४. महावग्गो
१. अम्बसक्करपेतवत्थु
वेसाली नाम नगरत्थि वज्जीनं, तत्थ अहु लिच्छवि अम्बसक्करो [अम्बसक्खरो (सी॰ स्या॰), अप्पसक्करो (क॰)]।
दिस्वान पेतं नगरस्स बाहिरं, तत्थेव पुच्छित्थ तं कारणत्थिको॥
‘‘सेय्या निसज्जा नयिमस्स अत्थि, अभिक्कमो नत्थि पटिक्कमो च।
असितपीतखायितवत्थभोगा, परिचारिका [परिचारणा (सी॰ पी॰)] सापि इमस्स नत्थि॥
‘‘ये ञातका दिट्ठसुता सुहज्जा, अनुकम्पका यस्स अहेसुं पुब्बे।
दट्ठुम्पि ते दानि न तं लभन्ति, विराजितत्तो [विराधितत्तो (सी॰ पी॰)] हि जनेन तेन॥
‘‘न ओग्गतत्तस्स भवन्ति मित्ता, जहन्ति मित्ता विकलं विदित्वा।
अत्थञ्च दिस्वा परिवारयन्ति, बहू मित्ता उग्गतत्तस्स होन्ति॥
‘‘निहीनत्तो सब्बभोगेहि किच्छो, सम्मक्खितो सम्परिभिन्नगत्तो।
उस्सावबिन्दूव पलिम्पमानो, अज्ज सुवे जीवितस्सूपरोधो॥
‘‘एतादिसं उत्तमकिच्छप्पत्तं, उत्तासितं पुचिमन्दस्स सूले।
‘अथ त्वं केन वण्णेन वदेसि यक्ख, जीव भो जीवितमेव सेय्यो’’’ति॥
‘‘सालोहितो एस अहोसि मय्हं, अहं सरामि पुरिमाय जातिया।
दिस्वा च मे कारुञ्ञमहोसि राज, मा पापधम्मो निरयं पतायं [पति + अयं = पतायं]॥
‘‘इतो चुतो लिच्छवि एस पोसो, सत्तुस्सदं निरयं घोररूपं।
उपपज्जति दुक्कटकम्मकारी, महाभितापं कटुकं भयानकं॥
‘‘अनेकभागेन गुणेन सेय्यो, अयमेव सूलो निरयेन तेन।
एकन्तदुक्खं कटुकं भयानकं, एकन्ततिब्बं निरयं पतायं [पते + अयं = पतायं]॥
‘‘इदञ्च सुत्वा वचनं ममेसो, दुक्खूपनीतो विजहेय्य पाणं।
तस्मा अहं सन्तिके न भणामि, मा मे कतो जीवितस्सूपरोधो’’॥
‘‘अञ्ञातो एसो [अज्झितो एस (क॰)] पुरिसस्स अत्थो, अञ्ञम्पि इच्छामसे पुच्छितुं तुवं।
ओकासकम्मं सचे नो करोसि, पुच्छाम तं नो न च कुज्झितब्ब’’न्ति॥
‘‘अद्धा पटिञ्ञा मे तदा अहु [पटिञ्ञातमेतं तदाहु (क॰), पटिञ्ञा न मेते तदा अहु (?)], नाचिक्खना अप्पसन्नस्स होति।
अकामा सद्धेय्यवचोति कत्वा, पुच्छस्सु मं कामं यथा विसय्ह’’न्ति [विसयं (क॰)]॥
‘‘यं किञ्चहं चक्खुना पस्सिस्सामि [पस्सामि (क॰)], सब्बम्पि ताहं अभिसद्दहेय्यं।
दिस्वाव तं नोपि चे सद्दहेय्यं, करेय्यासि [करोहि (कत्थचि)] मे यक्ख नियस्सकम्म’’न्ति॥
‘‘सच्चप्पटिञ्ञा तव मेसा होतु, सुत्वान धम्मं लभ सुप्पसादं।
अञ्ञत्थिको नो च पदुट्ठचित्तो, यं ते सुतं असुतञ्चापि धम्मं।
सब्बम्पि अक्खिस्सं [सब्बं आचिक्खिस्सं (सी॰)] यथा पजानन्ति॥
‘‘सेतेन अस्सेन अलङ्कतेन, उपयासि सूलावुतकस्स सन्तिके।
यानं इदं अब्भुतं दस्सनेय्यं, किस्सेतं कम्मस्स अयं विपाको’’ति॥
‘‘वेसालिया नगरस्स [तस्स नगरस्स (सी॰ स्या॰ पी॰)] मज्झे, चिक्खल्लमग्गे नरकं अहोसि।
गोसीसमेकाहं पसन्नचित्तो, सेतं [सेतुं (स्या॰ क॰)] गहेत्वा नरकस्मिं निक्खिपिं॥
‘‘एतस्मिं पादानि पतिट्ठपेत्वा, मयञ्च अञ्ञे च अतिक्कमिम्हा।
यानं इदं अब्भुतं दस्सनेय्यं, तस्सेव कम्मस्स अयं विपाको’’ति॥
‘‘वण्णो च ते सब्बदिसा पभासति, गन्धो च ते सब्बदिसा पवायति।
यक्खिद्धिपत्तोसि महानुभावो, नग्गो चासि किस्स अयं विपाको’’ति॥
‘‘अक्कोधनो निच्चपसन्नचित्तो, सण्हाहि वाचाहि जनं उपेमि।
तस्सेव कम्मस्स अयं विपाको, दिब्बो मे वण्णो सततं पभासति॥
‘‘यसञ्च कित्तिञ्च धम्मे ठितानं, दिस्वान मन्तेमि [दिस्वा समन्तेमि (क॰)] पसन्नचित्तो।
तस्सेव कम्मस्स अयं विपाको, दिब्बो मे गन्धो सततं पवायति॥
‘‘सहायानं तित्थस्मिं न्हायन्तानं, थले गहेत्वा निदहिस्स दुस्सं।
खिड्डत्थिको नो च पदुट्ठचित्तो, तेनम्हि नग्गो कसिरा च वुत्ती’’ति॥
‘‘यो कीळमानो पकरोति पापं, तस्सेदिसं कम्मविपाकमाहु।
अकीळमानो पन यो करोति, किं तस्स कम्मस्स विपाकमाहू’’ति॥
‘‘ये दुट्ठसङ्कप्पमना मनुस्सा, कायेन वाचाय च सङ्किलिट्ठा।
कायस्स भेदा अभिसम्परायं, असंसयं ते निरयं उपेन्ति॥
‘‘अपरे पन सुगतिमासमाना, दाने रता सङ्गहितत्तभावा।
कायस्स भेदा अभिसम्परायं, असंसयं ते सुगतिं उपेन्ती’’ति॥
‘‘तं किन्ति जानेय्यमहं अवेच्च, कल्याणपापस्स अयं विपाको।
किं वाहं दिस्वा अभिसद्दहेय्यं, को वापि मं सद्दहापेय्य एत’’न्ति॥
‘‘दिस्वा च सुत्वा अभिसद्दहस्सु, कल्याणपापस्स अयं विपाको।
कल्याणपापे उभये असन्ते, सिया नु सत्ता सुगता दुग्गता वा॥
‘‘नो चेत्थ कम्मानि करेय्युं मच्चा, कल्याणपापानि मनुस्सलोके।
नाहेसुं सत्ता सुगता दुग्गता वा, हीना पणीता च मनुस्सलोके॥
‘‘यस्मा च कम्मानि करोन्ति मच्चा, कल्याणपापानि मनुस्सलोके।
तस्मा हि सत्ता सुगता दुग्गता वा, हीना पणीता च मनुस्सलोके॥
‘‘द्वयज्ज कम्मानं विपाकमाहु, सुखस्स दुक्खस्स च वेदनीयं।
ता देवतायो परिचारयन्ति, पच्चन्ति बाला द्वयतं अपस्सिनो॥
‘‘न मत्थि कम्मानि सयंकतानि, दत्वापि मे नत्थि यो [सो (सब्बत्थ)] आदिसेय्य।
अच्छादनं सयनमथन्नपानं, तेनम्हि नग्गो कसिरा च वुत्ती’’ति॥
‘‘सिया नु खो कारणं किञ्चि यक्ख, अच्छादनं येन तुवं लभेथ।
आचिक्ख मे त्वं यदत्थि हेतु, सद्धायिकं [सद्धायितं (सी॰ पी॰)] हेतुवचो सुणोमा’’ति॥
‘‘कप्पितको [कप्पिनको (सी॰)] नाम इधत्थि भिक्खु, झायी सुसीलो अरहा विमुत्तो।
गुत्तिन्द्रियो संवुतपातिमोक्खो, सीतिभूतो उत्तमदिट्ठिपत्तो॥
‘‘सखिलो वदञ्ञू सुवचो सुमुखो, स्वागमो सुप्पटिमुत्तको च।
पुञ्ञस्स खेत्तं अरणविहारी, देवमनुस्सानञ्च दक्खिणेय्यो॥
‘‘सन्तो विधूमो अनीघो निरासो, मुत्तो विसल्लो अममो अवङ्को।
निरूपधी सब्बपपञ्चखीणो, तिस्सो विज्जा अनुप्पत्तो जुतिमा॥
‘‘अप्पञ्ञातो दिस्वापि न च सुजानो, मुनीति नं वज्जिसु वोहरन्ति।
जानन्ति तं यक्खभूता अनेजं, कल्याणधम्मं विचरन्तं लोके॥
‘‘तस्स तुवं एकयुगं दुवे वा, ममुद्दिसित्वान सचे ददेथ।
पटिग्गहीतानि च तानि अस्सु, ममञ्च पस्सेथ सन्नद्धदुस्स’’न्ति॥
‘‘कस्मिं पदेसे समणं वसन्तं, गन्त्वान पस्सेमु मयं इदानि।
यो मज्ज [स मज्ज (सी॰)] कङ्खं विचिकिच्छितञ्च, दिट्ठीविसूकानि विनोदयेय्या’’ति॥
‘‘एसो निसिन्नो कपिनच्चनायं, परिवारितो देवताहि बहूहि।
धम्मिं कथं भासति सच्चनामो, सकस्मिमाचेरके अप्पमत्तो’’ति॥
‘‘तथाहं [यथाहं (क॰)] कस्सामि गन्त्वा इदानि, अच्छादयिस्सं समणं युगेन।
पटिग्गहितानि च तानि अस्सु, तुवञ्च पस्सेमु सन्नद्धदुस्स’’न्ति॥
‘‘मा अक्खणे पब्बजितं उपागमि, साधु वो लिच्छवि नेस धम्मो।
ततो च काले उपसङ्कमित्वा, तत्थेव पस्साहि रहो निसिन्न’’न्ति॥
तथाति वत्वा अगमासि तत्थ, परिवारितो दासगणेन लिच्छवि।
सो तं नगरं उपसङ्कमित्वा, वासूपगच्छित्थ सके निवेसने॥
ततो च काले गिहिकिच्चानि कत्वा, न्हत्वा पिवित्वा च खणं लभित्वा।
विचेय्य पेळातो च युगानि अट्ठ, गाहापयी दासगणेन लिच्छवि॥
सो तं पदेसं उपसङ्कमित्वा, तं अद्दस समणं सन्तचित्तं।
पटिक्कन्तं गोचरतो निवत्तं, सीतिभूतं रुक्खमूले निसिन्नं॥
तमेनमवोच उपसङ्कमित्वा, अप्पाबाधं फासुविहारञ्च पुच्छि।
‘‘वेसालियं लिच्छविहं भदन्ते, जानन्ति मं लिच्छवि अम्बसक्करो॥
‘‘इमानि मे अट्ठ युगा सुभानि [युगानि भन्ते (स्या॰ क॰)], पटिगण्ह भन्ते पददामि तुय्हं।
तेनेव अत्थेन इधागतोस्मि, यथा अहं अत्तमनो भवेय्य’’न्ति॥
‘‘दूरतोव समणब्राह्मणा च, निवेसनं ते परिवज्जयन्ति।
पत्तानि भिज्जन्ति च ते [भिज्जन्ति तव (स्या॰ क॰)] निवेसने, सङ्घाटियो चापि विदालयन्ति [विपाटयन्ति (सी॰), विपातयन्ति (क॰)]॥
‘‘अथापरे पादकुठारिकाहि, अवंसिरा समणा पातयन्ति।
एतादिसं पब्बजिता विहेसं, तया कतं समणा पापुणन्ति॥
‘‘तिणेन तेलम्पि न त्वं अदासि, मूळ्हस्स मग्गम्पि न पावदासि।
अन्धस्स दण्डं सयमादियासि, एतादिसो कदरियो असंवुतो तुवं।
अथ त्वं केन वण्णेन किमेव दिस्वा,
अम्हेहि सह संविभागं करोसी’’ति॥
‘‘पच्चेमि भन्ते यं त्वं वदेसि, विहेसयिं समणे ब्राह्मणे च।
खिड्डत्थिको नो च पदुट्ठचित्तो, एतम्पि मे दुक्कटमेव भन्ते॥
‘‘खिड्डाय यक्खो पसवित्वा पापं, वेदेति दुक्खं असमत्तभोगी।
दहरो युवा नग्गनियस्स भागी, किं सु ततो दुक्खतरस्स होति॥
‘‘तं दिस्वा संवेगमलत्थं भन्ते, तप्पच्चया वापि [तप्पच्चया ताहं (सी॰), तप्पच्चया चाहं (पी॰)] ददामि दानं।
पटिगण्ह भन्ते वत्थयुगानि अट्ठ, यक्खस्सिमा गच्छन्तु दक्खिणायो’’ति॥
‘‘अद्धा हि दानं बहुधा पसत्थं, ददतो च ते अक्खयधम्ममत्थु।
पटिगण्हामि ते वत्थयुगानि अट्ठ, यक्खस्सिमा गच्छन्तु दक्खिणायो’’ति॥
ततो हि सो आचमयित्वा लिच्छवि, थेरस्स दत्वान युगानि अट्ठ।
‘पटिग्गहितानि च तानि अस्सु, यक्खञ्च पस्सेथ सन्नद्धदुस्सं’॥
तमद्दसा चन्दनसारलित्तं, आजञ्ञमारूळ्हमुळारवण्णं।
अलङ्कतं साधुनिवत्थदुस्सं, परिवारितं यक्खमहिद्धिपत्तं॥
सो तं दिस्वा अत्तमना उदग्गो, पहट्ठचित्तो च सुभग्गरूपो।
कम्मञ्च दिस्वान महाविपाकं, सन्दिट्ठिकं चक्खुना सच्छिकत्वा॥
तमेनमवोच उपसङ्कमित्वा, ‘‘दस्सामि दानं समणब्राह्मणानं।
न चापि मे किञ्चि अदेय्यमत्थि, तुवञ्च मे यक्ख बहूपकारो’’ति॥
‘‘तुवञ्च मे लिच्छवि एकदेसं, अदासि दानानि अमोघमेतं।
स्वाहं करिस्सामि तयाव सक्खिं, अमानुसो मानुसकेन सद्धि’’न्ति॥
‘‘गती च बन्धू च परायणञ्च [परायनञ्च (स्या॰ क॰)], मित्तो ममासि अथ देवता मे [देवतासि (सी॰ स्या॰)]।
याचामि तं [याचामहं (सी॰)] पञ्जलिको भवित्वा, इच्छामि तं यक्ख पुनापि दट्ठु’’न्ति॥
‘‘सचे तुवं अस्सद्धो भविस्ससि, कदरियरूपो विप्पटिपन्नचित्तो।
त्वं नेव मं लच्छसि [तेनेव मं न लच्छसी (सी॰), तेनेव मं लिच्छवि (स्या॰), तेनेव मं लच्छसि (क॰)] दस्सनाय, दिस्वा च तं नोपि च आलपिस्सं॥
‘‘सचे पन त्वं भविस्ससि धम्मगारवो, दाने रतो सङ्गहितत्तभावो।
ओपानभूतो समणब्राह्मणानं, एवं ममं लच्छसि दस्सनाय॥
‘‘दिस्वा च तं आलपिस्सं भदन्ते, इमञ्च सूलतो लहुं पमुञ्च।
यतो निदानं अकरिम्ह सक्खिं, मञ्ञामि सूलावुतकस्स कारणा॥
‘‘ते अञ्ञमञ्ञं अकरिम्ह सक्खिं, अयञ्च सूलतो [सूलावुतो (सी॰ स्या॰)] लहुं पमुत्तो।
सक्कच्च धम्मानि समाचरन्तो, मुच्चेय्य सो निरया च तम्हा।
कम्मं सिया अञ्ञत्र वेदनीयं॥
‘‘कप्पितकञ्च उपसङ्कमित्वा, तेनेव [तेन (स्या॰ क॰)] सह संविभजित्वा काले।
सयं मुखेनूपनिसज्ज पुच्छ, सो ते अक्खिस्सति एतमत्थं॥
‘‘तमेव भिक्खुं उपसङ्कमित्वा, पुच्छस्सु अञ्ञत्थिको नो च पदुट्ठचित्तो।
सो ते सुतं असुतञ्चापि धम्मं,
सब्बम्पि अक्खिस्सति यथा पजान’’न्ति॥
सो तत्थ रहस्सं समुल्लपित्वा, सक्खिं करित्वान अमानुसेन।
पक्कामि सो लिच्छवीनं सकासं, अथ ब्रवि परिसं सन्निसिन्नं॥
‘‘सुणन्तु भोन्तो मम एकवाक्यं, वरं वरिस्सं लभिस्सामि अत्थं।
सूलावुतो पुरिसो लुद्दकम्मो, पणीहितदण्डो [पणीतनण्डो (क॰)] अनुसत्तरूपो [अनुपक्करूपो (क॰)]॥
‘‘एत्तावता वीसतिरत्तिमत्ता, यतो आवुतो नेव जीवति न मतो।
ताहं मोचयिस्सामि दानि, यथामतिं अनुजानातु सङ्घो’’ति॥
‘‘एतञ्च अञ्ञञ्च लहुं पमुञ्च, को तं वदेथ [वदेथाति (क॰), वदेथ च (स्या॰)] तथा करोन्तं।
यथा पजानासि तथा करोहि, यथामतिं अनुजानाति सङ्घो’’ति॥
सो तं पदेसं उपसङ्कमित्वा, सूलावुतं मोचयि खिप्पमेव।
‘मा भायि सम्मा’ति च तं अवोच, तिकिच्छकानञ्च उपट्ठपेसि॥
‘‘कप्पितकञ्च उपसङ्कमित्वा, तेनेव सह [तेन समं (सी॰), तेन सह (स्या॰ क॰)] संविभजित्वा काले।
सयं मुखेनूपनिसज्ज लिच्छवि, तथेव पुच्छित्थ नं कारणत्थिको॥
‘‘सूलावुतो पुरिसो लुद्दकम्मो, पणीतदण्डो अनुसत्तरूपो।
एत्तावता वीसतिरत्तिमत्ता, यतो आवुतो नेव जीवति न मतो॥
‘‘सो मोचितो गन्त्वा मया इदानि, एतस्स यक्खस्स वचो हि भन्ते।
सिया नु खो कारणं किञ्चिदेव, येन सो निरयं नो वजेय्य॥
‘‘आचिक्ख भन्ते यदि अत्थि हेतु, सद्धायिकं हेतुवचो सुणोम।
न तेसं कम्मानं विनासमत्थि, अवेदयित्वा इध ब्यन्तिभावो’’ति॥
‘‘सचे स धम्मानि समाचरेय्य, सक्कच्च रत्तिन्दिवमप्पमत्तो।
मुच्चेय्य सो निरया च तम्हा, कम्मं सिया अञ्ञत्र वेदनीय’’न्ति॥
‘‘अञ्ञातो [ञातोम्हि (क॰)] एसो पुरिसस्स अत्थो, ममम्पि दानि अनुकम्प भन्ते।
अनुसास मं ओवद भूरिपञ्ञ, यथा अहं नो निरयं वजेय्य’’न्ति॥
‘‘अज्जेव बुद्धं सरणं उपेहि, धम्मञ्च सङ्घञ्च पसन्नचित्तो।
तथेव सिक्खाय पदानि पञ्च, अखण्डफुल्लानि समादियस्सु॥
‘‘पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयस्सु।
अमज्जपो मा च मुसा अभाणी, सकेन दारेन च होहि तुट्ठो।
इमञ्च अरियं [इमञ्च (स्या॰)] अट्ठङ्गवरेनुपेतं, समादियाहि कुसलं सुखुद्रयं॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अन्नं पानं खादनीयं, वत्थसेनासनानि च।
ददाहि उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा [सदा पुञ्ञं पवड्ढति (स्या॰ क॰)]॥
‘‘भिक्खूपि सीलसम्पन्ने, वीतरागे बहुस्सुते।
तप्पेहि अन्नपानेन, सदा पुञ्ञं पवड्ढति॥
‘‘एवञ्च धम्मानि [कम्मानि (सी॰ स्या॰)] समाचरन्तो, सक्कच्च रत्तिन्दिवमप्पमत्तो।
मुञ्च तुवं [मुच्चेय्य सो त्वं (क॰)] निरया च तम्हा, कम्मं सिया अञ्ञत्र वेदनीय’’न्ति॥
‘‘अज्जेव बुद्धं सरणं उपेमि, धम्मञ्च सङ्घञ्च पसन्नचित्तो।
तथेव सिक्खाय पदानि पञ्च, अखण्डफुल्लानि समादियामि॥
‘‘पाणातिपाता विरमामि खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयामि।
अमज्जपो नो च मुसा भणामि, सकेन दारेन च होमि तुट्ठो।
इमञ्च अरियं अट्ठङ्गवरेनुपेतं, समादियामि कुसलं सुखुद्रयं॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अन्नं पानं खादनीयं, वत्थसेनासनानि च॥
‘‘भिक्खू च सीलसम्पन्ने, वीतरागे बहुस्सुते।
ददामि न विकम्पामि [विकप्पामि (सी॰ स्या॰)], बुद्धानं सासने रतो’’ति॥
एतादिसा लिच्छवि अम्बसक्करो, वेसालियं अञ्ञतरो उपासको।
सद्धो मुदू कारकरो च भिक्खु, सङ्घञ्च सक्कच्च तदा उपट्ठहि॥
सूलावुतो च अरोगो हुत्वा, सेरी सुखी पब्बज्जं उपागमि [पब्बज्जमुपगच्छि (क॰)]।
भिक्खुञ्च आगम्म कप्पितकुत्तमं, उभोपि सामञ्ञफलानि अज्झगुं॥
एतादिसा सप्पुरिसान सेवना, महप्फला होति सतं विजानतं।
सूलावुतो अग्गफलं अफस्सयि [फुस्सयि (स्या॰ क॰)], फलं कनिट्ठं पन अम्बसक्करो’’ति॥
अम्बसक्करपेतवत्थु पठमं।
२. सेरीसकपेतवत्थु
[वि॰ व॰ १२२८] सुणोथ यक्खस्स वाणिजान च, समागमो यत्थ तदा अहोसि।
यथा कथं इतरितरेन चापि, सुभासितं तञ्च सुणाथ सब्बे॥
यो सो अहु राजा पायासि नाम [नामो (सी॰)], भुम्मानं सहब्यगतो यसस्सी।
सो मोदमानोव सके विमाने, अमानुसो मानुसे अज्झभासीति॥
‘‘वङ्के अरञ्ञे अमनुस्सट्ठाने, कन्तारे अप्पोदके अप्पभक्खे।
सुदुग्गमे वण्णुपथस्स मज्झे, वङ्कंभया नट्ठमना मनुस्सा॥
‘‘नयिध फला मूलमया च सन्ति, उपादानं नत्थि कुतोध भक्खो [भिक्खो (क॰)]।
अञ्ञत्र पंसूहि च वालुकाहि च, तताहि उण्हाहि च दारुणाहि च॥
‘‘उज्जङ्गलं तत्तमिवं कपालं, अनायसं परलोकेन तुल्यं।
लुद्दानमावासमिदं पुराणं, भूमिप्पदेसो अभिसत्तरूपो॥
‘‘‘अथ तुम्हे केन वण्णेन, किमासमाना इमं पदेसं हि।
अनुपविट्ठा सहसा समच्च, लोभा भया अथ वा सम्पमूळ्हा’’’ति॥
‘‘मगधेसु अङ्गेसु च सत्थवाहा, आरोपयित्वा पणियं पुथुत्तं।
ते यामसे सिन्धुसोवीरभूमिं, धनत्थिका उद्दयं पत्थयाना॥
३. नन्दकपेतवत्थु
राजा पिङ्गलको नाम, सुरट्ठानं अधिपति अहु।
मोरियानं उपट्ठानं गन्त्वा, सुरट्ठं पुनरागमा॥
उण्हे मज्झन्हिके [मज्झन्तिके (सब्बत्थ)] काले, राजा पङ्कं [वङ्कं (क॰)] उपागमि।
अद्दस मग्गं रमणीयं, पेतानं तं वण्णुपथं [वण्णनापथं (सी॰ स्या॰)]॥
सारथिं आमन्तयी राजा –
‘‘अयं मग्गो रमणीयो, खेमो सोवत्थिको सिवो।
इमिना सारथि याम, सुरट्ठानं सन्तिके इतो’’॥
तेन पायासि सोरट्ठो, सेनाय चतुरङ्गिनिया।
उब्बिग्गरूपो पुरिसो, सोरट्ठं एतदब्रवि॥
‘‘कुम्मग्गं पटिपन्नम्हा, भिंसनं लोमहंसनं।
पुरतो दिस्सति मग्गो, पच्छतो च न दिस्सति॥
‘‘कुम्मग्गं पटिपन्नम्हा, यमपुरिसान सन्तिके।
अमानुसो वायति गन्धो, घोसो सुय्यति [सूयति (सी॰ स्या॰)] दारुणो’’॥
संविग्गो राजा सोरट्ठो, सारथिं एतदब्रवि।
४. रेवतीपेतवत्थु
[वि॰ व॰ ८६३] ‘‘उट्ठेहि रेवते सुपापधम्मे, अपारुतद्वारे अदानसीले।
नेस्साम तं यत्थ थुनन्ति दुग्गता, समप्पिता [समज्जता (सी॰)] नेरयिका दुखेना’’ति॥
इच्चेव [इच्चेवं (स्या॰ क॰)] वत्वान यमस्स दूता, ते द्वे यक्खा लोहितक्खा ब्रहन्ता।
पच्चेकबाहासु गहेत्वा रेवतं, पक्कामयुं देवगणस्स सन्तिके॥
‘‘आदिच्चवण्णं रुचिरं पभस्सरं, ब्यम्हं सुभं कञ्चनजालछन्नं।
कस्सेतमाकिण्णजनं विमानं, सुरियस्स रंसीरिव जोतमानं॥
‘‘नारीगणा चन्दनसारलित्ता [चन्दनसारानुलित्ता (स्या॰)], उभतो विमानं उपसोभयन्ति।
तं दिस्सति सुरियसमानवण्णं, को मोदति सग्गपत्तो विमाने’’ति॥
‘‘बाराणसियं नन्दियो नामासि, उपासको अमच्छरी दानपति वदञ्ञू।
तस्सेतमाकिण्णजनं विमानं, सुरियस्स रंसीरिव जोतमानं॥
‘‘नारीगणा चन्दनसारलित्ता, उभतो विमानं उपसोभयन्ति।
तं दिस्सति सुरियसमानवण्णं, सो मोदति सग्गपत्तो विमाने’’ति॥
‘‘नन्दियस्साहं भरिया, अगारिनी सब्बकुलस्स इस्सरा।
५. उच्छुपेतवत्थु
‘‘इदं मम उच्छुवनं महन्तं, निब्बत्तति पुञ्ञफलं अनप्पकं।
तं दानि मे न [न दानि मे तं (सी॰ क॰)] परिभोगमेति, आचिक्ख भन्ते किस्स अयं विपाको॥
‘‘हञ्ञामि [विहञ्ञामि (क॰)] खज्जामि च वायमामि, परिसक्कामि परिभुञ्जितुं किञ्चि।
स्वाहं छिन्नथामो कपणो लालपामि, किस्स [किस्सस्स (सी॰), किस्सस्सु (?)] कम्मस्स अयं विपाको॥
‘‘विघातो चाहं परिपतामि छमायं, परिवत्तामि वारिचरोव घम्मे।
रुदतो च मे [दूरतो च मे (स्या॰ क॰)] अस्सुका निग्गलन्ति, आचिक्ख भन्ते किस्स अयं विपाको॥
‘‘छातो किलन्तो च पिपासितो च, सन्तस्सितो सातसुखं न विन्दे।
पुच्छामि तं एतमत्थं भदन्ते, कथं नु उच्छुपरिभोगं लभेय्य’’न्ति॥
‘‘पुरे तुवं कम्ममकासि अत्तना, मनुस्सभूतो पुरिमाय जातिया।
अहञ्च तं एतमत्थं वदामि, सुत्वान त्वं एतमत्थं विजान॥
‘‘उच्छुं तुवं खादमानो पयातो, पुरिसो च ते पिट्ठितो अन्वगच्छि।
सो च तं पच्चासन्तो कथेसि, तस्स तुवं न किञ्चि आलपित्थ॥
‘‘सो च तं अभणन्तं अयाचि, ‘देहय्य उच्छु’न्ति च तं अवोच।
६. कुमारपेतवत्थु
‘‘सावत्थि नाम नगरं, हिमवन्तस्स पस्सतो।
तत्थ आसुं द्वे कुमारा, राजपुत्ताति मे सुतं॥
‘‘सम्मत्ता [पमत्ता (क॰)] रजनीयेसु, कामस्सादाभिनन्दिनो।
पच्चुप्पन्नसुखे गिद्धा, न ते पस्सिंसुनागतं॥
‘‘ते चुता च मनुस्सत्ता, परलोकं इतो गता।
तेध घोसेन्त्यदिस्सन्ता, पुब्बे दुक्कटमत्तनो॥
‘‘‘बहूसु वत [बहुस्सुतेसु (सी॰ क॰)] सन्तेसु, देय्यधम्मे उपट्ठिते।
नासक्खिम्हा च अत्तानं, परित्तं कातुं सुखावहं॥
‘‘‘किं ततो पापकं अस्स, यं नो राजकुला चुता।
उपपन्ना पेत्तिविसयं, खुप्पिपाससमप्पिता [खुप्पिपासासमप्पिता (सी॰ पी॰)]॥
‘‘सामिनो इध हुत्वान, होन्ति असामिनो तहिं।
भमन्ति [चरन्ति (सी॰ पी॰), मरन्ति (स्या॰)] खुप्पिपासाय, मनुस्सा उन्नतोनता॥
‘‘एतमादीनवं ञत्वा, इस्सरमदसम्भवं।
पहाय इस्सरमदं, भवे सग्गगतो नरो।
७. राजपुत्तपेतवत्थु
पुब्बे कतानं कम्मानं, विपाको मथये मनं।
रूपे सद्दे रसे गन्धे, फोट्ठब्बे च मनोरमे॥
नच्चं गीतं रतिं खिड्डं, अनुभुत्वा अनप्पकं।
उय्याने परिचरित्वा, पविसन्तो गिरिब्बजं॥
इसिं सुनेत्त [सुनित (क॰)] मद्दक्खि, अत्तदन्तं समाहितं।
अप्पिच्छं हिरिसम्पन्नं, उञ्छे पत्तगते रतं॥
हत्थिक्खन्धतो ओरुय्ह, लद्धा भन्तेति चाब्रवि।
तस्स पत्तं गहेत्वान, उच्चं पग्गय्ह खत्तियो॥
थण्डिले पत्तं भिन्दित्वा, हसमानो अपक्कमि।
‘‘रञ्ञो कितवस्साहं पुत्तो, किं मं भिक्खु करिस्ससि’’॥
तस्स कम्मस्स फरुसस्स, विपाको कटुको अहु।
यं राजपुत्तो वेदेसि, निरयम्हि समप्पितो॥
छळेव चतुरासीति, वस्सानि नवुतानि च।
भुसं दुक्खं निगच्छित्थो, निरये कतकिब्बिसो॥
उत्तानोपि च पच्चित्थ, निकुज्जो वामदक्खिणो।
८. गूथखादकपेतवत्थु
‘‘गूथकूपतो उग्गन्त्वा, को नु दीनो पतिट्ठसि [दीनो हि तिट्ठसि (सी॰)]।
निस्संसयं पापकम्मन्तो, किं नु सद्दहसे तुव’’न्ति॥
‘‘अहं भदन्ते पेतोम्हि, दुग्गतो यमलोकिको।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गतो’’॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, इदं दुक्खं निगच्छसी’’ति॥
‘‘अहु आवासिको मय्हं, इस्सुकी कुलमच्छरी।
अज्झोसितो मय्हं घरे, कदरियो परिभासको॥
‘‘तस्साहं वचनं सुत्वा, भिक्खवो परिभासिसं।
तस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गतो’’ति॥
‘‘अमित्तो मित्तवण्णेन, यो ते आसि कुलूपको।
कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो, किं नु पेच्च गतिं गतो’’ति॥
‘‘तस्सेवाहं पापकम्मस्स, सीसे तिट्ठामि मत्थके।
सो च परविसयं पत्तो, ममेव परिचारको॥
‘‘यं भदन्ते हदन्तञ्ञे, एतं मे होति भोजनं।
९. गूथखादकपेतिवत्थु
‘‘गूथकूपतो उग्गन्त्वा, का नु दीना पतिट्ठसि।
निस्संसयं पापकम्मन्ता, किं नु सद्दहसे तुव’’न्ति॥
‘‘अहं भदन्ते पेतीम्हि, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, इदं दुक्खं निगच्छसी’’ति॥
‘‘अहु आवासिको मय्हं, इस्सुकी कुलमच्छरी।
अज्झोसितो मय्हं घरे, कदरियो परिभासको॥
‘‘तस्साहं वचनं सुत्वा, भिक्खवो परिभासिसं।
तस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘अमित्तो मित्तवण्णेन, यो ते आसि कुलूपको।
कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो, किं नु पेच्च गतिं गतो’’ति॥
‘‘तस्सेवाहं पापकम्मस्स, सीसे तिट्ठामि मत्थके।
सो च परविसयं पत्तो, ममेव परिचारको॥
‘‘यं भदन्ते हदन्तञ्ञे, एतं मे होति भोजनं।
१०. गणपेतवत्थु
‘‘नग्गा दुब्बण्णरूपात्थ, किसा धमनिसन्थता।
उप्फासुलिका [उप्पासुळिका (क॰)] किसिका, के नु तुम्हेत्थ मारिसा’’ति॥
‘‘मयं भदन्ते पेताम्हा, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘अनावटेसु तित्थेसु, विचिनिम्हद्धमासकं।
सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकम्ह अत्तनो॥
‘‘नदिं उपेम तसिता, रित्तका परिवत्तति।
छायं उपेम उण्हेसु, आतपो परिवत्तति॥
‘‘अग्गिवण्णो च नो वातो, डहन्तो उपवायति।
एतञ्च भन्ते अरहाम, अञ्ञञ्च पापकं ततो॥
‘‘अपि योजनानि [अधियोजनानि (सी॰ क॰)] गच्छाम, छाता आहारगेधिनो।
अलद्धाव निवत्ताम, अहो नो अप्पपुञ्ञता॥
‘‘छाता पमुच्छिता भन्ता, भूमियं पटिसुम्भिता।
११. पाटलिपुत्तपेतवत्थु
‘‘दिट्ठा तया निरया तिरच्छानयोनि,
पेता असुरा अथवापि मानुसा देवा। सयमद्दस कम्मविपाकमत्तनो,
नेस्सामि तं पाटलिपुत्तमक्खतं। तत्थ गन्त्वा कुसलं करोहि कम्मं’’॥
‘‘अत्थकामोसि मे यक्ख, हितकामोसि देवते।
करोमि तुय्हं वचनं, त्वंसि आचरियो मम॥
‘‘दिट्ठा मया निरया तिरच्छानयोनि, पेता असुरा अथवापि मानुसा देवा।
सयमद्दसं कम्मविपाकमत्तनो, काहामि पुञ्ञानि अनप्पकानी’’ति॥
पाटलिपुत्तपेतवत्थु एकादसमं।
१२. अम्बवनपेतवत्थु
‘‘अयञ्च ते पोक्खरणी सुरम्मा, समा सुतित्था च महोदका च।
सुपुप्फिता भमरगणानुकिण्णा, कथं तया लद्धा अयं मनुञ्ञा॥
‘‘इदञ्च ते अम्बवनं सुरम्मं, सब्बोतुकं धारयते [धारयति (स्या॰ क॰)] फलानि।
सुपुप्फितं भमरगणानुकिण्णं, कथं तया लद्धमिदं विमानं’’॥
‘‘अम्बपक्कं दकं [अम्बपक्कोदकं (सी॰ स्या॰ पी॰), अम्बपक्कूदकं (क॰)] यागु, सीतच्छाया मनोरमा।
धीताय दिन्नदानेन, तेन मे इध लब्भति’’॥
‘‘सन्दिट्ठिकं कम्मं एवं [सन्दिट्ठिकं एव (स्या॰)] पस्सथ, दानस्स दमस्स संयमस्स विपाकं।
दासी अहं अय्यकुलेसु हुत्वा, सुणिसा होमि अगारस्स इस्सरा’’ति॥
अम्बवनपेतवत्थु द्वादसमं।
१३. अक्खरुक्खपेतवत्थु
‘‘यं ददाति न तं होति, देथेव दानं दत्वा उभयं तरति।
उभयं तेन दानेन [तेन (क॰)] गच्छति, जागरथ मापमज्जथा’’ति॥
अक्खरुक्खपेतवत्थु तेरसमं।
१४. भोगसंहरपेतवत्थु
‘‘मयं भोगे संहरिम्ह, समेन विसमेन च।
ते अञ्ञे परिभुञ्जन्ति, मयं दुक्खस्स भागिनी’’ति॥
भोगसंहरपेतवत्थु चुद्दसमं।
१५. सेट्ठिपुत्तपेतवत्थु
[जा॰ १.४.५४ जातकेपि] ‘‘सट्ठिवस्ससहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो।
निरये पच्चमानानं, कदा अन्तो भविस्सति’’॥
[जा॰ १.४.५५ जातकेपि] ‘‘नत्थि अन्तो कुतो अन्तो, न अन्तो पटिदिस्सति।
तथा हि पकतं पापं, तुय्हं मय्हञ्च मारिसा [मम तुय्हञ्च मारिस (सी॰ स्या॰ पी॰)]॥
[जा॰ १.४.५३ जातकेपि] ‘‘दुज्जीवितमजीवम्ह , ये सन्ते न ददम्हसे।
सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकम्ह अत्तनो॥
[जा॰ १.४.५६ जातकेपि] ‘‘सोहं नून इतो गन्त्वा, योनिं लद्धान मानुसिं।
वदञ्ञू सीलसम्पन्नो, काहामि कुसलं बहु’’न्ति॥
सेट्ठिपुत्तपेतवत्थु पन्नरसमं।
१६. सट्ठिकूटपेतवत्थु
‘‘किं नु उम्मत्तरूपोव, मिगो भन्तोव धावसि।
निस्संसयं पापकम्मन्तो [पापकम्मं (स्या॰ पी॰)], किं नु सद्दायसे तुव’’न्ति॥
‘‘अहं भदन्ते पेतोम्हि, दुग्गतो यमलोकिको।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गतो॥
‘‘सट्ठि कूटसहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो।
सीसे मय्हं निपतन्ति, ते भिन्दन्ति च मत्थक’’न्ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, इदं दुक्खं निगच्छसि॥
‘‘सट्ठि कूटसहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो।
सीसे तुय्हं निपतन्ति, ते भिन्दन्ति च मत्थक’’न्ति॥
‘‘अथद्दसासिं सम्बुद्धं, सुनेत्तं भावितिन्द्रियं।
निसिन्नं रुक्खमूलस्मिं, झायन्तं अकुतोभयं॥
‘‘सालित्तकप्पहारेन, भिन्दिस्सं तस्स मत्थकं।
तस्स कम्मविपाकेन, इदं दुक्खं निगच्छिसं॥
‘‘सट्ठि कूटसहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो।