२. उब्बरिवग्गो
२. उब्बरिवग्गो
१. संसारमोचकपेतिवत्थु
‘‘नग्गा दुब्बण्णरूपासि, किसा धमनिसन्थता।
उप्फासुलिके [उप्पासुळिके (क॰)] किसिके, का नु त्वं इध तिट्ठसी’’ति॥
‘‘अहं भदन्ते पेतीम्हि, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘अनुकम्पका मय्हं नाहेसुं भन्ते, पिता च माता अथवापि ञातका।
ये मं नियोजेय्युं ददाहि दानं, पसन्नचित्ता समणब्राह्मणानं॥
‘‘इतो अहं वस्ससतानि पञ्च, यं एवरूपा विचरामि नग्गा।
खुदाय तण्हाय च खज्जमाना, पापस्स कम्मस्स फलं ममेदं॥
‘‘वन्दामि तं अय्य पसन्नचित्ता, अनुकम्प मं वीर महानुभाव।
दत्वा च मे आदिस यं हि किञ्चि, मोचेहि मं दुग्गतिया भदन्ते’’ति॥
साधूति सो पटिस्सुत्वा, सारिपुत्तोनुकम्पको।
भिक्खूनं आलोपं दत्वा, पाणिमत्तञ्च चोळकं।
थालकस्स च पानीयं, तस्सा दक्खिणमादिसि॥
समनन्तरानुद्दिट्ठे, विपाको उदपज्जथ।
भोजनच्छादनपानीयं, दक्खिणाय इदं फलं॥
ततो सुद्धा सुचिवसना, कासिकुत्तमधारिनी।
विचित्तवत्थाभरणा, सारिपुत्तं उपसङ्कमि॥
‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥
‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥
‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं।
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥
‘‘उप्पण्डुकिं किसं छातं, नग्गं सम्पतितच्छविं [आपतितच्छविं (सी॰)]।
मुनि कारुणिको लोके, तं मं अद्दक्खि दुग्गतं॥
‘‘भिक्खूनं आलोपं दत्वा, पाणिमत्तञ्च चोळकं।
थालकस्स च पानीयं, मम दक्खिणमादिसि॥
‘‘आलोपस्स फलं पस्स, भत्तं वस्ससतं दस।
भुञ्जामि कामकामिनी, अनेकरसब्यञ्जनं॥
‘‘पाणिमत्तस्स चोळस्स, विपाकं पस्स यादिसं।
यावता नन्दराजस्स, विजितस्मिं पटिच्छदा॥
‘‘ततो बहुतरा भन्ते, वत्थानच्छादनानि मे।
कोसेय्यकम्बलीयानि, खोमकप्पासिकानि च॥
‘‘विपुला च महग्घा च, तेपाकासेवलम्बरे।
साहं तं परिदहामि, यं यं हि मनसो पियं॥
‘‘थालकस्स च पानीयं, विपाकं पस्स यादिसं।
गम्भीरा चतुरस्सा च, पोक्खरञ्ञो सुनिम्मिता॥
‘‘सेतोदका सुप्पतित्था, सीता अप्पटिगन्धिया।
पदुमुप्पलसञ्छन्ना, वारिकिञ्जक्खपूरिता॥
‘‘साहं रमामि कीळामि, मोदामि अकुतोभया।
मुनिं कारुणिकं लोके, भन्ते वन्दितुमागता’’ति॥
संसारमोचकपेतिवत्थु पठमं।
२. सारिपुत्तत्थेरमातुपेतिवत्थु
‘‘नग्गा दुब्बण्णरूपासि, किसा धमनिसन्थता।
उप्फासुलिके किसिके, का नु त्वं इध तिट्ठसि’’॥
‘‘अहं ते सकिया माता, पुब्बे अञ्ञासु जातीसु।
उपपन्ना पेत्तिविसयं, खुप्पिपाससमप्पिता॥
‘‘छड्डितं खिपितं खेळं, सिङ्घाणिकं सिलेसुमं।
वसञ्च डय्हमानानं, विजातानञ्च लोहितं॥
‘‘वणिकानञ्च यं घान-सीसच्छिन्नान लोहितं।
खुदापरेता भुञ्जामि, इत्थिपुरिसनिस्सितं॥
‘‘पुब्बलोहितं भक्खामि [पुब्बलोहितभक्खास्मि (सी॰)], पसूनं मानुसान च।
अलेणा अनगारा च, नीलमञ्चपरायणा॥
‘‘देहि पुत्तक मे दानं, दत्वा अन्वादिसाहि मे।
अप्पेव नाम मुच्चेय्यं, पुब्बलोहितभोजना’’ति॥
मातुया वचनं सुत्वा, उपतिस्सोनुकम्पको।
आमन्तयि मोग्गल्लानं, अनुरुद्धञ्च कप्पिनं॥
चतस्सो कुटियो कत्वा, सङ्घे चातुद्दिसे अदा।
३. मत्तापेतिवत्थु
‘‘नग्गा दुब्बण्णरूपासि, किसा धमनिसन्थता।
उप्फासुलिके किसिके, का नु त्वं इध तिट्ठसी’’ति॥
‘‘अहं मत्ता तुवं तिस्सा, सपत्ती ते पुरे अहुं।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘चण्डी च फरुसा चासिं, इस्सुकी मच्छरी सठा [सठी (सी॰)]।
ताहं दुरुत्तं वत्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
सब्बं [सच्चं (क॰)] अहम्पि जानामि, यथा त्वं चण्डिका अहु।
अञ्ञञ्च खो तं पुच्छामि, केनासि पंसुकुन्थिता’’ति॥
‘‘सीसंन्हाता तुवं आसि, सुचिवत्था अलङ्कता।
अहञ्च खो [खो तं (सी॰ क॰)] अधिमत्तं, समलङ्कततरा तया॥
‘‘तस्सा मे पेक्खमानाय, सामिकेन समन्तयि।
ततो मे इस्सा विपुला, कोधो मे समजायथ॥
४. नन्दापेतिवत्थु
‘‘काळी दुब्बण्णरूपासि, फरुसा भीरुदस्सना।
पिङ्गलासि कळारासि, न तं मञ्ञामि मानुसि’’न्ति॥
‘‘अहं नन्दा नन्दिसेन, भरिया ते पुरे अहुं।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘चण्डी च फरुसा चासिं [चण्डी फरुसवाचा च (सी॰)], तयि चापि अगारवा।
ताहं दुरुत्तं वत्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘हन्दुत्तरीयं ददामि ते, इमं [इदं (सी॰ अट्ठ॰)] दुस्सं निवासय।
इमं दुस्सं निवासेत्वा, एहि नेस्सामि तं घरं॥
‘‘वत्थञ्च अन्नपानञ्च, लच्छसि त्वं घरं गता।
पुत्ते च ते पस्सिस्ससि, सुणिसायो च दक्खसी’’ति॥
‘‘हत्थेन हत्थे ते दिन्नं, न मय्हं उपकप्पति।
भिक्खू च सीलसम्पन्ने, वीतरागे बहुस्सुते॥
‘‘तप्पेहि अन्नपानेन, मम दक्खिणमादिस।
५. मट्ठकुण्डलीपेतवत्थु
[वि॰ व॰ १२०७] ‘‘अलङ्कतो मट्ठकुण्डली, मालधारी हरिचन्दनुस्सदो।
बाहा पग्गय्ह कन्दसि, वनमज्झे किं दुक्खितो तुव’’न्ति॥
‘‘सोवण्णमयो पभस्सरो, उप्पन्नो रथपञ्जरो मम।
तस्स चक्कयुगं न विन्दामि, तेन दुक्खेन जहामि जीवित’’न्ति॥
‘‘सोवण्णमयं मणिमयं, लोहितकमयं [लोहितङ्गमयं (स्या॰), लोहितङ्कमयं (सी॰), लोहमयं (कत्थचि)] अथ रूपियमयं।
आचिक्ख मे भद्दमाणव, चक्कयुगं पटिपादयामि ते’’ति॥
सो माणवो तस्स पावदि, ‘‘चन्दसूरिया उभयेत्थ दिस्सरे।
सोवण्णमयो रथो मम, तेन चक्कयुगेन सोभती’’ति॥
‘‘बालो खो त्वं असि माणव, यो त्वं पत्थयसे अपत्थियं।
मञ्ञामि तुवं मरिस्ससि, न हि त्वं लच्छसि चन्दसूरिये’’ति॥
‘‘गमनागमनम्पि दिस्सति, वण्णधातु उभयत्थ वीथिया।
पेतो कालकतो न दिस्सति, को निध कन्दतं बाल्यतरो’’ति॥
‘‘सच्चं खो वदेसि माणव, अहमेव कन्दतं बाल्यतरो।
चन्दं विय दारको रुदं, पेतं कालकताभिपत्थयि’’न्ति॥
६. कण्हपेतवत्थु
‘‘उट्ठेहि कण्ह किं सेसि, को अत्थो सुपनेन ते।
यो च तुय्हं सको भाता, हदयं चक्खु च [चक्खुंव (अट्ठ॰)] दक्खिणं।
तस्स वाता बलीयन्ति, ससं जप्पति [घटो जप्पति (क॰)] केसवा’’ति॥
‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, रोहिणेय्यस्स केसवो।
तरमानरूपो वुट्ठासि, भातुसोकेन अट्टितो॥
‘‘किं नु उम्मत्तरूपोव, केवलं द्वारकं इमं।
ससो ससोति लपसि, कीदिसं ससमिच्छसि॥
‘‘सोवण्णमयं मणिमयं, लोहमयं अथ रूपियमयं।
सङ्खसिलापवाळमयं, कारयिस्सामि ते ससं॥
‘‘सन्ति अञ्ञेपि ससका, अरञ्ञवनगोचरा।
तेपि ते आनयिस्सामि, कीदिसं ससमिच्छसी’’ति॥
‘‘नाहमेते ससे इच्छे, ये ससा पथविस्सिता।
चन्दतो ससमिच्छामि, तं मे ओहर केसवा’’ति॥
‘‘सो नून मधुरं ञाति, जीवितं विजहिस्ससि।
अपत्थियं पत्थयसि, चन्दतो ससमिच्छसी’’ति॥
७. धनपालसेट्ठिपेतवत्थु
‘‘नग्गो दुब्बण्णरूपोसि, किसो धमनिसन्थतो।
उप्फासुलिको किसिको, को नु त्वमसि मारिस’’॥
‘‘अहं भदन्ते पेतोम्हि, दुग्गतो यमलोकिको।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गतो’’॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गतो’’॥
‘‘नगरं अत्थि पण्णानं [दसन्नानं (सी॰ स्या॰ पी॰)], एरकच्छन्ति विस्सुतं।
तत्थ सेट्ठि पुरे आसिं, धनपालोति मं विदू॥
‘‘असीति सकटवाहानं, हिरञ्ञस्स अहोसि मे।
पहूतं मे जातरूपं, मुत्ता वेळुरिया बहू॥
‘‘ताव महद्धनस्सापि, न मे दातुं पियं अहु।
पिदहित्वा द्वारं भुञ्जिं [भुञ्जामि (सी॰ स्या॰)], मा मं याचनकाद्दसुं॥
‘‘अस्सद्धो मच्छरी चासिं, कदरियो परिभासको।
ददन्तानं करोन्तानं, वारयिस्सं बहु जने [बहुज्जनं (सी॰ स्या॰)]॥
८. चूळसेट्ठिपेतवत्थु
‘‘नग्गो किसो पब्बजितोसि भन्ते, रत्तिं कुहिं गच्छसि किस्स हेतु।
आचिक्ख मे तं अपि सक्कुणेमु, सब्बेन वित्तं पटिपादये तुव’’न्ति॥
‘‘बाराणसी नगरं दूरघुट्ठं, तत्थाहं गहपति अड्ढको अहु दीनो।
अदाता गेधितमनो आमिसस्मिं, दुस्सील्येन यमविसयम्हि पत्तो॥
‘‘सो सूचिकाय किलमितो तेहि,
तेनेव ञातीसु यामि आमिसकिञ्चिक्खहेतु।
अदानसीला न च सद्दहन्ति,
दानफलं होति परम्हि लोके॥
‘‘धीता च मय्हं लपते अभिक्खणं, ‘दस्सामि दानं पितूनं पितामहानं’।
तमुपक्खटं परिविसयन्ति ब्राह्मणा [ब्राह्मणे (सी॰)], ‘यामि अहं अन्धकविन्दं भोत्तु’’’न्ति॥
तमवोच राजा ‘‘अनुभवियान तम्पि,
एय्यासि खिप्पं अहमपि कस्सं पूजं।
आचिक्ख मे तं यदि अत्थि हेतु,
सद्धायितं हेतुवचो सुणोमा’’ति॥
‘तथा’ति वत्वा अगमासि तत्थ, भुञ्जिंसु भत्तं न च दक्खिणारहा।
९. अङ्कुरपेतवत्थु
‘‘यस्स अत्थाय गच्छाम, कम्बोजं धनहारका।
अयं कामददो यक्खो, इमं यक्खं नयामसे॥
‘‘इमं यक्खं गहेत्वान, साधुकेन पसय्ह वा।
यानं आरोपयित्वान, खिप्पं गच्छाम द्वारक’’न्ति॥
[जा॰ १.१०.१५१; १.१४.१९६; २.१८.१५३; २.२२.१०] ‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा।
न तस्स साखं भञ्जेय्य, मित्तदुब्भो हि पापको’’ति॥
‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा।
खन्धम्पि तस्स छिन्देय्य, अत्थो चे तादिसो सिया’’ति॥
‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा।
न तस्स पत्तं भिन्देय्य [हिंसेय्य (क॰)], मित्तदुब्भो हि पापको’’ति॥
‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा।
समूलम्पि तं अब्बुहे [उब्बहे (?)], अत्थो चे तादिसो सिया’’ति॥
‘‘यस्सेकरत्तिम्पि घरे वसेय्य, यत्थन्नपानं पुरिसो लभेथ।
न तस्स पापं मनसापि चिन्तये, कतञ्ञुता सप्पुरिसेहि वण्णिता॥
१०. उत्तरमातुपेतिवत्थु
दिवाविहारगतं भिक्खुं, गङ्गातीरे निसिन्नकं।
तं पेती उपसङ्कम्म, दुब्बण्णा भीरुदस्सना॥
केसा चस्सा अतिदीघा [अहू दीघा (क॰)], यावभूमावलम्बरे [याव भूम्या’वलम्बरे (?)]।
केसेहि सा पटिच्छन्ना, समणं एतदब्रवि॥
‘‘पञ्चपण्णासवस्सानि, यतो कालङ्कता अहं।
नाभिजानामि भुत्तं वा, पीतं वा पन पानियं।
देहि त्वं पानियं भन्ते, तसिता पानियाय मे’’ति॥
‘‘अयं सीतोदिका गङ्गा, हिमवन्ततो [हिमवन्ताव (क॰)] सन्दति।
पिव एत्तो गहेत्वान, किं मं याचसि पानिय’’न्ति॥
‘‘सचाहं भन्ते गङ्गाय, सयं गण्हामि पानियं।
लोहितं मे परिवत्तति, तस्मा याचामि पानिय’’न्ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, गङ्गा ते होति लोहित’’न्ति॥
‘‘पुत्तो मे उत्तरो नाम [पुत्तो मे भन्ते उत्तरो (क॰)], सद्धो आसि उपासको।
११. सुत्तपेतवत्थु
‘‘अहं पुरे पब्बजितस्स भिक्खुनो, सुत्तं अदासिं उपसङ्कम्म याचिता।
तस्स विपाको विपुलफलूपलब्भति, बहुका च मे उप्पज्जरे [बहू च मे उपपज्जरे (सी॰)] वत्थकोटियो॥
‘‘पुप्फाभिकिण्णं रमितं [रम्ममिदं (क॰)] विमानं, अनेकचित्तं नरनारिसेवितं।
साहं भुञ्जामि च पारुपामि च, पहूतवित्ता न च ताव खीयति॥
‘‘तस्सेव कम्मस्स विपाकमन्वया, सुखञ्च सातञ्च इधूपलब्भति।
साहं गन्त्वा पुनदेव मानुसं, काहामि पुञ्ञानि नयय्यपुत्त म’’न्ति॥
‘‘सत्त तुवं वस्ससता इधागता,
जिण्णा च वुड्ढा च तहिं भविस्ससि।
सब्बेव ते कालकता च ञातका,
किं तत्थ गन्त्वान इतो करिस्ससी’’ति॥
‘‘सत्तेव वस्सानि इधागताय मे, दिब्बञ्च सुखञ्च समप्पिताय।
साहं गन्त्वान पुनदेव मानुसं, काहामि पुञ्ञानि नयय्यपुत्त म’’न्ति॥
सो तं गहेत्वान पसय्ह बाहायं, पच्चानयित्वान थेरिं सुदुब्बलं।
‘‘वज्जेसि अञ्ञम्पि जनं इधागतं, ‘करोथ पुञ्ञानि सुखूपलब्भति’’॥
१२. कण्णमुण्डपेतिवत्थु
‘‘सोण्णसोपानफलका , सोण्णवालुकसन्थता।
तत्थ सोगन्धिया वग्गू, सुचिगन्धा मनोरमा॥
‘‘नानारुक्खेहि सञ्छन्ना, नानागन्धसमेरिता।
नानापदुमसञ्छन्ना, पुण्डरीकसमोतता [समोहता (क॰)]॥
‘‘सुरभिं सम्पवायन्ति, मनुञ्ञा मालुतेरिता।
हंसकोञ्चाभिरुदा च, चक्कवक्काभिकूजिता॥
‘‘नानादिजगणाकिण्णा , नानासरगणायुता।
नानाफलधरा रुक्खा, नानापुप्फधरा वना॥
‘‘न मनुस्सेसु ईदिसं, नगरं यादिसं इदं।
पासादा बहुका तुय्हं, सोवण्णरूपियामया।
दद्दल्लमाना आभेन्ति [आभन्ति (क॰)], समन्ता चतुरो दिसा॥
‘‘पञ्च दासिसता तुय्हं, या तेमा परिचारिका।
ता [का (क॰)] कम्बुकायूरधरा [कम्बुकेयूरधरा (सी॰)], कञ्चनावेळभूसिता॥
‘‘पल्लङ्का बहुका तुय्हं, सोवण्णरूपियामया।
१३. उब्बरिपेतवत्थु
अहु राजा ब्रह्मदत्तो, पञ्चालानं रथेसभो।
अहोरत्तानमच्चया, राजा कालमक्रुब्बथ [राजा कालङ्करी तदा (सी॰)]॥
तस्स आळाहनं गन्त्वा, भरिया कन्दति उब्बरी [उप्परि (क॰)]।
ब्रह्मदत्तं अपस्सन्ती, ब्रह्मदत्ताति कन्दति॥
इसि च तत्थ आगच्छि, सम्पन्नचरणो मुनि।
सो च तत्थ अपुच्छित्थ, ये तत्थ सुसमागता॥
‘‘कस्स इदं आळाहनं, नानागन्धसमेरितं।
कस्सायं कन्दति भरिया, इतो दूरगतं पतिं।
ब्रह्मदत्तं अपस्सन्ती, ‘ब्रह्मदत्ता’ति कन्दति’’॥
ते च तत्थ वियाकंसु, ये तत्थ सुसमागता।
‘‘ब्रह्मदत्तस्स भदन्ते [भद्दन्ते (क॰)], ब्रह्मदत्तस्स मारिस॥
‘‘तस्स इदं आळाहनं, नानागन्धसमेरितं।
तस्सायं कन्दति भरिया, इतो दूरगतं पतिं।
ब्रह्मदत्तं अपस्सन्ती, ‘ब्रह्मदत्ता’ति कन्दति’’॥
कुटियो अन्नपानञ्च, मातु दक्खिणमादिसी॥
समनन्तरानुद्दिट्ठे, विपाको उदपज्जथ।
भोजनं पानीयं वत्थं, दक्खिणाय इदं फलं॥
ततो सुद्धा सुचिवसना, कासिकुत्तमधारिनी।
विचित्तवत्थाभरणा, कोलितं उपसङ्कमि॥
‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥
‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥
‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं।
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥
‘‘सारिपुत्तस्साहं माता, पुब्बे अञ्ञासु जातीसु।
उपपन्ना पेत्तिविसयं, खुप्पिपाससमप्पिता॥
‘‘छड्डितं खिपितं खेळं, सिङ्घाणिकं सिलेसुमं।
वसञ्च डय्हमानानं, विजातानञ्च लोहितं॥
‘‘वणिकानञ्च यं घान-सीसच्छिन्नान लोहितं।
खुदापरेता भुञ्जामि, इत्थिपुरिसनिस्सितं॥
‘‘पुब्बलोहितं भक्खिस्सं, पसूनं मानुसान च।
अलेणा अनगारा च, नीलमञ्चपरायणा॥
‘‘सारिपुत्तस्स दानेन, मोदामि अकुतोभया।
मुनिं कारुणिकं लोके, भन्ते वन्दितुमागता’’ति॥
सारिपुत्तत्थेरस्स मातुपेतिवत्थु दुतियं।
‘‘ततो पंसुं गहेत्वान, पंसुना तं हि ओकिरिं
[तं विकीरिहं (स्या॰ क॰)]
।
तस्स कम्मविपाकेन, तेनम्हि पंसुकुन्थिता’’ति॥
‘‘सच्चं अहम्पि जानामि, पंसुना मं त्वमोकिरि।
अञ्ञञ्च खो तं पुच्छामि, केन खज्जसि कच्छुया’’ति॥
‘‘भेसज्जहारी उभयो, वनन्तं अगमिम्हसे।
त्वञ्च भेसज्जमाहरि, अहञ्च कपिकच्छुनो॥
‘‘तस्सा त्याजानमानाय, सेय्यं त्याहं समोकिरिं।
तस्स कम्मविपाकेन, तेन खज्जामि कच्छुया’’ति॥
‘‘सच्चं अहम्पि जानामि, सेय्यं मे त्वं समोकिरि।
अञ्ञञ्च खो तं पुच्छामि, केनासि नग्गिया तुव’’न्ति॥
‘‘सहायानं समयो आसि, ञातीनं समिती अहु।
त्वञ्च आमन्तिता आसि, ससामिनी नो च खो अहं॥
‘‘तस्सा त्याजानमानाय, दुस्सं त्याहं अपानुदिं।
तस्स कम्मविपाकेन, तेनम्हि नग्गिया अह’’न्ति॥
‘‘सच्चं अहम्पि जानामि, दुस्सं मे त्वं अपानुदि।
अञ्ञञ्च खो तं पुच्छामि, केनासि गूथगन्धिनी’’ति॥
‘‘तव गन्धञ्च मालञ्च, पच्चग्घञ्च विलेपनं।
गूथकूपे अधारेसिं [अधारेसिं (क॰)], तं पापं पकतं मया।
तस्स कम्मविपाकेन, तेनम्हि गूथगन्धिनी’’ति॥
‘‘सच्चं अहम्पि जानामि, तं पापं पकतं तया।
अञ्ञञ्च खो तं पुच्छामि, केनासि दुग्गता तुव’’न्ति॥
‘‘उभिन्नं समकं आसि, यं गेहे विज्जते धनं।
सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकासिमत्तनो।
तस्स कम्मविपाकेन, तेनम्हि दुग्गता अहं॥
‘‘तदेव मं त्वं अवच, ‘पापकम्मं निसेवसि।
न हि पापेहि कम्मेहि, सुलभा होति सुग्गती’’’ति॥
‘‘वामतो मं त्वं पच्चेसि, अथोपि मं उसूयसि।
पस्स पापानं कम्मानं, विपाको होति यादिसो॥
‘‘ते घरा ता च दासियो [ते घरदासियो आसुं (सी॰ स्या॰), ते घरे दासियो चेव (क॰)], तानेवाभरणानिमे।
ते अञ्ञे परिचारेन्ति, न भोगा होन्ति सस्सता॥
‘‘इदानि भूतस्स पिता, आपणा गेहमेहिति।
अप्पेव ते ददे किञ्चि, मा सु ताव इतो अगा’’ति॥
‘‘नग्गा दुब्बण्णरूपाम्हि, किसा धमनिसन्थता।
कोपीनमेतं इत्थीनं, मा मं भूतपिताद्दसा’’ति॥
‘‘हन्द किं वा त्याहं [किं त्याहं (सी॰ स्या॰), किं वताहं (क॰)] दम्मि, किं वा तेध [किं वा च ते (सी॰ स्या॰), किं विध ते (क॰)] करोमहं।
येन त्वं सुखिता अस्स, सब्बकामसमिद्धिनी’’ति॥
‘‘चत्तारो भिक्खू सङ्घतो, चत्तारो पन पुग्गला।
अट्ठ भिक्खू भोजयित्वा, मम दक्खिणमादिस।
तदाहं सुखिता हेस्सं, सब्बकामसमिद्धिनी’’ति॥
साधूति सा पटिस्सुत्वा, भोजयित्वाट्ठ भिक्खवो।
वत्थेहच्छादयित्वान, तस्सा दक्खिणमादिसी॥
समनन्तरानुद्दिट्ठे , विपाको उदपज्जथ।
भोजनच्छादनपानीयं, दक्खिणाय इदं फलं॥
ततो सुद्धा सुचिवसना, कासिकुत्तमधारिनी।
विचित्तवत्थाभरणा, सपत्तिं उपसङ्कमि॥
‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥
‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥
‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं।
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥
‘‘अहं मत्ता तुवं तिस्सा, सपत्ती ते पुरे अहुं।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता॥
‘‘तव दिन्नेन दानेन, मोदामि अकुतोभया।
चीरं जीवाहि भगिनि, सह सब्बेहि ञातिभि।
असोकं विरजं ठानं, आवासं वसवत्तिनं॥
‘‘इध धम्मं चरित्वान, दानं दत्वान सोभने।
विनेय्य मच्छेरमलं समूलं, अनिन्दिता सग्गमुपेहि ठान’’न्ति॥
तदाहं सुखिता हेस्सं, सब्बकामसमिद्धिनी’’ति॥
साधूति सो पटिस्सुत्वा, दानं विपुलमाकिरि।
अन्नं पानं खादनीयं, वत्थसेनासनानि च।
छत्तं गन्धञ्च मालञ्च, विविधा च उपाहना॥
भिक्खू च सीलसम्पन्ने, वीतरागे बहुस्सुते।
तप्पेत्वा अन्नपानेन, तस्सा दक्खिणमादिसी॥
समनन्तरानुद्दिट्ठे , विपाको उदपज्जथ।
भोजनच्छादनपानीयं, दक्खिणाय इदं फलं॥
ततो सुद्धा सुचिवसना, कासिकुत्तमधारिनी।
विचित्तवत्थाभरणा, सामिकं उपसङ्कमि॥
‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते।
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका॥
‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति।
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया॥
‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं।
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति॥
‘‘अहं नन्दा नन्दिसेन, भरिया ते पुरे अहुं।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता॥
‘‘तव दिन्नेन दानेन, मोदामि अकुतोभया।
चिरं जीव गहपति, सह सब्बेहि ञातिभि।
असोकं विरजं खेमं, आवासं वसवत्तिनं॥
‘‘इध धम्मं चरित्वान, दानं दत्वा गहपति।
विनेय्य मच्छेरमलं समूलं, अनिन्दितो सग्गमुपेहि ठान’’न्ति॥
‘‘आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं।
वारिना विय ओसिञ्चं, सब्बं निब्बापये दरं॥
‘‘अब्बही [अब्बूळ्हं (स्या॰ क॰)] वत मे सल्लं, सोकं हदयनिस्सितं।
यो मे सोकपरेतस्स, पुत्तसोकं अपानुदि॥
‘‘स्वाहं अब्बूळ्हसल्लोस्मि, सीतिभूतोस्मि निब्बुतो।
न सोचामि न रोदामि, तव सुत्वान माणवा’’ति॥
‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु सक्को पुरिन्ददो।
को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मय’’न्ति॥
‘‘यञ्च कन्दसि यञ्च रोदसि, पुत्तं आळाहने सयं दहित्वा।
स्वाहं कुसलं करित्वा कम्मं, तिदसानं सहब्यतं गतो’’ति॥
‘‘अप्पं वा बहुं वा नाद्दसाम, दानं ददन्तस्स सके अगारे।
उपोसथकम्मं वा तादिसं, केन कम्मेन गतोसि देवलोक’’न्ति॥
‘‘आबाधिकोहं दुक्खितो गिलानो, आतुररूपोम्हि सके निवेसने।
बुद्धं विगतरजं वितिण्णकङ्खं, अद्दक्खिं सुगतं अनोमपञ्ञं॥
‘‘स्वाहं मुदितमनो पसन्नचित्तो, अञ्जलिं अकरिं तथागतस्स।
ताहं कुसलं करित्वान कम्मं, तिदसानं सहब्यतं गतो’’ति॥
‘‘अच्छरियं वत अब्भुतं वत, अञ्जलिकम्मस्स अयमीदिसो विपाको।
अहम्पि मुदितमनो पसन्नचित्तो, अज्जेव बुद्धं सरणं वजामी’’ति॥
‘‘अज्जेव बुद्धं सरणं वजाहि, धम्मञ्च सङ्घञ्च पसन्नचित्तो।
तथेव सिक्खाय पदानि पञ्च, अखण्डफुल्लानि समादियस्सु॥
‘‘पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयस्सु।
अमज्जपो मा च मुसा भणाहि, सकेन दारेन च होहि तुट्ठो’’ति॥
‘‘अत्थकामोसि मे यक्ख, हितकामोसि देवते।
करोमि तुय्हं वचनं, त्वंसि आचरियो ममाति॥
‘‘उपेमि सरणं बुद्धं, धम्मञ्चापि अनुत्तरं।
सङ्घञ्च नरदेवस्स, गच्छामि सरणं अहं॥
‘‘पाणातिपाता विरमामि खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयामि।
अमज्जपो नो च मुसा भणामि। सकेन दारेन च होमि तुट्ठो’’ति॥
मट्ठकुण्डलीपेतवत्थु पञ्चमं।
‘‘एवं चे कण्ह जानासि, यथञ्ञमनुसाससि।
कस्मा पुरे मतं पुत्तं, अज्जापि मनुसोचसि॥
‘‘न यं लब्भा मनुस्सेन, अमनुस्सेन वा पन।
जातो मे मा मरि पुत्तो, कुतो लब्भा अलब्भियं॥
‘‘न मन्ता मूलभेसज्जा, ओसधेहि धनेन वा।
सक्का आनयितुं कण्ह, यं पेतमनुसोचसि॥
‘‘महद्धना महाभोगा, रट्ठवन्तोपि खत्तिया।
पहूतधनधञ्ञासे, तेपि नो [नत्थेत्थपाठभेदो] अजरामरा॥
‘‘खत्तिया ब्राह्मणा वेस्सा, सुद्दा चण्डालपुक्कुसा।
एते चञ्ञे च जातिया, तेपि नो अजरामरा॥
‘‘ये मन्तं परिवत्तेन्ति, छळङ्गं ब्रह्मचिन्तितं।
एते चञ्ञे च विज्जाय, तेपि नो अजरामरा॥
‘‘इसयो वापि [इसयो चापि (विमानवत्थु ९९)] ये सन्ता, सञ्ञतत्ता तपस्सिनो।
सरीरं तेपि कालेन, विजहन्ति तपस्सिनो॥
‘‘भावितत्ता अरहन्तो, कतकिच्चा अनासवा।
निक्खिपन्ति इमं देहं, पुञ्ञपापपरिक्खया’’ति॥
‘‘आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं।
वारिना विय ओसिञ्चं, सब्बं निब्बापये दरं॥
‘‘अब्बही वत मे सल्लं, सोकं हदयनिस्सितं।
यो मे सोकपरेतस्स, पुत्तसोकं अपानुदि॥
‘‘स्वाहं अब्बूळ्हसल्लोस्मि, सीतिभूतोस्मि निब्बुतो।
न सोचामि न रोदामि, तव सुत्वान भातिक’’ [भासितं (स्या॰)]॥
एवं करोन्ति सप्पञ्ञा, ये होन्ति अनुकम्पका।
निवत्तयन्ति सोकम्हा, घटो जेट्ठंव भातरं॥
यस्स एतादिसा होन्ति, अमच्चा परिचारका।
सुभासितेन अन्वेन्ति, घटो जेट्ठंव भातरन्ति॥
‘‘विपाको नत्थि दानस्स, संयमस्स कुतो फलं।
पोक्खरञ्ञोदपानानि, आरामानि च रोपिते।
पपायो च विनासेसिं, दुग्गे सङ्कमनानि च॥
‘‘स्वाहं अकतकल्याणो, कतपापो ततो चुतो।
उपपन्नो पेत्तिविसयं, खुप्पिपाससमप्पितो॥
‘‘पञ्चपण्णासवस्सानि, यतो कालङ्कतो अहं।
नाभिजानामि भुत्तं वा, पीतं वा पन पानियं॥
‘‘यो संयमो सो विनासो,यो विनासो सो संयमो।
पेता हि किर जानन्ति, यो संयमो सो विनासो॥
‘‘अहं पुरे संयमिस्सं, नादासिं बहुके धने।
सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकासिमत्तनो।
स्वाहं पच्छानुतप्पामि, अत्तकम्मफलूपगो॥
[पे॰ व॰ ६९] ‘‘उद्धं चतूहि मासेहि, कालंकिरिया भविस्सति।
एकन्तकटुकं घोरं, निरयं पपतिस्सहं॥
[पे॰ व॰ ७०] ‘‘चतुक्कण्णं चतुद्वारं, विभत्तं भागसो मितं।
अयोपाकारपरियन्तं, अयसा पटिकुज्जितं॥
[पे॰ व॰ ७१] ‘‘तस्स अयोमया भूमि, जलिता तेजसा युता।
समन्ता योजनसतं, फरित्वा तिट्ठति सब्बदा॥
[पे॰ व॰ ७२] ‘‘तत्थाहं दीघमद्धानं, दुक्खं वेदिस्स वेदनं।
फलं पापस्स कम्मस्स, तस्मा सोचामहं भुसं॥
‘‘तं वो वदामि भद्दं वो, यावन्तेत्थ समागता।
माकत्थ पापकं कम्मं, आवि वा यदि वा रहो॥
‘‘सचे तं पापकं कम्मं, करिस्सथ करोथ वा।
न वो दुक्खा पमुत्यत्थि [पमुत्तत्थि (सब्बत्थ) उदा॰ ४४ पस्सितब्बं], उप्पच्चापि [उपेच्चापि (स्या॰ क॰)] पलायतं॥
‘‘मत्तेय्या होथ पेत्तेय्या, कुले जेट्ठापचायिका।
सामञ्ञा होथ ब्रह्मञ्ञा, एवं सग्गं गमिस्सथा’’ति॥
धनपालसेट्ठिपेतवत्थु सत्तमं।
पच्चागमि राजगहं पुनापरं, पातुरहोसि पुरतो जनाधिपस्स॥
दिस्वान पेतं पुनदेव आगतं, राजा अवोच ‘‘अहमपि किं ददामि।
आचिक्ख मे तं यदि अत्थि हेतु, येन तुवं चिरतरं पीणितो सिया’’ति॥
‘‘बुद्धञ्च सङ्घं परिविसियान राज, अन्नेन पानेन च चीवरेन।
तं दक्खिणं आदिस मे हिताय, एवं अहं चिरतरं पीणितो सिया’’ति॥
ततो च राजा निपतित्वा तावदे [तावदेव (स्या॰), तदेव (क॰)], दानं सहत्था अतुलं ददित्वा [अतुलञ्च दत्वा (स्या॰ क॰)] सङ्घे।
आरोचेसि पकतं [आरोचयी पकतिं (सी॰ स्या॰)] तथागतस्स, तस्स च पेतस्स दक्खिणं आदिसित्थ॥
सो पूजितो अतिविय सोभमानो, पातुरहोसि पुरतो जनाधिपस्स।
‘‘यक्खोहमस्मि परमिद्धिपत्तो, न मय्हमत्थि समा सदिसा [मय्हमिद्धिसमसदिसा (सी॰ स्या॰)] मानुसा॥
‘‘पस्सानुभावं अपरिमितं ममयिदं, तयानुदिट्ठं अतुलं दत्वा सङ्घे।
सन्तप्पितो सततं सदा बहूहि, यामि अहं सुखितो मनुस्सदेवा’’ति॥
चूळसेट्ठिपेतवत्थु अट्ठमं निट्ठितं।
‘‘यस्सेकरत्तिम्पि घरे वसेय्य, अन्नेन पानेन उपट्ठितो सिया।
न तस्स पापं मनसापि चिन्तये, अदुब्भपाणी दहते मित्तदुब्भिं॥
‘‘यो पुब्बे कतकल्याणो, पच्छा पापेन हिंसति।
अल्लपाणिहतो [अदुब्भिपाणीहतो (क)] पोसो, न सो भद्रानि पस्सती’’ति॥
‘‘नाहं देवेन वा मनुस्सेन वा, इस्सरियेन वाहं सुप्पसय्हो।
यक्खोहमस्मि परमिद्धिपत्तो, दूरङ्गमो वण्णबलूपपन्नो’’ति॥
‘‘पाणि ते सब्बसो वण्णो, पञ्चधारो मधुस्सवो।
नानारसा पग्घरन्ति, मञ्ञेहं तं पुरिन्दद’’न्ति॥
‘‘नाम्हि देवो न गन्धब्बो, नापि सक्को पुरिन्ददो।
पेतं मं अङ्कुर जानाहि, रोरुवम्हा [हेरुवम्हा (सी॰)] इधागत’’न्ति॥
‘‘किंसीलो किंसमाचारो, रोरुवस्मिं पुरे तुवं।
केन ते ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झती’’ति॥
‘‘तुन्नवायो पुरे आसिं, रोरुवस्मिं तदा अहं।
सुकिच्छवुत्ति कपणो, न मे विज्जति दातवे॥
‘‘निवेसनञ्च [आवेसनञ्च (सी॰)] मे आसि, असय्हस्स उपन्तिके।
सद्धस्स दानपतिनो, कतपुञ्ञस्स लज्जिनो॥
‘‘तत्थ याचनका यन्ति, नानागोत्ता वनिब्बका।
ते च मं तत्थ पुच्छन्ति, असय्हस्स निवेसनं॥
‘‘कत्थ गच्छाम भद्दं वो, कत्थ दानं पदीयति।
तेसाहं पुट्ठो अक्खामि, असय्हस्स निवेसनं॥
‘‘पग्गय्ह दक्खिणं बाहुं, एत्थ गच्छथ भद्दं वो।
एत्थ दानं पदीयति, असय्हस्स निवेसने॥
‘‘तेन पाणि कामददो, तेन पाणि मधुस्सवो।
तेन मे ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झती’’ति॥
‘‘न किर त्वं अदा दानं, सकपाणीहि कस्सचि।
परस्स दानं अनुमोदमानो, पाणिं पग्गय्ह पावदि॥
‘‘तेन पाणि कामददो, तेन पाणि मधुस्सवो।
तेन ते ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झति॥
‘‘यो सो दानमदा भन्ते, पसन्नो सकपाणिभि।
सो हित्वा मानुसं देहं, किं नु सो दिसतं गतो’’ति॥
‘‘नाहं पजानामि असय्हसाहिनो, अङ्गीरसस्स गतिं आगतिं वा।
सुतञ्च मे वेस्सवणस्स सन्तिके, सक्कस्स सहब्यतं गतो असय्हो’’ति॥
‘‘अलमेव कातुं कल्याणं, दानं दातुं यथारहं।
पाणिं कामददं दिस्वा, को पुञ्ञं न करिस्सति॥
‘‘सो हि नून इतो गन्त्वा, अनुप्पत्वान द्वारकं।
दानं पट्ठपयिस्सामि, यं ममस्स सुखावहं॥
‘‘दस्सामन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च।
पपञ्च उदपानञ्च, दुग्गे सङ्कमनानि चा’’ति॥
‘‘केन ते अङ्गुली कुणा [कुण्ठा (सी॰ स्या॰)], मुखञ्च कुणलीकतं [कुण्डलीकतं (सी॰ स्या॰ क॰)]।
अक्खीनि च पग्घरन्ति, किं पापं पकतं तया’’ति॥
‘‘अङ्गीरसस्स गहपतिनो, सद्धस्स घरमेसिनो।
तस्साहं दानविस्सग्गे, दाने अधिकतो अहुं॥
‘‘तत्थ याचनके दिस्वा, आगते भोजनत्थिके।
एकमन्तं अपक्कम्म, अकासिं कुणलिं मुखं॥
‘‘तेन मे अङ्गुली कुणा, मुखञ्च कुणलीकतं।
अक्खीनि मे पग्घरन्ति, तं पापं पकतं मया’’ति॥
‘‘धम्मेन ते कापुरिस, मुखञ्च कुणलीकतं।
अक्खीनि च पग्घरन्ति, यं तं परस्स दानस्स।
‘‘कथं हि दानं ददमानो, करेय्य परपत्तियं।
अन्नं पानं खादनीयं, वत्थसेनासनानि च॥
‘‘सो हि नून इतो गन्त्वा, अनुप्पत्वान द्वारकं।
दानं पट्ठपयिस्सामि, यं ममस्स सुखावहं॥
‘‘दस्सामन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च।
पपञ्च उदपानञ्च, दुग्गे सङ्कमनानि चा’’ति॥
ततो हि सो निवत्तित्वा, अनुप्पत्वान द्वारकं।
दानं पट्ठपयि अङ्कुरो, यंतुमस्स [यं तं अस्स (स्या॰), यन्तमस्स (क॰)] सुखावहं॥
अदा अन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च।
पपञ्च उदपानञ्च, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘को छातो को च तसितो, को वत्थं परिदहिस्सति।
कस्स सन्तानि योग्गानि, इतो योजेन्तु वाहनं॥
‘‘को छत्तिच्छति गन्धञ्च, को मालं को उपाहनं।
इतिस्सु तत्थ घोसेन्ति, कप्पका सूदमागधा [पाटवा (क॰)]।
सदा सायञ्च पातो च, अङ्कुरस्स निवेसने॥
‘‘‘सुखं सुपति अङ्कुरो’, इति जानाति मं जनो।
दुक्खं सुपामि सिन्धक [सन्दुक, सिन्धुक (क॰)], यं न पस्सामि याचके॥
‘‘‘सुखं सुपति अङ्कुरो’, इति जानाति मं जनो।
दुक्खं सिन्धक सुपामि, अप्पके सु वनिब्बके’’ति॥
‘‘सक्को चे ते वरं दज्जा, तावतिंसानमिस्सरो।
किस्स सब्बस्स लोकस्स, वरमानो वरं वरे’’ति॥
‘‘सक्को चे मे वरं दज्जा, तावतिंसानमिस्सरो।
कालुट्ठितस्स मे सतो, सुरियुग्गमनं पति।
दिब्बा भक्खा पातुभवेय्युं, सीलवन्तो च याचका॥
‘‘ददतो मे न खीयेथ, दत्वा नानुतपेय्यहं।
ददं चित्तं पसादेय्यं, एतं सक्कं वरं वरे’’ति॥
‘‘न सब्बवित्तानि परे पवेच्छे, ददेय्य दानञ्च धनञ्च रक्खे।
तस्मा हि दाना धनमेव सेय्यो, अतिप्पदानेन कुला न होन्ति॥
‘‘अदानमतिदानञ्च, नप्पसंसन्ति पण्डिता।
तस्मा हि दाना धनमेव सेय्यो, समेन वत्तेय्य स धीरधम्मो’’ति॥
‘‘अहो वत रे अहमेव दज्जं, सन्तो च मं सप्पुरिसा भजेय्युं।
मेघोव निन्नानि परिपूरयन्तो [भिपूरयन्तो (सी॰), हि पूरयन्तो (स्या॰)], सन्तप्पये सब्बवनिब्बकानं॥
‘‘यस्स याचनके दिस्वा, मुखवण्णो पसीदति।
दत्वा अत्तमनो होति, तं घरं वसतो सुखं॥
‘‘यस्स याचनके दिस्वा, मुखवण्णो पसीदति।
दत्वा अत्तमनो होति, एसा यञ्ञस्स [पुञ्ञस्स (सी॰)] सम्पदा॥
[अ॰ नि॰ ६.३७] ‘‘पुब्बेव दाना सुमनो, ददं चित्तं पसादये।
दत्वा अत्तमनो होति, एसा यञ्ञस्स [पुञ्ञस्स (सी॰)] सम्पदा’’ति॥
सट्ठि वाहसहस्सानि, अङ्कुरस्स निवेसने।
भोजनं दीयते निच्चं, पुञ्ञपेक्खस्स जन्तुनो॥
तिसहस्सानि सूदानि हि [सूदानि (स्या॰ क॰)], आमुत्तमणिकुण्डला।
अङ्कुरं उपजीवन्ति, दाने यञ्ञस्स वावटा [ब्यावटा (सी॰), पावटा (स्या॰)]॥
सट्ठि पुरिससहस्सानि, आमुत्तमणिकुण्डला।
अङ्कुरस्स महादाने, कट्ठं फालेन्ति माणवा॥
सोळसित्थिसहस्सानि, सब्बालङ्कारभूसिता।
अङ्कुरस्स महादाने, विधा पिण्डेन्ति नारियो॥
सोळसित्थिसहस्सानि, सब्बालङ्कारभूसिता।
अङ्कुरस्स महादाने, दब्बिगाहा उपट्ठिता॥
बहुं बहूनं पादासि, चिरं पादासि खत्तियो।
सक्कच्चञ्च सहत्था च, चित्तीकत्वा पुनप्पुनं॥
बहू मासे च पक्खे च, उतुसंवच्छरानि च।
महादानं पवत्तेसि, अङ्कुरो दीघमन्तरं॥
एवं दत्वा यजित्वा च, अङ्कुरो दीघमन्तरं।
सो हित्वा मानुसं देहं, तावतिंसूपगो अहु॥
कटच्छुभिक्खं दत्वान, अनुरुद्धस्स इन्दको।
सो हित्वा मानुसं देहं, तावतिंसूपगो अहु॥
दसहि ठानेहि अङ्कुरं, इन्दको अतिरोचति।
रूपे सद्दे रसे गन्धे, फोट्ठब्बे च मनोरमे॥
आयुना यससा चेव, वण्णेन च सुखेन च।
आधिपच्चेन अङ्कुरं, इन्दको अतिरोचति॥
तावतिंसे यदा बुद्धो, सिलायं पण्डुकम्बले।
पारिच्छत्तकमूलम्हि, विहासि पुरिसुत्तमो॥
दससु लोकधातूसु, सन्निपतित्वान देवता।
पयिरुपासन्ति सम्बुद्धं, वसन्तं नगमुद्धनि॥
न कोचि देवो वण्णेन, सम्बुद्धं अतिरोचति।
सब्बे देवे अतिक्कम्म [अधिगय्ह (सी॰), अतिग्गय्ह (क)], सम्बुद्धोव विरोचति॥
योजनानि दस द्वे च, अङ्कुरोयं तदा अहु।
अविदूरेव बुद्धस्स [अविदूरे सम्बुद्धस्स (क॰)], इन्दको अतिरोचति॥
ओलोकेत्वान सम्बुद्धो, अङ्कुरञ्चापि इन्दकं।
दक्खिणेय्यं सम्भावेन्तो [पभावेन्तो (सी॰)], इदं वचनमब्रवि॥
‘‘महादानं तया दिन्नं, अङ्कुर दीघमन्तरं।
अतिदूरे [सुविदूरे (क॰)] निसिन्नोसि, आगच्छ मम सन्तिके’’ति॥
चोदितो भावितत्तेन, अङ्कुरो इदमब्रवि।
‘‘किं मय्हं तेन दानेन, दक्खिणेय्येन सुञ्ञतं॥
‘‘अयं सो इन्दको यक्खो, दज्जा दानं परित्तकं।
अतिरोचति अम्हेहि, चन्दो तारगणे यथा’’ति॥
‘‘उज्जङ्गले यथा खेत्ते, बीजं बहुम्पि रोपितं।
न विपुलफलं होति, नपि तोसेति कस्सकं॥
‘‘तथेव दानं बहुकं, दुस्सीलेसु पतिट्ठितं।
न विपुलफलं होति, नपि तोसेति दायकं॥
‘‘यथापि भद्दके खेत्ते, बीजं अप्पम्पि रोपितं।
सम्मा धारं पवेच्छन्ते, फलं तोसेति कस्सकं॥
‘‘तथेव सीलवन्तेसु, गुणवन्तेसु तादिसु।
अप्पकम्पि कतं कारं, पुञ्ञं होति महप्फल’’न्ति॥
विचेय्य दानं दातब्बं, यत्थ दिन्नं महप्फलं।
विचेय्य दानं दत्वान, सग्गं गच्छन्ति दायका॥
विचेय्य दानं सुगतप्पसत्थं, ये दक्खिणेय्या इध जीवलोके।
एतेसु दिन्नानि महप्फलानि, बीजानि वुत्तानि यथा सुखेत्तेति॥
सो च मय्हं अकामाय, समणानं पवेच्छति॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
तमहं परिभासामि, मच्छेरेन उपद्दुता॥
‘‘यं त्वं मय्हं अकामाय, समणानं पवेच्छसि।
चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं॥
‘‘एतं ते परलोकस्मिं, लोहितं होतु उत्तर।
तस्स कम्मस्स विपाकेन, गङ्गा मे होति लोहित’’न्ति॥
‘‘दिट्ठा मया अकतेन साधुना, पेता विहञ्ञन्ति तथेव मनुस्सा।
कम्मञ्च कत्वा सुखवेदनीयं, देवा मनुस्सा च सुखे ठिता पजा’’ति॥
कदलिमिगसञ्छन्ना
[कादलिमिगसञ्छन्ना (सी॰)]
, सज्जा गोनकसन्थता॥
‘‘यत्थ त्वं वासूपगता, सब्बकामसमिद्धिनी।
सम्पत्तायड्ढरत्ताय [… रत्तिया (क॰)], ततो उट्ठाय गच्छसि॥
‘‘उय्यानभूमिं गन्त्वान, पोक्खरञ्ञा समन्ततो।
तस्सा तीरे तुवं ठासि, हरिते सद्दले सुभे॥
‘‘ततो ते कण्णमुण्डो सुनखो, अङ्गमङ्गानि खादति।
यदा च खायिता आसि, अट्ठिसङ्खलिका कता।
ओगाहसि पोक्खरणिं, होति कायो यथा पुरे॥
‘‘ततो त्वं अङ्गपच्चङ्गी [अङ्गपच्चङ्गा (क॰)], सुचारु पियदस्सना।
वत्थेन पारुपित्वान, आयासि मम सन्तिकं॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, कण्णमुण्डो सुनखो तवअङ्गमङ्गानि खादती’’ति॥
‘‘किमिलायं [किम्बिलायं (सी॰ स्या॰)] गहपति, सद्धो आसि उपासको।
तस्साहं भरिया आसिं, दुस्सीला अतिचारिनी॥
‘‘सो मं अतिचरमानाय [एवमातिचरमानाय (स्या॰ पी॰)], सामिको एतदब्रवि।
‘नेतं छन्नं [नेतं छन्नं न (सी॰), नेतं छन्नं नेतं (क॰)] पतिरूपं, यं त्वं अतिचरासि मं’॥
‘‘साहं घोरञ्च सपथं, मुसावादञ्च भासिसं।
‘नाहं तं अतिचरामि, कायेन उद चेतसा॥
‘‘‘सचाहं तं अतिचरामि, कायेन उद चेतसा।
कण्णमुण्डो यं सुनखो, अङ्गमङ्गानि खादतु’॥
‘‘तस्स कम्मस्स विपाकं, मुसावादस्स चूभयं।
सत्तेव वस्ससतानि, अनुभूतं यतो हि मे।
कण्णमुण्डो च सुनखो, अङ्गमङ्गानि खादति॥
‘‘त्वञ्च देव बहुकारो, अत्थाय मे इधागतो।
सुमुत्ताहं कण्णमुण्डस्स, असोका अकुतोभया॥
‘‘ताहं देव नमस्सामि, याचामि पञ्जलीकता।
भुञ्ज अमानुसे कामे, रम देव मया सहा’’ति॥
‘‘भुत्ता अमानुसा कामा, रमितोम्हि तया सह।
ताहं सुभगे याचामि, खिप्पं पटिनयाहि म’’न्ति॥
कण्णमुण्डपेतिवत्थु द्वादसमं।
‘‘छळासीतिसहस्सानि, ब्रह्मदत्तस्सनामका।
इमस्मिं आळाहने दड्ढा, तेसं कमनुसोचसी’’ति॥
‘‘यो राजा चूळनीपुत्तो, पञ्चालानं रथेसभो।
तं भन्ते अनुसोचामि, भत्तारं सब्बकामद’’न्ति॥
‘‘सब्बे वाहेसुं राजानो, ब्रह्मदत्तस्सनामका।
सब्बेवचूळनीपुत्ता, पञ्चालानं रथेसभा॥
‘‘सब्बेसं अनुपुब्बेन, महेसित्तमकारयि।
कस्मा पुरिमके हित्वा, पच्छिमं अनुसोचसी’’ति॥
‘‘आतुमे इत्थिभूताय, दीघरत्ताय मारिस।
यस्सा मे इत्थिभूताय, संसारे बहुभाससी’’ति॥
‘‘अहु इत्थी अहु पुरिसो, पसुयोनिम्पि आगमा।
एवमेतं अतीतानं, परियन्तो न दिस्सती’’ति॥
‘‘आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं।
वारिना विय ओसिञ्चं, सब्बं निब्बापये दरं॥
‘‘अब्बही वत मे सल्लं, सोकं हदयनिस्सितं।
यो मे सोकपरेताय, पतिसोकं अपानुदि॥
‘‘साहं अब्बूळ्हसल्लास्मि, सीतिभूतास्मि निब्बुता।
न सोचामि न रोदामि, तव सुत्वा महामुनी’’ति॥
तस्स तं वचनं सुत्वा, समणस्स सुभासितं।
पत्तचीवरमादाय, पब्बजि अनगारियं॥
सा च पब्बजिता सन्ता, अगारस्मा अनगारियं।
मेत्ताचित्तं अभावेसि, ब्रह्मलोकूपपत्तिया॥
गामा गामं विचरन्ती, निगमे राजधानियो।
उरुवेला नाम सो गामो, यत्थ कालमक्रुब्बथ॥
मेत्ताचित्तं आभावेत्वा, ब्रह्मलोकूपपत्तिया।
इत्थिचित्तं विराजेत्वा, ब्रह्मलोकूपगा अहूति॥
उब्बरिवग्गो दुतियो निट्ठितो।
मोचकं [पण्डु (सब्बत्थ)] माता मत्ता [पिता (सी॰ क॰), पतिया (स्या॰)] च, नन्दा कुण्डलीना घटो।
द्वे सेट्ठी तुन्नवायो च, उत्तर [विहार (सब्बत्थ)] सुत्तकण्ण [सोपान (सब्बत्थ)] उब्बरीति॥