१५. अट्ठानपाळि
(१५) १. अट्ठानपाळि-पठमवग्गवण्णना
२६८.अट्ठानपाळिया अट्ठानन्ति हेतुपटिक्खेपो। अनवकासोति पच्चयपटिक्खेपो। उभयेनापि कारणमेव पटिक्खिपति। कारणञ्हि तदायत्तवुत्तिताय अत्तनो फलस्स ठानन्ति च अवकासोति च वुच्चति। यन्ति येन कारणेन। दिट्ठिसम्पन्नोति मग्गदिट्ठिया सम्पन्नो सोतापन्नो अरियसावको। तस्स हि दिट्ठिसम्पन्नो इतिपि, दस्सनसम्पन्नो इतिपि, आगतो इमं सद्धम्मं इतिपि, पस्सति इमं सद्धम्मं इतिपि, सेक्खेन ञाणेन समन्नागतो इतिपि, सेक्खाय विज्जाय समन्नागतो इतिपि, धम्मसोतसमापन्नो इतिपि, अरियो निब्बेधिकपञ्ञो इतिपि, अमतद्वारं आहच्च तिट्ठति इतिपिति बहूनि नामानि होन्ति। कञ्चि सङ्खारन्ति चतुभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु कञ्चि एकं सङ्खारम्पि। निच्चतोउपगच्छेय्याति निच्चोति गण्हेय्य। नेतं ठानं विज्जतीति एतं कारणं नत्थि न उपलब्भति। यं पुथुज्जनोति येन कारणेन पुथुज्जनो। ठानमेतं विज्जतीति एतं कारणं अत्थि। सस्सतदिट्ठिया हि सो तेभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु कञ्चि सङ्खारं निच्चतो गण्हेय्याति अत्थो। चतुत्थभूमकसङ्खारा पन तेजुस्सदत्ता दिवसंसन्तत्तो अयोगुळो विय मक्खिकानं, दिट्ठिया वा अञ्ञेसं वा अकुसलानं आरम्मणं न होन्ति। इमिना नयेन कञ्चि सङ्खारं सुखतोतिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो।
२६९.सुखतो उपगच्छेय्याति ‘‘एकन्तसुखी अत्ता होति आरोगो परम्मरणा’’ति (दी॰ नि॰ १.७६, ७९; म॰ नि॰ ३.२१, २२) एवं अत्तदिट्ठिवसेन सुखतो गाहं सन्धायेतं वुत्तं। दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तेन पन अरियसावको परिळाहाधिभूतो परिळाहवूपसमत्थं मत्तहत्थिपरित्तासितो विय चोक्खब्राह्मणो गूथं कञ्चि सङ्खारं सुखतो उपगच्छति।
२७०.अत्तवारे कसिणादिपण्णत्तिसङ्गहत्थं ‘‘सङ्खार’’न्ति अवत्वा कञ्चि धम्मन्ति वुत्तं। इधापि अरियसावकस्स चतुभूमकवसेन परिच्छेदो वेदितब्बो, पुथुज्जनस्स तेभूमकवसेन । सब्बवारेसु वा अरियसावकस्सापि तेभूमकवसेनेव परिच्छेदो वट्टति। यं यं हि पुथुज्जनो गण्हाति, ततो ततो अरियसावको गाहं विनिवेठेति। पुथुज्जनो हि यं यं निच्चं सुखं अत्ताति गण्हाति, तं तं अरियसावको अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति गण्हन्तो तं गाहं विनिवेठेति। इति इमस्मिं सुत्तत्तये पुथुज्जनत्तग्गाहविनिवेठनं नाम कथितं।
२७१.मातरन्तिआदीसु जनिकाव माता, जनकोव पिता, मनुस्सभूतोव खीणासवो अरहाति अधिप्पेतो। किं पन अरियसावको अञ्ञं जीविता वोरोपेय्याति? एतम्पि अट्ठानं। सचेपि भवन्तरगतं अरियसावकं अत्तनो अरियसावकभावं अजानन्तम्पि कोचि एवं वदेय्य ‘‘इमं कुन्थकिपिल्लिकं जीविता वोरोपेत्वा सकलचक्कवाळगब्भे चक्कवत्तिरज्जं पटिपज्जाही’’ति, नेव सो तं जीविता वोरोपेय्य। अथापि नं एवं वदेय्युं ‘‘सचे इमं न घातेस्ससि, सीसं ते छिन्दिस्सामा’’ति। सीसमेवस्स छिन्देय्युं, न च सो तं घातेय्य। पुथुज्जनभावस्स पन महासावज्जभावदस्सनत्थं अरियसावकस्स च बलवदीपनत्थमेतं वुत्तं। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सावज्जो पुथुज्जनभावो, यत्र हि नाम पुथुज्जनो मातुघातादीनिपि आनन्तरियानि करिस्सति। महाबलो च अरियसावको, यो एतानि कम्मानि न करोतीति।
२७४.पदुट्ठचित्तोति वधकचित्तेन पदुट्ठचित्तो। लोहितं उप्पादेय्याति जीवमानकसरीरे खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं उप्पादेय्य।
२७५.सङ्घं भिन्देय्याति समानसंवासकं समानसीमाय ठितं पञ्चहि कारणेहि सङ्घं भिन्देय्य। वुत्तम्पि चेतं ‘‘पञ्चहुपालि , आकारेहि सङ्घो भिज्जति – कम्मेन, उद्देसेन, वोहरन्तो, अनुस्सावनेन, सलाकग्गाहेना’’ति (परि॰ ४५८)।
तत्थ कम्मेनाति अपलोकनादीसु चतूसु कम्मेसु अञ्ञतरेन कम्मेन। उद्देसेनाति पञ्चसु पातिमोक्खुद्देसेसु अञ्ञतरेन उद्देसेन। वोहरन्तोति कथयन्तो, ताहि ताहि उप्पत्तीहि अधम्मं धम्मोतिआदीनि अट्ठारस भेदकरवत्थूनि दीपेन्तो। अनुस्सावनेनाति ‘‘ननु तुम्हे जानाथ मय्हं उच्चाकुला पब्बजितभावं बहुस्सुतभावञ्च, मादिसो नाम उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थु सासनं गाहेय्याति चित्तम्पि उप्पादेतुं न तुम्हाकं युत्तं, किं मय्हं अवीचि नीलुप्पलवनं विय सीतला, किं अहं अपायतो न भायामी’’तिआदिना नयेन कण्णमूले वचीभेदं कत्वा अनुस्सावनेन । सलाकग्गाहेनाति एवं अनुस्सावेत्वा तेसं चित्तं उपत्थम्भेत्वा अनिवत्तिधम्मे कत्वा ‘‘गण्हथ इमं सलाक’’न्ति सलाकग्गाहेन।
एत्थ च कम्मेव उद्देसो वा पमाणं, वोहारानुस्सावनसलाकग्गाहा पन पुब्बभागा। अट्ठारसवत्थुदीपनवसेन हि वोहरन्तेन तत्थ रुचिजननत्थं अनुस्सावेत्वा सलाकाय गहितायपि अभिन्नोव होति सङ्घो। यदा पन एवं चत्तारो वा अतिरेका वा सलाकं गहेत्वा आवेणिकं कम्मं वा उद्देसं वा करोन्ति, तदा सङ्घो भिन्नो नाम होति। एवं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सङ्घं भिन्देय्याति नेतं ठानं विज्जति। एत्तावता मातुघातादीनि पञ्च आनन्तरियकम्मानि दस्सितानि होन्ति, यानि पुथुज्जनो करोति, न अरियसावको। तेसं आविभावत्थं –
‘‘कम्मतो द्वारतो चेव, कप्पट्ठितियतो तथा।
पाकसाधारणादीहि, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो’’॥
तत्थ कम्मतो ताव – एत्थ हि मनुस्सभूतस्सेव मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा अपि परिवत्तलिङ्गं जीविता वोरोपेन्तस्स कम्मं आनन्तरियं होति, तस्स विपाकं पटिबाहिस्सामीति सकलचक्कवाळं महाचेतियप्पमाणेहिपि कञ्चनथूपेहि पूरेत्वापि सकलचक्कवाळं पूरेत्वा निसिन्नस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वापि बुद्धस्स भगवतो सङ्घाटिकण्णं अमुञ्चन्तो विचरित्वापि कायस्स भेदा निरयमेव उपपज्जति। यो पन सयं मनुस्सो तिरच्छानभूतं मातरं वा पितरं वा, सयं वा तिरच्छानभूतो मनुस्सभूतं, तिरच्छानभूतोयेव वा तिरच्छानभूतं जीविता वोरोपेति, तस्स कम्मं आनन्तरियं न होति, भारियं पन होति, आनन्तरियं आहच्चेव तिट्ठति। मनुस्सजातिकानंव पन वसेन अयं पञ्हो कथितो।
२७६.अञ्ञंसत्थारन्ति ‘‘अयं मे सत्था सत्थु किच्चं कातुं असमत्थो’’ति भवन्तरेपि अञ्ञं तित्थकरं ‘अयं मे सत्था’’ति एवं गण्हेय्य, नेतं ठानं विज्जतीति अत्थो।
२७७.एकिस्सा लोकधातुयाति दससहस्सिलोकधातुया। तीणि हि खेत्तानि जातिखेत्तं, आणाखेत्तं विसयखेत्तन्ति। तत्थ जातिखेत्तं नाम दससहस्सी लोकधातु। सा हि तथागतस्स मातुकुच्छिस्मिं ओक्कमनकाले निक्खमनकाले सम्बोधिकाले धम्मचक्कप्पवत्तने आयुसङ्खारवोस्सज्जने परिनिब्बाने च कम्पति। कोटिसतसहस्सचक्कवाळं पन आणाखेत्तं नाम। आटानाटियपरित्तमोरपरित्तधजग्गपरित्तरतनपरित्तादीनञ्हि एत्थ आणा पवत्तति। विसयखेत्तस्स पन परिमाणं नत्थि। बुद्धानञ्हि ‘‘यावतकं ञाणं तावतकं ञेय्यं, यावतकं ञेय्यं तावतकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं ञेय्यं, ञेय्यपरियन्तिकं ञाण’’न्ति (महानि॰ ६९; चूळनि॰ मोघराजमाणवपुच्छानिद्देसो ८५; पटि॰ म॰ ३.५) वचनतो अविसयो नाम नत्थि।
इमेसु पन तीसु खेत्तेसु ठपेत्वा इमं चक्कवाळं अञ्ञस्मिं चक्कवाळे बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि। तीणि हि पिटकानि – विनयपिटकं, सुत्तन्तपिटकं, अभिधम्मपिटकं। तिस्सो सङ्गीतियो – महाकस्सपत्थेरस्स सङ्गीति, यसत्थेरस्स सङ्गीति, मोग्गलिपुत्तत्थेरस्स सङ्गीति। इमा तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हे तेपिटके बुद्धवचने इमं चक्कवाळं मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि।
अपुब्बं अचरिमन्ति अपुरे अपच्छा, एकतो न उप्पज्जन्ति। पुरे वा पच्छा वा उप्पज्जन्तीति वुत्तं होति। तत्थ बोधिपल्लङ्के ‘‘बोधिं अप्पत्वा न उट्ठहिस्सामी’’ति निसिन्नकालतो पट्ठाय याव मातुकुच्छिस्मिं पटिसन्धिग्गहणं, ताव पुब्बेति न वेदितब्बं। बोधिसत्तस्स हि पटिसन्धिक्खणे दससहस्सचक्कवाळकम्पनेनेव खेत्तपरिग्गहो कतो, एत्थन्तरे अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिताव होति। परिनिब्बानतो पट्ठाय याव सासपमत्तापि धातु तिट्ठति, ताव पच्छाति न वेदितब्बं। धातूसु हि ठितासु बुद्धा ठिताव होन्ति। तस्मा एत्थन्तरे अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिताव होति। धातुपरिनिब्बाने पन जाते अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति न निवारिता।
कस्मा पन अपुब्बं अचरिमं न उप्पज्जन्तीति? अनच्छरियत्ता। बुद्धा हि अच्छरियमनुस्सा। यथाह – ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो। कतमो एकपुग्गलो? तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ॰ नि॰ १.१७२)। यदि च द्वे वा चत्तारो वा अट्ठ वा सोळस वा एकतो उप्पज्जेय्युं, अनच्छरिया भवेय्युं। एकस्मिञ्हि विहारे द्विन्नं चेतियानम्पि लाभसक्कारो उळारा न होन्ति, भिक्खूपि बहुताय अनच्छरिया जाता, एवं बुद्धापि भवेय्युं। तस्मा न उप्पज्जन्ति।
देसनाय च विसेसाभावतो। यञ्हि सतिपट्ठानादिकं धम्मं एको देसेति, अञ्ञेन उप्पज्जित्वापि सोव धम्मो देसेतब्बो सिया। ततो अनच्छरियो सिया। एकस्मिं पन धम्मं देसेन्ते देसनापि अच्छरियाव होति।
१५. अट्ठानपाळि
(१५) २. अट्ठानपाळि-दुतियवग्गवण्णना
२७८.अपुब्बंअचरिमन्ति एत्थ चक्करतनपातुभावतो पुब्बे पुब्बं, तस्सेव अन्तरधानतो पच्छा चरिमं। तत्थ द्विधा चक्करतनस्स अन्तरधानं होति चक्कवत्तिनो कालकिरियाय वा पब्बज्जाय वा। अन्तरधायमानञ्च पन तं कालकिरियतो वा पब्बज्जतो वा सत्तमे दिवसे अन्तरधायति, ततो परं चक्कवत्तिनो पातुभावो अवारितो।
कस्मा पन एकचक्कवाळे द्वे चक्कवत्तिनो न उप्पज्जन्तीति? विवादुपच्छेदतो, अच्छरियभावतो, चक्करतनस्स महानुभावतो च। द्वीसु हि उप्पज्जन्तेसु ‘‘अम्हाकं राजा महन्तो, अम्हाकं राजा महन्तो’’ति विवादो उप्पज्जेय्य, ‘‘एकस्मिं दीपे चक्कवत्ती, एकस्मिं दीपे चक्कवत्ती’’ति च अनच्छरियो भवेय्य। यो चायं चक्करतनस्स द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु इस्सरियानुप्पदानसमत्थो महानुभावो, सोपि परिहायेथ। इति विवादुपच्छेदतो अच्छरियभावतो चक्करतनस्स महानुभावतो च न एकचक्कवाळे द्वे उप्पज्जन्ति।
२७९.यं इत्थी अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धोति एत्थ तिट्ठतु ताव सब्बञ्ञुगुणे निब्बत्तेत्वा लोकनित्थरणसमत्थो बुद्धभावो, पणिधानमत्तम्पि इत्थिया न सम्पज्जति।
‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं।
पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता।
अट्ठ धम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.५९) –
इमानि हि पणिधानसम्पत्तिकारणानि। इति पणिधानम्पि सम्पादेतुं असमत्थाय इत्थिया कुतो बुद्धभावोति। ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं इत्थी अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धो’’ति वुत्तं । सब्बाकारपरिपूरोव पुञ्ञुस्सयो सब्बाकारपरिपूरमेव अत्तभावं निब्बत्तेतीति पुरिसोव अरहं होति सम्मासम्बुद्धो, न इत्थी।
२८०.राजा अस्स चक्कवत्तीतिआदीसुपि यस्मा इत्थिया कोसोहितवत्थगुय्हतादीनं अभावेन लक्खणानि न परिपूरन्ति, इत्थिरतनाभावेन सत्तरतनसमङ्गिता न सम्पज्जति, सब्बमनुस्सेहि च अधिको अत्तभावो न होति। तस्मा ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो यं इत्थी राजा अस्स चक्कवत्ती’’ति वुत्तं।
२८१.यस्मा च सक्कत्तादीनि तीणि ठानानि उत्तमानि, इत्थिलिङ्गञ्च हीनं, तस्मा चस्सा सक्कत्तादीनिपि पटिसिद्धानि।
ननु च यथा इत्थिलिङ्गं, एवं पुरिसलिङ्गम्पि ब्रह्मलोके नत्थि। तस्मा ‘‘यं पुरिसो ब्रह्मत्तं कारेय्य, ठानमेतं विज्जती’’तिपि न वत्तब्बं सियाति। नो न वत्तब्बं। कस्मा? इध पुरिसस्स तत्थ निब्बत्तनतो। ब्रह्मत्तन्ति हि महाब्रह्मत्तं अधिप्पेतं। इत्थी च इध झानं भावेत्वा कालं कत्वा ब्रह्मपारिसज्जानं सहब्यतं उपपज्जति, न महाब्रह्मानं। पुरिसो पन तत्थ नुप्पज्जतीति न वत्तब्बो। समानेपि चेत्थ उभयलिङ्गाभावे पुरिससण्ठानाव ब्रह्मानो, न इत्थिसण्ठाना। तस्मा सुवुत्तमेवेतं।
२८४.कायदुच्चरितस्सातिआदीसु यथा निम्बबीजकोसातकिबीजादीनि मधुरं फलं न निब्बत्तेन्ति, असातं अमधुरमेव निब्बत्तेन्ति, एवं कायदुच्चरितादीनि मधुरं विपाकं न निब्बत्तेन्ति, अमधुरमेव निब्बत्तेन्ति। यथा च उच्छुबीजसालिबीजादीनि मधुरं सादुरसमेव फलं निब्बत्तेन्ति, न असातं कटुकं। एवं कायसुचरितादीनि मधुरमेव विपाकं निब्बत्तेन्ति, न अमधुरं। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘यादिसं वपते बीजं, तादिसं हरते फलं।
कल्याणकारी कल्याणं, पापकारी च पापक’’न्ति॥ (सं॰ नि॰ १.२५६)।
तस्मा ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं कायदुच्चरितस्सा’’तिआदि वुत्तं।
२९०-२९५.कायदुच्चरितसमङ्गीतिआदीसु समङ्गीति पञ्चविधा समङ्गिता – आयूहनसमङ्गिता, चेतनासमङ्गिता, कम्मसमङ्गिता, विपाकसमङ्गिता, उपट्ठानसमङ्गिताति। तत्थ कुसलाकुसलकम्मायूहनक्खणे आयूहनसमङ्गिताति वुच्चति। तथा चेतनासमङ्गिता। याव पन सत्ता अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव सब्बेपि सत्ता पुब्बे उपचितचेतनाय समङ्गिताय चेतनासमङ्गिनोति वुच्चन्ति। एसा चेतनासमङ्गिता। याव अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव सब्बेपि सत्ता पुब्बे उपचितं विपाकारहं कम्मं सन्धाय ‘‘कम्मसमङ्गिनो’’ति वुच्चन्ति। एसा कम्मसमङ्गिता। विपाकसमङ्गिता विपाकक्खणेयेव वेदितब्बा। याव पन सत्ता अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव तेसं ततो ततो चवित्वा निरये उप्पज्जमानानं अग्गिजालालोहकुम्भिआदीहि उपट्ठानाकारेहि निरयो, गब्भसेय्यकत्तं आपज्जमानानं मातुकुच्छि, देवेसु उप्पज्जमानानं कप्परुक्खविमानादीहि उपट्ठानाकारेहि देवलोकोति एवं उपपत्तिनिमित्तं उपट्ठाति। इति नेसं इमिना उपपत्तिनिमित्तउपट्ठानेन अपरिमुत्तता उपट्ठानसमङ्गिता नाम। सा चलति, सेसा निच्चला। निरये हि उपट्ठितेपि देवलोको उपट्ठाति, देवलोके उपट्ठितेपि निरयो उपट्ठाति, मनुस्सलोके उपट्ठितेपि तिरच्छानयोनि उपट्ठाति, तिरच्छानयोनिया च उपट्ठितायपि मनुस्सलोको उपट्ठातियेव।
तत्रिदं वत्थु – सोणगिरिपादे किर अचेलविहारे सोणत्थेरो नाम एको धम्मकथिको। तस्स पिता सुनखवाजिको नाम अहोसि, थेरो तं पटिबाहन्तोपि संवरे ठपेतुं असक्कोन्तो ‘‘मा नस्सि वराको’’ति महल्लककाले अकामकं नं पब्बाजेसि। तस्स गिलानसेय्याय निपन्नस्स निरयो उपट्ठासि। सोणगिरिपादतो महन्ता सुनखा आगन्त्वा खादितुकामा विय सम्परिवारेसुं। सो महाभयभीतो ‘‘वारेहि, तात सोण, वारेहि, तात सोणा’’ति आह। किं महाथेराति? न पस्ससि, ताताति तं पवत्तिं आचिक्खि। सोणत्थेरो ‘‘कथञ्हि नाम मादिसस्स पिता निरये निब्बत्तिस्सति , पतिट्ठास्स भविस्सामी’’ति सामणेरेहि नानापुप्फानि आहरापेत्वा चेतियङ्गणबोधियङ्गणेसु तलसन्थरणपूजं आसनपूजञ्च कारेत्वा पितरं मञ्चकेन चेतियङ्गणं हरित्वा मञ्चे निसीदापेत्वा ‘‘अयं, महाथेर, पूजा तुम्हाकं अत्थाय कता, ‘अयं मे भगवा दुग्गतपण्णाकारो’ति वत्वा भगवन्तं वन्दित्वा चित्तं पसादेही’’ति आह। सा महाथेरो पूजं दिस्वा तथा करोन्तो चित्तं पसादेसि। तावदेवस्स देवलोको उपट्ठासि। नन्दनवन-चित्तलतावन-मिस्सकवन-फारुसकवन-विमानानि चेव देवनाटकानि च परिवारेत्वा ठितानि विय अहेसुं। सो ‘‘अपेथ, सोण, अपेथ, सोणा’’ति थेरं आह। किमिदं, महाथेराति? एता ते मातरो आगच्छन्तीति। थेरो ‘‘सग्गो उपट्ठितो महाथेरस्सा’’ति चिन्तेसि। एवं उपट्ठानसमङ्गिता चलतीति वेदितब्बा। एतासु समङ्गितासु इध आयूहनचेतनाकम्म-समङ्गितावसेन ‘‘कायदुच्चरितसमङ्गी’’तिआदि वुत्तं।
तत्थ एके आचरिया ‘‘यस्मिं खणे कम्मं आयूहति, तस्मिंयेव खणे तस्स सग्गो वारितो’’ति वदन्ति। अपरे पन ‘‘आयूहितकम्मं नाम विपाकवारं लभन्तम्पि अत्थि अलभन्तम्पि। तत्थ यदा कम्मं विपाकवारं लभति, तस्मिंयेव काले तस्स सग्गो वारितो’’ति वदन्ति। सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति।