ २.६४४; पटि॰ म॰ १०५, महानि॰ अट्ठ॰ २७)
न अरूपज्झानलाभीति न वेदितब्बो अविनाभावतो, तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि। तत्थ चुद्दसहाकारेहीति कसिणानुलोमतो, कसिणपटिलोमतो, कसिणानुलोमपटिलोमतो, झानानुलोमतो, झानपटिलोमतो, झानानुलोमपटिलोमतो, झानुक्कन्तिकतो, कसिणुक्कन्तिकतो, झानकसिणुक्कन्तिकतो, अङ्गसङ्कन्तितो, आरम्मणसङ्कन्तितो, अङ्गारम्मणसङ्कन्तितो, अङ्गववत्थानतो , आरम्मणववत्थानतोति इमेहि चुद्दसहाकारेहि। सतिपि झानेसु आवज्जनादिवसीभावे अयं वसीभावो अभिञ्ञानिब्बत्तने एकन्तेन इच्छितब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘न हि…पे॰… होती’’ति। स्वायं नयो अरूपसमापत्तीहि विना न इज्झतीति तायपेत्थ अविनाभावो वेदितब्बो। यदि एवं कस्मा पाळियं न आरुप्पज्झानानि आगतानीति? विसेसतो च रूपावचरचतुत्थज्झानपादकत्ता सब्बाभिञ्ञानं तदन्तोगधा कत्वा ताय देसिता, न अरूपावचरज्झानानं इध अनुपयोगतो, तेनाह ‘‘अरूपज्झानानि आहरित्वा कथेतब्बानी’’ति।
विपस्सनाञाणकथावण्णना
२३४.सेसन्ति ‘‘एवं समाहिते चित्ते’’तिआदीसु वत्तब्बं। ञेय्यं जानातीति ञाणं, तं पन ञेय्यं पच्चक्खं कत्वा पस्सतीति दस्सनं, ञाणमेव दस्सनन्ति ञाणदस्सनं। तयिदं ञाणदस्सनपदं सासने अञ्ञत्थ ञाणविसेसे निरूळ्हं, तं सब्बं अत्थुद्धारवसेन दस्सेन्तो ‘‘ञाणदस्सनन्ति मग्गञाणम्पि वुच्चती’’तिआदिमाह। यस्मा विपस्सनाञाणं तेभूमकसङ्खारे अनिच्चादितो जानाति, भङ्गानुपस्सनतो पट्ठाय पच्चक्खतो च ते पस्सति तस्मा आह ‘‘इध पन…पे॰… ञाणदस्सनन्ति वुत्त’’न्ति।
अभिनीहरतीति वुत्तनयेन अट्ठङ्गसमन्नागते तस्मिं चित्ते विपस्सनाक्कमेन जाते विपस्सनाभिमुखं पेसेति, तेनाह ‘‘विपस्सना…पे॰… करोती’’ति। तदभिमुखभावो एव हिस्स तन्निन्नतादिकरता। वुत्तोयेव ब्रह्मजाले। ओदनकुम्मासेहि उपचीयतीति ओदनकुम्मासूपचयो। अनिच्चधम्मोति पभङ्गुताय अद्धुवसभावो। दुग्गन्धविघातत्थायाति सरीरे दुग्गन्धस्स विगमाय। उच्छादनधम्मोति उच्छादेतब्बतासभावो। उच्छादनेन हि सरीरे सेदगूथपित्तसेम्हादिधातुक्खोभगरुभावदुग्गन्धानं अपगमो होति। महासम्बाहनं मल्लादीनं बाहुवड्ढनादिअत्थं होतीति ‘‘खुद्दकसम्बाहनेना’’ति वुत्तं। परिमद्दनधम्मोति परिमद्दितब्बतासभावो। भिज्जति चेव विकिरति चाति अनिच्चतावसेन भिज्जति च भिन्नञ्च किञ्चि पयोजनं असाधेन्तं विप्पकिण्णञ्च होति। रूपीति अत्तनो पच्चयभूतेन उतुआहारलक्खणेन रूपवाति अयमेत्थ अत्थो इच्छितोति आह ‘‘छहि पदेहि समुदयो कथितो’’ति। संसग्गे हि अयमीकारो। सण्ठानसम्पादनम्पि तथारूपरूपुप्पादनेनेव होतीति उच्छादनपरिमद्दनपदेहिपि समुदयो कथितोति वुत्तं। एवं नवहि यथारहं काये समुदयवयधम्मानुपस्सिता दस्सिता। निस्सितञ्च छट्ठवत्थुनिस्सितत्ता विपस्सनाञाणस्स। पटिबद्धञ्च तेन विना अप्पवत्तनतो, कायसञ्ञितानं रूपधम्मानं आरम्मणकरणतो च।
