(८) ३. आनन्दवग्गो
१. छन्नसुत्तवण्णना
७२.ततियस्स पठमे छन्नोति एवंनामको छन्नपरिब्बाजको। तुम्हेपि, आवुसोति, आवुसो, यथा मयं रागादीनं पहानं पञ्ञापेम, किं एवं तुम्हेपि पञ्ञापेथाति पुच्छति। ततो थेरो ‘‘अयं परिब्बाजको अम्हे रागादीनं पहानं पञ्ञापेमाति वदति, नत्थि पनेतं बाहिरसमये’’ति तं पटिक्खिपन्तो मयं खो, आवुसोतिआदिमाह। तत्थ खोति अवधारणत्थे निपातो, मयमेव पञ्ञापेमाति अत्थो। ततो परिब्बाजको चिन्तेसि ‘‘अयं थेरो बाहिरसमयं लुञ्चित्वा हरन्तो ‘मयमेवा’ति आह। किं नु खो आदीनवं दिस्वा एते एतेसं पहानं पञ्ञापेन्ती’’ति। अथ थेरं पुच्छन्तो किं पन तुम्हेतिआदिमाह। थेरो तस्स ब्याकरोन्तो रत्तो खोतिआदिमाह। तत्थ अत्तत्थन्ति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकं लोकियलोकुत्तरं अत्तनो अत्थं। परत्थउभयत्थेसुपि एसेव नयो।
अन्धकरणोतिआदीसु यस्स रागो उप्पज्जति, तं यथाभूतदस्सननिवारणेन अन्धं करोतीति अन्धकरणो। पञ्ञाचक्खुं न करोतीति अचक्खुकरणो। ञाणं न करोतीति अञ्ञाणकरणो। कम्मस्सकतपञ्ञा झानपञ्ञा विपस्सनापञ्ञाति इमा तिस्सो पञ्ञा अप्पवत्तिकरणेन निरोधेतीति पञ्ञानिरोधिको। अनिट्ठफलदायकत्ता दुक्खसङ्खातस्स विघातस्सेव पक्खे वत्ततीति विघातपक्खिको। किलेसनिब्बानं न संवत्तेतीति अनिब्बानसंवत्तनिको। अलञ्च पनावुसो आनन्द, अप्पमादायाति, आवुसो आनन्द, सचे एवरूपा पटिपदा अत्थि, अलं तुम्हाकं अप्पमादाय युत्तं अनुच्छविकं, अप्पमादं करोथ, आवुसोति थेरस्स वचनं अनुमोदित्वा पक्कामि। इमस्मिं सुत्ते अरियमग्गो लोकुत्तरमिस्सको कथितो। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।
२. आजीवकसुत्तवण्णना
७३.दुतिये तेन हि गहपतीति थेरो किर चिन्तेसि – ‘‘अयं इध आगच्छन्तो न अञ्ञातुकामो हुत्वा आगमि, परिग्गण्हनत्थं पन आगतो। इमिना पुच्छितपञ्हं इमिनाव कथापेस्सामी’’ति। इति तंयेव कथं कथापेतुकामो तेन हीतिआदिमाह। तत्थ तेन हीति कारणापदेसो। यस्मा त्वं एवं पुच्छसि, तस्मा तञ्ञेवेत्थ पटिपुच्छामीति। केसं नोति कतमेसं नु। सधम्मुक्कंसनाति अत्तनो लद्धिया उक्खिपित्वा ठपना। परधम्मापसादनाति परेसं लद्धिया घट्टना वम्भना अवक्खिपना। आयतनेव धम्मदेसनाति कारणस्मिंयेव धम्मदेसना। अत्थो च वुत्तोति मया पुच्छितपञ्हाय अत्थो च पकासितो । अत्ता च अनुपनीतोति अम्हे एवरूपाति एवं अत्ता च न उपनीतो। नुपनीतोतिपि पाठो।
३. महानामसक्कसुत्तवण्णना
७४.ततिये गिलाना वुट्ठितोति गिलानो हुत्वा वुट्ठितो। गेलञ्ञाति गिलानभावतो। उपसङ्कमीति भुत्तपातरासो मालागन्धादीनि आदाय महापरिवारपरिवुतो उपसङ्कमि। बाहायं गहेत्वाति न बाहायं गहेत्वा आकड्ढि, निसिन्नासनतो वुट्ठाय तस्स सन्तिकं गन्त्वा दक्खिणबाहायं अङ्गुट्ठकेन सञ्ञं दत्वा एकमन्तं अपनेसीति वेदितब्बो। अथस्स ‘‘सेखम्पि खो, महानाम, सील’’न्तिआदिना नयेन सत्तन्नं सेखानं सीलञ्च समाधिञ्च पञ्ञञ्च कथेत्वा उपरि अरहत्तफलवसेन असेखा सीलसमाधिपञ्ञायो कथेन्तो – ‘‘सेखसमाधितो सेखं विपस्सनाञाणं असेखञ्च फलञाणं पच्छा, सेखविपस्सनाञाणतो च असेखफलसमाधि पच्छा उप्पज्जती’’ति दीपेसि। यानि पन सम्पयुत्तानि समाधिञाणानि, तेसं अपच्छा अपुरे उप्पत्ति वेदितब्बाति।
४. निगण्ठसुत्तवण्णना
७५.चतुत्थे कूटागारसालायन्ति द्वे कण्णिका गहेत्वा हंसवट्टकच्छन्नेन कताय गन्धकुटिया। अपरिसेसं ञाणदस्सनं पटिजानातीति अप्पमत्तकम्पि असेसेत्वा सब्बं ञाणदस्सनं पटिजानाति। सततं समितन्ति सब्बकालं निरन्तरं। ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठितन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं मय्हं उपट्ठितमेवाति दस्सेति। पुराणानं कम्मानन्ति आयूहितकम्मानं। तपसा ब्यन्तीभावन्ति दुक्करतपेन विगतन्तकरणं। नवानं कम्मानन्ति इदानि आयूहितब्बकम्मानं। अकरणाति अनायूहनेन। सेतुघातन्ति पदघातं पच्चयघातं कथेति। कम्मक्खया दुक्खक्खयोति कम्मवट्टक्खयेन दुक्खक्खयो। दुक्खक्खया वेदनाक्खयोति दुक्खवट्टक्खयेन वेदनाक्खयो। दुक्खवट्टस्मिञ्हि खीणे वेदनावट्टम्पि खीणमेव होति। वेदनाक्खया सब्बं दुक्खं निज्जिण्णं भविस्सतीति वेदनाक्खयेन पन सकलवट्टदुक्खं निज्जिण्णमेव भविस्सति। सन्दिट्ठिकायाति सामं पस्सितब्बाय पच्चक्खाय। निज्जराय विसुद्धियाति किलेसजीरणकपटिपदाय किलेसे वा निज्जीरणतो निज्जराय सत्तानं विसुद्धिया। समतिक्कमो होतीति सकलस्स वट्टदुक्खस्स अतिक्कमो होति। इध, भन्ते, भगवा किमाहाति, भन्ते, भगवा इमाय पटिपत्तिया किमाह, किं एतंयेव किलेसनिज्जीरणकपटिपदं पञ्ञपेति, उदाहु अञ्ञन्ति पुच्छति।
जानताति अनावरणञाणेन जानन्तेन। पस्सताति समन्तचक्खुना पस्सन्तेन। विसुद्धियाति विसुद्धिसम्पापनत्थाय। समतिक्कमायाति समतिक्कमनत्थाय। अत्थङ्गमायाति अत्थं गमनत्थाय। ञायस्स अधिगमायाति सह विपस्सनाय मग्गस्स अधिगमनत्थाय। निब्बानस्स सच्छिकिरियायाति अपच्चयनिब्बानस्स सच्छिकरणत्थाय। नवञ्च कम्मं न करोतीति नवं कम्मं नायूहति। पुराणञ्च कम्मन्ति पुब्बे आयूहितकम्मं। फुस्स फुस्स ब्यन्ती करोतीति फुसित्वा फुसित्वा विगतन्तं करोति, विपाकफस्सं फुसित्वा फुसित्वा तं कम्मं खेपेतीति अत्थो। सन्दिट्ठिकाति सामं पस्सितब्बा। अकालिकाति न कालन्तरे किच्चकारिका। एहिपस्सिकाति ‘‘एहि पस्सा’’ति एवं दस्सेतुं युत्ता। ओपनेय्यिकाति उपनये युत्ता अल्लीयितब्बयुत्ता। पच्चत्तं वेदितब्बा विञ्ञूहीति पण्डितेहि अत्तनो अत्तनो सन्तानेयेव जानितब्बा, बालेहि पन दुज्जाना। इति सीलवसेन द्वे मग्गा, द्वे च फलानि कथितानि। सोतापन्नसकदागामिनो हि सीलेसु परिपूरकारिनोति। विविच्चेव कामेहीतिआदिकाय पन समाधिसम्पदाय तयो मग्गा, तीणि च फलानि कथितानि। अनागामी अरियसावको हि समाधिम्हि परिपूरकारीति वुत्तो। आसवानं खयातिआदीहि अरहत्तफलं कथितं। केचि पन सीलसमाधयोपि अरहत्तफलसम्पयुत्ताव इध अधिप्पेता। एकेकस्स पन वसेन पटिपत्तिदस्सनत्थं विसुं विसुं तन्ति आरोपिताति।
५. निवेसकसुत्तवण्णना
७६.पञ्चमे अमच्चाति सुहज्जा। ञातीति सस्सुससुरपक्खिका। सालोहिताति समानलोहिता भातिभगिनिआदयो। अवेच्चप्पसादेति गुणे अवेच्च जानित्वा उप्पन्ने अचलप्पसादे। अञ्ञथत्तन्ति भावञ्ञथत्तं । पथवीधातुयातिआदीसु वीसतिया कोट्ठासेसु थद्धाकारभूताय पथवीधातुया, द्वादससु कोट्ठासेसु यूसगताय आबन्धनभूताय आपोधातुया, चतूसु कोट्ठासेसु परिपाचनभूताय तेजोधातुया, छसु कोट्ठासेसु वित्थम्भनभूताय वायोधातुया सिया अञ्ञथत्तं। न त्वेवाति इमेसं हि चतुन्नं महाभूतानं अञ्ञमञ्ञभावूपगमनेन सिया अञ्ञथत्तं, अरियसावकस्स पन न त्वेव सियाति दस्सेति। एत्थ च अञ्ञथत्तन्ति पसादञ्ञथत्तञ्च गतिअञ्ञथत्तञ्च। तञ्हि तस्स न होति, भावञ्ञथत्तं पन होति। अरियसावको हि मनुस्सो हुत्वा देवोपि होति ब्रह्मापि। पसादो पनस्स भवन्तरेपि न विगच्छति, न च अपायगतिसङ्खातं गतिअञ्ञथत्तं पापुणाति। सत्थापि तदेव दस्सेन्तो तत्रिदं अञ्ञथत्तन्तिआदिमाह। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।
६. पठमभवसुत्तवण्णना
७७.छट्ठे कामधातुवेपक्कन्ति कामधातुया विपच्चनकं। कामभवोति कामधातुयं उपपत्तिभवो। कम्मं खेत्तन्ति कुसलाकुसलकम्मं विरुहनट्ठानट्ठेन खेत्तं। विञ्ञाणं बीजन्ति सहजातं अभिसङ्खारविञ्ञाणं विरुहनट्ठेन बीजं। तण्हा स्नेहोति पग्गण्हनानुब्रूहनवसेन तण्हा उदकं नाम। अविज्जानीवरणानन्ति अविज्जाय आवरितानं। तण्हासंयोजनानन्ति तण्हाबन्धनेन बद्धानं। हीनाय धातुयाति कामधातुया। विञ्ञाणं पतिट्ठितन्ति अभिसङ्खारविञ्ञाणं पतिट्ठितं। मज्झिमाय धातुयाति रूपधातुया। पणीताय धातुयाति अरूपधातुया। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।
७. दुतियभवसुत्तवण्णना
७८.सत्तमे चेतनाति कम्मचेतना। पत्थनापि कम्मपत्थनाव। सेसं पुरिमसदिसमेवाति।
८. सीलब्बतसुत्तवण्णना
७९.अट्ठमे सीलब्बतन्ति सीलञ्चेव वतञ्च। जीवितन्ति दुक्करकारिकानुयोगो। ब्रह्मचरियन्ति ब्रह्मचरियवासो। उपट्ठानसारन्ति उपट्ठानेन सारं , ‘‘इदं वरं इदं निट्ठा’’ति एवं उपट्ठितन्ति अत्थो। सफलन्ति सउद्रयं सवड्ढिकं होतीति पुच्छति। न ख्वेत्थ, भन्ते, एकंसेनाति, भन्ते, न खो एत्थ एकंसेन ब्याकातब्बन्ति अत्थो। उपट्ठानसारं सेवतोति इदं सारं वरं निट्ठाति एवं उपट्ठितं सेवमानस्स। अफलन्ति इट्ठफलेन अफलं। एत्तावता कम्मवादिकिरियवादीनं पब्बज्जं ठपेत्वा सेसो सब्बोपि बाहिरकसमयो गहितो होति। सफलन्ति इट्ठफलेन सफलं सउद्रयं। एत्तावता इमं सासनं आदिं कत्वा सब्बापि कम्मवादिकिरियवादीनं पब्बज्जा गहिता। न च पनस्स सुलभरूपो समसमो पञ्ञायाति एवं सेक्खभूमियं ठत्वा पञ्हं कथेन्तो अस्स आनन्दस्स पञ्ञाय समसमो न सुलभोति दस्सेति। इमस्मिं सुत्ते सेक्खभूमि नाम कथिताति।
९. गन्धजातसुत्तवण्णना
८०.नवमे एतदवोचाति पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो दसबलस्स वत्तं दस्सेत्वा अत्तनो दिवाविहारट्ठानं गन्त्वा ‘‘इमस्मिं लोके मूलगन्धो नाम अत्थि, सारगन्धो नाम अत्थि, पुप्फगन्धो नाम अत्थि। इमे पन तयोपि गन्धा अनुवातंयेव गच्छन्ति, न पटिवातं। अत्थि नु खो किञ्चि, यस्स पटिवातम्पि गन्धो गच्छती’’ति चिन्तेत्वा अट्ठन्नं वरानं गहणकालेयेव कङ्खुप्पत्तिसमये उपसङ्कमनवरस्स गहितत्ता तक्खणंयेव दिवाट्ठानतो वुट्ठाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो उप्पन्नाय कङ्खाय विनोदनत्थं एतं ‘‘तीणिमानि, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच। तत्थ गन्धजातानीति गन्धजातियो। मूलगन्धोति मूलवत्थुको गन्धो, गन्धसम्पन्नं वा मूलमेव मूलगन्धो। तस्स हि गन्धो अनुवातं गच्छति। गन्धस्स पन गन्धो नाम नत्थि। सारगन्धपुप्फगन्धेसुपि एसेव नयो। अत्थानन्द, किञ्चि गन्धजातन्ति एत्थ सरणगमनादयो गुणवण्णभासनवसेन दिसागामिताय गन्धसदिसत्ता गन्धा, तेसं वत्थुभूतो पुग्गलो गन्धजातं नाम। गन्धो गच्छतीति वण्णभासनवसेन गच्छति। सीलवाति पञ्चसीलेन वा दससीलेन वा सीलवा। कल्याणधम्मोति तेनेव सीलधम्मेन कल्याणधम्मो सुन्दरधम्मो। विगतमलमच्छेरेनातिआदीनं अत्थो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१६०) वित्थारितोव। दिसासूति चतूसु दिसासु चतूसु अनुदिसासु । समणब्राह्मणाति समितपापबाहितपापा समणब्राह्मणा।
न पुप्फगन्धो पटिवातमेतीति वस्सिकपुप्फादीनं गन्धो पटिवातं न गच्छति। न चन्दनं तगरमल्लिका वाति चन्दनतगरमल्लिकानम्पि गन्धो पटिवातं न गच्छतीति अत्थो। देवलोकेपि फुटसुमना नाम होति, तस्सा पुप्फितदिवसे गन्धो योजनसतं अज्झोत्थरति। सोपि पटिवातं विदत्थिमत्तम्पि रतनमत्तम्पि गन्तुं न सक्कोतीति वदन्ति। सतञ्च गन्धो पटिवातमेतीति सतञ्च पण्डितानं बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धपुत्तानं सीलादिगुणगन्धो पटिवातं गच्छति। सब्बा दिसा सप्पुरिसो पवायतीति सप्पुरिसो पण्डितो सीलादिगुणगन्धेन सब्बा दिसा पवायति, सब्बा दिसा गन्धेन अवत्थरतीति अत्थो।
१०. चूळनिकासुत्तवण्णना
८१.दसमस्स दुविधो निक्खेपो अत्थुप्पत्तिकोपि पुच्छावसिकोपि। कतरअत्थुप्पत्तियं कस्स पुच्छाय कथितन्ति चे? अरुणवतिसुत्तन्तअत्थुप्पत्तियं (सं॰ नि॰ १.१८५ आदयो) आनन्दत्थेरस्स पुच्छाय कथितं। अरुणवतिसुत्तन्तो केन कथितोति? द्वीहि बुद्धेहि कथितो सिखिना च भगवता अम्हाकञ्च सत्थारा। इमस्मा हि कप्पा एकतिंसकप्पमत्थके अरुणवतिनगरे अरुणवतो रञ्ञो पभावतिया नाम महेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्तित्वा परिपक्के ञाणे महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा सिखी भगवा बोधिमण्डे सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को अरुणवतिं निस्साय विहरन्तो एकदिवसं पातोव सरीरप्पटिजग्गनं कत्वा महाभिक्खुसङ्घपरिवारो ‘‘अरुणवतिं पिण्डाय पविसिस्सामी’’ति निक्खमित्वा विहारद्वारकोट्ठकसमीपे ठितो अभिभुं नाम अग्गसावकं आमन्तेसि – ‘‘अतिप्पगो खो, भिक्खु, अरुणवतिं पिण्डाय पविसितुं, येन अञ्ञतरो ब्रह्मलोको तेनुपसङ्कमिस्सामा’’ति। यथाह –
‘‘अथ खो, भिक्खवे, सिखी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो अभिभुं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘आयाम, ब्राह्मण, येन अञ्ञतरो ब्रह्मलोको तेनुपसङ्कमिस्साम, न ताव भत्तकालो भविस्सती’ति। ‘एवं, भन्ते’ति खो, भिक्खवे, अभिभू भिक्खु सिखिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स पच्चस्सोसि। अथ खो, भिक्खवे, सिखी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो अभिभू च भिक्खु येन अञ्ञतरो ब्रह्मलोको तेनुपसङ्कमिंसू’’ति (सं॰ नि॰ १.१८५)।
तत्थ महाब्रह्मा सम्मासम्बुद्धं दिस्वा अत्तमनो पच्चुग्गमनं कत्वा ब्रह्मासनं पञ्ञापेत्वा अदासि, थेरस्सापि अनुच्छविकं आसनं पञ्ञापयिंसु। निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने, थेरोपि अत्तनो पञ्ञत्तासने निसीदि। महाब्रह्मापि दसबलं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि।
अथ खो, भिक्खवे, सिखी भगवा अभिभुं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘पटिभातु तं, ब्राह्मण, ब्रह्मुनो च ब्रह्मपरिसाय च ब्रह्मपारिसज्जानञ्च धम्मीकथाति। ‘एवं, भन्ते’ति खो, भिक्खवे, अभिभू भिक्खु सिखिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स पटिस्सुणित्वा ब्रह्मुनो च ब्रह्मपरिसाय च ब्रह्मपारिसज्जानञ्च धम्मिं कथं कथेसि। थेरे धम्मं कथेन्ते ब्रह्मगणा उज्झायिंसु – ‘‘चिरस्सञ्च मयं सत्थु ब्रह्मलोकागमनं लभिम्ह, अयञ्च भिक्खु ठपेत्वा सत्थारं सयं धम्मकथं आरभी’’ति।
सत्था तेसं अनत्तमनभावं ञत्वा अभिभुं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘उज्झायन्ति खो ते, ब्राह्मण, ब्रह्मा च ब्रह्मपरिसा च ब्रह्मपारिसज्जा च। तेन हि त्वं – ब्राह्मण, भिय्योसोमत्ताय संवेजेही’’ति। थेरो सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा अनेकविहितं इद्धिविकुब्बनं कत्वा सहस्सिलोकधातुं सरेन विञ्ञापेन्तो ‘‘आरम्भथ निक्कमथा’’ति (सं॰ नि॰ १.१८५) गाथाद्वयं अभासि। किं पन कत्वा थेरो सहस्सिलोकधातुं विञ्ञापेसीति? नीलकसिणं ताव समापज्जित्वा सब्बत्थ अन्धकारं फरि, ततो ‘‘किमिदं अन्धकार’’न्ति सत्तानं आभोगे उप्पन्ने आलोकं दस्सेसि। ‘‘किं आलोको अय’’न्ति विचिनन्तानं अत्तानं दस्सेसि, सहस्सचक्कवाळे देवमनुस्सा अञ्जलिं पग्गण्हित्वा पग्गण्हित्वा थेरंयेव नमस्समाना अट्ठंसु। थेरो ‘‘महाजनो मय्हं धम्मं देसेन्तस्स सरं सुणातू’’ति इमा गाथा अभासि। सब्बे ओसटाय परिसाय मज्झे निसीदित्वा धम्मं देसेन्तस्स विय सद्दं अस्सोसुं। अत्थोपि नेसं पाकटो अहोसि।