(६) १. ब्राह्मणवग्गो
१. पठमद्वेब्राह्मणसुत्तवण्णना
५२.ब्राह्मणवग्गस्स पठमे जिण्णाति जराजिण्णा। वुद्धाति वयोवुद्धा। महल्लकाति जातिमहल्लका। अद्धगताति तयो अद्धे अतिक्कन्ता। वयोअनुप्पत्ताति ततियं वयं अनुप्पत्ता। येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति पुत्तदारे अत्तनो वचनं अकरोन्ते दिस्वा ‘‘समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गन्त्वा निय्यानिकमग्गं गवेसिस्सामा’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमिंसु। मयमस्सु, भो गोतम, ब्राह्मणाति; भो गोतम, मयं ब्राह्मणा न खत्तिया नामच्चा न गहपतिकाति ब्राह्मणभावं जानापेत्वा जिण्णातिआदिमाहंसु। अकतभीरुत्ताणाति अकतभयपरित्ताणा। अवस्सयभूतं पतिट्ठाकम्मं अम्हेहि न कतन्ति दस्सेन्ति। तग्घाति एकंसत्थे निपातो, सम्पटिच्छनत्थे वा। एकन्तेन तुम्हे एवरूपा, अहम्पि खो एतं सम्पटिच्छामीति च दस्सेति। उपनीयतीति उपसंहरीयति। अयं हि जातिया जरं उपनीयति, जराय ब्याधिं, ब्याधिना मरणं, मरणेन पुन जातिं। तेन वुत्तं – ‘‘उपनीयती’’ति।
इदानि यस्मा ते ब्राह्मणा महल्लकत्ता पब्बजित्वापि वत्तं पूरेतुं न सक्खिस्सन्ति, तस्मा ने पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेन्तो भगवा योध कायेन संयमोतिआदिमाह। तत्थ कायेन संयमोति कायद्वारेन संवरो। सेसेसुपि एसेव नयो। तं तस्स पेतस्साति तं पुञ्ञं तस्स परलोकं गतस्स तायनट्ठेन ताणं, निलीयनट्ठेन लेणं, पतिट्ठानट्ठेन दीपो, अवस्सयनट्ठेन सरणं, उत्तमगतिवसेन परायणञ्च होतीति दस्सेति। गाथा उत्तानत्थायेव। एवं ते ब्राह्मणा तथागतेन पञ्चसु सीलेसु समादपिता यावजीवं पञ्च सीलानि रक्खित्वा सग्गे निब्बत्तिंसु।
२. दुतियद्वेब्राह्मणसुत्तवण्णना
५३.दुतिये भाजनन्ति यंकिञ्चि भण्डकं। सेसं पठमे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
३. अञ्ञतरब्राह्मणसुत्तवण्णना
५४.ततिये सम्मोदनीयन्ति सम्मोदजननिं। सारणीयन्ति सरितब्बयुत्तकं। वीतिसारेत्वाति परियोसापेत्वा। कित्तावताति कित्तकेन। सन्दिट्ठिको धम्मो होतीति सामं पस्सितब्बो होति। अकालिकोति न कालन्तरे फलदायको। एहिपस्सिकोति ‘‘एहि पस्सा’’ति एवं दस्सेतुं सक्काति आगमनीयपटिपदं पुच्छति। ओपनेय्यिकोति अत्तनो चित्तं उपनेतब्बो। पच्चत्तं वेदितब्बोति सामंयेव जानितब्बो। विञ्ञूहीति पण्डितेहि। परियादिन्नचित्तोति आदिन्नगहितपरामट्ठचित्तो हुत्वा। चेतेतीति चिन्तेति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। इमस्मिं पन सुत्ते ब्राह्मणेन लोकुत्तरमग्गो पुच्छितो, सत्थारापि सोयेव कथितो। सो हि सामं पस्सितब्बत्ता सन्दिट्ठिको नामाति।
४. परिब्बाजकसुत्तवण्णना
५५.चतुत्थे ब्राह्मणपरिब्बाजकोति ब्राह्मणजातिको परिब्बाजको, न खत्तियादिजातिको। अत्तत्थम्पीति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकं लोकियलोकुत्तरमिस्सकं अत्तनो अत्थं।
५. निब्बुतसुत्तवण्णना
५६.पञ्चमे अकालिकन्ति न कालन्तरे पत्तब्बं। ओपनेय्यिकन्ति पटिपत्तिया उपगन्तब्बं।
६. पलोकसुत्तवण्णना
५७.छट्ठे आचरियपाचरियानन्ति आचरियानञ्चेव आचरियाचरियानञ्च। अवीचि मञ्ञे फुटो अहोसीति यथा अवीचि महानिरयो निरन्तरफुटो नेरयिकसत्तेहि परिपुण्णो, मनुस्सेहि एवं परिपुण्णो होति। कुक्कुटसंपातिकाति एकगामस्स छदनपिट्ठितो उप्पतित्वा इतरगामस्स छदनपिट्ठे पतनसङ्खातो कुक्कुटसंपातो एतासु अत्थीति कुक्कुटसंपातिका। कुक्कुटसंपादिकातिपि पाठो, गामन्तरतो गामन्तरं कुक्कुटानं पदसा गमनसङ्खातो कुक्कुटसंपादो एतासु अत्थीति अत्थो। उभयम्पेतं घननिवासतंयेव दीपेति। अधम्मरागरत्ताति रागो नाम एकन्तेनेव अधम्मो, अत्तनो परिक्खारेसु पन उप्पज्जमानो न अधम्मरागोति अधिप्पेतो, परपरिक्खारेसु उप्पज्जमानोव अधम्मरागोति। विसमलोभाभिभूताति लोभस्स समकालो नाम नत्थि, एकन्तं विसमोव एस। अत्तना परिग्गहितवत्थुम्हि पन उप्पज्जमानो समलोभो नाम, परपरिग्गहितवत्थुम्हि उप्पज्जमानोव विसमोति अधिप्पेतो। मिच्छाधम्मपरेताति अवत्थुपटिसेवनसङ्खातेन मिच्छाधम्मेन समन्नागता। देवो न सम्मा धारं अनुप्पवेच्छतीति वस्सितब्बयुत्ते काले वस्सं न वस्सति। दुब्भिक्खन्ति दुल्लभभिक्खं। दुस्सस्सन्ति विविधसस्सानं असम्पज्जनेन दुस्सस्सं। सेतट्ठिकन्ति सस्से सम्पज्जमाने पाणका पतन्ति, तेहि दट्ठत्ता निक्खन्तनिक्खन्तानि सालिसीसानि सेतवण्णानि होन्ति निस्सारानि। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सेतट्ठिक’’न्ति। सलाकावुत्तन्ति वपितं वपितं सस्सं सलाकामत्तमेव सम्पज्जति, फलं न देतीति अत्थो। यक्खाति यक्खाधिपतिनो। वाळे अमनुस्से ओस्सज्जन्तीति चण्डयक्खे मनुस्सपथे विस्सज्जेन्ति, ते लद्धोकासा महाजनं जीवितक्खयं पापेन्ति।
७. वच्छगोत्तसुत्तवण्णना
५८.सत्तमे महप्फलन्ति महाविपाकं। धम्मस्स चानुधम्मं ब्याकरोन्तीति एत्थ धम्मो नाम कथितकथा, अनुधम्मो नाम कथितस्स पटिकथनं। सहधम्मिकोति सकारणो सहेतुको। वादानुपातोति वादस्स अनुपातो, अनुपतनं पवत्तीति अत्थो। गारय्हंठानन्ति गरहितब्बयुत्तं कारणं। इदं वुत्तं होति – भोता गोतमेन वुत्ता सकारणा वादप्पवत्ति किञ्चिपि गारय्हं कारणं न आगच्छतीति। अथ वा तेहि परेहि वुत्ता सकारणा वादप्पवत्ति किञ्चि गारय्हं कारणं न आगच्छतीति पुच्छति।
अन्तरायकरोहोतीति अन्तरायं विनासं किच्छलाभकं विलोमकं करोति। पारिपन्थिकोति पन्थदूहनचोरो। खतो च होतीति गुणखननेन खतो होति। उपहतोति गुणुपघातेनेव उपहतो।
चन्दनिकायाति असुचिकललकूपे। ओलिगल्लेति निद्धमनकलले। सो चाति सो सीलवाति वुत्तखीणासवो। सीलक्खन्धेनाति सीलरासिना। सेसपदेसुपि एसेव नयो। एत्थ च विमुत्तिञाणदस्सनं वुच्चति पच्चवेक्खणञाणं, तं असेक्खस्स पवत्तत्ता असेक्खन्ति वुत्तं। इतरानि सिक्खापरियोसानप्पत्तताय सयम्पि असेक्खानेव। तानि च पन लोकुत्तरानि, पच्चवेक्खणञाणं लोकियं।
रोहिणीसूति रत्तवण्णासु। सरूपासूति अत्तनो वच्छकेहि समानरूपासु। पारेवतासूति कपोतवण्णासु। दन्तोति निब्बिसेवनो। पुङ्गवोति उसभो। धोरय्होति धुरवाहो। कल्याणजवनिक्कमोति कल्याणेन उजुना जवेन गन्ता। नास्स वण्णं परिक्खरेति अस्स गोणस्स सरीरवण्णं न उपपरिक्खन्ति, धुरवहनकम्ममेव पन उपपरिक्खन्ति। यस्मिं कस्मिञ्चि जातियेति यत्थ कत्थचि कुलजाते। यासु कासुचि एतासूति एतासु खत्तियादिप्पभेदासु यासु कासुचि जातीसु।
ब्रह्मचरियस्स केवलीति ब्रह्मचरियस्स केवलेन समन्नागतो, परिपुण्णभावेन युत्तोति अत्थो। खीणासवो हि सकलब्रह्मचारी नाम होति। तेनेतं वुत्तं। पन्नभारोति ओरोपितभारो, खन्धभारं किलेसभारं कामगुणभारञ्च ओरोपेत्वा ठितोति अत्थो। कतकिच्चोति चतूहि मग्गेहि किच्चं कत्वा ठितो। पारगू सब्बधम्मानन्ति सब्बधम्मा वुच्चन्ति पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो, तेसं सब्बधम्मानं अभिञ्ञापारं, परिञ्ञापारं, पहानपारं, भावनापारं, सच्छिकिरियापारं, समापत्तिपारञ्चाति छब्बिधं पारं गतत्ता पारगू। अनुपादायाति अग्गहेत्वा। निब्बुतोति किलेससन्तापरहितो। विरजेति रागदोसमोहरजरहिते।
अविजानन्ताति खेत्तं अजानन्ता। दुम्मेधाति निप्पञ्ञा। अस्सुताविनोति खेत्तविनिच्छयसवनेन रहिता। बहिद्धाति इमम्हा सासना बहिद्धा। न हि सन्ते उपासरेति बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवे उत्तमपुरिसे न उपसङ्कमन्ति। धीरसम्मतेति पण्डितेहि सम्मते सम्भाविते। मूलजाता पतिट्ठिताति इमिना सोतापन्नस्स सद्धं दस्सेति। कुले वा इध जायरेति इध वा मनुस्सलोके खत्तियब्राह्मणवेस्सकुले जायन्ति। अयमेव हि तिविधा कुलसम्पत्ति नाम। अनुपुब्बेन निब्बानं, अधिगच्छन्तीति सीलसमाधिपञ्ञाति इमे गुणे पूरेत्वा अनुक्कमेन निब्बानं अधिगच्छन्तीति।
८. तिकण्णसुत्तवण्णना
५९.अट्ठमे तिकण्णोति तस्स नामं। उपसङ्कमीति ‘‘समणो किर गोतमो पण्डितो, गच्छिस्सामि तस्स सन्तिक’’न्ति चिन्तेत्वा भुत्तपातरासो महाजनपरिवुतो उपसङ्कमि। भगवतो सम्मुखाति दसबलस्स पुरतो निसीदित्वा। वण्णं भासतीति कस्मा भासति? सो किर इतो पुब्बे तथागतस्स सन्तिकं अगतपुब्बो। अथस्स एतदहोसि – ‘‘बुद्धा नाम दुरासदा, मयि पठमतरं अकथेन्ते कथेय्य वा न वा। सचे न कथेस्सति, अथ मं समागमट्ठाने कथेन्तं एवं वक्खन्ति ‘त्वं इध कस्मा कथेसि, येन ते समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गन्त्वा वचनमत्तम्पि न लद्ध’न्ति। तस्मा ‘एवं मे अयं गरहा मुच्चिस्सती’’’ति मञ्ञमानो भासति। किञ्चापि ब्राह्मणानं वण्णं भासति, तथागतस्स पन ञाणं घट्टेस्सामीति अधिप्पायेनेव भासति। एवम्पि तेविज्जा ब्राह्मणाति तेविज्जकब्राह्मणा एवंपण्डिता एवंधीरा एवंब्यत्ता एवंबहुस्सुता एवंवादिनो, एवंसम्मताति अत्थो। इतिपीति इमिना तेसं पण्डितादिआकारपरिच्छेदं दस्सेति। एत्तकेन कारणेन पण्डिता…पे॰… एत्तकेन कारणेन सम्मताति अयञ्हि एत्थ अत्थो।
यथा कथं पन ब्राह्मणाति एत्थ यथाति कारणवचनं, कथं पनाति पुच्छावचनं। इदं वुत्तं होति – कथं पन, ब्राह्मण, ब्राह्मणा तेविज्जं पञ्ञापेन्ति। यथा एवं सक्का होति जानितुं, तं कारणं वदेहीति। तं सुत्वा ब्राह्मणो ‘‘जाननट्ठानेयेव मं सम्मासम्बुद्धो पुच्छि, नो अजाननट्ठाने’’ति अत्तमनो हुत्वा इध, भो गोतमातिआदिमाह। तत्थ उभतोति द्वीहिपि पक्खेहि। मातितो च पितितो चाति यस्स माता ब्राह्मणी, मातु माता ब्राह्मणी, तस्सापि माता ब्राह्मणी। पिता ब्राह्मणो, पितु पिता ब्राह्मणो, तस्सापि पिता ब्राह्मणो, सो उभतो सुजातो मातितो च पितितो च। संसुद्धगहणिकोति यस्स संसुद्धा मातु गहणी, कुच्छीति अत्थो। ‘‘समवेपाकिनिया गहणिया’’ति पन एत्थ कम्मजतेजोधातु गहणीति वुच्चति।
याव सत्तमा पितामहयुगाति एत्थ पितु पिता पितामहो, पितामहस्स युगं पितामहयुगं। युगन्ति आयुप्पमाणं वुच्चति। अभिलापमत्तमेव चेतं, अत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगं। ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहग्गहणेनेव गहिता। एवं याव सत्तमो पुरिसो, ताव संसुद्धगहणिको, अथ वा अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेनाति दस्सेति। अक्खित्तोति ‘‘अपनेथ एतं, किं इमिना’’ति एवं अक्खित्तो अनवक्खित्तो। अनुपक्कुट्ठोति न उपक्कुट्ठो, न अक्कोसं वा निन्दं वा पत्तपुब्बो। केन कारणेनाति? जातिवादेन। ‘‘इतिपि हीनजातिको एसो’’ति एवरूपेन वचनेनाति अत्थो।
अज्झायकोति इदं ‘‘न दानिमे झायन्ति, न दानिमे झायन्तीति खो, वासेट्ठ, अज्झायका अज्झायकातेव ततियं अक्खरं उपनिब्बत्त’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.१३२) एवं पठमकप्पिककाले झानविरहितानं ब्राह्मणानं गरहवचनं उप्पन्नं। इदानि पन तं अज्झायतीति अज्झायको, मन्ते परिवत्तेतीति इमिना अत्थेन पसंसावचनं कत्वा वोहरन्ति। मन्ते धारेतीति मन्तधरो।
९. जाणुस्सोणिसुत्तवण्णना
६०.नवमे यस्सस्सूति यस्स भवेय्युं। यञ्ञोतिआदीसु यजितब्बोति यञ्ञो, देय्यधम्मस्सेतं नामं। सद्धन्ति मतकभत्तं। थालिपाकोति वरपुरिसानं दातब्बयुत्तं भत्तं। देय्यधम्मन्ति वुत्तावसेसं यंकिञ्चि देय्यधम्मं नाम। तेविज्जेसु ब्राह्मणेसु दानं ददेय्याति सब्बमेतं दानं तेविज्जेसु ददेय्य, तेविज्जा ब्राह्मणाव पटिग्गहेतुं युत्ताति दस्सेति। सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेवाति।
१०. सङ्गारवसुत्तवण्णना
६१.दसमे सङ्गारवोति एवंनामको राजगहनगरे जिण्णपटिसङ्खरणकारको आयुत्तकब्राह्मणो। उपसङ्कमीति भुत्तपातरासो हुत्वा महाजनपरिवुतो उपसङ्कमि। मयमस्सूति एत्थ अस्सूति निपातमत्तं, मयं, भो गोतम, ब्राह्मणा नामाति इदमेव अत्थपदं। यञ्ञं यजामाति बाहिरसमये सब्बचतुक्केन सब्बट्ठकेन सब्बसोळसकेन सब्बद्वत्तिंसाय सब्बचतुसट्ठिया सब्बसतेन सब्बपञ्चसतेनाति च एवं पाणघातपटिसंयुत्तो यञ्ञो नाम होति। तं सन्धायेवमाह। अनेकसारीरिकन्ति अनेकसरीरसम्भवं। यदिदन्ति या एसा। यञ्ञाधिकरणन्ति यजनकारणा चेव याजनकारणा चाति अत्थो। एकस्मिञ्हि बहूनं ददन्तेपि दापेन्तेपि बहूसुपि बहूनं देन्तेसुपि दापेन्तेसुपि पुञ्ञपटिपदा अनेकसारीरिका नाम होति। तं सन्धायेतं वुत्तं। तुय्हञ्च तुय्हञ्च यजामीति वदन्तस्सापि त्वञ्च त्वञ्च यजाहीति आणापेन्तस्सापि च अनेकसारीरिकाव होति। तम्पि सन्धायेतं वुत्तं। यस्स वा तस्स वाति यस्मा वा तस्मा वा। एकमत्तानं दमेतीति अत्तनो इन्द्रियदमनवसेन एकं अत्तानमेव दमेति। एकमत्तानं समेतीति अत्तनो रागादिसमनवसेन एकं अत्तानमेव समेति। परिनिब्बापेतीति रागादिपरिनिब्बानेनेव परिनिब्बापेति। एवमस्सायन्ति एवं सन्तेपि अयं।
एवमिदं ब्राह्मणस्स कथं सुत्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘अयं ब्राह्मणो पसुघातकसंयुत्तं महायञ्ञं अनेकसारीरिकं पुञ्ञपटिपदं वदेति, पब्बज्जामूलकं पन पुञ्ञुप्पत्तिपटिपदं एकसारीरिकन्ति वदेति। नेवायं एकसारीरिकं जानाति, न अनेकसारीरिकं, हन्दस्स एकसारीरिकञ्च अनेकसारीरिकञ्च पटिपदं देसेस्सामी’’ति उपरि देसनं वड्ढेन्तो तेन हि ब्राह्मणातिआदिमाह। तत्थ यथा ते खमेय्याति यथा तुय्हं रुच्चेय्य। इध तथागतो लोके उप्पज्जतीतिआदि विसुद्धिमग्गे वित्थारितमेव। एथायं मग्गोति एथ तुम्हे, अहमनुसासामि, अयं मग्गो। अयं पटिपदाति तस्सेव वेवचनं। यथा पटिपन्नोति येन मग्गेन पटिपन्नो। अनुत्तरं ब्रह्मचरियोगधन्ति अरहत्तमग्गसङ्खातस्स ब्रह्मचरियस्स अनुत्तरं ओगधं उत्तमपतिट्ठाभूतं निब्बानं। इच्चायन्ति इति अयं।
अप्पट्ठतराति यत्थ बहूहि वेय्यावच्चकरेहि वा उपकरणेहि वा अत्थो नत्थि। अप्पसमारम्भतराति यत्थ बहूनं कम्मच्छेदवसेन पीळासङ्खातो समारम्भो नत्थि। सेय्यथापि भवं गोतमो , भवं चानन्दो, एते मे पुज्जाति यथा भवं गोतमो, भवञ्चानन्दो, एवरूपा मम पूजिता, तुम्हेयेव द्वे जना मय्हं पुज्जा च पासंसा चाति इममत्थं सन्धायेतं वदति। तस्स किर एवं अहोसि – ‘‘आनन्दत्थेरो मंयेव इमं पञ्हं कथापेतुकामो, अत्तनो खो पन वण्णे वुत्ते पदुस्सनको नाम नत्थी’’ति। तस्मा पञ्हं अकथेतुकामो वण्णभणनेन विक्खेपं करोन्तो एवमाह।
नखो त्याहन्ति न खो ते अहं। थेरोपि किर चिन्तेसि – ‘‘अयं ब्राह्मणो पञ्हं अकथेतुकामो परिवत्तति, इमं पञ्हं एतंयेव कथापेस्सामी’’ति। तस्मा नं एवमाह।
सहधम्मिकन्ति सकारणं। संसादेतीति संसीदापेति। नो विस्सज्जेतीति न कथेति। यंनूनाहं परिमोचेय्यन्ति यंनूनाहं उभोपेते विहेसतो परिमोचेय्यं। ब्राह्मणो हि आनन्देन पुच्छितं पञ्हं अकथेन्तो विहेसेति, आनन्दोपि ब्राह्मणं अकथेन्तं कथापेन्तो। इति उभोपेते विहेसतो मोचेस्सामीति चिन्तेत्वा एवमाह। का न्वज्जाति का नु अज्ज। अन्तराकथा उदपादीति अञ्ञिस्सा कथाय अन्तरन्तरे कतरा कथा उप्पज्जीति पुच्छति। तदा किर राजन्तेपुरे तीणि पाटिहारियानि आरब्भ कथा उदपादि, तं पुच्छामीति सत्था एवमाह। अथ ब्राह्मणो ‘‘इदानि वत्तुं सक्खिस्सामी’’ति राजन्तेपुरे उप्पन्नं कथं आरोचेन्तो अयं ख्वज्ज, भो गोतमातिआदिमाह। तत्थ अयं ख्वज्जाति अयं खो अज्ज। पुब्बे सुदन्ति एत्थ सुदन्ति निपातमत्तं। उत्तरि मनुस्सधम्माति दसकुसलकम्मपथसङ्खाता मनुस्सधम्मा उत्तरिं। इद्धिपाटिहारियं दस्सेसुन्ति भिक्खाचारं गच्छन्ता आकासेनेव गमिंसु चेव आगमिंसु चाति एवं पुब्बे पवत्तं आकासगमनं सन्धायेवमाह। एतरहि पन बहुतरा च भिक्खूति इदं सो ब्राह्मणो ‘‘पुब्बे भिक्खू ‘चत्तारो पच्चये उप्पादेस्सामा’ति मञ्ञे एवमकंसु, इदानि पच्चयानं उप्पन्नभावं ञत्वा सोप्पेन चेव पमादेन च वीतिनामेन्ती’’ति लद्धिया एवमाह।