२३५.सुट्ठु भाति ओभासतीति सुभो, पभासम्पत्तियापि मणिनो भद्दताति आह ‘‘सुभोति सुन्दरो’’ति। कुरुविन्दजाति आदिजातिविसेसोपि मणिनो आकरपरिसुद्धिमूलको एवाति आह ‘‘परिसुद्धाकरसमुट्ठितो’’ति दोसनीहरणवसेन परिकम्मनिप्फत्तीति आह ‘‘सुट्ठु कतपरिकम्मो अपनीतपासाणसक्खरो’’ति। छविया सण्हभावेनस्स अच्छता, न सङ्घातस्साति आह ‘‘अच्छोति तनुच्छवी’’ति, तेनाह ‘‘विप्पसन्नो’’ति। धोवनवेधनादीहीति चतूसु पासाणेसु धोवनेन चेव काळकादिअपहरणत्थाय सुत्तेन आवुननत्थाय च विज्झनेन। तापसण्हकरणादीनं सङ्गहो आदि-सद्देन। वण्णसम्पत्तिन्ति सुत्तस्स वण्णसम्पत्तिं। मणि विय करजकायो पच्चवेक्खितब्बतो। आवुतसुत्तं विय विपस्सनाञाणं अनुपविसित्वा ठितत्ता। चक्खुमा पुरिसो विय विपस्सनालाभी भिक्खु सम्मदेव दस्सनतो। तदारम्मणानन्ति रूपधम्मारम्मणानं। फस्सपञ्चमकचित्तचेतसिकग्गहणेन गहितधम्मापि विपस्सनाचित्तुप्पादपरियापन्ना एवाति वेदितब्बं। एवञ्हि तेसं विपस्सनाञाणगतिकत्ता ‘‘आवुतसुत्तं विय विपस्सनाञाण’’न्ति वचनं अविरोधितं होति। किं पनेते ञाणस्स आवि भवन्ति, उदाहु पुग्गलस्साति? ञाणस्स। तस्स पन आविभावत्ता पुग्गलस्स आविभूता नाम होन्ति। ञाणस्साति च पच्चवेक्खणाञाणस्स।
मग्गञाणस्स अनन्तरं, तस्मा लोकियाभिञ्ञानं परतो छट्ठाभिञ्ञाय पुरतो वत्तब्बं विपस्सनाञाणं। एवं सन्तेपीति यदिपायं ञाणानुपुब्बी, एवं सन्तेपि। एतस्स अन्तरावारो नत्थीति पञ्चसु लोकियाभिञ्ञासु कथितासु आकङ्खेय्यसुत्तादीसु (म॰ नि॰ १.६५) विय छट्ठाभिञ्ञा कथेतब्बाति एतस्स अनभिञ्ञालक्खणस्स विपस्सनाञाणस्स तासं अन्तरावारो न होति। तस्मा तत्थ अवसराभावतो इधेव रूपावचरचतुत्थज्झानानन्तरमेव दस्सितं विपस्सनाञाणं। यस्मा चाति च-सद्दो समुच्चयत्थो, तेन न केवलं तदेव, अथ खो इदम्पि कारणं विपस्सनाञाणस्स इधेव दस्सनेति इममत्थं दीपेति। दिब्बेन चक्खुना भेरवम्पि रूपं पस्सतोति एत्थ ‘‘इद्धिविधञाणेन भेरवं रूपं निम्मिनित्वा चक्खुना पस्सतो’’तिपि वत्तब्बं, एवम्पि अभिञ्ञालाभिनो अपरिञ्ञातवत्थुकस्स भयं सन्तासो उप्पज्जति। उच्चावालिकवासि महानागत्थेरस्स विय। पाटियेक्कं सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं। तेनाह भगवा –
‘‘यतो यतो सम्मसति, खन्धानं उदयब्बयं।
लभती पीतिपामोज्जं, अमतं तं विजानत’’न्तिआदि॥ (ध॰ प॰ ३७४)।
मनोमयिद्धिञाणकथावण्णना
२३६-७.मनेन निब्बत्तितन्ति अभिञ्ञामनेन निब्बत्तितं। हत्थपादादि अङ्गेहि च कप्परजण्णुआदि पच्चङ्गेहि च। सण्ठानवसेनाति कमलदलादिसदिससण्ठानमत्तवसेन, न रूपाभिघातारहभूतप्पसादिइन्द्रियवसेन। सब्बाकारेहीति वण्णसण्ठानअवयवविसेसादिसब्बाकारेहि। तेन इद्धिमता। सदिसभावदस्सनत्थमेवाति सण्ठानतोपि वण्णतोपि अवयवविसेसतोपि सदिसभावदस्सनत्थमेव। सजातियं ठितो, न नागिद्धिया अञ्ञजातिरूपो।
इद्धिविधञाणादिककथावण्णना
२३९.सुपरिकम्मकतमत्तिकादयोविय इद्धिविधञाणं विकुब्बनकिरियाय निस्सयभावतो।
२४१.सुखन्ति अकिच्छेन, अकसिरेनाति अत्थो।
२४३.मन्दो उत्तानसेय्यकदारकोपि ‘‘दहरो’’ति वुच्चतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘युवा’’ति वुत्तं। युवापि कोचि अनिच्छनको अमण्डनजातिको होतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘मण्डनकजातिको’’तिआदि वुत्तं, तेनाह ‘‘युवापीति’’आदि। काळतिलप्पमाणा बिन्दवो काळतिलकानि काळा वा कम्मासा, तिलप्पमाणा बिन्दवो तिलकानि। वङ्गं नाम वियङ्गं। योब्बनपीळकादयो मुखदूसिपीळका। मुखगतो दोसो मुखदोसो, लक्खणवचनञ्चेतं मुखे अदोसस्सापि पाकटभावस्स अधिप्पेतत्ता। यथा वा मुखे दोसो, एवं मुखे अदोसोपि मुखदोसो सरलोपेन। मुखदोसो च मुखदोसो च मुखदोसोति एकसेसनयेनपेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। एवञ्हि ‘‘परेसं सोळसविधं चित्तं पाकटं होती’’ति वचनं समत्थितं होति।
२४५.पुब्बेनिवासञाणूपमायन्ति पुब्बेनिवासञाणस्स दस्सितउपमायं। तं दिवसं कतकिरिया नाम पाकतिकसत्तस्सपि येभुय्येन पाकटा होतीति दस्सनत्थं तंदिवस-ग्गहणं कतं। तंदिवसगतगामत्तय-ग्गहणेनेव महाभिनीहारेहि अञ्ञेसम्पि पुब्बेनिवासञाणलाभीनं तीसु भवेसु कतकिरिया येभुय्येन पाकटा होतीति दीपितन्ति दट्ठब्बं।
२४७.अपरापरं सञ्चरन्तेति तंतंकिच्चवसेन इतो चितो च सञ्चरन्ते। यथावुत्तपासादोविय भिक्खुनो करजकायो दट्ठब्बो तत्थ पतिट्ठितस्स दट्ठब्बदस्सनसिद्धितो। चक्खुमतो हि दिब्बचक्खुसमधिगमो। यथाह ‘‘मंसचक्खुस्स उप्पादो, मग्गो दिब्बस्स चक्खुनो’’ति (इतिवु॰ ६१)। चक्खुमा पुरिसो विय अयमेव दिब्बचक्खुं पत्वा ठितो भिक्खु दट्ठब्बस्स दस्सनतो। गेहं पविसन्ता विय एतं अत्तभावगेहं ओक्कमन्ता, उपपज्जन्ताति अत्थो। गेहा निक्खमन्ता विय एतस्मा अत्तभावगेहतो पक्कन्ता, चवन्ताति अत्थो। एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। अपरापरं सञ्चरणकसत्ताति पन पुनप्पुनं संसारे परिब्भमन्ता सत्ता। ‘‘तत्थ तत्थ निब्बत्तसत्ता’’ति पन इमिना तस्मिं भवे जातसंवद्धे सत्ते वदति। ननु चायं दिब्बचक्खुञाणकथा, एत्थ कस्मा ‘‘तीसु भवेसू’’ति चतुवोकारभवस्सापि सङ्गहो कतोति आह ‘‘इदञ्चा’’तिआदि। तत्थ इदन्ति ‘‘तीसु भवेसु निब्बत्तसत्तान’’न्ति इदं वचनं। देसनासुखत्थमेवाति केवलं देसनासुखत्थं, न चतुवोकारभवे निब्बत्तसत्तानं दिब्बचक्खुनो आविभावसब्भावतो। न हि ‘‘ठपेत्वा अरूपभव’’न्ति वा ‘‘द्वीसु भवेसू’’ति वा वुच्चमाने देसना सुखावबोधा च होतीति।
आसवक्खयञाणकथावण्णना
२४८.विपस्सनापादकन्ति विपस्सनाय पदट्ठानभूतं। विपस्सना च तिविधा विपस्सकपुग्गलभेदेन। महाबोधिसत्तानञ्हि पच्चेकबोधिसत्तानञ्च विपस्सना चिन्तामयञाणसंवद्धिता सयम्भुञाणभूता, इतरेसं सुतमयञाणसंवद्धिता परोपदेससम्भूता नाम। सा ‘‘ठपेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं अवसेसरूपारूपज्झानानं अञ्ञतरतो वुट्ठाया’’तिआदिना अनेकधा, अरूपमुखवसेन चतुधातुववत्थाने वुत्तानं तेसं तेसं धातुपरिग्गहमुखानञ्च अञ्ञतरमुखवसेन अनेकधा च विसुद्धिमग्गे नानानयतो विभाविता। महाबोधिसत्तानं पन चतुवीसतिकोटिसतसहस्समुखेन पभेदगमनतो नानानयं सब्बञ्ञुतञाणसन्निस्सयस्स अरियमग्गञाणस्स अधिट्ठानभूतं पुब्बभागञाणगब्भं गण्हापेन्तं परिणतं गच्छन्तं परमगम्भीरं सण्हसुखुमतरं अनञ्ञसाधारणं विपस्सनाञाणं होति, यं अट्ठकथासु ‘‘महावजिरञाण’’न्ति वुच्चति। यस्स च पवत्तिविभागेन चतुवीसतिकोटिसतसहस्सप्पभेदस्स पादकभावेन समापज्जियमाना चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या देवसिकं सत्थु वळञ्जनकसमापत्तियो वुच्चन्ति, स्वायं बुद्धानं विपस्सनाचारो परमत्थमञ्जुसायं विसुद्धिमग्गसंवण्णनायं (विसुद्धि॰ टी॰ १.२१६) उद्देसतो दस्सितो। अत्थिकेहि ततो गहेतब्बो, इध पन सावकानं विपस्सना अधिप्पेता।
आसवानं खयञाणायाति आसवानं खेपनतो समुच्छिन्दनतो आसवक्खयो, अरियमग्गो, तत्थ ञाणं आसवानं खयञाणं, तदत्थं तेनाह ‘‘आसवानं खयञाणनिब्बत्तनत्थाया’’ति। आसवा एत्थ खीयन्तीति आसवानं खयो निब्बानं। खेपेति पापधम्मेति खयो, मग्गो। सो पन पापक्खयो आसवक्खयेन विना नत्थीति ‘‘खये ञाण’’न्ति एत्थ खयग्गहणेन आसवक्खयो वुत्तोति आह ‘‘खये ञाण’’न्तिआदि। समितपापो समणोति कत्वा आसवानं खीणत्ता समणो नाम होतीति आह ‘‘आसवानं खया समणो होतीति एत्थ फल’’न्ति। आसववड्ढिया सङ्खारे वड्ढेन्तो विसङ्खारतो सुविदूरविदूरोति ‘‘आरा सो आसवक्खया’’ति एत्थ आसवक्खयपदं विसङ्खाराधिवचनन्ति आह ‘‘आसवक्खयाति एत्थ निब्बानं वुत्त’’न्ति। भङ्गोति आसवानं खणनिरोधो ‘‘आसवानं खयो’’ति वुत्तोति योजना।
‘‘इदं दुक्ख’’न्ति दुक्खस्स अरियसच्चस्स तदा भिक्खुनो पच्चक्खतो गहितभावदस्सनं। ‘‘एत्तकं दुक्ख’’न्ति तस्स परिच्छिज्जग्गहितभावदस्सनं। ‘‘न इतो भिय्यो’’ति तस्स अनवसेसेत्वा गहितभावदस्सनं। तेनाह ‘‘सब्बम्पि दुक्खसच्च’’न्तिआदि। सरसलक्खणपटिवेधेनाति सभावसङ्खातस्स लक्खणस्स असम्मोहतो पटिविज्झनेन, असम्मोहपटिवेधोति च। यथा तस्मिं ञाणे पवत्ते पच्छा दुक्खसच्चस्स सरूपादिपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्ति, तेनाह ‘‘यथाभूतं पजानाती’’ति। दुक्खं समुदेति एतस्माति दुक्खसमुदयो, तण्हाति आह ‘‘तस्स चा’’तिआदि। यं ठानं पत्वाति यं निब्बानं मग्गस्स आरम्मणपच्चयट्ठेन कारणभूतं आगम्म, ‘‘पत्वा’’ति च तदुभयवतो पुग्गलस्स पत्ति तदुभयस्स पत्ति वियाति कत्वा वुत्तं। पत्वाति वा पापुणनहेतु। अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तं, ते वा नप्पवत्तन्ति एत्थाति अप्पवत्ति, निब्बानं। तस्साति दुक्खनिरोधस्स। सम्पापकन्ति सच्छिकरणवसेन सम्मदेव पापकं।
२४९.पब्बतमत्थकेति पब्बतसिखरे। तञ्हि येभुय्येन सङ्खित्तं सङ्कुचितं होतीति पाळियं ‘‘पब्बतसङ्खेपे’’ति वुत्तं। पब्बतपरियापन्नो वा पदेसो पब्बतसङ्खेपो। अनाविलोति अकालुसियो, सा चस्स अनाविलता कद्दमाभावेन होतीति आह ‘‘निक्कद्दमो’’ति। सिप्पियोति सुत्तियो। सम्बुकाति सङ्खलिका। ठितासुपि निसिन्नासुपि गावीसु। विज्जमानासूति लब्भमानासु, इतरा ठितापि निसिन्नापि ‘‘चरन्ती’’ति वुच्चन्ति सहचरणनयेन। तिट्ठन्तमेव, न पन कदाचिपि चरन्तं। द्वयन्ति सिप्पिसम्बुकं, मच्छगुम्बन्ति इदं उभयं। तिट्ठन्तन्ति वुत्तं चरन्तं पीति अधिप्पायो। ‘‘इतरञ्च द्वय’’न्ति च यथावुत्तमेव सिप्पिसम्बुकादिद्वयं वदति। तञ्हि चरतीति। किं वा इमाय सहचरियाय, यथालाभग्गहणं पनेत्थ दट्ठब्बं। सक्खरकथलस्स हि वसेन तिट्ठन्तन्ति। सिप्पिसम्बुकस्स मच्छगुम्बस्स च वसेन तिट्ठन्तम्पि चरन्तं पीति योजना कातब्बा।
तेसं दसन्नं ञाणानं। तत्थाति तस्मिं आरम्मणविभागे, तेसु वा ञाणेसु। भूमिभेदतो, कालभेदतो, सन्तानभेदतो चाति सत्तविधारम्मणं विपस्सनाञाणं। ‘‘रूपायतनमत्तमेवा’’ति इदं तस्स ञाणस्स अभिनिम्मियमाने मनोमये काये रूपायतनमेवारब्भ पवत्तनतो वुत्तं, न तत्थ गन्धायतं आदीनं अभावतो। न हि रूपकलापो गन्धायतं आदिरहितो अत्थि। परिनिप्फन्नमेव निम्मितरूपं, तेनाह ‘‘परित्तपच्चुप्पन्नबहिद्धारम्मण’’न्ति। आसवक्खयञाणं निब्बानारम्मणमेव समानं परित्तत्तिकवसेन अप्पमाणारम्मणं, अज्झत्तत्तिकवसेन बहिद्धारम्मणं, अतीतत्तिकवसेन नवत्तब्बारम्मणञ्च होतीति आह ‘‘अप्पमाणबहिद्धानवत्तब्बारम्मण’’न्ति। कूटो विय कूटागारस्स भगवतो देसनाय अरहत्तं उत्तमङ्गभूतन्ति आह ‘‘अरहत्तनिकूटेना’’ति। देसनं निट्ठापेसीति तित्थकरमतहरविभाविनिं नानाविधकुहनलपनादिमिच्छाजीवविद्धंसिनिं तिविधसीलालङ्कतं परमसल्लेखपटिपत्तिदीपनिं झानाभिञ्ञादिउत्तरिमनुस्सधम्मविभूसितं चुद्दसविधमहासामञ्ञफलपटिमण्डितं अनञ्ञसाधारणं देसनं निट्ठापेसि।
अजातसत्तुउपासकत्तपटिवेदनाकथावण्णना
२५०.आदिमज्झपरियोसानन्ति आदिञ्च मज्झञ्च परियोसानञ्च। सक्कच्चं सगारवं। आरद्धं धम्मसङ्गाहकेहि।
अभिक्कन्ता विगताति अत्थोति आह ‘‘खये दिस्सती’’ति। तथा हि ‘‘निक्खन्तो पठमो यामो’’ति उपरि वुत्तं। अभिक्कन्ततरोति अतिविय कन्ततरो मनोरमो, तादिसो च सुन्दरो भद्दको नाम होतीति आह ‘‘सुन्दरे दिस्सती’’ति। कोति देवनागयक्खगन्धब्बादीसु को कतमो। मेति मम। पादानीति पादे। इद्धियाति इमाय एवरूपाय देविद्धिया। यससाति इमिना एदिसेन परिवारेन, परिजनेन च। जलन्ति विज्जोतमानो। अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनीयेन अभिरूपेन। वण्णेनाति छविवण्णेन सरीरवण्णनिभाय । सब्बा ओभासयं दिसाति दसपि दिसा पभासेन्तो चन्दो विय, सूरियो विय च एकोभासं एकालोकं करोन्तोति गाथाय अत्थो। अभिरूपेति उळाररूपे सम्पन्नरूपे।
