(७) २. महावग्गो
१. तित्थायतनसुत्तवण्णना
६२.दुतियस्स पठमे तित्थायतनानीति तित्थभूतानि आयतनानि, तित्थियानं वा आयतनानि। तत्थ तित्थं जानितब्बं, तित्थकरा जानितब्बा, तित्थिया जानितब्बा, तित्थियसावका जानितब्बा। तित्थं नाम द्वासट्ठि दिट्ठियो। तित्थिकरा नाम तासं दिट्ठीनं उप्पादका। तित्थिया नाम येसं ता दिट्ठियो रुच्चन्ति खमन्ति। तित्थियसावका नाम तेसं पच्चयदायका। आयतनन्ति ‘‘कम्बोजो अस्सानं आयतनं, गुन्नं दक्खिणापथो आयतन’’न्ति एत्थ सञ्जातिट्ठानं आयतनं नाम।
‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा।
छायं छायत्थिनो यन्ति, फलत्थं फलभोजिनो’’ति॥ (अ॰ नि॰ ५.३८) –
एत्थ समोसरणट्ठानं। ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, विमुत्तायतनानी’’ति (अ॰ नि॰ ५.२६) एत्थ कारणं। तं इध सब्बम्पि लब्भति। सब्बेपि हि दिट्ठिगतिका सञ्जायमाना इमेसुयेव तीसु ठानेसु सञ्जायन्ति, समोसरणमानापि एतेसुयेव तीसु ठानेसु समोसरन्ति सन्निपतन्ति, दिट्ठिगतिकभावे च नेसं एतानेव तीणि कारणानीति तित्थभूतानि सञ्जातिआदिना अत्थेन आयतनानीतिपि तित्थायतनानि। तेनेवत्थेन तित्थियानं आयतनानीतिपि तित्थायतनानि। समनुयुञ्जियमानानीति का नामेता दिट्ठियोति एवं पुच्छियमानानि। समनुगाहियमानानीति किंकारणा एता दिट्ठियो उप्पन्नाति एवं सम्मा अनुग्गाहियमानानि। समनुभासियमानानीति पटिनिस्सज्जेथ एतानि पापकानि दिट्ठिगतानीति एवं सम्मा अनुसासियमानानि। अपिच तीणिपि एतानि अनुयोगपुच्छावेवचनानेव। तेन वुत्तं अट्ठकथायं – ‘‘समनुयुञ्जतीति वा समनुग्गाहतीति वा समनुभासतीति वा एसेसे एकट्ठे समे समभागे तज्जाते तञ्ञेवा’’ति।
परम्पिगन्त्वाति आचरियपरम्परा लद्धिपरम्परा अत्तभावपरम्पराति एतेसु यंकिञ्चि परम्परं गन्त्वापि। अकिरियाय सण्ठहन्तीति अकिरियमत्ते संतिट्ठन्ति। ‘‘अम्हाकं आचरियो पुब्बेकतवादी, अम्हाकं पाचरियो पुब्बेकतवादी, अम्हाकं आचरियपाचरियो पुब्बेकतवादी। अम्हाकं आचरियो इस्सरनिम्मानवादी , अम्हाकं पाचरियो इस्सरनिम्मानवादी, अम्हाकं आचरियपाचरियो इस्सरनिम्मानवादी। अम्हाकं आचरियो अहेतुअपच्चयवादी, अम्हाकं पाचरियो अहेतुअपच्चयवादी, अम्हाकं आचरियपाचरियो अहेतुअपच्चयवादी’’ति एवं गच्छन्तानि हि एतानि आचरियपरम्परं गच्छन्ति नाम। ‘‘अम्हाकं आचरियो पुब्बेकतलद्धिको, अम्हाकं पाचरियो…पे॰… अम्हाकं आचरियपाचरियो अहेतुअपच्चयलद्धिको’’ति एवं गच्छन्तानि लद्धिपरम्परं गच्छन्ति नाम। ‘‘अम्हाकं आचरियस्स अत्तभावो पुब्बेकतहेतु, अम्हाकं पाचरियस्स…पे॰… अम्हाकं आचरियपाचरियस्स अत्तभावो अहेतु अपच्चयो’’ति एवं गच्छन्तानि अत्तभावपरम्परं गच्छन्ति नाम। एवं पन सुविदूरम्पि गच्छन्तानि अकिरियमत्तेयेव सण्ठहन्ति, एकोपि एतेसं दिट्ठिगतिकानं कत्ता वा कारेता वा न पञ्ञायति।
पुरिसपुग्गलोति सत्तो। कामञ्च पुरिसोतिपि वुत्ते पुग्गलोतिपि वुत्ते सत्तोयेव वुत्तो होति, अयं पन सम्मुतिकथा नाम यो यथा जानाति, तस्स तथा वुच्चति। पटिसंवेदेतीति अत्तनो सन्ताने उप्पन्नं जानाति पटिसंविदितं करोति, अनुभवति वा। पुब्बेकतहेतूति पुब्बेकतकारणा, पुब्बेकतकम्मपच्चयेनेव पटिसंवेदेतीति अत्थो। इमिना कम्मवेदनञ्च किरियवेदनञ्च पटिक्खिपित्वा एकं विपाकवेदनमेव सम्पटिच्छन्ति। ये वा इमे पित्तसमुट्ठाना आबाधा सेम्हसमुट्ठाना वातसमुट्ठाना सन्निपातिका उतुपरिणामजा विसमपरिहारजा ओपक्कमिका आबाधा कम्मविपाकजा आबाधाति अट्ठ रोगा वुत्ता, तेसु सत्त पटिक्खिपित्वा एकं विपाकवेदनंयेव सम्पटिच्छन्ति। येपिमे दिट्ठधम्मवेदनीयं उपपज्जवेदनीयं अपरपरियायवेदनीयन्ति तयो कम्मरासयो वुत्ता, तेसुपि द्वे पटिबाहित्वा एकं अपरपरियायकम्मंयेव सम्पटिच्छन्ति। येपिमे दिट्ठधम्मवेदनीयो विपाको उपपज्जवेदनीयो अपरपरियायवेदनीयोति तयो विपाकरासयो वुत्ता, तेसुपि द्वे पटिबाहित्वा एकं अपरपरियायविपाकमेव सम्पटिच्छन्ति। येपिमे कुसलचेतना अकुसलचेतना विपाकचेतना किरियचेतनाति चत्तारो चेतनारासयो वुत्ता, तेसुपि तयो पटिबाहित्वा एकं विपाकचेतनंयेव सम्पटिच्छन्ति।
इस्सरनिम्मानहेतूति इस्सरनिम्मानकारणा, इस्सरेन निम्मितत्ता पटिसंवेदेतीति अत्थो। अयं हि तेसं अधिप्पायो – इमा तिस्सो वेदना पच्चुप्पन्ने अत्तना कतमूलकेन वा आणत्तिमूलकेन वा पुब्बेकतेन वा अहेतुअपच्चया वा पटिसंवेदितुं नाम न सक्का, इस्सरनिम्मानकारणायेव पन इमा पटिसंवेदेतीति। एवंवादिनो पनेते हेट्ठा वुत्तेसु अट्ठसु रोगेसु एकम्पि असम्पटिच्छित्वा सब्बे पटिबाहन्ति, हेट्ठा वुत्तेसु च तीसु कम्मरासीसु तीसु विपाकरासीसु चतूसु चेतनारासीसु एकम्पि असम्पटिच्छित्वा सब्बेपि पटिबाहन्ति।
अहेतुअपच्चयाति हेतुञ्च पच्चयञ्च विना, अकारणेनेव पटिसंवेदेतीति अत्थो। अयञ्हि नेसं अधिप्पायो – इमा तिस्सो वेदना पच्चुप्पन्ने अत्तना कतमूलकेन वा आणत्तिमूलकेन वा पुब्बेकतेन वा इस्सरनिम्मानहेतुना वा पटिसंवेदितुं नाम न सक्का, अहेतुअपच्चयायेव पन इमा पटिसंवेदेतीति। एवंवादिनो पनेते हेट्ठा वुत्तेसु रोगादीसु एकम्पि असम्पटिच्छित्वा सब्बं पटिबाहन्ति।
एवं सत्था मातिकं निक्खिपित्वा इदानि तं विभजित्वा दस्सेतुं तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह। तत्थ एवं वदामीति लद्धिपतिट्ठापनत्थं एवं वदामीति दस्सेति। लद्धिञ्हि अप्पतिट्ठापेत्वा निग्गय्हमाना लद्धितो लद्धिं सङ्कमन्ति, भो गोतम, न मयं पुब्बेकतवादं वदामातिआदीनि वदन्ति। लद्धिया पन पतिट्ठापिताय सङ्कमितुं अलभन्ता सुनिग्गहिता होन्ति, इति नेसं लद्धिपतिट्ठापनत्थं एवं वदामीति आह। तेनहायस्मन्तोति तेन हि आयस्मन्तो। किं वुत्तं होति – यदि एतं सच्चं, एवं सन्ते तेन तुम्हाकं वादेन। पाणातिपातिनो भविस्सन्ति पुब्बेकतहेतूति ये केचि लोके पाणं अतिपातेन्ति, सब्बे ते पुब्बेकतहेतु पाणातिपातिनो भविस्सन्ति। किंकारणा? न हि पाणातिपातकम्मं अत्तना कतमूलकेन न आणत्तिमूलकेन न इस्सरनिम्मानहेतुना न अहेतुअपच्चया सक्का पटिसंवेदेतुं, पुब्बेकतहेतुयेव पटिसंवेदेतीति अयं वो लद्धि। यथा च पाणातिपातिनो, एवं पाणातिपाता विरमन्तापि पुब्बेकतहेतुयेव विरमिस्सन्तीति। इति भगवा तेसंयेव लद्धिं गहेत्वा तेसं निग्गहं आरोपेति। इमिना नयेन अदिन्नादायिनोतिआदीसुपि योजना वेदितब्बा।
सारतोपच्चागच्छतन्ति सारभावेन गण्हन्तानं। छन्दोति कत्तुकम्यताछन्दो। इदं वा करणीयंइदं वा अकरणीयन्ति एत्थ अयं अधिप्पायो – इदं वा करणीयन्ति कत्तब्बस्स करणत्थाय, इदं वा अकरणीयन्ति अकत्तब्बस्स अकरणत्थाय कत्तुकम्यता वा पच्चत्तपुरिसकारो वा न होति। छन्दवायामेसु वा असन्तेसु ‘‘इदं कत्तब्ब’’न्तिपि ‘‘इदं न कत्तब्ब’’न्तिपि न होति। इति करणीयाकरणीये खो पन सच्चतो थेततो अनुपलब्भियमानेति एवं कत्तब्बे च अकत्तब्बे च भूततो थिरतो अपञ्ञायमाने अलब्भमाने। यदि हि कत्तब्बं कातुं अकत्तब्बतो च विरमितुं लभेय्य, करणीयाकरणीयं सच्चतो थेततो उपलब्भेय्य। यस्मा पन उभयम्पि तं एस नुपलब्भति, तस्मा तं सच्चतो थेततो न उपलब्भति, एवं तस्मिं च अनुपलब्भियमानेति अत्थो। मुट्ठस्सतीनन्ति नट्ठस्सतीनं विस्सट्ठस्सतीनं। अनारक्खानं विहरतन्ति छसु द्वारेसु निरारक्खानं विहरन्तानं। न होति पच्चत्तं सहधम्मिको समणवादोति एवं भूतानं तुम्हाकं वा अञ्ञेसं वा मयं समणाति पच्चत्तं सकारणो समणवादो न होति न इज्झति। समणापि हि पुब्बेकतकारणायेव होन्ति, अस्समणापि पुब्बेकतकारणायेवाति। सहधम्मिकोति सकारणो। निग्गहोहोतीति मम निग्गहो होति, ते पन निग्गहिता होन्तीति।
एवं पुब्बेकतवादिनो निग्गहेत्वा इदानि इस्सरनिम्मानवादिनो निग्गहेतुं तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह। तस्सत्थो पुब्बेकतवादे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो, तथा अहेतुकवादेपि।
एवं इमेसं तित्थायतनानं परम्पि गन्त्वा अकिरियाय सण्ठहनभावेन तुच्छभावं अनिय्यानिकभावं, असारभावेन थुसकोट्टनसदिसतं आपज्जनभावेन अग्गिसञ्ञाय धममानखज्जुपनकसरिक्खतं तंदिट्ठिकानं पुरिमस्सपि मज्झिमस्सपि पच्छिमस्सपि अत्थदस्सनताय अभावेन अन्धवेणूपमतं सद्दमत्तेनेव तानि गहेत्वा सारदिट्ठिकानं पथवियं पतितस्स बेलुवपक्कस्स दद्दभायितसद्दं सुत्वा ‘‘पथवी संवट्टमाना आगच्छती’’ति सञ्ञाय पलायन्तेन ससकेन सरिक्खभावञ्च दस्सेत्वा इदानि अत्तना देसितस्स धम्मस्स सारभावञ्चेव निय्यानिकभावञ्च दस्सेतुं अयंखो पन, भिक्खवेतिआदिमाह। तत्थ अनिग्गहितोति अञ्ञेहि अनिग्गहितो निग्गहेतुं असक्कुणेय्यो। असंकिलिट्ठोति निक्किलेसो परिसुद्धो, ‘‘संकिलिट्ठं नं करिस्सामा’’ति पवत्तेहिपि तथा कातुं असक्कुणेय्यो। अनुपवज्जोति उपवादविनिमुत्तो। अप्पटिकुट्ठोति ‘‘किं इमिना हरथ न’’न्ति एवं अप्पटिबाहितो , अनुपक्कुट्ठो वा। विञ्ञूहीति पण्डितेहि। अपण्डितानञ्हि अजानित्वा कथेन्तानं वचनं अप्पमाणं। तस्मा विञ्ञूहीति आह।
इदानि तस्स धम्मस्स दस्सनत्थं ‘‘कतमो च, भिक्खवे’’ति पञ्हं पुच्छित्वा ‘‘इमा छ धातुयो’’तिआदिना नयेन मातिकं निक्खिपित्वा यथापटिपाटिया विभजित्वा दस्सेन्तो पुन इमा छ धातुयोतिआदिमाह। तत्थ धातुयोति सभावा। निज्जीवनिस्सत्तभावप्पकासको हि सभावट्ठो धात्वट्ठो नाम। फस्सायतनानीति विपाकफस्सानं आकरट्ठेन आयतनानि। मनोपविचाराति वितक्कविचारपादेहि अट्ठारससु ठानेसु मनस्स उपविचारा।
पथवीधातूति पतिट्ठाधातु। आपोधातूति आबन्धनधातु। तेजोधातूति परिपाचनधातु। वायोधातूति वित्थम्भनधातु। आकासधातूति असम्फुट्ठधातु। विञ्ञाणधातूति विजाननधातु। एवमिदं धातुकम्मट्ठानं आगतं। तं खो पनेतं सङ्खेपतो आगतट्ठाने सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतुं वट्टति। वित्थारतो आगतट्ठाने सङ्खेपतो कथेतुं न वट्टति, वित्थारतोव वट्टति। इमस्मिं पन तित्थायतनसुत्ते इदं सङ्खेपतो छधातुवसेन कम्मट्ठानं आगतं। तं उभयथापि कथेतुं वट्टति।
सङ्खेपतो छधातुवसेन कम्मट्ठानं परिग्गण्हन्तोपि एवं परिग्गण्हाति – पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातूति इमानि चत्तारि महाभूतानि, आकासधातु उपादारूपं। एकस्मिं च उपादारूपे दिट्ठे सेसानि तेवीसति दिट्ठानेवाति सल्लक्खेतब्बानि। विञ्ञाणधातूति चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो होति, तेन सहजाता वेदना वेदनाक्खन्धो, सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, फस्सो च चेतना च सङ्खारक्खन्धोति इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा नाम। चत्तारि पन महाभूतानि चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादारूपं रूपक्खन्धो नाम। तत्थ चत्तारो अरूपक्खन्धा नामं, रूपक्खन्धो रूपन्ति नामञ्च रूपञ्चाति द्वेयेव धम्मा होन्ति, ततो उद्धं सत्तो वा जीवो वा नत्थीति एवं एकस्स भिक्खुनो सङ्खेपतो छधातुवसेन अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं।
वित्थारतो परिग्गण्हन्तो पन चत्तारि महाभूतानि परिग्गण्हित्वा आकासधातुपरिग्गहानुसारेन तेवीसति उपादारूपानि परिग्गण्हाति। अथ नेसं पच्चयं उपपरिक्खन्तो पुन चत्तारेव महाभूतानि दिस्वा तेसु पथवीधातु वीसतिकोट्ठासा, आपोधातु द्वादस, तेजोधातु चत्तारो, वायोधातु छकोट्ठासाति कोट्ठासवसेन समोधानेत्वा द्वाचत्तालीस महाभूतानि च ववत्थपेत्वा तेसु तेवीसति उपादारूपानि पक्खिपित्वा पञ्चसट्ठि रूपानि ववत्थपेति। तानि च वत्थुरूपेन सद्धिं छसट्ठि होन्तीति छसट्ठि रूपानि पस्सति। विञ्ञाणधातु पन लोकियचित्तवसेन एकासीति चित्तानि। तानि सब्बानिपि विञ्ञाणक्खन्धो नाम होति। तेहि सहजाता वेदनादयोपि तत्तकायेवाति एकासीति वेदना वेदनाक्खन्धो, एकासीति सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, एकासीति चेतना सङ्खारक्खन्धोति इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा तेभूमकवसेन गय्हमाना चतुवीसाधिकानि तीणि धम्मसतानि होन्तीति इति इमे च अरूपधम्मा छसट्ठि च रूपधम्माति सब्बेपि समोधानेत्वा नामञ्च रूपञ्चाति द्वेव धम्मा होन्ति, ततो उद्धं सत्तो वा जीवो वा नत्थीति नामरूपवसेन पञ्चक्खन्धे ववत्थपेत्वा तेसं पच्चयं परियेसन्तो अविज्जापच्चया तण्हापच्चया कम्मपच्चया आहारपच्चयाति एवं पच्चयं दिस्वा ‘‘अतीतेपि इमेहि पच्चयेहि इदं वट्टं पवत्तित्थ, अनागतेपि एतेहि पच्चयेहि पवत्तिस्सति, एतरहिपि एतेहियेव पवत्तती’’ति तीसु कालेसु कङ्खं वितरित्वा अनुक्कमेन पटिपज्जमानो अरहत्तं पापुणाति। एवं वित्थारतोपि छधातुवसेन अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं।
चक्खु फस्सायतनन्ति सुवण्णादीनं सुवण्णादिआकरो विय द्वे चक्खुविञ्ञाणानि द्वे सम्पटिच्छनानि तीणि सन्तीरणानीति इमेहि सत्तहि विञ्ञाणेहि सहजातानं सत्तन्नं फस्सानं समुट्ठानट्ठेन आकरोति आयतनं। सोतं फस्सायतनन्तिआदीसुपि एसेव नयो। मनो फस्सायतनन्ति एत्थ पन द्वावीसति विपाकफस्सा योजेतब्बा। इति हिदं छफस्सायतनानं वसेन कम्मट्ठानं आगतं। तं सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतब्बं। सङ्खेपतो ताव – एत्थ हि पुरिमानि पञ्च आयतनानि उपादारूपं, तेसु दिट्ठेसु अवसेसं उपादारूपं दिट्ठमेव होति। छट्ठं आयतनं चित्तं, तं विञ्ञाणक्खन्धो होति, तेन सहजाता वेदनादयो सेसा तयो अरूपक्खन्धाति हेट्ठा वुत्तनयेनेव सङ्खेपतो च वित्थारतो च अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं।
चक्खुना रूपं दिस्वाति चक्खुविञ्ञाणेन रूपं पस्सित्वा। सोमनस्सट्ठानियन्ति सोमनस्सस्स कारणभूतं। उपविचरतीति तत्थ मनं चारेन्तो उपविचरति। सेसपदेसुपि एसेव नयो । एत्थ च इट्ठं वा होतु अनिट्ठं वा, यं रूपं दिस्वा सोमनस्सं उप्पज्जति, तं सोमनस्सट्ठानियं नाम। यं दिस्वा दोमनस्सं उप्पज्जति, तं दोमनस्सट्ठानियं नाम। यं दिस्वा उपेक्खा उप्पज्जति, तं उपेक्खाट्ठानियं नामाति वेदितब्बं। सद्दादीसुपि एसेव नयो। इति इदं सङ्खेपतो कम्मट्ठानं आगतं। तं खो पनेतं सङ्खेपतो आगतट्ठाने सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतुं वट्टति। वित्थारतो आगतट्ठाने सङ्खेपतो कथेतुं न वट्टति। इमस्मिं पन तित्थायतनसुत्ते इदं सङ्खेपतो अट्ठारसमनोपविचारवसेन कम्मट्ठानं आगतं। तं सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि कथेतुं वट्टति।
तत्थ सङ्खेपतो ताव – चक्खु सोतं घानं जिव्हा कायो, रूपं सद्दो गन्धो रसोति इमानि नव उपादारूपानि, तेसु दिट्ठेसु सेसं उपादारूपं दिट्ठमेव होति। फोट्ठब्बं तीणि महाभूतानि, तेहि दिट्ठेहि चतुत्थं दिट्ठमेव होति। मनो विञ्ञाणक्खन्धो, तेन सहजाता वेदनादयो तयो अरूपक्खन्धाति हेट्ठा वुत्तनयेनेव सङ्खेपतो च वित्थारतो च अरहत्तसम्पापकं कम्मट्ठानं वेदितब्बं।
अरियसच्चानीति अरियभावकरानि, अरियपटिविद्धानि वा सच्चानि। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं पदं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.५२९) पकासितं। छन्नं, भिक्खवे, धातूनन्ति इदं किमत्थं आरद्धं? सुखावबोधनत्थं। यस्स हि तथागतो द्वादसपदं पच्चयावट्टं कथेतुकामो होति, तस्स गब्भावक्कन्ति वट्टं दस्सेति। गब्भावक्कन्ति वट्टस्मिं हि दस्सिते कथेतुम्पि सुखं होति परं अवबोधे उतुम्पीति सुखावबोधनत्थं इदमारद्धन्ति वेदितब्बं। तत्थ छन्नं धातूनन्ति हेट्ठा वुत्तानंयेव पथवीधातुआदीनं। उपादायाति पटिच्च। एतेन पच्चयमत्तं दस्सेति। इदं वुत्तं होति ‘‘छधातुपच्चया गब्भस्सावक्कन्ति होती’’ति। कस्स छन्नं धातूनं पच्चयेन, किं मातु, उदाहु पितूति? न मातु न पितु, पटिसन्धिग्गण्हनकसत्तस्सेव पन छन्नं धातूनं पच्चयेन गब्भस्सावक्कन्ति नाम होति। गब्भो च नामेस निरयगब्भो तिरच्छानयोनिगब्भो पेत्तिविसयगब्भो मनुस्सगब्भो देवगब्भोति नानप्पकारो होति। इमस्मिं पन ठाने मनुस्सगब्भो अधिप्पेतो। अवक्कन्ति होतीति ओक्कन्ति निब्बत्ति पातुभावो होति, कथं होतीति? तिण्णं सन्निपातेन। वुत्तञ्हेतं –
‘‘तिण्णं खो पन, भिक्खवे, सन्निपाता गब्भस्सावक्कन्ति होति। कतमेसं तिण्णं ? इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च न उतुनी होति, गन्धब्बो च न पच्चुपट्ठितो होति। नेव ताव गब्भस्सावक्कन्ति होति। इध मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च न पच्चुपट्ठितो होति, नेव ताव गब्भस्सावक्कन्ति होति। यतो च खो, भिक्खवे, मातापितरो च सन्निपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धब्बो च पच्चुपट्ठितो होति। एवं तिण्णं सन्निपाता गब्भस्सावक्कन्ति होती’’ति (म॰ नि॰ १.४०८)।
ओक्कन्तियासति नामरूपन्ति ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति वुत्तट्ठाने वत्थुदसकं कायदसकं भावदसकं तयो अरूपिनो खन्धाति तेत्तिंस धम्मा गहिता, इमस्मिं पन ‘‘ओक्कन्तिया सति नामरूप’’न्ति वुत्तट्ठाने विञ्ञाणक्खन्धम्पि पक्खिपित्वा गब्भसेय्यकानं पटिसन्धिक्खणे चतुत्तिंस धम्मा गहिताति वेदितब्बा। नामरूपपच्चया सळायतनन्तिआदीहि यथेव ओक्कन्तिया सति नामरूपपातुभावो दस्सितो, एवं नामरूपे सति सळायतनपातुभावो, सळायतने सति फस्सपातुभावो, फस्से सति वेदनापातुभावो दस्सितो।
वेदियमानस्साति एत्थ वेदनं अनुभवन्तोपि वेदियमानोति वुच्चति जानन्तोपि। ‘‘वेदियामहं, भन्ते, वेदियतीति मं सङ्घो धारेतू’’ति (चूळव॰ अट्ठ॰ १०२) एत्थ हि अनुभवन्तो वेदियमानो नाम, ‘‘सुखं वेदनं वेदियमानो सुखं वेदनं वेदियामीति पजानाती’’ति (म॰ नि॰ १.११३; दी॰ नि॰ २.३८०; विभ॰ ३६३) एत्थ जानन्तो। इधापि जानन्तोव अधिप्पेतो। इदं दुक्खन्ति पञ्ञपेमीति एवं जानन्तस्स सत्तस्स ‘‘इदं दुक्खं एत्तकं दुक्खं, नत्थि इतो उद्धं दुक्ख’’न्ति पञ्ञपेमि बोधेमि जानापेमि। अयं दुक्खसमुदयोतिआदीसुपि एसेव नयो।
तत्थ दुक्खादीसु अयं सन्निट्ठानकथा – ठपेत्वा हि तण्हं तेभूमका पञ्चक्खन्धा दुक्खं नाम, तस्सेव पभाविका पुब्बतण्हा दुक्खसमुदयो नाम, तेसं द्विन्नम्पि सच्चानं अनुप्पत्तिनिरोधो दुक्खनिरोधो नाम, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा नाम। इति भगवा ओक्कन्तिया सति नामरूपन्ति कथेन्तोपि वेदियमानस्स जानमानस्सेव कथेसि, नामरूपपच्चया सळायतनन्ति कथेन्तोपि, सळायतनपच्चया फस्सोति कथेन्तोपि, फस्सपच्चया वेदनाति कथेन्तोपि, वेदियमानस्स खो पनाहं, भिक्खवे, इदं दुक्खन्ति पञ्ञपेमीति कथेन्तोपि , अयं दुक्खसमुदयोति, अयं दुक्खनिरोधोति, अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदाति पञ्ञपेमीति कथेन्तोपि वेदियमानस्स जानमानस्सेव कथेसि।
इदानि तानि पटिपाटिया ठपितानि सच्चानि वित्थारेन्तो कतमञ्च, भिक्खवेतिआदिमाह। तं सब्बं सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.५३७) वित्थारितमेव। तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अयं पन विसेसो – तत्थ ‘‘दुक्खसमुदयं अरियसच्चं यायं तण्हा पोनोब्भविका’’ति (म॰ नि॰ १.१३३; दी॰ नि॰ २.४००; विभ॰ २०३) इमाय तन्तिया आगतं, इध ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति पच्चयाकारवसेन। तत्थ च दुक्खनिरोधं अरियसच्चं ‘‘यो तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो’’ति (म॰ नि॰ १.१३४; दी॰ नि॰ २.४०१; विभ॰ २०४) इमाय तन्तिया आगतं, इध ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा’’ति पच्चयाकारनिरोधवसेन।
तत्थ असेसविरागनिरोधाति असेसविरागेन च असेसनिरोधेन च। उभयम्पेतं अञ्ञमञ्ञवेवचनमेव। सङ्खारनिरोधोति सङ्खारानं अनुप्पत्तिनिरोधो होति। सेसपदेसुपि एसेव नयो। इमेहि पन पदेहि यं आगम्म अविज्जादयो निरुज्झन्ति, अत्थतो तं निब्बानं दीपितं होति। निब्बानञ्हि अविज्जानिरोधोतिपि सङ्खारनिरोधोतिपि एवं तेसं तेसं धम्मानं निरोधनामेन कथीयति। केवलस्साति सकलस्स। दुक्खक्खन्धस्साति वट्टदुक्खरासिस्स। निरोधो होतीति अप्पवत्ति होति। तत्थ यस्मा अविज्जादीनं निरोधो नाम खीणाकारोपि वुच्चति अरहत्तम्पि निब्बानम्पि, तस्मा इध खीणाकारदस्सनवसेन द्वादससु ठानेसु अरहत्तं, द्वादससुयेव निब्बानं कथितन्ति वेदितब्बं। इदं वुच्चतीति एत्थ निब्बानमेव सन्धाय इदन्ति वुत्तं। अट्ठङ्गिकोति न अट्ठहि अङ्गेहि विनिमुत्तो अञ्ञो मग्गो नाम अत्थि। यथा पन पञ्चङ्गिकं तूरियन्ति वुत्ते पञ्चङ्गमत्तमेव तूरियन्ति वुत्तं होति, एवमिधापि अट्ठङ्गिकमत्तमेव मग्गो होतीति वेदितब्बो। अनिग्गहितोति न निग्गहितो। निग्गण्हन्तो हि हापेत्वा वा दस्सेति वड्ढेत्वा वा तं परिवत्तेत्वा वा। तत्थ यस्मा चत्तारि अरियसच्चानि ‘‘न इमानि चत्तारि, द्वे वा तीणि वा’’ति एवं हापेत्वापि ‘‘पञ्च वा छ वा’’ति एवं वड्ढेत्वापि ‘‘न इमानि चत्तारि अरियसच्चानि, अञ्ञानेव चत्तारि अरियसच्चानी’’ति दस्सेतुं न सक्का। तस्मा अयं धम्मो अनिग्गहितो नाम। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
२. भयसुत्तवण्णना
६३.दुतिये अमातापुत्तिकानीति माता च पुत्तो च मातापुत्तं, परित्तातुं समत्थभावेन नत्थि एत्थ मातापुत्तन्ति अमातापुत्तिकानि। यन्ति यस्मिं समये। तत्थ मातापि पुत्तं नप्पटिलभतीति तस्मिं अग्गिभये उप्पन्ने मातापि पुत्तं पस्सितुं न लभति, पुत्तोपि मातरं पस्सितुं न लभतीति अत्थो। भयं होतीति चित्तुत्रासभयं होति। अटविसङ्कोपोति अटविया सङ्कोपो। अटवीति चेत्थ अटविवासिनो चोरा वेदितब्बा। यदा हि ते अटवितो जनपदं ओतरित्वा गामनिगमराजधानियो पहरित्वा विलुम्पन्ति, तदा अटविसङ्कोपो नाम होति, तं सन्धायेतं वुत्तं। चक्कसमारूळ्हाति एत्थ इरियापथचक्कम्पि वट्टति यानचक्कम्पि। भयस्मिं हि सम्पत्ते येसं यानकानि अत्थि, ते अत्तनो परिक्खारभण्डं तेसु आरोपेत्वा पलायन्ति। येसं नत्थि , ते काजेन वा आदाय सीसेन वा उक्खिपित्वा पलायन्तियेव। ते चक्कसमारूळ्हा नाम होन्ति। परियायन्तीति इतो चितो च गच्छन्ति। कदाचीति किस्मिञ्चिदेव काले। करहचीति तस्सेव वेवचनं। मातापि पुत्तं पटिलभतीति आगच्छन्तं वा गच्छन्तं वा एकस्मिं ठाने निलीनं वा पस्सितुं लभति। उदकवाहकोति नदीपूरो। मातापि पुत्तं पटिलभतीति कुल्ले वा उळुम्पे वा मत्तिकाभाजने वा दारुक्खण्डे वा लग्गं वुय्हमानं पस्सितुं पटिलभति, सोत्थिना वा पुन उत्तरित्वा गामे वा अरञ्ञे वा ठितं पस्सितुं लभतीति।
एवं परियायतो अमातापुत्तिकानि भयानि दस्सेत्वा इदानि निप्परियायेन दस्सेन्तो तीणिमानीतिआदिमाह। तत्थ जराभयन्ति जरं पटिच्च उप्पज्जनकभयं। इतरेसुपि एसेव नयो। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘जरं पटिच्च उप्पज्जति भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो। ब्याधिं पटिच्च, मरणं पटिच्च उप्पज्जति भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो’’ति (विभ॰ ९२१)। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
३. वेनागपुरसुत्तवण्णना
६४.ततिये कोसलेसूति एवंनामके जनपदे। चारिकं चरमानोति अद्धानगमनं गच्छन्तो। चारिका च नामेसा भगवतो दुविधा होति तुरितचारिका च अतुरितचारिका चाति। तत्थ दूरेपि बोधनेय्यपुग्गलं दिस्वा तस्स बोधनत्थाय सहसा गमनं तुरितचारिका नाम । सा महाकस्सपपच्चुग्गमनादीसु दट्ठब्बा। यं पन गामनिगमपटिपाटिया देवसिकं योजनअद्धयोजनवसेन पिण्डपातचरियादीहि लोकं अनुग्गण्हन्तस्स गमनं, अयं अतुरितचारिका नाम। इमं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘चारिकं चरमानो’’ति। वित्थारेन पन चारिकाकथा सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय अम्बट्ठसुत्तवण्णनायं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२५४) वुत्ता। ब्राह्मणगामोति ब्राह्मणानं समोसरणगामोपि ब्राह्मणगामोति वुच्चति, ब्राह्मणानं भोगगामोपि। इध समोसरणगामो ब्राह्मणवसनगामोति अधिप्पेतो। तदवसरीति तत्थ अवसरि, सम्पत्तोति अत्थो। विहारो पनेत्थ अनियामितो। तस्मा तस्स अविदूरे बुद्धानं अनुच्छविको एको वनसण्डो अत्थि, सत्था तं वनसण्डं गतोति वेदितब्बो।
अस्सोसुन्ति सुणिंसु उपलभिंसु, सोतद्वारसम्पत्तवचननिग्घोसानुसारेन जानिंसु। खोति अवधारणत्थे, पदपूरणमत्ते वा निपातो। तत्थ अवधारणत्थेन ‘‘अस्सोसुं एव, न तेसं कोचि सवनन्तरायो अहोसी’’ति अयमत्थो वेदितब्बो। पदपूरणेन ब्यञ्जनसिलिट्ठतामत्तमेव।
इदानि यमत्थं अस्सोसुं, तं पकासेतुं समणो खलु, भो, गोतमोतिआदि वुत्तं। तत्थ समितपापत्ता समणोति वेदितब्बो। खलूति अनुस्सवत्थे निपातो। भोति तेसं अञ्ञमञ्ञं आलपनमत्तं। गोतमोति भगवतो गोत्तवसेन परिदीपनं, तस्मा ‘‘समणो खलु, भो, गोतमो’’ति एत्थ समणो किर, भो, गोतमगोत्तोति एवमत्थो दट्ठब्बो। सक्यपुत्तोति इदं पन भगवतो उच्चाकुलपरिदीपनं। सक्यकुला पब्बजितोति सद्धापब्बजितभावपरिदीपनं, केनचि पारिजुञ्ञेन अनभिभूतो अपरिक्खीणंयेव तं कुलं पहाय सद्धाय पब्बजितोति वुत्तं होति। तं खो पनाति इत्थम्भूताख्यानत्थे उपयोगवचनं, तस्स खो पन भोतो गोतमस्साति अत्थो। कल्याणोति कल्याणगुणसमन्नागतो, सेट्ठोति वुत्तं होति। कित्तिसद्दोति कित्तियेव, थुतिघोसो वा। अब्भुग्गतोति सदेवकं लोकं अज्झोत्थरित्वा उग्गतो। किन्ति? इतिपि सो भगवा…पे॰… बुद्धो भगवाति। तत्रायं पदसम्बन्धो – सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे॰… इतिपि भगवाति। इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति।
तत्थ ‘‘आरकत्ता, अरीनं अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावाति इमेहि कारणेहि सो भगवा अरहन्ति वेदितब्बो’’तिआदिना नयेन मातिकं निक्खिपित्वा सब्बानेव एतानि पदानि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१२५-१२७) बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानीति ततो नेसं वित्थारो गहेतब्बो।
सोइमं लोकन्ति सो भवं गोतमो इमं लोकं, इदानि वत्तब्बं निदस्सेति। सदेवकन्ति सह देवेहि सदेवकं। एवं सह मारेन समारकं। सह ब्रह्मुना सब्रह्मकं। सह समणब्राह्मणेहि सस्समणब्राह्मणिं। पजातत्ता पजा, तं पजं। सह देवमनुस्सेहि सदेवमनुस्सं। तत्थ सदेवकवचनेन पञ्चकामावचरदेवग्गहणं वेदितब्बं, समारकवचनेन छट्ठकामावचरदेवग्गहणं, सब्रह्मकवचनेन ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणं, सस्समणब्राह्मणिवचनेन सासनस्स पच्चत्थिकपच्चामित्तसमणब्राह्मणग्गहणं, समितपापबाहितपापसमणब्राह्मणग्गहणञ्च, पजावचनेन सत्तलोकग्गहणं, सदेवमनुस्सवचनेन सम्मुतिदेवअवसेसमनुस्सग्गहणं। एवमेत्थ तीहि पदेहि ओकासलोकेन सद्धिं सत्तलोको, द्वीहि पजावसेन सत्तलोकोव गहितोति वेदितब्बो।
४. सरभसुत्तवण्णना
६५.चतुत्थे राजगहेति एवंनामके नगरे। गिज्झकूटे पब्बतेति गिज्झसदिसानिस्स कूटानि, गिज्झा वा तस्स कूटेसु वसन्तीति गिज्झकूटो, तस्मिं गिज्झकूटे पब्बते। एतेनस्स राजगहं गोचरगामं कत्वा विहरन्तस्स वसनट्ठानं दस्सितं। गिज्झकूटस्मिञ्हि तथागतं उद्दिस्स विहारो कारितो, गिज्झकूटविहारोत्वेवस्स नामं। तत्थायं तस्मिं समये विहरतीति। सरभो नाम परिब्बाजको अचिरपक्कन्तो होतीति सरभोति एवंनामको परिब्बाजको इमस्मिं सासने पब्बजित्वा नचिरस्सेव पक्कन्तो होति, अधुना विब्भन्तोति अत्थो। सम्मासम्बुद्धे हि लोके उप्पन्ने तित्थिया नट्ठलाभसक्कारा अहेसुं, तिण्णं रतनानं महालाभसक्कारो उप्पज्जि। यथाह –
‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं। अञ्ञतित्थिया पन परिब्बाजका असक्कता होन्ति अगरुकता अमानिता अपूजिता न लाभिनो चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान’’न्ति (उदा॰१४; सं॰नि॰१.२.७०)।
ते एवं परिहीनलाभसक्कारा पञ्चसतमत्ता एकस्मिं परिब्बाजकारामे सन्निपतित्वा सम्मन्तयिंसु – ‘‘भो, मयं समणस्स गोतमस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय हतलाभसक्कारा जाता, समणस्स गोतमस्स सावकानञ्चस्स एकं अवण्णं उपधारेथ, अवण्णं पत्थरित्वा एतस्स सासनं गरहित्वा अम्हाकं लाभसक्कारं उप्पादेस्सामा’’ति। ते वज्जं ओलोकेन्ता – ‘‘तीसु द्वारेसु आजीवे चाति चतूसुपि ठानेसु समणस्स गोतमस्स वज्जं पस्सितुं न सक्का, इमानि चत्तारि ठानानि मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ ओलोकेथा’’ति आहंसु। अथ नेसं अन्तरे एको एवमाह – ‘‘अहं अञ्ञं न पस्सामि, इमे अन्वड्ढमासं सन्निपतित्वा द्वारवातपानानि पिधाय सामणेरानम्पि पवेसनं न देन्ति। जीवितसदिसापि उपट्ठाका दट्ठुं न लभन्ति, आवट्टनिमायं ओसारेत्वा ओसारेत्वा जनं आवट्टेत्वा आवट्टेत्वा खादन्ति। सचे तं मयं आहरितुं सक्खिस्साम, एवं नो लाभसक्कारउळारो भविस्सती’’ति। अपरोपि एवमेव वदन्तो उट्ठासि। सब्बे एकवादा अहेसुं। ततो आहंसु – ‘‘यो तं आहरितुं सक्खिस्सति, तं मयं अम्हाकं समये जेट्ठकं करिस्सामा’’ति।
ततो कोटितो पट्ठाय ‘‘त्वं सक्खिस्ससि, त्वं सक्खिस्ससी’’ति पुच्छित्वा ‘‘अहं न सक्खिस्सामि, अहं न सक्खिस्सामी’’ति बहूहि वुत्ते सरभं पुच्छिंसु – ‘‘त्वं सक्खिस्ससि आचरिया’’ति। सो आह – ‘‘अगरु एतं आहरितुं, सचे तुम्हे अत्तनो कथाय ठत्वा मं जेट्ठकं करिस्सथा’’ति। अगरु एतमाचरिय आहर, त्वं कतोयेवासि अम्हेहि जेट्ठकोति। सो आह – ‘‘तं आहरन्तेन थेनेत्वा वा विलुम्पित्वा वा आहरितुं न सक्का, समणस्स पन गोतमस्स सावकसदिसेन हुत्वा तस्स सावके वन्दित्वा वत्तपटिवत्तं कत्वा तेसं पत्ते भत्तं भुञ्जित्वा आहरितुं सक्का। रुच्चति वो एतस्स एत्तकस्स किरिया’’ति। यंकिञ्चि कत्वा आहरित्वा च नो देहीति। तेन हि मं दिस्वा अपस्सन्ता विय भवेय्याथाति परिब्बाजकानं सञ्ञं दत्वा दुतियदिवसे पातोव उट्ठाय गिज्झकूटमहाविहारं गन्त्वा दिट्ठदिट्ठानं भिक्खूनं पञ्चपतिट्ठितेन पादे वन्दि। भिक्खू आहंसु – ‘‘अञ्ञे परिब्बाजका चण्डा फरुसा, अयं पन सद्धो भविस्सति पसन्नो’’ति। भन्ते, तुम्हे ञत्वा युत्तट्ठानस्मिंयेव पब्बजिता, मयं पन अनुपधारेत्वा अतित्थेनेव पक्खन्ता अनिय्यानिकमग्गे विचरामाति। सो एवं वत्वा दिट्ठे दिट्ठे भिक्खू पुनप्पुनं वन्दति, न्हानोदकादीनि पटियादेति, दन्तकट्ठं कप्पियं करोति, पादे धोवति मक्खेति, अतिरेकभत्तं लभित्वा भुञ्जति।
५. केसमुत्तिसुत्तवण्णना
६६.पञ्चमे कालामानं निगमोति कालामा नाम खत्तिया, तेसं निगमो। केसमुत्तियाति केसमुत्तनिगमवासिनो। उपसङ्कमिंसूति सप्पिनवनीतादिभेसज्जानि चेव अट्ठविधपानकानि च गाहापेत्वा उपसङ्कमिंसु। सकंयेव वादं दीपेन्तीति अत्तनोयेव लद्धिं कथेन्ति। जोतेन्तीति पकासेन्ति। खुंसेन्तीति घट्टेन्ति। वम्भेन्तीति अवजानन्ति। परिभवन्तीति लामकं करोन्ति। ओमक्खिं करोन्तीति उक्खित्तकं करोन्ति, उक्खिपित्वा छड्डेन्ति। अपरेपि, भन्तेति सो किर अटविमुखे गामो, तस्मा तत्थ अटविं अतिक्कन्ता च अतिक्कमितुकामा च वासं कप्पेन्ति। तेसुपि पठमं आगता अत्तनो लद्धिं दीपेत्वा पक्कमिंसु, पच्छा आगता ‘‘किं ते जानन्ति, अम्हाकं अन्तेवासिका ते, अम्हाकं सन्तिके किञ्चि किञ्चि सिप्पं उग्गण्हिंसू’’ति अत्तनो लद्धिं दीपेत्वा पक्कमिंसु। कालामा एकलद्धियम्पि सण्ठहितुं न सक्खिंसु। ते एतमत्थं दीपेत्वा भगवतो एवमारोचेत्वा तेसं नो, भन्तेतिआदिमाहंसु। तत्थ होतेव कङ्खाति होतियेव कङ्खा। विचिकिच्छाति तस्सेव वेवचनं। अलन्ति युत्तं।
माअनुस्सवेनाति अनुस्सवकथायपि मा गण्हित्थ। मा परम्परायाति परम्परकथायपि मा गण्हित्थ। मा इतिकिरायाति एवं किर एतन्ति मा गण्हित्थ। मा पिटकसम्पदानेनाति अम्हाकं पिटकतन्तिया सद्धिं समेतीति मा गण्हित्थ। मा तक्कहेतूति तक्कग्गाहेनपि मा गण्हित्थ। मा नयहेतूति नयग्गाहेनपि मा गण्हित्थ। मा आकारपरिवितक्केनाति सुन्दरमिदं कारणन्ति एवं कारणपरिवितक्केनपि मा गण्हित्थ। मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तियाति अम्हाकं निज्झायित्वा खमित्वा गहितदिट्ठिया सद्धिं समेतीतिपि मा गण्हित्थ। मा भब्बरूपतायाति अयं भिक्खु भब्बरूपो, इमस्स कथं गहेतुं युत्तन्तिपि मा गण्हित्थ। मा समणो नो गरूति अयं समणो अम्हाकं गरु, इमस्स कथं गहेतुं युत्तन्तिपि मा गण्हित्थ। समत्ताति परिपुण्णा। समादिन्नाति गहिता परामट्ठा। यंस होतीति यं कारणं तस्स पुग्गलस्स होति। अलोभादयो लोभादिपटिपक्खवसेन वेदितब्बा। विगताभिज्झोतिआदीहि मेत्ताय पुब्बभागो कथितो।
इदानि मेत्तादिकं कम्मट्ठानं कथेन्तो मेत्तासहगतेनातिआदिमाह। तत्थ कम्मट्ठानकथाय वा भावनानये वा पाळिवण्णनाय वा यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.२४०) वुत्तमेव। एवं अवेरचित्तोति एवं अकुसलवेरस्स च पुग्गलवेरिनो च नत्थिताय अवेरचित्तो। अब्याबज्झचित्तोति कोधचित्तस्स अभावेन निद्दुक्खचित्तो। असंकिलिट्ठचित्तोति किलेसस्स नत्थिताय असंकिलिट्ठचित्तो। विसुद्धचित्तोति किलेसमलाभावेन विसुद्धचित्तो होतीति अत्थो। तस्साति तस्स एवरूपस्स अरियसावकस्स। अस्सासाति अवस्सया पतिट्ठा। सचे खो पन अत्थि परो लोकोति यदि इमम्हा लोका परलोको नाम अत्थि। अथाहं कायस्स भेदा परम्मरणा…पे॰… उपपज्जिस्सामीति अत्थेतं कारणं, येनाहं कायस्स भेदा परम्मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिस्सामीति एवं सब्बत्थ नयो वेदितब्बो। अनीघन्ति निद्दुक्खं। सुखिन्ति सुखितं। उभयेनेव विसुद्धं अत्तानं समनुपस्सामीति यञ्च पापं न करोमि, यञ्च करोतोपि न करीयति, इमिना उभयेनापि विसुद्धं अत्तानं समनुपस्सामि। सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति।
६. साळ्हसुत्तवण्णना
६७.छट्ठे मिगारनत्ताति मिगारसेट्ठिनो नत्ता। सेखुनियनत्ताति सेखुनियसेट्ठिनो नत्ता। उपसङ्कमिंसूति भुत्तपातरासा दासकम्मकरपरिवुता उपसङ्कमिंसु। तेसं किर पुरेभत्ते पुब्बण्हसमयेयेव गेहे एको पञ्हो समुट्ठितो, तं पन कथेतुं ओकासो नाहोसि। ते ‘‘तं पञ्हं सोस्सामा’’ति थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा तुण्ही निसीदिंसु। थेरो ‘‘गामे तं समुट्ठितं पञ्हं सोतुं आगता भविस्सन्ती’’ति तेसं मनं ञत्वा तमेव पञ्हं आरभन्तो एथ तुम्हे साळ्हातिआदिमाह। तत्थ अत्थि लोभोति लुब्भनसभावो लोभो नाम अत्थीति पुच्छति। अभिज्झाति खो अहं साळ्हा एतमत्थं वदामीति एतं लोभसङ्खातं अत्थं अहं ‘‘अभिज्झा’’ति वदामि, ‘‘तण्हा’’ति वदामीति समुट्ठितपञ्हस्स अत्थं दीपेन्तो आह। एवं सब्बवारेसु नयो नेतब्बो।
सोएवं पजानातीति सो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ठितो अरियसावको समापत्तितो वुट्ठाय विपस्सनं आरभन्तो एवं पजानाति। अत्थि इदन्ति अत्थि दुक्खसच्चसङ्खातं खन्धपञ्चकं नामरूपवसेन परिच्छिन्दित्वा पजानन्तो एस ‘‘एवं पजानाति अत्थि इद’’न्ति वुत्तो। हीनन्ति समुदयसच्चं। पणीतन्ति मग्गसच्चं। इमस्स सञ्ञागतस्स उत्तरि निस्सरणन्ति इमस्स विपस्सनासञ्ञासङ्खातस्स सञ्ञागतस्स उत्तरि निस्सरणं नाम निब्बानं, तमत्थीति इमिना निरोधसच्चं दस्सेति। विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणन्ति एकूनवीसतिविधं पच्चवेक्खणञाणं कथितं। अहु पुब्बे लोभोति पुब्बे मे लोभो अहोसि। तदहु अकुसलन्ति तं अकुसलं नाम अहोसि, तदा वा अकुसलं नाम अहोसि। इच्चेतं कुसलन्ति इति एतं कुसलं, तस्सेव अकुसलस्स नत्थिभावं कुसलं खेमन्ति सन्धाय वदति। निच्छातोति नित्तण्हो। निब्बुतोति अब्भन्तरे सन्तापकरानं किलेसानं अभावेन निब्बुतो। सीतिभूतोति सीतलीभूतो। सुखप्पटिसंवेदीति कायिकचेतसिकस्स सुखस्स पटिसंवेदिता। ब्रह्मभूतेनाति सेट्ठभूतेन। सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति।
७. कथावत्थुसुत्तवण्णना
६८.सत्तमे कथावत्थूनीति कथाकारणानि, कथाय भूमियो पतिट्ठायोति अत्थो। अतीतं वा, भिक्खवे, अद्धानन्ति अतीतमद्धानं नाम कालोपि वट्टति खन्धापि। अनागतपच्चुप्पन्नेसुपि एसेव नयो। तत्थ अतीते कस्सपो नाम सम्मासम्बुद्धो अहोसि, तस्स किकी नाम कासिकराजा अग्गुपट्ठाको अहोसि, वीसति वस्ससहस्सानि आयु अहोसीति इमिना नयेन कथेन्तो अतीतं आरब्भ कथं कथेति नाम। अनागते मेत्तेय्यो नाम बुद्धो भविस्सति, तस्स सङ्खो नाम राजा अग्गुपट्ठाको भविस्सति, असीति वस्ससहस्सानि आयु भविस्सतीति इमिना नयेन कथेन्तो अनागतं आरब्भ कथं कथेति नाम। एतरहि असुको नाम राजा धम्मिकोति इमिना नयेन कथेन्तो पच्चुप्पन्नं आरब्भ कथं कथेति नाम।
कथासम्पयोगेनाति कथासमागमेन। कच्छोति कथेतुं युत्तो। अकच्छोति कथेतुं न युत्तो। एकंसब्याकरणीयं पञ्हन्तिआदीसु, ‘‘चक्खु, अनिच्च’’न्ति पुट्ठेन, ‘‘आम, अनिच्च’’न्ति एकंसेनेव ब्याकातब्बं। एसेव नयो सोतादीसु। अयं एकंसब्याकरणीयो पञ्हो। ‘‘अनिच्चं नाम चक्खू’’ति पुट्ठेन पन ‘‘न चक्खुमेव, सोतम्पि अनिच्चं, घानम्पि अनिच्च’’न्ति एवं विभजित्वा ब्याकातब्बं। अयं विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो। ‘‘यथा चक्खु, तथा सोतं। यथा सोतं, तथा चक्खू’’ति पुट्ठेन ‘‘केनट्ठेन पुच्छसी’’ति पटिपुच्छित्वा ‘‘दस्सनट्ठेन पुच्छामी’’ति वुत्ते ‘‘न ही’’ति ब्याकातब्बं। ‘‘अनिच्चट्ठेन पुच्छामी’’ति वुत्ते, ‘‘आमा’’ति ब्याकातब्बं। अयं पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो। ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्तिआदीनि पुट्ठेन पन ‘‘अब्याकतमेतं भगवता’’ति ठपेतब्बो, एस पञ्हो न ब्याकातब्बो। अयं ठपनीयो पञ्हो।
ठानाठाने न सण्ठातीति कारणाकारणे न सण्ठाति। तत्रायं नयो – सस्सतवादी युत्तेन कारणेन पहोति उच्छेदवादिं निग्गहेतुं, उच्छेदवादी तेन निग्गय्हमानो ‘‘किं पनाहं उच्छेदं वदामी’’ति सस्सतवादिभावमेव दीपेति, अत्तनो वादे पतिट्ठातुं न सक्कोति। एवं उच्छेदवादिम्हि पहोन्ते सस्सतवादी, पुग्गलवादिम्हि पहोन्ते सुञ्ञतवादी, सुञ्ञतवादिम्हि पहोन्ते पुग्गलवादीति एवं ठानाठाने न सण्ठाति नाम।
परिकप्पेन सण्ठातीति इदं पञ्हपुच्छनेपि पञ्हकथनेपि लब्भति। कथं? एकच्चो हि ‘‘पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति कण्ठं सोधेति, सो इतरेन ‘‘इदं नाम त्वं पुच्छिस्ससी’’ति वुत्तो ञातभावं ञत्वा ‘‘न एतं, अञ्ञं पुच्छिस्सामी’’ति वदति। पञ्हं पुट्ठोपि ‘‘पञ्हं कथेस्सामी’’ति हनुं संसोधेति, सो इतरेन ‘‘इदं नाम कथेस्ससी’’ति वुत्तो ञातभावं ञत्वा ‘‘न एतं, अञ्ञं कथेस्सामी’’ति वदति। एवं परिकप्पे न सण्ठाति नाम।
अञ्ञातवादे न सण्ठातीति अञ्ञातवादे जानितवादे न सण्ठाति। कथं? एकच्चो पञ्हं पुच्छति, तं इतरो ‘‘मनापो तया पञ्हो पुच्छितो, कहं ते एस उग्गहितो’’ति वदति। इतरो पुच्छितब्बनियामेनेव पञ्हं पुच्छित्वापि तस्स कथाय ‘‘अपञ्हं नु खो पुच्छित’’न्ति विमतिं करोति। अपरो पञ्हं पुट्ठो कथेति, तमञ्ञो ‘‘सुट्ठु ते पञ्हो कथितो, कत्थ ते उग्गहितो, पञ्हं कथेन्तेन नाम एवं कथेतब्बो’’ति वदति। इतरो कथेतब्बनियामेनेव पञ्हं कथेत्वापि तस्स कथाय ‘‘अपञ्हो नु खो मया कथितो’’ति विमतिं करोति।
८. अञ्ञतित्थियसुत्तवण्णना
६९.अट्ठमे भगवंमूलकाति भगवा मूलं एतेसन्ति भगवंमूलका। इदं वुत्तं होति – इमे, भन्ते, अम्हाकं धम्मा पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता, तस्मिं परिनिब्बुते एकं बुद्धन्तरं अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा इमे धम्मे उप्पादेतुं समत्थो नाम नाहोसि, भगवतो पन नो इमे धम्मा उप्पादिता। भगवन्तञ्हि निस्साय मयं इमे धम्मे आजानाम पटिविज्झामाति एवं भगवंमूलका नो, भन्ते, धम्माति। भगवंनेत्तिकाति भगवा धम्मानं नेता विनेता अनुनेता यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गहेत्वाव दस्सेताति धम्मा भगवंनेत्तिका नाम होन्ति। भगवंपटिसरणाति चतुभूमकधम्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आपाथं आगच्छमाना भगवति पटिसरन्ति नामाति भगवंपटिसरणा। पटिसरन्तीति ओसरन्ति समोसरन्ति। अपिच महाबोधिमण्डे निसिन्नस्स भगवतो पटिवेधवसेन फस्सो आगच्छति – ‘‘अहं भगवा किन्नामो’’ति। त्वं फुसनट्ठेन फस्सो नाम। वेदना, सञ्ञा, सङ्खारा, विञ्ञाणं आगच्छति – ‘‘अहं भगवा किन्नाम’’न्ति। त्वं विजाननट्ठेन विञ्ञाणं नामाति। एवं चतुभूमकधम्मानं यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गण्हन्तो भगवा धम्मे पटिसरतीति भगवंपटिसरणा। भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतोव एतस्स भासितस्स अत्थो उपट्ठातु, तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो।
रागोखोति रज्जनवसेन पवत्तरागो। अप्पसावज्जोति लोकवज्जवसेनपि विपाकवज्जवसेनपीति द्वीहिपि वज्जेहि अप्पसावज्जो, अप्पदोसोति अत्थो। कथं? मातापितरो हि भातिभगिनिआदयो च पुत्तभातिकानं आवाहविवाहमङ्गलं नाम कारेन्ति। एवं तावेसो लोकवज्जवसेन अप्पसावज्जो। सदारसन्तोसमूलिका पन अपाये पटिसन्धि नाम न होतीति एवं विपाकवज्जवसेन अप्पसावज्जो। दन्धविरागीति विरज्जमानो पनेस सणिकं विरज्जति, न सीघं मुच्चति। तेलमसिरागो विय चिरं अनुबन्धति, द्वे तीणि भवन्तरानि गन्त्वापि नापगच्छतीति दन्धविरागी।
तत्रिदं वत्थु – एको किर पुरिसो भातु जायाय मिच्छाचारं चरति। तस्सापि इत्थिया अत्तनो सामिकतो सोयेव पियतरो अहोसि। सा तमाह – ‘‘इमस्मिं कारणे पाकटे जाते महती गरहा भविस्सति, तव भातिकं घातेही’’ति। सो ‘‘नस्स, वसलि, मा एवं पुन अवचा’’ति अपसादेसि। सा तुण्ही हुत्वा कतिपाहच्चयेन पुन कथेसि, तस्स चित्तं द्वज्झभावं अगमासि। ततो ततियवारं कथितो ‘‘किन्ति कत्वा ओकासं लभिस्सामी’’ति आह। अथस्स सा उपायं कथेन्ती ‘‘त्वं मया वुत्तमेव करोहि, असुकट्ठाने महाककुधसमीपे तित्थं अत्थि, तत्थ तिखिणं दण्डकवासिं गहेत्वा तिट्ठाही’’ति। सो तथा अकासि। जेट्ठभातापिस्स अरञ्ञे कम्मं कत्वा घरं आगतो। सा तस्मिं मुदुचित्ता विय हुत्वा ‘‘एहि सामि , सीसे ते ओलिखिस्सामी’’ति ओलिखन्ती ‘‘उपक्किलिट्ठं ते सीस’’न्ति आमलकपिण्डं दत्वा ‘‘गच्छ असुकट्ठाने सीसं धोवित्वा आगच्छाही’’ति पेसेसि। सो ताय वुत्ततित्थमेव गन्त्वा आमलककक्केन सीसं मक्खेत्वा उदकं ओरुय्ह ओनमित्वा सीसं धोवि। अथ नं इतरो रुक्खन्तरतो निक्खमित्वा खन्धट्ठिके पहरित्वा जीविता वोरोपेत्वा गेहं अगमासि।
इतरो भरियाय सिनेहं परिच्चजितुमसक्कोन्तो तस्मिंयेव गेहे महाधम्मनि हुत्वा निब्बत्ति। सो तस्सा ठितायपि निसिन्नायपि गन्त्वा सरीरे पतति। अथ नं सा ‘‘सोयेव अयं भविस्सती’’ति घातापेसि। सो पुन तस्सा सिनेहेन तस्मिंयेव गेहे कुक्कुरो हुत्वा निब्बत्ति। सो पदसा गमनकालतो पट्ठाय तस्सा पच्छतो पच्छतो चरति। अरञ्ञं गच्छन्तियापि सद्धिंयेव गच्छति। तं दिस्वा मनुस्सा ‘‘निक्खन्तो सुनखलुद्दको, कतरट्ठानं गमिस्सती’’ति उप्पण्डेन्ति। सा पुन तं घातापेसि।
९. अकुसलमूलसुत्तवण्णना
७०.नवमे अकुसलमूलानीति अकुसलानं मूलानि, अकुसलानि च तानि मूलानि चाति वा अकुसलमूलानि। यदपि, भिक्खवे, लोभोति योपि, भिक्खवे, लोभो। तदपिअकुसलमूलन्ति सोपि अकुसलमूलं। अकुसलमूलं वा सन्धाय इध तम्पीति अत्थो वट्टतियेव। एतेनुपायेन सब्बत्थ नयो नेतब्बो। अभिसङ्खरोतीति आयूहति सम्पिण्डेति रासिं करोति। असता दुक्खं उप्पादयतीति अभूतेन अविज्जमानेन यंकिञ्चि तस्स अभूतं दोसं वत्वा दुक्खं उप्पादेति। वधेन वातिआदि येनाकारेन दुक्खं उप्पादेति, तं दस्सेतुं वुत्तं। तत्थ जानियाति धनजानिया। पब्बाजनायाति गामतो वा रट्ठतो वा पब्बाजनीयकम्मेन । बलवम्हीति अहमस्मि बलवा। बलत्थो इतिपीति बलेन मे अत्थो इतिपि, बले वा ठितोम्हीतिपि वदति।
अकालवादीति कालस्मिं न वदति, अकालस्मिं वदति नाम। अभूतवादीति भूतं न वदति , अभूतं वदति नाम। अनत्थवादीति अत्थं न वदति, अनत्थं वदति नाम। अधम्मवादीति धम्मं न वदति, अधम्मं वदति नाम। अविनयवादीति विनयं न वदति, अविनयं वदति नाम।
तथा हायन्ति तथा हि अयं। न आतप्पं करोति तस्स निब्बेठनायाति तस्स अभूतस्स निब्बेठनत्थाय वीरियं न करोति। इतिपेतं अतच्छन्ति इमिनापि कारणेन एतं अतच्छं। इतरं तस्सेव वेवचनं।
दुग्गति पाटिकङ्खाति निरयादिका दुग्गति इच्छितब्बा, सा अस्स अवस्सभाविनी, तत्थानेन निब्बत्तितब्बन्ति अत्थो। उद्धस्तोति उपरि धंसितो। परियोनद्धोति समन्ता ओनद्धो। अनयं आपज्जतीति अवुड्ढिं आपज्जति। ब्यसनंआपज्जतीति विनासं आपज्जति। गिम्हकालस्मिञ्हि मालुवासिपाटिकाय फलिताय बीजानि उप्पतित्वा वटरुक्खादीनं मूले पतन्ति। तत्थ यस्स रुक्खस्स मूले तीसु दिसासु तीणि बीजानि पतितानि होन्ति, तस्मिं रुक्खे पावुस्सकेन मेघेन अभिवट्ठे तीहि बीजेहि तयो अङ्कुरा उट्ठहित्वा तं रुक्खं अल्लीयन्ति। ततो पट्ठाय रुक्खदेवतायो सकभावेन सण्ठातुं न सक्कोन्ति। तेपि अङ्कुरा वड्ढमाना लताभावं आपज्जित्वा तं रुक्खं अभिरुहित्वा सब्बविटपसाखापसाखा संसिब्बित्वा तं रुक्खं उपरि परियोनन्धन्ति। सो मालुवालताहि संसिब्बितो घनेहि महन्तेहि मालुवापत्तेहि सञ्छन्नो देवे वा वस्सन्ते वाते वा वायन्ते तत्थ तत्थ पलुज्जित्वा खाणुमत्तमेव अवसिस्सति। तं सन्धायेतं वुत्तं।
एवमेव खोति एत्थ पन इदं ओपम्मसंसन्दनं – सालादीसु अञ्ञतररुक्खो विय हि अयं सत्तो दट्ठब्बो, तिस्सो मालुवालता विय तीणि अकुसलमूलानि, याव रुक्खसाखा असम्पत्ता, ताव तासं लतानं उजुकं रुक्खारोहनं विय लोभादीनं द्वारं असम्पत्तकालो, साखानुसारेन गमनकालो विय द्वारवसेन गमनकालो, परियोनद्धकालो विय लोभादीहि परियुट्ठितकालो, खुद्दकसाखानं पलुज्जनकालो विय द्वारप्पत्तानं किलेसानं वसेन खुद्दानुखुद्दका आपत्तियो आपन्नकालो, महासाखानं पलुज्जनकालो विय गरुकापत्तिं आपन्नकालो, लतानुसारेन ओतिण्णेन उदकेन मूलेसु तिन्तेसु रुक्खस्स भूमियं पतनकालो विय कमेन चत्तारि पाराजिकानि आपज्जित्वा चतूसु अपायेसु निब्बत्तनकालो दट्ठब्बो।
१०. उपोसथसुत्तवण्णना
७१.दसमे तदहुपोसथेति तस्मिं अहु उपोसथे तं दिवसं उपोसथे, पन्नरसिकउपोसथदिवसेति वुत्तं होति। उपसङ्कमीति उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय गन्धमालादिहत्था उपसङ्कमि। हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो। दिवा दिवस्साति दिवसस्स दिवा नाम मज्झन्हो, इमस्मिं ठिते मज्झन्हिके कालेति अत्थो। कुतो नु त्वं आगच्छसीति किं करोन्ती विचरसीति पुच्छति। गोपालकुपोसथोति गोपालकेहि सद्धिं उपवसनउपोसथो। निगण्ठुपोसथोति निगण्ठानं उपवसनउपोसथो। अरियुपोसथोति अरियानं उपवसनउपोसथो। सेय्यथापि विसाखेति यथा नाम, विसाखे। सायन्हसमयेसामिकानं गावो निय्यातेत्वाति गोपालका हि देवसिकवेतनेन वा पञ्चाहदसाहअद्धमासमासछमाससंवच्छरपरिच्छेदेन वा गावो गहेत्वा रक्खन्ति। इध पन देवसिकवेतनेन रक्खन्तं सन्धायेतं वुत्तं – निय्यातेत्वाति पटिच्छापेत्वा ‘‘एता वो गावो’’ति दत्वा। इतिपटिसञ्चिक्खतीति अत्तनो गेहं गन्त्वा भुञ्जित्वा मञ्चे निपन्नो एवं पच्चवेक्खति। अभिज्झासहगतेनाति तण्हाय सम्पयुत्तेन। एवं खो, विसाखे, गोपालकुपोसथो होतीति अरियुपोसथोव अयं, अपरिसुद्धवितक्कताय पन गोपालकउपोसथट्ठाने ठितो। न महप्फलोति विपाकफलेन न महप्फलो। न महानिसंसोति विपाकानिसंसेन न महानिसंसो। न महाजुतिकोति विपाकोभासेन न महाओभासो। न महाविप्फारोति विपाकविप्फारस्स अमहन्तताय न महाविप्फारो।
समणजातिकाति समणायेव। परं योजनसतन्ति योजनसतं अतिक्कमित्वा ततो परं। तेसु दण्डं निक्खिपाहीति तेसु योजनसततो परभागेसु ठितेसु सत्तेसु दण्डं निक्खिप, निक्खित्तदण्डो होहि। नाहं क्वचनि कस्सचि किञ्चनतस्मिन्ति अहं कत्थचि कस्सचि परस्स किञ्चनतस्मिं न होमि। किञ्चनं वुच्चति पलिबोधो, पलिबोधो न होमीति वुत्तं होति। न च मम क्वचनि कत्थचि किञ्चनतत्थीति ममापि क्वचनि अन्तो वा बहिद्धा वा कत्थचि एकपरिक्खारेपि किञ्चनता नत्थि, पलिबोधो नत्थि, छिन्नपलिबोधोहमस्मीति वुत्तं होति। भोगेति मञ्चपीठयागुभत्तादयो। अदिन्नंयेव परिभुञ्जतीति पुनदिवसे मञ्चे निपज्जन्तोपि पीठे निसीदन्तोपि यागुं पिवन्तोपि भत्तं भुञ्जन्तोपि ते भोगे अदिन्नेयेव परिभुञ्जति। न महप्फलोति निप्फलो। ब्यञ्जनमेव हि एत्थ सावसेसं, अत्थो पन निरवसेसो। एवं उपवुत्थस्स हि उपोसथस्स अप्पमत्तकम्पि विपाकफलं इट्ठं कन्तं मनापं नाम नत्थि। तस्मा निप्फलोत्वेव वेदितब्बो। सेसपदेसुपि एसेव नयो।
उपक्किलिट्ठस्स चित्तस्साति इदं कस्मा आह? संकिलिट्ठेन हि चित्तेन उपवुत्थो उपोसथो न महप्फलो होतीति दस्सितत्ता विसुद्धेन चित्तेन उपवुत्थस्स महप्फलता अनुञ्ञाता होति। तस्मा येन कम्मट्ठानेन चित्तं विसुज्झति, तं चित्तविसोधनकम्मट्ठानं दस्सेतुं इदमाह । तत्थ उपक्कमेनाति पच्चत्तपुरिसकारेन, उपायेन वा। तथागतं अनुस्सरतीति अट्ठहि कारणेहि तथागतगुणे अनुस्सरति। एत्थ हि इतिपि सो भगवाति सो भगवा इतिपि सीलेन, इतिपि समाधिनाति सब्बे लोकियलोकुत्तरा बुद्धगुणा सङ्गहिता। अरहन्तिआदीहि पाटियेक्कगुणाव निद्दिट्ठा। तथागतं अनुस्सरतो चित्तं पसीदतीति लोकियलोकुत्तरे तथागतगुणे अनुस्सरन्तस्स चित्तुप्पादो पसन्नो होति।