३. चूळवग्गो
१. अभिज्जमानपेतवत्थु
‘‘अभिज्जमाने वारिम्हि, गङ्गाय इध गच्छसि।
नग्गो पुब्बद्धपेतोव मालधारी अलङ्कतो।
कुहिं गमिस्ससि पेत, कत्थ वासो भविस्सती’’ति॥
‘‘चुन्दट्ठिलं [चुन्दट्ठिकं (सी॰)] गमिस्सामि, पेतो सो इति भासति।
अन्तरे वासभगामं, बाराणसिं च [बाराणसिया च (सी॰ स्या॰)] सन्तिके’’॥
तञ्च दिस्वा महामत्तो, कोलियो इति विस्सुतो।
सत्तुं भत्तञ्च पेतस्स, पीतकञ्च युगं अदा॥
नावाय तिट्ठमानाय, कप्पकस्स अदापयि।
कप्पकस्स पदिन्नम्हि, ठाने पेतस्स दिस्सथ [पेतस्सु’दिस्सथ (सी॰), पेतस्सु’दिच्छथ (?)]॥
ततो सुवत्थवसनो, मालधारी अलङ्कतो।
ठाने ठितस्स पेतस्स, दक्खिणा उपकप्पथ।
तस्मा दज्जेथ पेतानं, अनुकम्पाय पुनप्पुनं॥
सातुन्नवसना [साहुन्नवासिनो (स्या॰ पी॰), साहुन्दवासिनो (क॰)] एके, अञ्ञे केसनिवासना [केसनिवासिनो (स्या॰ क॰)]।
पेता भत्ताय गच्छन्ति, पक्कमन्ति दिसोदिसं॥
दूरे एके [दूरे पेता (क॰)] पधावित्वा, अलद्धाव निवत्तरे।
छाता पमुच्छिता भन्ता, भूमियं पटिसुम्भिता॥
ते च [केचि (सी॰ स्या॰)] तत्थ पपतिता [पपतित्वा (सी॰), च पतिता (स्या॰)], भूमियं पटिसुम्भिता।
पुब्बे अकतकल्याणा, अग्गिदड्ढाव आतपे॥
‘‘मयं पुब्बे पापधम्मा, घरणी कुलमातरो।
सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकम्ह अत्तनो॥
‘‘पहूतं अन्नपानम्पि, अपिस्सु अवकिरीयति।
सम्मग्गते पब्बजिते, न च किञ्चि अदम्हसे॥
‘‘अकम्मकामा अलसा, सादुकामा महग्घसा।
आलोपपिण्डदातारो, पटिग्गहे परिभासिम्हसे [परिभासिता (स्या॰ क॰)]॥
‘‘ते घरा ता च दासियो, तानेवाभरणानि नो।
ते अञ्ञे परिचारेन्ति, मयं दुक्खस्स भागिनो॥
‘‘वेणी वा अवञ्ञा होन्ति, रथकारी च दुब्भिका।
चण्डाली कपणा होन्ति, कप्पका [न्हापिका (सी॰)] च पुनप्पुनं॥
‘‘यानि यानि निहीनानि, कुलानि कपणानि च।
तेसु तेस्वेव जायन्ति, एसा मच्छरिनो गति॥
‘‘पुब्बे च कतकल्याणा, दायका वीतमच्छरा।
सग्गं ते परिपूरेन्ति, ओभासेन्ति च नन्दनं॥
‘‘वेजयन्ते च पासादे, रमित्वा कामकामिनो।
उच्चाकुलेसु जायन्ति, सभोगेसु ततो चुता॥
‘‘कूटागारे च पासादे, पल्लङ्के गोनकत्थते।
बीजितङ्गा [वीजितङ्गा (सी॰ स्या॰)] मोरहत्थेहि, कुले जाता यसस्सिनो॥
‘‘अङ्कतो अङ्कं गच्छन्ति, मालधारी अलङ्कता।
धातियो उपतिट्ठन्ति, सायं पातं सुखेसिनो॥
‘‘नयिदं अकतपुञ्ञानं, कतपुञ्ञानमेविदं।
असोकं नन्दनं रम्मं, तिदसानं महावनं॥
‘‘सुखं अकतपुञ्ञानं, इध नत्थि परत्थ च।
सुखञ्च कतपुञ्ञानं, इध चेव परत्थ च॥
‘‘तेसं सहब्यकामानं, कत्तब्बं कुसलं बहुं।
कतपुञ्ञा हि मोदन्ति, सग्गे भोगसमङ्गिनो’’ति॥
अभिज्जमानपेतवत्थु पठमं।
२. साणवासीथेरपेतवत्थु
कुण्डिनागरियो थेरो, साणवासि [सानुवासि (सी॰), सानवासि (स्या॰)] निवासिको।
पोट्ठपादोति नामेन, समणो भावितिन्द्रियो॥
तस्स माता पिता भाता, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता॥
ते दुग्गता सूचिकट्टा, किलन्ता नग्गिनो किसा।
उत्तसन्ता [ओत्तप्पन्ता (स्या॰ क॰)] महत्तासा [महातासा (सी॰)], न दस्सेन्ति कुरूरिनो [कुरुद्दिनो (क॰)]॥
तस्स भाता वितरित्वा, नग्गो एकपथेकको।
चतुकुण्डिको भवित्वान, थेरस्स दस्सयीतुमं॥
थेरो चामनसिकत्वा, तुण्हीभूतो अतिक्कमि।
सो च विञ्ञापयी थेरं, ‘भाता पेतगतो अहं’॥
‘‘माता पिता च ते भन्ते, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता॥
‘‘ते दुग्गता सूचिकट्टा, किलन्ता नग्गिनो किसा।
उत्तसन्ता महत्तासा, न दस्सेन्ति कुरूरिनो॥
३. रथकारपेतिवत्थु
‘‘वेळुरियथम्भं रुचिरं पभस्सरं, विमानमारुय्ह अनेकचित्तं।
तत्थच्छसि देवि महानुभावे, पथद्धनि [समन्ततो (क॰)] पन्नरसेव चन्दो॥
‘‘वण्णो च ते कनकस्स सन्निभो, उत्तत्तरूपो भुस दस्सनेय्यो।
पल्लङ्कसेट्ठे अतुले निसिन्ना, एका तुवं नत्थि च तुय्ह सामिको॥
‘‘इमा च ते पोक्खरणी समन्ता, पहूतमल्या [पहूतमाला (सी॰ स्या॰)] बहुपुण्डरीका।
सुवण्णचुण्णेहि समन्तमोत्थता, न तत्थ पङ्को पणको च विज्जति॥
‘‘हंसा चिमे दस्सनीया मनोरमा, उदकस्मिमनुपरियन्ति सब्बदा।
समय्य वग्गूपनदन्ति सब्बे, बिन्दुस्सरा दुन्दुभीनंव घोसो॥
‘‘दद्दल्लमाना यससा यसस्सिनी, नावाय च त्वं अवलम्ब तिट्ठसि।
आळारपम्हे हसिते पियंवदे, सब्बङ्गकल्याणि भुसं विरोचसि॥
‘‘इदं विमानं विरजं समे ठितं, उय्यानवन्तं [उय्यानवनं (क॰)] रतिनन्दिवड्ढनं।
इच्छामहं नारि अनोमदस्सने, तया सह नन्दने इध मोदितु’’न्ति॥
‘‘करोहि कम्मं इध वेदनीयं, चित्तञ्च ते इध निहितं भवतु [नतञ्च होतु (क॰), नितञ्च होतु (स्या॰)]।
४. भुसपेतवत्थु
‘‘भुसानि एको सालिं पुनापरो, अयञ्च नारी सकमंसलोहितं।
तुवञ्च गूथं असुचिं अकन्तं [अकन्तिकं (सी॰ पी॰)], परिभुञ्जसि किस्स अयं विपाको’’ति॥
‘‘अयं पुरे मातरं हिंसति, अयं पन कूटवाणिजो।
अयं मंसानि खादित्वा, मुसावादेन वञ्चेति॥
‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अगारिनी सब्बकुलस्स इस्सरा।
सन्तेसु परिगुहामि, मा च किञ्चि इतो अदं॥
‘‘मुसावादेन छादेमि, ‘नत्थि एतं मम गेहे।
सचे सन्तं निगुहामि, गूथो मे होतु भोजनं’॥
‘‘तस्स कम्मस्स विपाकेन, मुसावादस्स चूभयं।
सुगन्धं सालिनो भत्तं, गूथं मे परिवत्तति॥
‘‘अवञ्झानि च कम्मानि, न हि कम्मं विनस्सति।
दुग्गन्धं किमिनं [किमिजं (सी॰)] मीळं, भुञ्जामि च पिवामि चा’’ति॥
भुसपेतवत्थु चतुत्थं।
५. कुमारपेतवत्थु
अच्छेररूपं सुगतस्स ञाणं, सत्था यथा पुग्गलं ब्याकासि।
उस्सन्नपुञ्ञापि भवन्ति हेके, परित्तपुञ्ञापि भवन्ति हेके॥
अयं कुमारो सीवथिकाय छड्डितो, अङ्गुट्ठस्नेहेन यापेति रत्तिं।
न यक्खभूता न सरीसपा [सिरिंसपा (सी॰ स्या॰ पी॰)] वा, विहेठयेय्युं कतपुञ्ञं कुमारं॥
सुनखापिमस्स पलिहिंसु पादे, धङ्का सिङ्गाला [सिगाला (सी॰ स्या॰ पी॰)] परिवत्तयन्ति।
गब्भासयं पक्खिगणा हरन्ति, काका पन अक्खिमलं हरन्ति॥
नयिमस्स [न इमस्स (स्या॰), निमस्स (क॰)] रक्खं विदहिंसु केचि, न ओसधं सासपधूपनं वा।
नक्खत्तयोगम्पि न अग्गहेसुं [न उग्गहेसुं (क॰)], न सब्बधञ्ञानिपि आकिरिंसु॥
एतादिसं उत्तमकिच्छपत्तं, रत्ताभतं सीवथिकाय छड्डितं।
नोनीतपिण्डंव पवेधमानं, ससंसयं जीवितसावसेसं॥
तमद्दसा देवमनुस्सपूजितो, दिस्वा च तं ब्याकरि भूरिपञ्ञो।
‘‘अयं कुमारो नगरस्सिमस्स, अग्गकुलिको भविस्सति भोगतो च’’ [भोगवा च (स्या॰ क॰)]॥
‘‘किस्स [किं’स (?)] वतं किं पन ब्रह्मचरियं, किस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको।
६. सेरिणीपेतवत्थु
‘‘नग्गा दुब्बण्णरूपासि, किसा धमनिसन्थता।
उप्फासुलिके किसिके, का नु त्वं इध तिट्ठसी’’ति॥
‘‘अहं भदन्ते पेतीम्हि, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा कुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गता’’ति॥
‘‘अनावटेसु तित्थेसु, विचिनिं अड्ढमासकं।
सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकासिमत्तनो॥
‘‘नदिं उपेमि तसिता, रित्तका परिवत्तति।
छायं उपेमि उण्हेसु, आतपो परिवत्तति॥
‘‘अग्गिवण्णो च मे वातो, डहन्तो उपवायति।
एतञ्च भन्ते अरहामि, अञ्ञञ्च पापकं ततो॥
‘‘गन्त्वान हत्थिनिं पुरं, वज्जेसि मय्ह मातरं।
‘धीता च ते मया दिट्ठा, दुग्गता यमलोकिका।
पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता’॥
७. मिगलुद्दकपेतवत्थु
‘‘नरनारिपुरक्खतो युवा, रजनीयेहि कामगुणेहि [कामेहि (क॰)] सोभसि।
दिवसं अनुभोसि कारणं, किमकासि पुरिमाय जातिया’’ति॥
‘‘अहं राजगहे रम्मे, रमणीये गिरिब्बजे।
मिगलुद्दो पुरे आसिं, लोहितपाणि दारुणो॥
‘‘अविरोधकरेसु पाणिसु, पुथुसत्तेसु पदुट्ठमानसो।
विचरिं अतिदारुणो सदा [तदा (सी॰)], परहिंसाय रतो असञ्ञतो॥
‘‘तस्स मे सहायो सुहदयो [सुहदो (सी॰)], सद्धो आसि उपासको।
सोपि [सो हि (स्या॰)] मं अनुकम्पन्तो, निवारेसि पुनप्पुनं॥
‘‘‘माकासि पापकं कम्मं, मा तात दुग्गतिं अगा।
सचे इच्छसि पेच्च सुखं, विरम पाणवधा असंयमा’॥
‘‘तस्साहं वचनं सुत्वा, सुखकामस्स हितानुकम्पिनो।
नाकासिं सकलानुसासनिं, चिरपापाभिरतो अबुद्धिमा॥
‘‘सो मं पुन भूरिसुमेधसो, अनुकम्पाय संयमे निवेसयि।
‘सचे दिवा हनसि पाणिनो, अथ ते रत्तिं भवतु संयमो’॥
८. दुतियमिगलुद्दकपेतवत्थु
‘‘कूटागारे च पासादे, पल्लङ्के गोनकत्थते।
पञ्चङ्गिकेन तुरियेन, रमसि सुप्पवादिते॥
‘‘ततो रत्या विवसाने [व्यवसाने (सी॰)], सूरियुग्गमनं पति।
अपविद्धो सुसानस्मिं, बहुदुक्खं निगच्छसि॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, इदं दुक्खं निगच्छसि’’॥
‘‘अहं राजगहे रम्मे, रमणीये गिरिब्बजे।
मिगलुद्दो पुरे आसिं, लुद्दो चासिमसञ्ञतो॥
‘‘तस्स मे सहायो सुहदयो, सद्धो आसि उपासको।
तस्स कुलुपको भिक्खु, आसि गोतमसावको।
सोपि मं अनुकम्पन्तो, निवारेसि पुनप्पुनं॥
‘‘‘माकासि पापकं कम्मं, मा तात दुग्गतिं अगा।
सचे इच्छसि पेच्च सुखं, विरम पाणवधा असंयमा’॥
‘‘तस्साहं वचनं सुत्वा, सुखकामस्स हितानुकम्पिनो।
नाकासिं सकलानुसासनिं, चिरपापाभिरतो अबुद्धिमा॥
९. कूटविनिच्छयिकपेतवत्थु
‘‘माली किरिटी कायूरी [केयूरी (सी॰)], गत्ता ते चन्दनुस्सदा।
पसन्नमुखवण्णोसि, सूरियवण्णोव सोभसि॥
‘‘अमानुसा पारिसज्जा, ये तेमे परिचारका।
दस कञ्ञासहस्सानि, या तेमा परिचारिका।
ता [का (क॰)] कम्बुकायूरधरा, कञ्चनावेळभूसिता॥
‘‘महानुभावोसि तुवं, लोमहंसनरूपवा।
पिट्ठिमंसानि अत्तनो, सामं उक्कच्च [उक्कड्ढ (सी॰)] खादसि॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कुटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, पिट्ठिमंसानि अत्तनो।
सामं उक्कच्च खादसी’’ति॥
‘‘अत्तनोहं अनत्थाय, जीवलोके अचारिसं।
पेसुञ्ञमुसावादेन, निकतिवञ्चनाय च॥
‘‘तत्थाहं परिसं गन्त्वा, सच्चकाले उपट्ठिते।
अत्थं धम्मं निराकत्वा [निरंकत्वा (क॰) नि + आ + कर + त्वा = निराकत्वा], अधम्ममनुवत्तिसं॥
१०. धातुविवण्णपेतवत्थु
‘‘अन्तलिक्खस्मिं तिट्ठन्तो, दुग्गन्धो पूति वायसि।
मुखञ्च ते किमयो पूतिगन्धं, खादन्ति किं कम्ममकासि पुब्बे॥
‘‘ततो सत्थं गहेत्वान, ओक्कन्तन्ति पुनप्पुनं।
खारेन परिप्फोसित्वा, ओक्कन्तन्ति पुनप्पुनं॥
‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं।
किस्स कम्मविपाकेन, इदं दुक्खं निगच्छसी’’ति॥
‘‘अहं राजगहे रम्मे, रमणीये गिरिब्बजे।
इस्सरो धनधञ्ञस्स, सुपहूतस्स मारिस॥
‘‘तस्सायं मे भरिया च, धीता च सुणिसा च मे।
ता मालं उप्पलञ्चापि, पच्चग्घञ्च विलेपनं।
थूपं हरन्तियो वारेसिं, तं पापं पकतं मया॥
‘‘छळासीतिसहस्सानि , मयं पच्चत्तवेदना।
थूपपूजं विवण्णेत्वा, पच्चाम निरये भुसं॥
‘‘ये च खो थूपपूजाय, वत्तन्ते अरहतो महे।
आदीनवं पकासेन्ति, विवेचयेथ [विवेचयथ (सी॰)] ने ततो॥