‘‘चोरो चोरो, सप्पो सप्पो’’तिआदीसु भये आमेडितं, ‘‘विज्झ विज्झ, पहर पहरा’’तिआदीसु कोधे, ‘‘साधु साधूतिआदीसु (म॰ नि॰ १.३२७; सं॰ नि॰ २.१२७; ३.३५; ५.१००५) पसंसायं, ‘‘गच्छ गच्छ, लुनाहि लुनाही’’तिआदीसु तुरिते, ‘‘आगच्छ आगच्छा’’तिआदीसु कोतूहले, ‘‘बुद्धो बुद्धोति चिन्तेन्तो’’तिआदीसु (बु॰ वं॰ ४४) अच्छरे, ‘‘अभिक्कमथायस्मन्तो अभिक्कमथायस्मन्तो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.२०; अ॰ नि॰ ९.११) हासे, ‘‘कहं एकपुत्तक कहं एकपुत्तका’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.६३) सोके, ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्तिआदीसु (उदा॰ २०; दी॰ नि॰ ३.३०५; चूळव॰ ३३२) पसादे। च-सद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थो, तेन गरहाअसम्मानादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। तत्थ ‘‘पापो पापो’’तिआदीसु गरहायं, ‘‘अभिरूपक अभिरूपका’’तिआदीसु असम्माने दट्ठब्बं।
नयिदं आमेडितवसेन द्विक्खत्तुं वुत्तं, अथ खो अत्थद्वयवसेनाति दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह ‘‘अभिक्कन्त’’न्ति वचनं अपेक्खित्वा नपुंसकलिङ्गवसेन वुत्तं। तं पन भगवतो वचनं धम्मस्स देसनाति कत्वा तथा वुत्तं। अत्थमत्तदस्सनं वा एतं, तस्मा अत्थवसेनेत्थ लिङ्गविभत्तिपरिणामो वेदितब्बो। दुतियपदेपि एसेव नयो। दोसनासनतोति रागादिकिलेसविधमनतो। गुणाधिगमनतोति सीलादिगुणानं सम्पादनतो। ये गुणे देसना अधिगमेति, तेसु पधानभूता दस्सेतब्बाति ते पधानभूते ताव दस्सेतुं ‘‘सद्धाजननतो पञ्ञाजननतो’’ति वुत्तं। सद्धापमुखा हि लोकिया गुणा पञ्ञापमुखा लोकुत्तरा। सीलादिअत्थसम्पत्तिया सात्थतो। सभावनिरुत्तिसम्पत्तिया सब्यञ्जनतो। सुविञ्ञेय्यसद्दपयोगताय उत्तानपदतो। सण्हसुखुमभावेन दुब्बिञ्ञेय्यत्थताय गम्भीरत्थतो। सिनिद्धमुदुमधुरसद्दपयोगताय कण्णसुखतो। विपुलविसुद्धपेमनीयत्थताय हदयङ्गमतो। मानातिमानविधमनेन अनत्तुक्कंसनतो। थम्भसारम्भनिम्मद्दनेन अपरवम्भनतो। हिताधिप्पायप्पवत्तिया, परेसं रागपरिळाहादिवूपगमनेन च करुणासीतलतो। किलेसन्धकारविधमनेन पञ्ञावदाततो। करवीकरुतमञ्जुताय आपाथरमणीयतो। पुब्बापराविरुद्धसुविसुद्धताय विमद्दक्खमतो। आपाथरमणीयताय एव सुय्यमानसुखतो। विमद्दक्खमताय, हितज्झासयप्पवत्तिताय च वीमंसियमानहिततो। एवमादीहीति आदि-सद्देन संसारचक्कनिवत्तनतो सद्धम्मचक्कप्पवत्तनतो, मिच्छावादविद्धंसनतो सम्मावादपतिट्ठापनतो, अकुसलमूलसमुद्धरणतो कुसलमूलसंरोपनतो, अपायद्वारपिधानतो सग्गमग्गद्वारविवरणतो, परियुट्ठानवूपसमनतो अनुसयसमुग्घाटनतोति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो।
सरणगमनकथावण्णना
सरणगमनस्स विसयप्पभेदफलसंकिलेसभेदानं विय कत्तु च विभावना तत्थ कोसल्लाय होतीति ‘‘सरणगमनेसु कोसल्लत्थं सरणं…पे॰… वेदितब्बो’’ति वुत्तं तेन विना सरणगमनस्सेव असम्भवतो। कस्मा पनेत्थ वोदानं न गहितं, ननु वोदानविभावनापि तत्थ कोसल्लावहाति? सच्चमेतं, तं पन संकिलेसग्गहणेनेव अत्थतो दीपितं होतीति न गहितं। यानि हि नेसं संकिलेसकारणानि अञ्ञाणादीनि, तेसं सब्बेन सब्बं अनुप्पन्नानं अनुप्पादनेन, उप्पन्नानञ्च पहानेन वोदानं होतीति। हिंसत्थस्स सर-सद्दस्स वसेनेतं पदं दट्ठब्बन्ति ‘‘हिंसतीति सरण’’न्ति वत्वा तं पन हिंसनं केसं कथं कस्स वाति चोदनं सोधेन्तो ‘‘सरणगतान’’न्तिआदिमाह। तत्थ भयन्ति वट्टभयं। सन्तासन्ति चित्तुत्रासं तेनेव चेतसिकदुक्खस्स गहितत्ता। दुक्खन्ति कायिकदुक्खं। दुग्गतिपरिकिलेसन्ति दुग्गतिपरियापन्नं सब्बम्पि दुक्खं, तयिदं सब्बं परतो फलकथायं आविभविस्सति। एतन्ति ‘‘सरण’’न्ति पदं।
एवं अविसेसतो सरण-सद्दस्स अत्थं दस्सेत्वा इदानि विसेसतो दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं। हिते पवत्तनेनाति ‘‘सम्पन्नसीला भिक्खवे विहरथा’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.६४, ६९) अत्थे नियोजनेन। अहिता च निवत्तनेनाति। ‘‘पाणातिपातस्स खो पापको विपाको, पापकं अभिसम्पराय’’न्तिआदिना आदीनवदस्सनादिमुखेन अनत्थतो निवत्तनेन। भयं हिंसतीति हिताहितेसु अप्पवत्तिपवत्तिहेतुकं ब्यसनं अप्पवत्तिकरणेन विनासेति। भवकन्तारा उत्तारणेन मग्गसङ्खातो धम्मो, इतरो अस्सासदानेन सत्तानं भयं हिंसतीति योजना। कारानन्ति दानवसेन पूजावसेन च उपनीतानं सक्कारानं। विपुलफलपटिलाभकरणेन सत्तानं भयं हिंसतीति योजना, अनुत्तरदक्खिणेय्यभावतोति अधिप्पायो। इमिनापि परियायेनाति इमिनापि विभजित्वा वुत्तेन कारणेन।
‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’’ति एवं पवत्तो तत्थ रतनत्तये पसादो तप्पसादो, तदेव रतनत्तयं गरु एतस्साति तग्गरु तब्भावो तग्गरुता, तप्पसादो च तग्गरुता च तप्पसादतग्गरुता, ताहि तप्पसादतग्गरुताहि। विधूतदिट्ठिविचिकिच्छासम्मोहअस्सद्धियादिताय विहतकिलेसो। तदेव रतनत्तयं परायणं परागति ताणं लेणन्ति एवं पवत्तिया तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं सरणं गच्छति एतेनाति। तंसमङ्गीति तेन यथावुत्तचित्तुप्पादेन समन्नागतो। एवं उपेतीति भजति सेवति पयिरुपासति, एवं वा जानाति बुज्झतीति एवमत्थो वेदितब्बो। एत्थ च पसाद-ग्गहणेन लोकियसरणगमनमाह। तञ्हि पसादप्पधानं। गरुतागहणेन लोकुत्तरं। अरिया हि रतनत्तयं गुणाभिञ्ञताय पासाणच्छत्तं विय गरुं कत्वा पस्सन्ति। तस्मा तप्पसादेन विक्खम्भनवसेन विगतकिलेसो, तग्गरुताय समुच्छेदवसेनाति योजेतब्बं अगारवकरणहेतूनं समुच्छिन्दनतो। तप्परायणता पनेत्थ तग्गतिकताति ताय चतुब्बिधम्पि वक्खमानं सरणगमनं गहितन्ति दट्ठब्बं। अविसेसेन वा पसादगरुता जोतिताति पसादग्गहणेन अवेच्चप्पसादस्स इतरस्स च गहणं, तथा गरुतागहणेनाति उभयेनापि उभयं सरणगमनं योजेतब्बं।
मग्गक्खणे इज्झतीति योजना। ‘‘निब्बानारम्मणं हुत्वा’’ति एतेन अत्थतो चतुसच्चाधिगमो एव लोकुत्तरसरणगमनन्ति दस्सेति। तत्थ हि निब्बानधम्मो सच्छिकिरियाभिसमयवसेन, मग्गधम्मो भावनाभिसमयवसेन पटिविज्झियमानोयेव सरणगमनत्थं साधेति। बुद्धगुणा पन सावकगोचरभूता परिञ्ञाभिसमयवसेन, तथा अरियसङ्घगुणा, तेनाह ‘‘किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झती’’ति। इज्झन्तञ्च सहेव इज्झति, न लोकियं विय पतिपाटिया असम्मोहपटिवेधेन पटिविद्धत्ताति अधिप्पायो। ये पन वदन्ति ‘‘न सरणगमनं निब्बानारम्मणं हुत्वा पवत्तति। मग्गस्स अधिगतत्ता पन अधिगतमेव होति एकच्चानं तेविज्जादीनं लोकियविज्जादयो विया’’ति, तेसं लोकियमेव सरणगमनं सिया, न लोकुत्तरं, तञ्च अयुत्तं दुविधस्सापि इच्छितब्बत्ता।
२५१.सदेवकेन लोकेन ‘‘सरण’’न्ति अरणीयतो अरियो, तथागतोति आह ‘‘अरियस्स विनये बुद्धस्स भगवतो सासने’’ति। पुग्गलाधिट्ठानं करोन्तोति कामं ‘‘वुद्धि हेसा’’ति धम्माधिट्ठानवसेन वाक्यं आरद्धं, तथापि देसनं पन पुग्गलाधिट्ठानं करोन्तो संवरं आपज्जतीति आहाति योजना।
२५३.इमस्मिंयेव अत्तभावे निप्पज्जनकानं अत्तनो कुसलमूलानं खणनेन खतो, तेसंयेव उपहननेन उपहतो। उभयेनापि तस्स कम्मापराधमेव वदति। पतिट्ठाति सम्मत्तनियामोक्कमनं एतायाति पतिट्ठा, तस्स उपनिस्सयसम्पदा। सा किरियापराधेन भिन्ना विनासिता एतेनाति भिन्नपतिट्ठो, तेनाह ‘‘तथा’’तिआदि। धम्मेसु चक्खुन्ति चतुसच्चधम्मेसु तेसं दस्सनट्ठेन चक्खु। अञ्ञेसु ठानेसूति अञ्ञेसु सुत्तपदेसु। मुच्चिस्सतीति सट्ठि वस्ससहस्सानि पच्चित्वा लोहकुम्भी नरकतो मुच्चिस्सति।
यदि अनन्तरे अत्तभावे नरके पच्चति, इमं पन सुत्तं सुत्वा रञ्ञो को आनिसंसो लद्धोति आह ‘‘महानिसंसो’’तिआदि। सो पन आनिसंसो निद्दालाभसीसेन वुत्तो तदा कायिकचेतसिकदुक्खापगमो, तिण्णं रतनानं महासक्कारकिरिया, सातिसयो पोथुज्जनिकसद्धापटिलाभोति एवंपकारो दिट्ठधम्मिको, सम्परायिको पन अपरापरेसुपि भवेसु अपरिमाणो येवाति वेदितब्बो।
एत्थाह – यदि रञ्ञो कम्मन्तरायाभावे तस्मिंयेव आसने धम्मचक्खु उप्पज्जिस्सति, कथं अनागते पच्चेकबुद्धो हुत्वा परिनिब्बायिस्सति। अथ पच्चेकबुद्धो हुत्वा परिनिब्बायिस्सति, कथं तदा धम्मचक्खुं उप्पज्जिस्सति, ननु इमे सावकबोधिपच्चेकबोधिउपनिस्सया भिन्ननिस्सयाति? नायं विरोधो इतो परतो एवस्स पच्चेकबोधिसम्भारानं सम्भरणीयतो। सावकबोधिया बुज्झनकसत्तापि हि असति तस्सा समवाये कालन्तरे पच्चेकबोधिया बुज्झिस्सन्ति कताभिनीहारसम्भवतो। अपरे पन भणन्ति ‘‘पच्चेकबोधिया येवायं कताभिनीहारो। कताभिनीहारापि हि तत्थ नियतिं अप्पत्ता तस्स ञाणस्स परिपाकं अनुपगतत्ता सत्थु सम्मुखीभावे सावकबोधिं पापुणिस्सन्तीति भगवा ‘सचायं भिक्खवे राजा’तिआदिमाह। महाबोधिसत्तानमेव च आनन्तरियपरिमुत्ति, न इतरबोधिसत्तानं। तथा हि पच्चेकबोधियं नियतो समानो देवदत्तो चिरकालसम्भूतेन लोकनाथे आघातेन गरुतरानि आनन्तरियानि पसवि, तस्मा कम्मन्तरायेनायं इदानि असमवेतदस्सनाभिसमयो राजा पच्चेकबोधिनियामेन अनागते पच्चेकबुद्धो हुत्वा परिनिब्बायिस्सती’’ति दट्ठब्बं।
सामञ्ञफलसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना।