६. अच्छरासङ्घातवग्गवण्णना
५१.छट्ठस्स पठमे तं अस्सुतवा पुथुज्जनोति तं भवङ्गचित्तं सुतविरहितो पुथुज्जनो। तत्थ आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इति। यो हि इदं सुत्तं आदितो पट्ठाय अत्थवसेन उपपरिक्खन्तो ‘‘इदं भवङ्गचित्तं नाम पकतिपरिसुद्धम्पि जवनक्खणे उप्पन्नेहि लोभादीहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति नेव आगमवसेन न अधिगमवसेन जानाति, यस्स च खन्धधातुआयतनपच्चयाकारसतिपट्ठानादीसु उग्गहपरिपुच्छाविनिच्छयविरहितत्ता यथाभूतञाणपटिवेधसाधको नेव आगमो, पटिपत्तिया अधिगन्तब्बस्स अनधिगतत्ता न अधिगमो अत्थि। सो आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इति। स्वायं –
‘‘पुथूनं जननादीहि, कारणेहि पुथुज्जनो।
पुथुज्जनन्तोगधत्ता, पुथुवायं जनो इति’’॥
सो हि पुथूनं नानप्पकारानं किलेसादीनं जननादीहि कारणेहि पुथुज्जनो। यथाह –
‘‘पुथु किलेसे जनेन्तीति पुथुज्जना, पुथु अविहतसक्कायदिट्ठिकाति पुथुज्जना, पुथु सत्थारानं मुखुल्लोकिकाति पुथुज्जना, पुथु सब्बगतीहि अवुट्ठिताति पुथुज्जना, पुथु नानाभिसङ्खारे अभिसङ्खरोन्तीति पुथुज्जना, पुथु नानाओघेहि वुय्हन्तीति पुथुज्जना, पुथु नानासन्तापेहि सन्तप्पन्तीति पुथुज्जना, पुथु नानापरिळाहेहि परिडय्हन्तीति पुथुज्जना, पुथु पञ्चसु कामगुणेसु रत्ता गिद्धा गधिता मुच्छिता अज्झोपन्ना लग्गा लग्गिता पलिबुद्धाति पुथुज्जना, पुथु पञ्चहि नीवरणेहि आवुता निवुता ओवुता पिहिता पटिच्छन्ना पटिकुज्जिताति पुथुज्जना’’ति (महानि॰ ५१, ९४)।
पुथूनं वा गणनपथमतीतानं अरियधम्मपरम्मुखानं नीचधम्मसमाचारानं जनानं अन्तोगधत्तापि पुथुज्जनो, पुथु वा अयं विसुंयेव सङ्खं गतो, विसंसट्ठो सीलसुतादिगुणयुत्तेहि अरियेहि जनोति पुथुज्जनो। एवमेतेहि ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति द्वीहि पदेहि ये ते –
‘‘दुवे पुथुज्जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना।
अन्धो पुथुज्जनो एको, कल्याणेको पुथुज्जनो’’ति॥ –
द्वे पुथुज्जना वुत्ता, तेसु अन्धपुथुज्जनो वुत्तो होतीति वेदितब्बो।
यथाभूतं नप्पजानातीति ‘‘इदञ्च भवङ्गचित्तं एवं आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठं नाम होति, एवं विप्पमुत्तं नामा’’ति यथासभावतो न जानाति। तस्माति यस्मा न जानाति, तस्मा। चित्तभावना नत्थीति चित्तट्ठिति चित्तपरिग्गहो नत्थि, नत्थिभावेनेव ‘‘नत्थी’’ति वदामीति दस्सेति।
५२.दुतिये सुतवाति सुतसम्पन्नो। वित्थारतो पनेत्थ अस्सुतवाति पदस्स पटिपक्खवसेन अत्थो वेदितब्बो। अरियसावकोति अत्थि अरियो न सावको, सेय्यथापि बुद्धा चेव पच्चेकबुद्धा च; अत्थि सावको न अरियो, सेय्यथापि गिही अनागतफलो; अत्थि नेव अरियो न सावको सेय्यथापि पुथुतित्थिया। अत्थि अरियोचेव सावको च, सेय्यथापि समणा सक्यपुत्तिया आगतफला विञ्ञातसासना। इध पन गिही वा होतु पब्बजितो वा, यो कोचि सुतवाति एत्थ वुत्तस्स अत्थस्स वसेन सुतसम्पन्नो, अयं अरियसावकोति वेदितब्बो। यथाभूतं पजानातीति ‘‘एवमिदं भवङ्गचित्तं आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि विप्पमुत्तं होति, एवं उपक्किलिट्ठ’’न्ति यथासभावतो जानाति। चित्तभावना अत्थीति चित्तट्ठिति चित्तपरिग्गहो अत्थि, अत्थिभावेनेव ‘‘अत्थी’’ति वदामीति दस्सेति। इमस्मिं सुत्ते बलवविपस्सना कथिता। केचि तरुणविपस्सनाति वदन्ति।
५३.ततियं अट्ठुप्पत्तियं कथितं। कतरायं पन अट्ठुप्पत्तियं? अग्गिक्खन्धोपमसुत्तन्तअट्ठुप्पत्तियं। भगवा किर एकस्मिं समये सावत्थिं उपनिस्साय जेतवनमहाविहारे पटिवसति। बुद्धानञ्च यत्थ कत्थचि पटिवसन्तानं पञ्चविधं किच्चं अविजहितमेव होति। पञ्च हि बुद्धकिच्चानि – पुरेभत्तकिच्चं, पच्छाभत्तकिच्चं, पुरिमयामकिच्चं, मज्झिमयामकिच्चं, पच्छिमयामकिच्चन्ति।
तत्रिदं पुरेभत्तकिच्चं – भगवा हि पातोव वुट्ठाय उपट्ठाकानुग्गहत्थं सरीरफासुकत्थञ्च मुखधोवनादिसरीरपरिकम्मं कत्वा याव भिक्खाचारवेला ताव विवित्तासने वीतिनामेत्वा भिक्खाचारवेलाय निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा चीवरं पारुपित्वा पत्तमादाय कदाचि एककोव, कदाचि भिक्खुसङ्घपरिवुतो गामं वा निगमं वा पिण्डाय पविसति कदाचि पकतिया, कदाचि अनेकेहि पाटिहारियेहि वत्तमानेहि। सेय्यथिदं – पिण्डाय पविसतो लोकनाथस्स पुरतो पुरतो गन्त्वा मुदुगतवाता पथविं सोधेन्ति, वलाहका उदकफुसितानि मुञ्चन्ता मग्गे रेणुं वूपसमेत्वा उपरि वितानं हुत्वा तिट्ठन्ति, अपरे वाता पुप्फानि उपसंहरित्वा मग्गे ओकिरन्ति, उन्नता भूमिप्पदेसा ओनमन्ति, ओनता उन्नमन्ति, पादनिक्खेपसमये समाव भूमि होति, सुखसम्फस्सानि पदुमपुप्फानि वा पादे सम्पटिच्छन्ति। इन्दखीलस्स अन्तो ठपितमत्ते दक्खिणपादे सरीरतो छब्बण्णरस्मियो निक्खमित्वा सुवण्णरसपिञ्जरानि विय चित्रपटपरिक्खित्तानि विय च पासादकूटागारादीनि अलङ्करोन्तियो इतो चितो च धावन्ति, हत्थिअस्सविहङ्गादयो सकसकट्ठानेसु ठितायेव मधुरेनाकारेन सद्दं करोन्ति, तथा भेरिवीणादीनि तूरियानि मनुस्सानञ्च कायूपगानि आभरणानि। तेन सञ्ञाणेन मनुस्सा जानन्ति ‘‘अज्ज भगवा इध पिण्डाय पविट्ठो’’ति। ते सुनिवत्था सुपारुता गन्धपुप्फादीनि आदाय घरा निक्खमित्वा अन्तरवीथिं पटिपज्जित्वा भगवन्तं गन्धपुप्फादीहि सक्कच्चं पूजेत्वा वन्दित्वा ‘‘अम्हाकं, भन्ते, दस भिक्खू, अम्हाकं वीसति, पञ्ञासं…पे॰… सतं देथा’’ति याचित्वा भगवतोपि पत्तं गहेत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा सक्कच्चं पिण्डपातेन पटिमानेन्ति। भगवा कतभत्तकिच्चो तेसं उपनिस्सयचित्तसन्तानानि ओलोकेत्वा तथा धम्मं देसेति, यथा केचि सरणगमनेसु पतिट्ठहन्ति, केचि पञ्चसु सीलेसु, केचि सोतापत्तिसकदागामिअनागामिफलानं अञ्ञतरस्मिं, केचि पब्बजित्वा अग्गफले अरहत्तेति। एवं महाजनं अनुग्गहेत्वा उट्ठायासना विहारं गच्छति। तत्थ गन्त्वा गन्धमण्डलमाळे पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसीदति भिक्खूनं भत्तकिच्चपरियोसानं आगमयमानो। ततो भिक्खूनं भत्तकिच्चपरियोसाने उपट्ठाको भगवतो निवेदेति। अथ भगवा गन्धकुटिं पविसति। इदं ताव पुरेभत्तकिच्चं।
अथ भगवा एवं कतपुरेभत्तकिच्चो गन्धकुटिया उपट्ठाने निसीदित्वा पादे पक्खालेत्वा पादपीठे ठत्वा भिक्खुसङ्घं ओवदति – ‘‘भिक्खवे, अप्पमादेन सम्पादेथ, दुल्लभो बुद्धुप्पादो लोकस्मिं, दुल्लभो मनुस्सत्तपटिलाभो, दुल्लभा खणसम्पत्ति, दुल्लभा पब्बज्जा, दुल्लभं सद्धम्मस्सवन’’न्ति। तत्थ केचि भगवन्तं कम्मट्ठानं पुच्छन्ति। भगवा तेसं चरियानुरूपं कम्मट्ठानं देति। ततो सब्बेपि भगवन्तं वन्दित्वा अत्तनो अत्तनो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि गच्छन्ति। केचि अरञ्ञं, केचि रुक्खमूलं, केचि पब्बतादीनं अञ्ञतरं, केचि चातुमहाराजिकभवनं…पे॰… केचि वसवत्तिभवनन्ति । ततो भगवा गन्धकुटिं पविसित्वा सचे आकङ्खति, दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानो मुहुत्तं सीहसेय्यं कप्पेति। अथ समस्सासितकायो उट्ठहित्वा दुतियभागे लोकं वोलोकेति। ततियभागे यं गामं वा निगमं वा उपनिस्साय विहरति, तत्थ महाजनो पुरेभत्तं दानं दत्वा पच्छाभत्तं सुनिवत्थो सुपारुतो गन्धपुप्फादीनि आदाय विहारे सन्निपतति। ततो भगवा सम्पत्तपरिसाय अनुरूपेन पाटिहारियेन गन्त्वा धम्मसभायं पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसज्ज धम्मं देसेति कालयुत्तं समययुत्तं, अथ कालं विदित्वा परिसं उय्योजेति, मनुस्सा भगवन्तं वन्दित्वा पक्कमन्ति। इदं पच्छाभत्तकिच्चं।
५४-५५.चतुत्थे भावेतीति उप्पादेति वड्ढेति। पञ्चमे मनसि करोतीति मनस्मिं करोति। सेसं इमेसु द्वीसुपि ततिये वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। यो हि आसेवति, अयमेव भावेति, अयं मनसि करोति। येन चित्तेन आसेवति, तेनेव भावेति, तेन मनसि करोति। सम्मासम्बुद्धो पन याय धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता देसनाविलासप्पत्तो नाम होति, तस्सा सुप्पटिविद्धत्ता अत्तनो देसनाविलासं धम्मिस्सरियतं पटिसम्भिदापभेदकुसलतं अप्पटिहतसब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च निस्साय एकक्खणे उप्पन्नं एकचित्तमेव तीहि कोट्ठासेहि विभजित्वा दस्सेसीति।
५६.छट्ठे ये केचीति अनियामितवचनं। अकुसलाति तेसं नियामितवचनं। एत्तावता सब्बाकुसला असेसतो परियादिन्ना होन्ति। अकुसलभागियाअकुसलपक्खिकाति अकुसलानमेवेतं नामं। अकुसलायेव हि एकच्चे अकुसलं सहजातवसेन, एकच्चे उपनिस्सयवसेन भजन्ति चेव, तेसञ्च पक्खा भवन्तीति ‘‘अकुसलभागिया अकुसलपक्खिका’’ति वुच्चन्ति। सब्बेते मनोपुब्बङ्गमाति मनो पुब्बं पठमतरं गच्छति एतेसन्ति मनोपुब्बङ्गमा। एते हि किञ्चापि मनेन सद्धिं एकुप्पादा एकवत्थुका एकनिरोधा एकारम्मणा च होन्ति। यस्मा पन तेसं मनो उप्पादको कारको जनको समुट्ठापको निब्बत्तको, तस्मा मनोपुब्बङ्गमा नाम होन्ति।
पठमं उप्पज्जतीति यथा नाम ‘‘राजा निक्खन्तो’’ति वुत्ते ‘‘राजायेव निक्खन्तो, सेसा राजसेना निक्खन्ता अनिक्खन्ता’’ति पुच्छितब्बकारणं नत्थि, सब्बा निक्खन्तातेव पञ्ञायन्ति, एवमेव मनो उप्पन्नोति वुत्तकालतो पट्ठाय अवसेसा सहजातसंसट्ठसम्पयुत्ता उप्पन्ना न उप्पन्नाति पुच्छितब्बकारणं नत्थि, सब्बे ते उप्पन्ना त्वेव पञ्ञायन्ति। एतमत्थवसं पटिच्च तेहि संसट्ठसम्पयुत्तो एकुप्पादेकनिरोधोपि समानो मनो तेसं धम्मानं पठमं उप्पज्जतीति वुत्तो। अन्वदेवाति अनुदेव, सहेव एकतोयेवाति अत्थो। ब्यञ्जनच्छायं पन गहेत्वा पठमं चित्तं उप्पज्जति, पच्छा चेतसिकाति न गहेतब्बं। अत्थो हि पटिसरणं , न ब्यञ्जनं। ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया’’ति गाथायपि एसेव नयो।
५७.सत्तमे कुसलाति चतुभूमकापि कुसला धम्मा कथिता। सेसं छट्ठे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
५८.अट्ठमे यथयिदं, भिक्खवे, पमादोति एत्थ, भिक्खवेति आलपनं, यथा अयं पमादोति अत्थो। पमादोति पमज्जनाकारो। वुत्तञ्हेतं –
‘‘तत्थ कतमो पमादो? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पदानं कुसलानं वा धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता असातच्चकिरियता अनट्ठितकिरियता ओलीनवुत्तिता निक्खित्तछन्दता निक्खित्तधुरता अनधिट्ठानं अननुयोगो अनासेवना अभावना अबहुलीकम्मं । यो एवरूपो पमादो पमज्जना पमज्जितत्तं, अयं वुच्चति पमादो’’ति (विभ॰ ८४६)।
उप्पन्ना च कुसला धम्मा परिहायन्तीति इदं झानविपस्सनानं वसेन वुत्तं। मग्गफलानं पन सकिं उप्पन्नानं पुन परिहानं नाम नत्थि।
५९.नवमे अप्पमादो पमादस्स पटिपक्खवसेन वित्थारतो वेदितब्बो।
६०.दसमे कोसज्जन्ति कुसीतभावो। सेसं वुत्तनयमेवाति।
अच्छरासङ्घातवग्गवण्णना।