१९. कायगतासतिवग्गवण्णना
५६३.चेतसाफुटोति एत्थ दुविधं फरणं आपोफरणञ्च दिब्बचक्खुफरणञ्च। तत्थ आपोकसिणं समापज्जित्वा आपेन फरणं आपोफरणं नाम। एवं फुटेपि महासमुद्दे सब्बा समुद्दङ्गमा कुन्नदियो अन्तोगधाव होन्ति। आलोकं पन वड्ढेत्वा दिब्बचक्खुना सकलसमुद्ददस्सनं दिब्बचक्खुफरणं नाम। एवं फुटेपि महासमुद्दे सब्बा महासमुद्दङ्गमा कुन्नदियो अन्तोगधाव होन्ति। अन्तोगधा तस्साति तस्स भिक्खुनो भावनाय अब्भन्तरगताव होन्ति। विज्जाभागियाति एत्थ सम्पयोगवसेन विज्जं भजन्तीति विज्जाभागिया, विज्जाभागे विज्जाकोट्ठासे वत्तन्तीतिपि विज्जाभागिया। तत्थ विपस्सनाञाणं मनोमयिद्धि छ अभिञ्ञाति अट्ठ विज्जा, पुरिमेन अत्थेन ताहि सम्पयुत्तधम्मापि विज्जाभागिया। पच्छिमेन अत्थेन तासु या काचि एका विज्जा विज्जा, सेसा विज्जाभागियाति एवं विज्जापि विज्जासम्पयुत्तधम्मापि विज्जाभागियातेव वेदितब्बा।
५६४.महतो संवेगायाति महन्तस्स संवेगस्स अत्थाय। उपरिपदद्वयेपि एसेव नयो। एत्थ च महासंवेगो नाम विपस्सना, महाअत्थो नाम चत्तारो मग्गा, महायोगक्खेमो नाम चत्तारि सामञ्ञफलानि। अथ वा महासंवेगो नाम सह विपस्सनाय मग्गो, महाअत्थो नाम चत्तारि सामञ्ञफलानि, महायोगक्खेमो नाम निब्बानं। सतिसम्पजञ्ञायाति सतिया च ञाणस्स च अत्थाय। ञाणदस्सनपटिलाभायाति दिब्बचक्खुञाणाय। दिट्ठधम्मसुखविहारायाति इमस्मिंयेव पच्चक्खे अत्तभावे सुखविहारत्थाय। विज्जाविमुत्तिफलसच्छिकिरियायाति विज्जाविमुत्तीनं फलस्स पच्चवेक्खकरणत्थाय। एत्थ च विज्जाति मग्गपञ्ञा, विमुत्तीति तंसम्पयुत्ता सेसधम्मा। तेसं फलं नाम अरहत्तफलं, तस्स सच्छिकिरियायाति अत्थो।
५७१.कायोपि पस्सम्भतीति नामकायोपि करजकायोपि पस्सम्भति, वूपसन्तदरथो होति। वितक्कविचारापीति एते धम्मा दुतियज्झानेन वूपसम्मन्ति नाम, इध पन ओळारिकवूपसमं सन्धाय वुत्तं। केवलाति सकला, सब्बे निरवसेसाति अत्थो। विज्जाभागियाति विज्जाकोट्ठासिया, ते हेट्ठा विभजित्वा दस्सिताव।
५७४.अविज्जापहीयतीति अट्ठसु ठानेसु वट्टमूलकं बहलन्धकारं महातमं अञ्ञाणं पहीयति। विज्जा उप्पज्जतीति अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जति। अस्मिमानो पहीयतीति अस्मीति नवविधो मानो पहीयति। अनुसयाति सत्त अनुसया। संयोजनानीति दस संयोजनानि।
५७५.पञ्ञापभेदायाति पञ्ञाय पभेदगमनत्थं। अनुपादापरिनिब्बानायाति अपच्चयपरिनिब्बानस्स सच्छिकिरियत्थाय।
५७६.अनेकधातुपटिवेधो होतीति अट्ठारसन्नं धातूनं लक्खणपटिवेधो होति। नानाधातुपटिवेधो होतीति तासंयेव अट्ठारसन्नं धातूनं नानाभावेन लक्खणपटिवेधो होति। अनेकधातुपटिसम्भिदा होतीति इमिना धातुभेदञाणं कथितं। धातुपभेदञाणं नाम ‘‘इमाय धातुया उस्सन्नाय इदं नाम होती’’ति जाननपञ्ञा। तं पनेतं धातुभेदञाणं न सब्बेसं होति, बुद्धानमेव निप्पदेसं होति। तं सम्मासम्बुद्धेन सब्बसो न कथितं। कस्मा? तस्मिं कथिते अत्थो नत्थीति।
५८४.पञ्ञापटिलाभायातिआदीनि सोळस पदानि पटिसम्भिदामग्गे ‘‘सप्पुरिससंसेवो, सद्धम्मसवनं, योनिसोमनसिकारो, धम्मानुधम्मपटिपत्ति। इमे खो, भिक्खवे, चत्तारो धम्मा भाविता बहुलीकता पञ्ञापटिलाभाय संवत्तन्ति …पे॰… निब्बेधिकपञ्ञताय संवत्तन्ती’’ति एवं मातिकं ठपेत्वा वित्थारितानेव। वुत्तञ्हेतं (पटि॰ म॰ ३.४) –
पञ्ञापटिलाभाय संवत्तन्तीति। ‘‘कतमो पञ्ञापटिलाभो? चतुन्नं मग्गञाणानं, चतुन्नं फलञाणानं, चतुन्नं पटिसम्भिदाञाणानं, छन्नं अभिञ्ञाञाणानं, तेसत्ततीनं ञाणानं, सत्तसत्ततीनं ञाणानं लाभो पटिलाभो पत्तिसम्पत्ति फस्सना सच्छिकिरिया उपसम्पदा, पञ्ञापटिलाभाय संवत्तन्तीति अयं पञ्ञापटिलाभो।
पञ्ञावुद्धियासंवत्तन्तीति। ‘‘कतमा पञ्ञावुद्धि? सत्तन्नञ्च सेक्खानं पुथुज्जनकल्याणकस्स च पञ्ञा वड्ढति, अरहतो पञ्ञा वड्ढितवड्ढना, पञ्ञावुद्धिया संवत्तन्तीति अयं पञ्ञावुद्धि।
पञ्ञावेपुल्लायसंवत्तन्तीति। ‘‘कतमं पञ्ञावेपुल्लं? सत्तन्नञ्च सेक्खानं पुथुज्जनकल्याणकस्स च पञ्ञा वेपुल्लं गच्छति, अरहतो पञ्ञा वेपुल्लं गता, पञ्ञावेपुल्लाय संवत्तन्तीति इदं पञ्ञावेपुल्लं।
महापञ्ञताय संवत्तन्तीति। ‘‘कतमा महापञ्ञा? महन्ते अत्थे परिग्गण्हातीति महापञ्ञा, महन्ते धम्मे…पे॰… महन्ता निरुत्तियो, महन्तानि पटिभानानि, महन्ते सीलक्खन्धे, महन्ते समाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धे, महन्तानि ठानाट्ठानानि, महन्ता विहारसमापत्तियो, महन्तानि अरियसच्चानि, महन्ते सतिपट्ठाने, सम्मप्पधाने, इद्धिपादे, महन्तानि इन्द्रियानि, महन्तानि बलानि, महन्ते बोज्झङ्गे, महन्ते अरियमग्गे, महन्तानि सामञ्ञफलानि, महाभिञ्ञायो , महन्तं परमत्थं निब्बानं परिग्गण्हातीति महापञ्ञा, महापञ्ञताय संवत्तन्तीति अयं महापञ्ञा।
पुथुपञ्ञताय संवत्तन्तीति। ‘‘कतमा पुथुपञ्ञा? पुथु नानाक्खन्धेसु ञाणं पवत्ततीति पुथुपञ्ञा। पुथु नानाधातूसु, पुथु नानाआयतनेसु, पुथु नानापटिच्चसमुप्पादेसु, पुथु नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसु, पुथु नानाअत्थेसु, धम्मेसु, निरुत्तीसु, पटिभानेसु, पुथु नानासीलक्खन्धेसु, समाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धेसु, पुथु नानाठानाट्ठानेसु, पुथु नानाविहारसमापत्तीसु, पुथु नानाअरियसच्चेसु, पुथु नानासतिपट्ठानेसु, सम्मप्पधानेसु, इद्धिपादेसु, इन्द्रियेसु, बलेसु, बोज्झङ्गेसु, पुथु नानाअरियमग्गेसु, पुथु नानासामञ्ञफलेसु, पुथु नानाअभिञ्ञासु ञाणं पवत्ततीति पुथुपञ्ञा। पुथु नानाजनसाधारणे धम्मे समतिक्कम्म परमत्थे निब्बाने ञाणं पवत्ततीति पुथुपञ्ञा। पुथुपञ्ञताय संवत्तन्तीति अयं पुथुपञ्ञा।