१. बुद्धवग्गो
अब्भन्तरनिदानवण्णना
‘‘अथ बुद्धापदानानि, सुणाथ सुद्धमानसा।
तिंसपारमिसम्पुण्णा, धम्मराजा असङ्खिया’’ति॥ –
एत्थ अथाति अधिकारन्तरूपदस्सनत्थे निपातपदं, विभत्तियुत्तायुत्तनिपातद्वयेसु विभत्तियुत्तनिपातपदं। अथ वा –
‘‘अधिकारे मङ्गले चेव, निप्फन्नत्थेवधारणे।
अनन्तरेपगमने, अथ-सद्दो पवत्तति’’॥
तथा हि –
‘‘अधिकिच्चं अधिट्ठानं, अधिअत्थं विभासति।
सेट्ठजेट्ठकभावेन, अधिकारो विधीयते’’ति॥ –
वुत्तत्ता बुद्धानं समत्तिंसपारमिधम्मानं अधिकिच्चतो, सेट्ठजेट्ठतो अधिकारट्ठेन अथ-सद्देन युत्तमपदानानीति। तिविधबोधिसत्तानं पूजामङ्गलसभावतो ‘‘पूजा च पूजनेय्यानं, एतं मङ्गलमुत्तम’’न्ति वचनतो (खु॰ पा॰ ५.३; सु॰ नि॰ २६२) मङ्गलट्ठेन अथ-सद्देन युत्तमपदानानीति । बुद्धादीनं भगवन्तानं सम्पत्तिकिच्चस्स अरहत्तमग्गेन निप्फन्नतो निप्फन्नट्ठेन अथ-सद्देन युत्तमपदानानीति । बुद्धादीनं अरहत्तमग्गादिकुसलतो अञ्ञकुसलानं अभावतो अवधारणट्ठेन निवारणट्ठेन अथ-सद्देन युत्तमपदानानीति। खुद्दकपाठसङ्गहानन्तरं सङ्गहितन्ति अनन्तरट्ठेन अथ-सद्देन युत्तमपदानानीति। इतो खुद्दकपाठतो पट्ठायाति अपगमनट्ठेन अथ-सद्देन युत्तमपदानानीति।
बुद्धोति एत्थ बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो, सब्बञ्ञुताय बुद्धो, सब्बदस्साविताय बुद्धो, अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो, विसविताय बुद्धो, खीणासवसङ्खातेन बुद्धो, निरुपक्किलेससङ्खातेन बुद्धो, पब्बज्जासङ्खातेन बुद्धो, अदुतियट्ठेन बुद्धो, तण्हापहानट्ठेन बुद्धो, एकायनमग्गं गतोति बुद्धो, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धो, अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा बुद्धो, बुद्धि बुद्धं बोधोति अनत्थन्तरमेतं। यथा नीलादिवण्णयोगतो पटो ‘‘नीलो पटो, रत्तो पटो’’ति वुच्चति, एवं बुद्धगुणयोगतो बुद्धो। अथ वा ‘‘बोधि’’वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं, तेन ञाणेन सकलदियड्ढसहस्सकिलेसारिगणे खेपेत्वा निब्बानाधिगमनतो ञाणं ‘‘बोधी’’ति वुच्चति। तेन सम्पयुत्तो समङ्गीपुग्गलो बुद्धो। तेनेव ञाणेन पच्चेकबुद्धोपि सब्बकिलेसे खेपेत्वा निब्बानमधिगच्छति। बुद्धानं पन चतूसु असङ्ख्येय्येसु कप्पसतसहस्सेसु च पारमियो पूरेत्वा बोधिञाणस्साधिगतत्ता च इन्द्रियपरोपरियत्तञाणमहाकरुणासमापत्तिञाणयमकपाटिहीरञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाण- अनावरणआसयानुसयादिअसाधारणञाणानं समधिगतत्ता च एकायपि धम्मदेसनाय असङ्ख्येय्यासत्तनिकाये धम्मामतं पायेत्वा निब्बानस्स पापनतो च तदेव ञाणं बुद्धानमेवाधिकभावतो तेसमेव सम्बुद्धानं अपदानं कारणं बुद्धापदानं। तञ्हि दुविधं कुसलाकुसलवसेन। पच्चेकबुद्धा पन न तथा कातुं समत्था, अन्नादिपच्चयदायकानं सङ्गहं करोन्तापि –
‘‘इच्छितं पत्थितं तुय्हं, खिप्पमेव समिज्झतु।
पूरेन्तु चित्तसङ्कप्पा, चन्दो पन्नरसो यथा॥
‘‘इच्छितं पत्थितं तुय्हं, खिप्पमेव समिज्झतु।
पूरेन्तु चित्तसङ्कप्पा, मणि जोतिरसो यथा’’ति॥ (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.९५ पुब्बूपनिस्सयसम्पत्तिकथा; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.१९२; ध॰ प॰ अट्ठ॰ १.सामावतीवत्थु) –
इमाहि द्वीहियेव गाथाहि धम्मं देसेन्ति। देसेन्तापि असङ्ख्येय्यसत्तनिकाये बोधेतुं न सक्कुणन्ति, तस्मा न सब्बञ्ञुबुद्धसदिसा हुत्वा पाटिएक्कं विसुं बुद्धाति पच्चेकबुद्धा। तेसं अपदानं कारणं पच्चेकबुद्धापदानं।
चिरं ठिताति थेरा। अथ वा थिरतरसीलाचारमद्दवादिगुणेहि युत्ताति थेरा। अथ वा थिरवरसीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनगुणेहि युत्ताति थेरा। अथ वा थिरतरसङ्खातपणीतानुत्तरसन्तिनिब्बानमधिगताति थेरा, थेरानं अपदानानि थेरापदानानि। तथा तादिगुणेहि युत्ताति थेरी, थेरीनं अपदानानि थेरीपदानानि। तेसु बुद्धापदाने पञ्चेव अपदानानि, पञ्चेव सुत्तन्ता। तेनाहु पोराणा –
‘‘पञ्चेव अपदानानि, पञ्च सुत्तानि यस्स च।
इदं बुद्धापदानन्ति, पठमं अनुलोमतो’’ति॥
पच्चेकबुद्धापदानेपि पञ्चेव अपदानानि, पञ्चेव सुत्तन्ता। तेनाहु पोराणा –
‘‘पञ्चेव अपदानानि, पञ्च सुत्तानि यस्स च।
इदं पच्चेकबुद्धापदानन्ति, दुतियं अनुलोमतो’’ति॥
थेरापदानेसु दसाधिकपञ्चसतापदानानि, वग्गतो एकपञ्ञास वग्गा। तेनाहु पोराणा –
‘‘पञ्चसतदसपदानानि, एकपञ्ञास वग्गतो।
इदं थेरापदानन्ति, ततियं अनुलोमतो’’ति॥
थेरीअपदानेसु चत्तालीसं अपदानानि, वग्गतो चतुरो वग्गा। तेनाहु पोराणा –
‘‘चत्तालीसंपदानानि, चतुवग्गानि यस्स च।
इदं थेरीपदानन्ति, चतुत्थं अनुलोमतो’’ति॥
अपदानन्ति एत्थ अपदान-सद्दो कारणगहणअपगमनपटिपाटिअक्कोसनादीसु दिस्सति। तथा हि एस ‘‘खत्तियानं अपदानं, ब्राह्मणानं अपदान’’न्तिआदीसु कारणे दिस्सति, खत्तियानं कारणं ब्राह्मणानं कारणन्ति अत्थो। ‘‘उपासकानं अपदान’’न्तिआदीसु गहणे दिस्सति, संसुट्ठु गहणन्ति अत्थो। ‘‘वाणिजानं अपदानं, सुद्दानं अपदान’’न्तिआदीसु अपगमने दिस्सति, ततो ततो तेसं अपगमनन्ति अत्थो। ‘‘पिण्डपातिको भिक्खु सपदानचारवसेन पिण्डाय चरती’’तिआदीसु पटिपाटिया दिस्सति, घरपटिपाटिया चरतीति अत्थो। ‘‘अपगता इमे सामञ्ञा, अपगता इमे ब्रह्मञ्ञाति अपदानेती’’तिआदीसु अक्कोसने दिस्सति, अक्कोसति परिभासतीति अत्थो। इध पन कारणे दिस्सति। तस्मा बुद्धानं अपदानानि बुद्धापदानि, बुद्धकारणानीति अत्थो। गङ्गावालुकूपमानं अनेकेसं बुद्धानं दानपारमितादिसमत्तिंसपारमिता कारणन्ति दट्ठब्बं। अथ अधिकारादीसु युत्तअपदानानि सुद्धमानसा सुणाथाति सम्बन्धो।
तत्थ सुद्धमानसाति अरहत्तमग्गञाणेन दियड्ढकिलेससहस्सं खेपेत्वा ठितत्ता सुद्धमानसा परिसुद्धचित्ता सुद्धहदया पञ्चसता खीणासवा इमस्मिं धम्मसभाये सन्निसिन्ना सुणाथ, ओहितसोता मनसि करोथाति अत्थो।
एत्थ पन ‘‘अपदानानी’’ति अवत्वा पच्चेकबुद्धापदानथेरापदानथेरीअपदानेसु विज्जमानेसुपि ‘‘अथ बुद्धापदानानी’’ति वचनं खन्धयमकआयतनधातुसच्चसङ्खारअनुसययमकेसु विज्जमानेसुपि पधानवसेन आदिवसेन च ‘‘मूलयमक’’न्ति वचनं विय, तेरससङ्घादिसेसद्वेअनियततिंसनिस्सग्गियेसु विज्जमानेसुपि पधानवसेन आदिवसेन च ‘‘पाराजिककण्डो’’ति वचनं विय च इधापि पधानवसेन आदिवसेन च वुत्तन्ति दट्ठब्बं।
‘‘सम्मासम्बुद्धापदानानी’’ति वत्तब्बे ‘‘वण्णागमो…पे॰… पञ्चविधं निरुत्त’’न्ति निरुत्तिनयेन वा ‘‘तेसु वुद्धिलोपागमविकारविपरीतादेसा चा’’ति सुत्तेन वा ततियत्थवाचकस्स सम्मातिनिपातपदस्स, सयंसद्दत्थवाचकस्स स-न्तिउपसग्गपदस्स च लोपं कत्वा कितन्तवाचीबुद्धसद्दमेव गहेत्वा गाथाबन्धसुखत्थं ‘‘बुद्धापदानानी’’ति वुत्तं। तस्मा सम्मासम्बुद्धापदानानीति अत्थो।
इति विसुद्धजनविलासिनिया अपदान-अट्ठकथाय
अब्भन्तरनिदानवण्णना निट्ठिता।
१. बुद्धअपदानवण्णना
इदानि अब्भन्तरनिदानानन्तरं अपदानट्ठकथं कथेतुकामो –
‘‘सपदानं अपदानं, विचित्रनयदेसनं।
यं खुद्दकनिकायस्मिं, सङ्गायिंसु महेसयो।
तस्स दानि अनुप्पत्तो, अत्थसंवण्णनाक्कमो’’ति॥
तत्थ यं अपदानं ताव ‘‘सकलं बुद्धवचनं एकविमुत्तिरस’’न्ति वुत्तत्ता एकरसे सङ्गहं गच्छति, धम्मविनयवसेन द्विधासङ्गहे धम्मे सङ्गहं गच्छति, पठममज्झिमपच्छिमबुद्धवचनेसु मज्झिमबुद्धवचने सङ्गहं गच्छति, विनयाभिधम्मसुत्तन्तपिटकेसु सुत्तन्तपिटके सङ्गहं गच्छति, दीघनिकायमज्झिमसंयुत्तअङ्गुत्तरखुद्दकनिकायेसु पञ्चसु खुद्दकनिकाये सङ्गहं गच्छति, सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथा उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लन्ति नवसु सासनङ्गेसु गाथाय सङ्गहितं।
‘‘द्वासीति बुद्धतो गण्हिं, द्वेसहस्सानि भिक्खुतो।
चतुरासीतिसहस्सानि, येमे धम्मा पवत्तिनो’’ति॥ –
एवं वुत्तचतुरासीतिसहस्सधम्मक्खन्धेसु कतिपयधम्मक्खन्धसङ्गहितं होतीति।
इदानि तं अपदानं दस्सेन्तो ‘‘तिंसपारमिसम्पुण्णा, धम्मराजा असङ्खिया’’ति आह। तत्थ दसपारमिताव पच्छिममज्झिमुक्कट्ठवसेन दसपारमीदसउपपारमीदसपरमत्थपारमीनं वसेन समत्तिंसपारमी। ताहि संसुट्ठु पुण्णा सम्पुण्णा समन्नागता समङ्गीभूता अज्झापन्ना संयुत्ताति तिंसपारमिसम्पुण्णा। सकललोकत्तयवासिने सत्तनिकाये मेत्ताकरुणामुदिताउपेक्खासङ्खाताहि चतूहि ब्रह्मविहारसमापत्तीहि वा फलसमापत्तिविहारेन वा एकचित्तभावेन अत्तनो च काये रञ्जेन्ति अल्लीयापेन्तीति राजानो, धम्मेन राजानो धम्मराजा, इत्थम्भूता बुद्धा। दससतं सहस्सं दससहस्सं सतसहस्सं दससतसहस्सं कोटि पकोटि कोटिप्पकोटि नहुतं निन्नहुतं अक्खोभिणि बिन्दु अब्बुदं निरब्बुदं अहहं अबबं अटटं सोगन्धिकं उप्पलं कुमुदं पुण्डरिकं पदुमं कथानं महाकथानं असङ्ख्येय्यानं वसेन असङ्खिया सङ्खारहिता धम्मराजानो अतीता विगता निरुद्धा अब्भत्थं गताति अधिप्पायो।
६.तेसु अतीतबुद्धेसु कताधिकारञ्च अत्तना बोधिसत्तभूतेन चक्कवत्तिरञ्ञा हुत्वा कतसम्भारञ्च आनन्दत्थेरेन पुट्ठो भगवा ‘‘सम्बोधिं बुद्धसेट्ठान’’न्तिआदिमाह। भो आनन्द, मम अपदानं सुणोहीति अधिप्पायो। आनन्द, अहं पुब्बे बोधिसम्भारपूरणकाले चक्कवत्तिराजा हुत्वा सेट्ठानं पसट्ठानं पटिविद्धचतुसच्चानं बुद्धानं सम्बोधिं चतुसच्चमग्गञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं वा सिरसा अभिवादयेति सम्बन्धो । ससङ्घे सावकसङ्घसहिते लोकनायके लोकजेट्ठे बुद्धे दसहि अङ्गुलीहि उभोहि हत्थपुटेहि नमस्सित्वा वन्दित्वा सिरसा सीसेन अभिवादये आदरेन थोमनं कत्वा पणामं करोमीति अत्थो।
७.यावता बुद्धखेत्तेसूति दससहस्सचक्कवाळेसु बुद्धखेत्तेसु, आकासट्ठा आकासगता, भूमट्ठा भूमितलगता, वेळुरियादयो सत्त रतना असङ्खिया सङ्खारहिता, यावता यत्तका, विज्जन्ति। तानि सब्बानि मनसा चित्तेन समाहरे, सं सुट्ठु चित्तेन अधिट्ठहित्वा आहरिस्सामीति अत्थो, मम पासादस्स सामन्ता रासिं करोमीति अत्थो।
८.तत्थ रूपियभूमियन्ति तस्मिं अनेकभूमिम्हि पासादे रूपियमयं रजतमयं भूमिं निम्मितन्ति अत्थो। अहं रतनमयं सत्तहि रतनेहि निम्मितं अनेकसतभूमिकं पासादं उब्बिद्धं उग्गतं नभमुग्गतं आकासे जोतमानं मापयिन्ति अत्थो।
९.तमेव पासादं वण्णेन्तो ‘‘विचित्तथम्भ’’न्त्यादिमाह। विचित्तेहि अनेकेहि मसारगल्लादिवण्णेहि थम्भेहि उस्सापितं सुकतं सुट्ठु कतं लक्खणयुत्तं आरोहपरिणाहवसेन सुट्ठु विभत्तं अनेककोटिसतग्घनतोरणनिम्मितत्ता महारहं। पुनपि किं विसिट्ठं? कनकमयसङ्घाटं सुवण्णेहि कततुलासङ्घाटवलयेहि युत्तं, तत्थ उस्सापितकोन्तेहि च छत्तेहि च मण्डितं सोभितं पासादन्ति सम्बन्धो।
१०.पुनपि पासादस्सेव सोभं वण्णेन्तो ‘‘पठमा वेळुरिया भूमी’’त्यादिमाह। तस्स अनेकसतभूमिपासादस्स सुभा इट्ठा कन्ता मनापा अब्भसमा वलाहकपटलसदिसा विमला निम्मला वेळुरियमणिमया नीलवण्णा पठमा भूमि अहोसीति अत्थो। जलजनळिनपदुमेहि आकिण्णा समङ्गीभूता वराय उत्तमाय कञ्चनभूमिया सुवण्णभूमियाव सोभतीति अत्थो।
११.तस्सेव पासादस्स काचि भूमि पवाळंसा पवाळकोट्ठासा पवाळवण्णा, काचि भूमि लोहितका लोहितवण्णा, काचि भूमि सुभा मनोहरा इन्दगोपकवण्णाभा रस्मियो निच्छरमाना, काचि भूमि दस दिसा ओभासतीति अत्थो।
१२.तस्मिंयेव पासादे निय्यूहा निग्गतपमुखसाला च सुविभत्ता सुट्ठु विभत्ता कोट्ठासतो विसुं विसुं कता सीहपञ्जरा सीहद्वारा च। चतुरो वेदिकाति चतूहि वेदिकावलयेहि जालकवाटेहि च मनोरमा मनअल्लीयनका गन्धावेळा गन्धदामा च ओलम्बन्तीति अत्थो।
१३.तस्मिंयेव पासादे सत्तरतनभूसिता सत्तरतनेहि सोभिता कूटागारा। किं भूता? नीला नीलवण्णा, पीता पीतवण्णा सुवण्णवण्णा, लोहितका लोहितकवण्णा रत्तवण्णा, ओदाता ओदातवण्णा सेतवण्णा, सुद्धकाळका अमिस्सकाळवण्णा, कूटागारवरूपेता कूटागारवरेहि कण्णिककूटागारवरेहि उपेतो समन्नागतो सो पासादोति अत्थो।
१४.तस्मिंयेव पासादे ओलोकमया उद्धम्मुखा पदुमा सुपुप्फिता पदुमा सोभन्ति, सीहब्यग्घादीहि वाळमिगगणेहि च हंसकोञ्चमयूरादिपक्खिसमूहेहि च सोभितो सो पासादोति अत्थो। अतिउच्चो हुत्वा नभमुग्गतत्ता नक्खत्ततारकाहि आकिण्णो चन्दसूरेहि चन्दसूरियरूपेहि च मण्डितो सो पासादोति अत्थो।
१५.सो एव चक्कवत्तिस्स पासादो हेमजालेन सुवण्णजालेन सञ्छन्ना, सोण्णकिङ्कणिकायुतो सुवण्णकिङ्कणिकजालेहि युतो समन्नागतोति अत्थो। मनोरमा मनल्लीयनका सोण्णमाला सुवण्णपुप्फपन्तियो वातवेगेन वातप्पहारेन कूजन्ति सद्दं करोन्तीति अत्थो।
१६.मञ्जेट्ठकं मञ्जिट्ठवण्णं, लोहितकं लोहितवण्णं, पीतकं पीतवण्णं, हरिपिञ्जरं जम्बोनदसुवण्णवण्णं पञ्जरवण्णञ्च धजं नानारङ्गेहि अनेकेहि वण्णेहि, सम्पीतं रञ्जितं धजं, उस्सितं तस्मिं पासादे उस्सापितं। धजमालिनीति लिङ्गविपल्लासवसेन वुत्तं, धजमालायुत्तो सो पासादोति अत्थो।
१७.तस्मिं पासादे अत्थरणादयो वण्णेन्तो ‘‘न नं बहू’’त्यादिमाह। तत्थ नं पासादं बहूहि अविज्जमानं नाम नत्थीति अत्थो, नानासयनविचित्ता अनेकेहि अत्थरणेहि विचित्ता सोभिता मञ्चपीठादिसयना अनेकसता अनेकसतसङ्ख्या, किं भूता? फलिका फलिकमणिमया फलिकाहि कता, रजतामया रजतेहि कता, मणिमया नीलमणीहि कता, लोहितङ्गा रत्तजातिमणीहि कता, मसारगल्लमया कबरवण्णमणीहि कता, सण्हकासिकसन्थता सण्हेहि सुखुमेहि कासिकवत्थेहि अत्थता।
१८.पावुराति पावुरणा। कीदिसा? कम्बला लोमसुत्तेहि कता, दुकूला दुकूलपटेहि कता, चीना चीनपटेहि कता, पत्तुण्णा पत्तुण्णदेसे जातपटेहि कता, पण्डु पण्डुवण्णा, विचित्तत्थरणं अनेकेहि अत्थरणेहि पावुरणेहि च विचित्तं, सब्बं सयनं, मनसा चित्तेन, अहं पञ्ञपेसिन्ति अत्थो।
१९.तदेव पासादं वण्णेन्तो ‘‘तासु तास्वेव भूमीसू’’तिआदिमाह। तत्थ रतनकूटलङ्कतन्ति रतनमयकूटेहि रतनकण्णिकाहि अलङ्कतं सोभितन्ति अत्थो। मणिवेरोचना उक्काति वेरोचनमणीहि रत्तमणीहि कता, उक्का दण्डपदीपा। धारयन्ता सुतिट्ठरेति आकासे सुट्ठु धारयन्ता गण्हन्ता अनेकसतजना सुट्ठु तिट्ठन्तीति अत्थो।
२०.पुन तदेव पासादं वण्णेन्तो ‘‘सोभन्ति एसिकाथम्भा’’तिआदिमाह। तत्थ एसिकाथम्भा नाम नगरद्वारे सोभनत्थाय निखाता थम्भा, सुभा इट्ठा, कञ्चनतोरणा सुवण्णमया, जम्बोनदा जम्बोनदसुवण्णमया च, सारमया खदिररुक्खसारमया च रजतमया च तोरणा सोभन्ति, एसिका च तोरणा च तं पासादं सोभयन्तीति अत्थो।
२१.तस्मिं पासादे सुविभत्ता अनेका सन्धी कवाटेहि च अग्गळेहि च चित्तिता सोभिता सन्धिपरिक्खेपा सोभयन्तीति अत्थो, उभतोति तस्स पासादस्स उभोसु पस्सेसु, पुण्णघटा अनेकेहि पदुमेहि अनेकेहि च उप्पलेहि, संयुता पुण्णा तं पासादं सोभयन्तीति अत्थो।
२२-२३.एवं पासादस्स सोभं वण्णेत्वा रतनमयं पासादञ्च सक्कारसम्मानञ्च पकासेन्तो ‘‘अतीते सब्बबुद्धे चा’’तिआदिमाह। तत्थ अतीतेति अतिक्कन्ते विगते काले जाते भूते, ससङ्घे सावकसमूहसहिते, सब्बे लोकनायके बुद्धे सभावेन पकतिवण्णेन रूपेन सण्ठानेन च, ससावके सावकसहिते, बुद्धे निम्मिनित्वा येन द्वारेन पासादो पविसितब्बो होति , तेन द्वारेन पविसित्वा ससावका सब्बे बुद्धा सब्बसोण्णमये सकलसुवण्णमये, पीठे निसिन्ना अरियमण्डला अरियसमूहा अहेसुन्ति अत्थो।
२४-२५.एतरहि वत्तमाने काले अनुत्तरा उत्तरविरहिता ये च बुद्धाअत्थि संविज्जन्ति, ते च पच्चेकबुद्धे अनेकसते सयम्भू सयमेव भूते अञ्ञाचरियरहिते, अपराजिते खन्धकिलेसाभिसङ्खारमच्चुदेवपुत्तमारेहि अपराजिते, जयमापन्ने सन्तप्पेसिन्ति अत्थो। भवनं मय्हं पासादं अतीतकाले च वत्तमानकाले च, सब्बे बुद्धा समारुहुं सं सुट्ठु आरुहिंसूति अत्थो।
२६.ये दिब्बा दिवि भवा दिब्बा देवलोके जाता, ये च बहू कप्परुक्खा अत्थि। ये च मानुसा मनुस्से जाता ये च बहू कप्परुक्खा अत्थि, ततो सब्बं दुस्सं समाहन्त्वा सं सुट्ठु आहरित्वा तेचीवरानि कारेत्वा ते पच्चेकबुद्धे तिचीवरेहि अच्छादेमीति सम्बन्धो।
२७.एवं तिचीवरेहि अच्छादेत्वा पारुपापेत्वा तेसं निसिन्नानं पच्चेकबुद्धानं सम्पन्नं मधुरं खज्जं खादितब्बं पूवादि किञ्चि, मधुरं भोज्जं भुञ्जितब्बं आहारञ्च, मधुरं सायनीयं लेहनीयञ्च, सम्पन्नं मधुरं पिवितब्बं अट्ठपानञ्च, भोजनं भुञ्जितब्बं आहारञ्च, सुभे सुन्दरे मणिमये सेलमये पत्ते सं सुट्ठु पूरेत्वा अदासिं पटिग्गहापेसिन्ति अत्थो।
२८.सब्बे ते अरियमण्डला सब्बे ते अरियसमूहा, दिब्बचक्खु समा हुत्वा मट्ठाति दिब्बचक्खुसमङ्गिनो हुत्वा मट्ठा किलेसेहि रहितत्ता सिलिट्ठा सोभमाना चीवरसंयुता तिचीवरेहि समङ्गीभूता मधुरसक्खराहि च तेलेन च मधुफाणितेहि च परमन्नेन उत्तमेन अन्नेन च मया तप्पिता अप्पिता परिपूरिता अहेसुन्ति अत्थो।
२९.ते एवं सन्तप्पिता अरियमण्डला रतनगब्भं सत्तहि रतनेहि निम्मितगब्भं गेहं, पविसित्वा गुहासया गुहायं सयमाना, केसरीव केसरसीहा इव, महारहम्हि सयने अनग्घे मञ्चे, सीहसेय्यमकप्पयुं यथा सीहो मिगराजा दक्खिणपस्सेन सयन्तो पादे पादं अच्चाधाय दक्खिणहत्थं सीसूपधानं कत्वा वामहत्थं उजुकं ठपेत्वा वालधिं अन्तरसत्थियं कत्वा निच्चलो सयति, एवं सेय्यं कप्पयुं करिंसूति अत्थो।
३०.ते एवं सीहसेय्यं कप्पेत्वा सम्पजाना सतिसम्पजञ्ञसम्पन्ना। समुट्ठाय सं सुट्ठु उट्ठहित्वा सयने पल्लङ्कमाभुजुं ऊरुबद्धासनं करिंसूति अत्थो।
३१.गोचरंसब्बबुद्धानन्ति सब्बेसं अतीतानागतानं बुद्धानं गोचरं आरम्मणभूतं झानरतिसमप्पिता झानरतिया सं सुट्ठु अप्पिता समङ्गीभूता अहेसुन्ति अत्थो, अञ्ञे धम्मानि देसेन्तीति तेसु पच्चेकबुद्धेसु अञ्ञे एकच्चे धम्मे देसेन्ति, अञ्ञे एकच्चे इद्धिया पठमादिज्झानकीळाय कीळन्ति रमन्ति।
३२.अञ्ञे एकच्चे अभिञ्ञा पञ्च अभिञ्ञायो वसिभाविता वसीकरिंसु, पञ्चसु अभिञ्ञासु आवज्जनसमापज्जनवुट्ठानअधिट्ठानपच्चवेक्खणसङ्खाताहि पञ्चवसिताहि वसीभावं इता गता पत्ता अभिञ्ञायो , अप्पेन्ति समापज्जन्ति। अञ्ञे एकच्चे अनेकसहस्सियो विकुब्बनानि एकोपि हुत्वा बहुधा होति, बहुधापि हुत्वा एको होतीति एवमादीनि इद्धिविकुब्बनानि विकुब्बन्ति करोन्तीति अत्थो।
३३.बुद्धापि बुद्धेति एवं सन्निपतितेसु पच्चेकबुद्धेसु सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स विसयं आरम्मणभूतं पञ्हं बुद्धा बुद्धे पुच्छन्तीति अत्थो। ते बुद्धा अत्थगम्भीरताय गम्भीरं निपुणं सुखुमं, ठानं कारणं, पञ्ञाय विनिबुज्झरे विसेसेन निरवसेसतो बुज्झन्ति।
३४.तदा मम पासादे सन्निपतिता सावकापि बुद्धे पञ्हं पुच्छन्ति, बुद्धा सावके सिस्से पञ्हं पुच्छन्ति, ते बुद्धा च सावका च अञ्ञमञ्ञं पञ्हं पुच्छित्वा अञ्ञमञ्ञं ब्याकरोन्ति विस्सज्जेन्ति।
३५.पुन ते सब्बे एकतो दस्सेन्तो ‘‘बुद्धा पच्चेकबुद्धा चा’’तिआदिमाह। तत्थ बुद्धा सम्मासम्बुद्धा, पच्चेकबुद्धा च सावका च सिस्सा परिचारका निस्सितका एते सब्बे, सकाय सकाय रतिया रममाना सल्लीना मम पासादे अभिरमन्तीति अत्थो।
३६.एवं तस्मिं वेजयन्तपासादे पच्चेकबुद्धानं आचारसम्पत्तिं दस्सेत्वा इदानि अत्तनो आनुभावं दस्सेन्तो सो तिलोकविजयो चक्कवत्तिराजा ‘‘छत्ता तिट्ठन्तु रतना’’तिआदिमाह। तत्थ रतना सत्तरतनमया, छत्ता कञ्चनावेळपन्तिका सुवण्णजालेहि ओलम्बिता तिट्ठन्तु। मुत्ताजालपरिक्खित्ता मुत्ताजालेहि परिवारिता, सब्बे छत्ता मम मत्थके मुद्धनि, धारेन्तूति चिन्तितमत्तेयेव छत्ता पातुभूता होन्तीति अत्थो।
३७.सोण्णतारकचित्तिता सुवण्णतारकाहि दद्दल्लमाना चेलविताना भवन्तु निब्बत्तन्तु । विचित्ता अनेकवण्णा, मल्यवितता पुप्फपत्थटा, सब्बे अनेकविताना, मत्थके निसीदनट्ठानस्स उपरिभागे धारेन्तूति अत्थो।
३८-४०.मल्यदामेहि अनेकसुगन्धपुप्फदामेहि वितता परिकिण्णा, गन्धदामेहि चन्दनकुङ्कुमतगरादिसुगन्धदामेहि, सोभिता पोक्खरणीति सम्बन्धो । दुस्सदामेहि पत्तुण्णचीनादिअनग्घदुस्सदामेहि, परिकिण्णा सत्तरतनदामेहि भूसिता अलङ्कता पोक्खरणी, पुप्फाभिकिण्णा चम्पकसळलसोगन्धिकादिसुगन्धपुप्फेहि अभिकिण्णा सुट्ठु विचित्ता सोभिता। पुनरपि किं भूता पोक्खरणी? सुरभिगन्धसुगन्धेहि भूसिता वासिता। समन्ततो गन्धपञ्चङ्गुललङ्कता पञ्चहि अङ्गुलेहि लिम्पितगन्धेहि अलङ्कता, हेमच्छदनछादिता सुवण्णछदनेहि सुवण्णवितानेहि छादिता, पासादस्स चातुद्दिसा पोक्खरणियो पदुमेहि च उप्पलेहि च सुट्ठु सन्थता पत्थटा सुवण्णरूपे सुवण्णवण्णा, खायन्तु, पद्मरेणुरजुग्गता पदुमरेणूहि धूलीहि च आकिण्णा पोक्खरणियो सोभन्तूति अत्थो।
४१.मम वेजयन्तपासादस्स समन्ततो पादपा चम्पकादयो रुक्खा सब्बे पुप्फन्तु एते पुप्फरुक्खा। सयमेव पुप्फा मुञ्चित्वा विगळित्वा गन्त्वा भवनं ओकिरुं, ओकिण्णा पासादस्स उपरि करोन्तूति अत्थो।
४२.तत्थ तस्मिं मम वेजयन्तपासादे सिखिनो मयूरा नच्चन्तू, दिब्बहंसा देवताहंसा, पकूजरे सद्दं करोन्तु, करवीका च मधुरसद्दा कोकिला गायन्तु गीतवाक्यं करोन्तु, अपरे अनुत्ता च दिजसङ्घा पक्खिनो समूहा पासादस्स समन्ततो मधुररवं रवन्तूति अत्थो।
४३.पासादस्स समन्तको सब्बा आततविततादयो भेरियो वज्जन्तु हञ्ञन्तु, सब्बा ता अनेकतन्तियो वीणा रसन्तु सद्दं करोन्तु, सब्बा अनेकप्पकारा सङ्गीतियो पासादस्स समन्ततो वत्तन्तु पवत्तन्तु गायन्तूति अत्थो।
४४-५.यावता यत्तके ठाने बुद्धखेत्तम्हि दससहस्सिचक्कवाळे ततो परे चक्कवाळे, जोतिसम्पन्ना पभासम्पन्ना अच्छिन्ना महन्ता समन्ततो रतनामया सत्तहि रतनेहि कता खचिता सोण्णपल्लङ्का सुवण्णपल्लङ्का तिट्ठन्तु, पासादस्स समन्ततो दीपरुक्खा पदीपधारणा तेलरुक्खा जलन्तु, पदीपेहि पज्जलन्तु, दससहस्सिपरम्परा दससहस्सीनं परम्परा दससहस्सियो एकपज्जोता एकपदीपा विय भवन्तु उज्जोतन्तूति अत्थो।
४६.नच्चगीतेसु छेका गणिका नच्चित्थियो च लासिका मुखेन सद्दकारिका च पासादस्स समन्ततो नच्चन्तु, अच्छरागणा देवित्थिसमूहा नच्चन्तु, नानारङ्गा अनेकवण्णा नानारङ्गमण्डला पासादस्स समन्ततो नच्चन्तु, पदिस्सन्तु पाकटा होन्तूति अत्थो।
४७.तदा अहं तिलोकविजयो नाम चक्कवत्तिराजा हुत्वा सकलचक्कवाळे दुमग्गे रुक्खग्गे पब्बतग्गे हिमवन्तचक्कवाळपब्बतादीनं अग्गे सिनेरूपब्बतमुद्धनि च सब्बट्ठानेसु विचित्तं अनेकवण्णविचित्तं पञ्चवण्णिकं नीलपीतादिपञ्चवण्णं सब्बं धजं उस्सापेमीति अत्थो।
४८.नरा लोकन्तरा नरा च नागलोकतो नागा च देवलोकतो गन्धब्बा च देवा च सब्बे उपेन्तु उपगच्छन्तु, ते नरादयो नमस्सन्ता मम नमक्कारं करोन्ता पञ्जलिका कतहत्थपुटा मम वेजयन्तं पासादं परिवारयुन्ति अत्थो।
४९.एवं सो तिलोकविजयो चक्कवत्तिराजा पासादस्स च अत्तनो च आनुभावं वण्णेत्वा इदानि अत्तना सम्पत्तिकतपुञ्ञफलं समादपेन्तो ‘‘यं किञ्चि कुसलं कम्म’’न्तिआदिमाह। यं किञ्चि कुसलकम्मसङ्खातं किरियं कत्तब्बं अत्थि, तं सब्बं मम मया कायेन वा वाचाय वा मनसा वा तीहि द्वारेहि कतं तिदसे सुकतं सुट्ठु कतं, तावतिंसभवने उप्पज्जनारहं कतन्ति अत्थो।
५०.पुन समादपेन्तो ‘‘ये सत्ता सञ्ञिनो’’तिआदिमाह। तत्थ ये सत्ता मनुस्सा वा देवा वा ब्रह्मानो वा सञ्ञिनो सञ्ञासहिता अत्थि, ये च सत्ता असञ्ञिनो सञ्ञारहिता असञ्ञा सत्ता सन्ति, ते सब्बे सत्ता मय्हं मया कतं पुञ्ञफलं, भागी भवन्तु पुञ्ञवन्ता होन्तूति अत्थो।
५१.पुनपि समादपेन्तो बोधिसत्तो ‘‘येसं कत’’न्तिआदिमाह। मया कतं पुञ्ञं येहि नरनागगन्धब्बदेवेहि सुविदितं ञातं, तेसं मया दिन्नं पुञ्ञफलं, तस्मिं मया कते पुञ्ञे दिन्नभावं ये नरादयो न जानन्ति, देवा गन्त्वा तेसं तं निवेदयुं आरोचयुन्ति अत्थो।
५२.सब्बलोकम्हिये सत्ता आहारनिस्सिता जीवन्ति, ते सब्बे सत्ता मनुञ्ञं भोजनं सब्बं मम चेतसा मम चित्तेन लभन्तु, मम पुञ्ञिद्धिया लभन्तूति अत्थो।
५३.मनसा पसन्नेन चित्तेन यं दानं मया दिन्नं तस्मिं दाने चित्तेन पसादं आवहिं उप्पादेसिं। सब्बसम्बुद्धा च पच्चेका पटिएक्का जिनसावका च मया चक्कवत्तिरञ्ञा पूजिता।
५४.सुकतेन तेन कम्मेन सद्दहित्वा कतेन कुसलकम्मेन, चेतनापणिधीहि च चित्तेन कतपत्थनाहि च, मानुसं देहं मनुस्ससरीरं, जहित्वा छड्डेत्वा, अहं तावतिंसं देवलोकं अगच्छिं अगमासिं, सुत्तप्पबुद्धो विय तत्थ उप्पज्जिन्ति अत्थो।
५५.ततो तिलोकविजयो चक्कवत्तिराजा कालङ्कतो, ततो पट्ठाय आगते दुवे भवे द्वे जातियो पजानामि देवत्ते देवत्तभावे मानुसे मनुस्सत्तभावे च, ततो जातिद्वयतो अञ्ञं गतिं अञ्ञं उपपत्तिं न जानामि न पस्सामि, मनसा चित्तेन पत्थनाफलं पत्थितपत्थनाफलन्ति अत्थो।
५६.देवानं अधिको होमीति यदि देवेसु जातो, आयुवण्णबलतेजेहि देवानं अधिको जेट्ठो सेट्ठो अहोसिन्ति अत्थो। यदि मनुस्सेसु जातो, मनुजाधिपो मनुस्सानं अधिपति इस्सरो भवामि, तथा राजभूतो अभिरूपेन रूपसम्पत्तिया च लक्खणेन आरोहपरिणाहादिलक्खणेन च सम्पन्नो सम्पुण्णो उप्पन्नुप्पन्नभवे पञ्ञाय परमत्थजाननपञ्ञाय असमो समरहितो, मया सदिसो कोचि नत्थीति अत्थो।
५७.मया कतपुञ्ञसम्भारेन पुञ्ञफलेन उप्पन्नुप्पन्नभवे सेट्ठं पसट्ठं मधुरं विविधं अनेकप्पकारं भोजनञ्च अनप्पकं बहुसत्तरतनञ्च विविधानि, अनेकप्पकारानि पत्तुण्णकोसेय्यादिवत्थानि च नभा आकासतो मं मम सन्तिकं खिप्पं सीघं उपेन्ति उपगच्छन्ति।
५८-६६.पथब्या पथविया पब्बते च आकासे च उदके च वने च यं यं यत्थ यत्थ हत्थं पसारेमि निक्खिपामि, ततो ततो दिब्बा भक्खा दिब्बा आहारा मं मम सन्तिकं उपेन्ति उपगच्छन्ति, पातुभवन्तीति अत्थो। तथा यथाक्कमं सब्बे रतना। सब्बे चन्दनादयो गन्धा। सब्बे याना वाहना। सब्बे चम्पकनागपुन्नागादयो माला पुप्फा। सब्बे अलङ्कारा आभरणा। सब्बा दिब्बकञ्ञा। सब्बे मधुसक्खरा। सब्बे पूपादयो खज्जा खादितब्बा मं मम सन्तिकं उपेन्ति उपगच्छन्ति।
६७-६८.सम्बोधिवरपत्तियाति उत्तमचतुमग्गञाणपत्तिया पापुणनत्थाय। मया यं उत्तमदानं कतं पूरितं, तेन उत्तमदानेन सेलसङ्खातं पब्बतं सकलं एकनिन्नादं करोन्तो बहलं गिरं पुथुलं घोसं गज्जेन्तो, सदेवकं लोकं सकलं मनुस्सदेवलोकं हासयन्तो सोमनस्सप्पत्तं करोन्तो लोके सकललोकत्तये विवट्टच्छदो बुद्धो अहं भवामीति अत्थो।
६९.दिसा दसविधा लोकेति चक्कवाळलोके दसविधा दसकोट्ठासा दिसा होन्ति, तत्थ कोट्ठासे यायतो यायन्तस्स गच्छन्तस्स अन्तकं नत्थीति अत्थो, चक्कवत्तिकाले तस्मिं मया गतगतट्ठाने दिसाभागे वा बुद्धखेत्ता बुद्धविसया असङ्खिया सङ्खारहिता।
७०.पभा पकित्तिताति तदा चक्कवत्तिराजकाले मय्हं पभा चक्करतनमणिरतनादीनं पभा आलोका यमका युगळयुगळा हुत्वा रंसिवाहना रंसिं मुञ्चमाना पकित्तिता पाकटा, एत्थन्तरे दससहस्सिचक्कवाळन्तरे रंसिजालं रंसिसमूहं, आलोको विपुलो बहुतरो भवे अहोसीति अत्थो।
७१.एत्तके लोकधातुम्हीति दससहस्सिचक्कवाळेसु सब्बे जना मं पस्सन्तु दक्खन्तूति अत्थो। सब्बे देवा याव ब्रह्मनिवेसना याव ब्रह्मलोका मं अनुवत्तन्तु अनुकूला भवन्तु।
७२.विसिट्ठमधुनादेनाति विसट्ठेन मधुरेन नादेन, अमतभेरिमाहनिन्ति अमतभेरिं देवदुन्दुभिं पहरिं, एत्थन्तरे एतस्मिं दससहस्सिचक्कवाळब्भन्तरे सब्बे जना मन मधुरं गिरं सद्दं सुणन्तु मनसि करोन्तु।
७३.धम्ममेघेन वस्सन्ते धम्मदेसनामयेन नादेन तब्बोहारपरमत्थगम्भीरमधुरसुखुमत्थवस्से वस्सन्ते वस्समाने सम्मासम्बुद्धानुभावेन सब्बे भिक्खुभिक्खुनीआदयो अनासवा निक्किलेसा होन्तु भवन्तु। येत्थ पच्छिमका सत्ताति एत्थ एतेसु रासिभूतेसु चतूसु परिससत्तेसु ये सत्ता पच्छिमका गुणवसेन हेट्ठिमका, ते सब्बे सोतापन्ना भवन्तूति अधिप्पायो।
७४.तदा तिलोकविजयचक्कवत्तिराजकाले दातब्बकं दातब्बयुत्तकं, दानं कत्वा, असेसतो निस्सेसेन, सीलं सीलपारमिं, पूरेत्वा नेक्खम्मे नेक्खम्मपारमिताय, पारमिं कोटिं पत्वा, उत्तमं सम्बोधिं चतुमग्गञाणं, पत्तो भवामि भवेय्यं।
७५.पण्डिते पञ्ञवन्ते मेधाविनो परिपुच्छित्वा ‘‘किं, भन्ते, कत्तब्बं? किं न कत्तब्बं? किं कुसलं? किं अकुसलं? किं कत्वा सग्गमोक्खद्वयस्स भागी होती’’ति पुच्छित्वा, एवं पञ्ञापारमिं पूरेत्वाति अत्थो। कत्वा वीरियमुत्तमन्ति उत्तमं सेट्ठं ठाननिसज्जादीसु अविच्छिन्नं वीरियं कत्वा, वीरियपारमिं पूरेत्वाति अत्थो। सकलविरुद्धजनेहि कतअनादराधिवासनाखन्तिया पारमिं कोटिं गन्त्वा खन्तिपारमिं पूरेत्वा उत्तमं सम्बोधिं उत्तमं सम्बुद्धत्तं पत्तो भवामि भवेय्यं।
७६.कत्वा दळ्हमधिट्ठानन्ति ‘‘मम सरीरजीवितेसु विनस्सन्तेसुपि पुञ्ञकम्मतो न विरमिस्सामी’’ति अचलवसेन दळ्हं अधिट्ठानपारमिं कत्वा ‘‘सीसे छिज्जमानेपि मुसावादं न कथेस्सामी’’ति सच्चपारमिताय कोटिं पूरिय पूरेत्वा ‘‘सब्बे सत्ता सुखी अवेरा’’तिआदिना मेत्तापारमिताय कोटिं पत्वा उत्तमं सम्बोधिं पत्तोति अत्थो।
७७.सजीवकाजीवकवत्थूनं लाभे च तेसं अलाभे च कायिकचेतसिकसुखे चेव तथा दुक्खे च सादरजनेहि कते, सम्माने चेव ओमाने, च सब्बत्थ समको समानमानसो उपेक्खापारमिं पूरेत्वा उत्तमं सम्बोधिं पत्तो पापुणेय्यन्ति अत्थो।
७८.कोसज्जं कुसीतभावं, भयतो भयवसेन ‘‘अपायदुक्खभागी’’ति दिस्वा ञत्वा अकोसज्जं अकुसीतभावं अलीनवुत्तिं, वीरियं खेमतो खेमवसेन ‘‘निब्बानगामी’’ति दिस्वा ञत्वा आरद्धवीरिया होथ भवथ। एसा बुद्धानुसासनी एसा बुद्धानं अनुसिट्ठि।
७९.विवादं भयतो दिस्वाति विवादं कलहं भयतो दिस्वा ‘‘अपायभागी’’ति दिस्वा ञत्वा अविवादं विवादतो विरमणं ‘‘निब्बानप्पत्ती’’ति, खेमतो दिस्वा ञत्वा समग्गा एकग्गचित्ता सखिला सिलिट्ठा मेत्ताय धुरगताय सोभमाना होथाति अत्थो। एसा कथा मन्तना उदीरणा बुद्धानं अनुसासनी ओवाददानं।
८०.पमादं ठाननिसज्जादीसु सतिविप्पवासेन विहरणं भयतो ‘‘निब्बत्तनिब्बत्तट्ठानेसु दुक्खितदुरूपअप्पन्नपानतादिसंवत्तनकं अपायादिगमनञ्चा’’ति दिस्वा ञत्वा, अप्पमादं सब्बकिरियासु सतिया विहरणं, खेमतो वड्ढितो ‘‘निब्बानसम्पापुणन’’न्ति दिस्वा पच्चक्खतो ञत्वा अट्ठङ्गिकं मग्गं सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधीति अट्ठअवयवं सम्मासम्बोधिया मग्गं अधिगमूपायं भावेथ वड्ढेथ मनसि करोथ, एसा कथा भासना उदीरणा बुद्धानुसासनी बुद्धानं अनुसिट्ठीति अत्थो।
८१.समागता बहू बुद्धाति अनेकसतसहस्ससङ्ख्या पच्चेकबुद्धा समागता रासिभूता, सब्बसो सब्बप्पकारेन अरहन्ता च खीणासवा अनेकसतसहस्सा समागता रासिभूता। तस्मा ते बुद्धे च अरहन्ते च वन्दमाने वन्दनारहे नमस्सथ अङ्गपच्चङ्गनमक्कारेन नमस्सथ वन्दथ।
८२.एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन अचिन्तिया चिन्तेतुं असक्कुणेय्या, बुद्धा, बुद्धधम्माति बुद्धेहि देसिता चत्तारो सतिपट्ठाना…पे॰… अट्ठङ्गिको मग्गो, पञ्चक्खन्धा, हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयोतिआदयो धम्मा, बुद्धानं वा सभावा अचिन्तिया चिन्तेतुं असक्कुणेय्या, अचिन्तिये चिन्ताविसयातिक्कन्ते पसन्नानं देवमनुस्सानं विपाको देवमनुस्ससम्पत्तिनिब्बानसम्पत्तिसङ्खातो चिन्तेतुं असक्कुणेय्यो सङ्ख्यातिक्कन्तो होति भवति।
इति एत्तावता च यथा अद्धानगामिनो ‘‘मग्गं नो आचिक्खा’’ति पुट्ठेन ‘‘वामं मुञ्चित्वा दक्खिणं गण्हथा’’ति वुत्ते तेन मग्गेन गामनिगमराजधानीसु कत्तब्बकिच्चं निट्ठापेत्वा पुन मुञ्चितेन अपरेन वाममग्गेन गतापि गामनिगमादीसु कत्तब्बकिच्चं निट्ठापेन्ति, एवमेव बुद्धापदानं कुसलापदानवसेन निट्ठापेत्वा तदेव अकुसलापदानवसेन वित्थारेतुं इदं पञ्हकम्मं –
‘‘दुक्करञ्च अब्भक्खानं, अब्भक्खानं पुनापरं।
अब्भक्खानं सिलावेधो, सकलिकापि च वेदना॥
‘‘नाळागिरि सत्तच्छेदो, सीसदुक्खं यवखादनं।
पिट्ठिदुक्खमतीसारो, इमे अकुसलकारणा’’ति॥
अत्थ पठमपञ्हे – दुक्करन्ति छब्बस्सानि दुक्करकारिका। अतीते कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले बोधिसत्तो जोतिपालो नाम ब्राह्मणमाणवो हुत्वा निब्बत्तो ब्राह्मणजातिवसेन सासने अप्पसन्नो तस्स भगवतो पिलोतिककम्मनिस्सन्देन ‘‘कस्सपो भगवा’’ति सुत्वा ‘‘कुतो मुण्डकस्स समणस्स बोधि, बोधि परमदुल्लभा’’ति आह। सो तेन कम्मनिस्सन्देन अनेकजातिसतेसु नरकादिदुक्खमनुभवित्वा तस्सेव भगवतो अनन्तरं तेनेव लद्धब्याकरणेन कम्मेन जातिसंसारं खेपेत्वा परियोसाने वेस्सन्तरत्तभावं पत्वा ततो चुतो तुसितभवने निब्बत्तो। देवतायाचनेन ततो चवित्वा सक्यकुले निब्बत्तो ञाणस्स परिपाकत्ता सकलजम्बुदीपरज्जं पहाय अनोमानदीतीरे सुनिसितेनासिना समकुटकेसकलापं छिन्दित्वा ब्रह्मुना आनीते इद्धिमये कप्पस्स सण्ठानकाले पदुमगब्भे निब्बत्ते अट्ठ परिक्खारे पटिग्गहेत्वा पब्बजित्वा बोधिञाणदस्सनस्स ताव अपरिपक्कत्ता बुद्धभावाय मग्गामग्गं अजानित्वा छब्बस्सानि उरुवेलजनपदे एकाहारएकालोपएकपुग्गलएकमग्गएकासनभोजनवसेन अट्ठिचम्मनहारुसेसं निम्मंसरुधिरपेतरूपसदिससरीरो पधानसुत्ते (सु॰ नि॰ ४२७ आदयो) वुत्तनयेनेव पधानं महावीरियं दुक्करकारिकं अकासि। सो इमं दुक्करकारिकं ‘‘सम्बोधिया मग्गं न होती’’ति चिन्तेत्वा गामनिगमराजधानीसु पणीताहारं परिभुञ्जित्वा पीणिन्द्रियो परिपुण्णद्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणो कमेन बोधिमण्डमुपगन्त्वा पञ्च मारे जिनित्वा बुद्धो जातोति।
२.पच्चेकबुद्धअपदानवण्णना
ततो अनन्तरं अपदानं सङ्गायन्तो ‘‘पच्चेकबुद्धापदानं, आवुसो आनन्द, भगवता कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति पुट्ठो ‘‘अथ पच्चेकबुद्धापदानं सुणाथा’’ति आह। तेसं अपदानत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव।
८३.‘‘सुणाथा’’ति वुत्तपदं उप्पत्तिनिब्बत्तिवसेन पकासेन्तो ‘‘तथागतं जेतवने वसन्त’’न्तिआदिमाह। तत्थ जेतकुमारस्स नामवसेन तथासञ्ञिते विहारे चतूहि इरियापथविहारेहि दिब्बब्रह्मअरियविहारेहि वा वसन्तं विहरन्तं यथा पुरिमका विपस्सिआदयो बुद्धा समत्तिंसपारमियो पूरेत्वा आगता, तथा अम्हाकम्पि भगवा आगतोति तथागतो। तं तथागतं जेतवने वसन्तन्ति सम्बन्धो। वेदेहमुनीति वेदेहरट्ठे जाता वेदेही, वेदेहिया पुत्तो वेदेहिपुत्तो। मोनं वुच्चति ञाणं, तेन इतो गतो पवत्तोति मुनि। वेदेहिपुत्तो च सो मुनि चेति ‘‘वेदेहिपुत्तमुनी’’ति वत्तब्बे ‘‘वण्णागमो’’तिआदिना निरुत्तिनयेन इ-कारस्स अत्तं पुत्त-सद्दस्स च लोपं कत्वा ‘‘वेदेहमुनी’’ति वुत्तं। ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं सतिमन्तानं धितिमन्तानं गतिमन्तानं बहुस्सुतानं उपट्ठाकानं यदिदं आनन्दो’’ति (अ॰ नि॰ १.२१९-२२३) एतदग्गे ठपितो आयस्मा आनन्दो नतङ्गो नमनकायङ्गो अञ्जलिको हुत्वा ‘‘भन्ते, पच्चेकबुद्धा नाम कीदिसा होन्ती’’ति अपुच्छीति सम्बन्धो। ते पच्चेकबुद्धा केहि हेतुभि केहि कारणेहि भवन्ति उप्पज्जन्ति। वीराति भगवन्तं आलपति।
८४-८५.ततो परं विस्सज्जिताकारं दस्सेन्तो ‘‘तदाह सब्बञ्ञुवरो महेसी’’तिआदिमाह। सब्बं अतीतादिभेदं हत्थामलकं विय जानातीति सब्बञ्ञू, सब्बञ्ञू च सो वरो उत्तमो चेति सब्बञ्ञुवरो। महन्तं सीलक्खन्धं, समाधिक्खन्धं, पञ्ञाक्खन्धं, विमुत्तिक्खन्धं, महन्तं विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धं एसति गवेसतीति महेसि। आनन्दभद्दं मधुरेन सरेन तदा तस्मिं पुच्छितकाले आह कथेसीति सम्बन्धो। भो आनन्द, ये पच्चेकबुद्धा पुब्बबुद्धेसु पुब्बेसु अतीतबुद्धेसु कताधिकारा कतपुञ्ञसम्भारा जिनसासनेसु अलद्धमोक्खा अप्पत्तनिब्बाना। ते सब्बे पच्चेकबुद्धा धीरा इध इमस्मिं लोके संवेगमुखेन एकपुग्गलं पधानं कत्वा पच्चेकबुद्धा जाताति अत्थो। सुतिक्खपञ्ञा सुट्ठु तिक्खपञ्ञा। विनापि बुद्धेहि बुद्धानं ओवादानुसासनीहि रहिता अपि। परित्तकेनपि अप्पमत्तकेनपि आरम्मणेनपच्चेकबोधिं पटिएक्कं बोधिं सम्मासम्बुद्धानन्तरं बोधिं अनुपापुणन्ति पटिविज्झन्ति।
८६.सब्बम्हिलोकम्हि सकलस्मिं लोकत्तये ममं ठपेत्वा मं विहाय पचेकबुद्धेहि समोव सदिसो एव नत्थि, तेसं महामुनीनं पच्चेकबुद्धानं इमं वण्णं इमं गुणं पदेसमत्तं सङ्खेपमत्तं अहं तुम्हाकं साधु साधुकं वक्खामि कथेस्सामीति अत्थो।
८७.अनाचरियका हुत्वा सयमेव बुद्धानं अत्तनाव पटिविद्धानं इसीनं अन्तरे महाइसीनं मधूवखुद्दं खुद्दकमधुपटलं इव साधूनि मधुरानि वाक्यानि उदानवचनानि अनुत्तरं उत्तरविरहितं भेसजं ओसधं निब्बानं पत्थयन्ता इच्छन्ता सब्बे तुम्हे सुपसन्नचित्ता सुप्पसन्नमना सुणाथ मनसि करोथाति अत्थो।
८८-८९.पच्चेकबुद्धानं समागतानन्ति रासिभूतानं उप्पन्नानं पच्चेकबुद्धानं। अरिट्ठो, उपरिट्ठो, तगरसिखि, यसस्सी, सुदस्सनो, पियदस्सी, गन्धारो, पिण्डोलो, उपासभो, निथो, तथो, सुतवा, भावितत्तो, सुम्भो, सुभो, मेथुलो, अट्ठमो, सुमेधो, अनीघो, सुदाठो, हिङ्गु, हिङ्गो, द्वेजालिनो, अट्ठको, कोसलो, सुबाहु, उपनेमिसो, नेमिसो, सन्तचित्तो, सच्चो, तथो, विरजो, पण्डितो, कालो, उपकालो, विजितो, जितो, अङ्गो, पङ्गो, गुत्तिज्जितो, पस्सी, जही, उपधिं, दुक्खमूलं, अपराजितो, सरभङ्गो, लोमहंसो , उच्चङ्गमायो, असितो, अनासवो, मनोमयो, मानच्छिदो, बन्धुमा, तदाधिमुत्तो, विमलो, केतुमा, कोतुम्बरङ्गो, मातङ्गो, अरियो, अच्चुतो, अच्चुतगामि, ब्यामको, सुमङ्गलो, दिब्बिलो चातिआदीनं पच्चेकबुद्धसतानं यानि अपदानानि परम्परं पच्चेकं ब्याकरणानि यो च आदीनवो यञ्च विरागवत्थुं अनल्लीयनकारणं यथा च येन कारणेन बोधिं अनुपापुणिंसु चतुमग्गञाणं पच्चक्खं करिंसु। सरागवत्थुसूति सुट्ठु अल्लीयितब्बवत्थूसु वत्थुकामकिलेसकामेसु विरागसञ्ञी विरत्तसञ्ञवन्तो रत्तम्हि लोकम्हि अल्लीयनसभावलोके विरतचित्ता अनल्लीयनमना हित्वा पपञ्चेति रागो पपञ्चं दोसो पपञ्चं सब्बकिलेसा पपञ्चाति पपञ्चसङ्खाते किलेसे हित्वा जिय फन्दितानीति फन्दितानि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि जिनित्वा तथेव तेन कारणेन एवं बोधिं अनुपापुणिंसु पच्चेकबोधिञाणं पच्चक्खं करिंसूति अत्थो।
९०-९१.सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डन्ति तज्जनफालनवधबन्धनं निधाय ठपेत्वा तेसं सब्बसत्तानं अन्तरे अञ्ञतरं कञ्चि एकम्पि सत्तं अविहेठयं अविहेठयन्तो अदुक्खापेन्तो मेत्तेन चित्तेन ‘‘सब्बे सत्ता सुखिता होन्तू’’ति मेत्तासहगतेन चेतसा हितानुकम्पी हितेन अनुकम्पनसभावो। अथ वा सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डन्ति सब्बेसूति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं। भूतेसूति भूता वुच्चन्ति तसा च थावरा च। येसं तसिणा तण्हा अप्पहीना, येसञ्च भयभेरवा अप्पहीना, ते तसा। किं कारणा वुच्चन्ति तसा? तसन्ति उत्तसन्ति परितसन्ति भायन्ति सन्तासं आपज्जन्ति, तं कारणा वुच्चन्ति तसा। येसं तसिणा तण्हा पहीना, येसञ्च भयभेरवा पहीना, ते थावरा। किं कारणा वुच्चन्ति थावरा? थिरन्ति न तसन्ति न उत्तसन्ति न परितसन्ति न भायन्ति न सन्तासं आपज्जन्ति, तं कारणा वुच्चन्ति थावरा।
तयो दण्डा – कायदण्डो, वचीदण्डो, मनोदण्डोति। तिविधं कायदुच्चरितं कायदण्डो, चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं वचीदण्डो, तिविधं मनोदुच्चरितं मनोदण्डो। सब्बेसु सकलेसु भूतेसु सत्तेसु तं तिविधं दण्डं निधाय निदहित्वा ओरोपयित्वा समोरोपयित्वा निक्खिपित्वा पटिप्पस्सम्भेत्वा हिंसनत्थं अगहेत्वाति सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं। अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसन्ति एकमेकम्पि सत्तं पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा अन्दुया वा रज्जुया वा अविहेठयन्तो, सब्बेपि सत्ते पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा अन्दुया वा रज्जुया वा अविहेठयं अविहेठयन्तो अञ्ञतरम्पि तेसं। न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायन्ति नाति पटिक्खेपो। पुत्तन्ति चत्तारो पुत्ता अत्रजो पुत्तो, खेत्तजो, दिन्नको, अन्तेवासिको पुत्तो। सहायन्ति सहायो वुच्चति येन सह आगमनं फासु, गमनं फासु, ठानं फासु, निसज्जा फासु, आलपनं फासु, सल्लपनं फासु, समुल्लपनं फासु। न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायन्ति पुत्तम्पि न इच्छेय्य न सादियेय्य न पत्थेय्य न पिहयेय्य नाभिजप्पेय्य, कुतो मित्तं वा सन्दिट्ठं वा सम्भत्तं वा सहायं वा इच्छेय्य सादियेय्य पत्थेय्य पिहयेय्य अभिजप्पेय्याति न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं। एको चरे खग्गविसाणकप्पोति सो पच्चेकसम्बुद्धो पब्बज्जासङ्खातेन एको, अदुतियट्ठेन एको, तण्हाय पहानट्ठेन एको, एकन्तवीतरागोति एको, एकन्तवीतदोसोति एको, एकन्तवीतमोहोति एको, एकन्तनिक्किलेसोति एको, एकायनमग्गं गतोति एको, एको अनुत्तरं पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको।
कथं सो पच्चेकसम्बुद्धो पब्बज्जासङ्खातेन एको? सो हि पच्चेकसम्बुद्धो सब्बं घरावासपलिबोधं छिन्दित्वा, पुत्तदारपलिबोधं छिन्दित्वा, ञातिपलिबोधं, मित्तामच्चपलिबोधं, सन्निधिपलिबोधं छिन्दित्वा केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा निक्खम्म अनगारियं पब्बजित्वा अकिञ्चनभावं उपगन्त्वा एकोव चरति विहरति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेतीति एवं सो पच्चेकसम्बुद्धो पब्बज्जासङ्खातेन एको।
९२.संसग्गजातस्साति गाथा का उप्पत्ति? अयम्पि पच्चेकबोधिसत्तो कस्सपस्स भगवतो सासने वीसति वस्ससहस्सानि पुरिमनयेनेव समणधम्मं करोन्तो कसिणपरिकम्मं कत्वा पठमं झानं निब्बत्तेत्वा नामरूपं ववत्थपेत्वा लक्खणसम्मसनं कत्वा अरियमग्गं अनधिगम्म ब्रह्मलोके निब्बत्ति। सो ततो चुतो बाराणसिरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि उप्पज्जित्वा पुरिमनयेनेव वड्ढमानो यतो पभुति ‘‘अयं इत्थी, अयं पुरिसो’’ति विसेसं अञ्ञासि। तदुपादाय इत्थीनं हत्थे न रमति , उच्छादनन्हापनमण्डनादिमत्तम्पि न सादियति। तं पुरिसा एव पोसेन्ति। थञ्ञपायनकाले धातियो कञ्चुकं पटिमुञ्चित्वा पुरिसवेसेन थञ्ञं पायेन्ति। सो इत्थीनं गन्धं घायित्वा सद्दं वा सुत्वा रोदति, विञ्ञुतं पत्तोपि इत्थियो पस्सितुं न इच्छति। तेन तं अनित्थिगन्धोत्वेव सञ्जानिंसु।
तस्मिं सोळसवस्सुद्देसिके जाते राजा ‘‘कुलवंसं सण्ठपेस्सामी’’ति नानाकुलेहि तस्स अनुरूपा कञ्ञायो आनेत्वा अञ्ञतरं अमच्चं आणापेसि ‘‘कुमारं रमापेही’’ति। अमच्चो उपायेन तं रमापेतुकामो तस्स अविदूरे साणिपाकारं परिक्खिपापेत्वा नाटकानि पयोजापेसि। कुमारो गीतवादितसद्दं सुत्वा ‘‘कस्सेसो सद्दो’’ति आह। अमच्चो ‘‘तवेसो, देव , नाटकित्थीनं सद्दो, पुञ्ञवन्तानं ईदिसानि नाटकानि होन्ति। अभिरम, देव, महापुञ्ञोसि त्व’’न्ति आह। कुमारो अमच्चं दण्डेन ताळापेत्वा निक्कड्ढापेसि। सो रञ्ञो आरोचेसि। राजा कुमारस्स मातरा सह गन्त्वा कुमारं खमापेत्वा पुन अमच्चं आणापेसि। कुमारो तेहि अतिनिप्पीळियमानो सेट्ठसुवण्णं दत्वा सुवण्णकारे आणापेसि ‘‘सुन्दरं इत्थिरूपं करोथा’’ति। ते विस्सकम्मुना निम्मितसदिसं सब्बालङ्कारविभूसितं इत्थिरूपं करित्वा दस्सेसुं। कुमारो दिस्वा विम्हयेन सीसं चालेत्वा मातापितूनं पेसेसि – ‘‘यदि ईदिसिं इत्थिं लभिस्सामि, गण्हिस्सामी’’ति। मातापितरो ‘‘अम्हाकं पुत्तो महापुञ्ञो, अवस्सं तेन सह कतपुञ्ञा काचि दारिका लोके उप्पन्ना भविस्सती’’ति तं सुवण्णरूपं रथं आरोपेत्वा अमच्चानं अप्पेसुं – ‘‘गच्छथ, ईदिसिं दारिकं गवेसथा’’ति। ते तं गहेत्वा सोळसमहाजनपदे विचरन्ता तं तं गामं गन्त्वा उदकतित्थादीसु यत्थ यत्थ जनसमूहं पस्सन्ति, तत्थ तत्थ देवतं विय सुवण्णरूपं ठपेत्वा नानापुप्फवत्थालङ्कारेहि पूजं कत्वा वितानं बन्धित्वा एकमन्तं तिट्ठन्ति ‘‘यदि केनचि एवरूपा दिट्ठपुब्बा भविस्सति, सो कथं समुट्ठापेस्सती’’ति? एतेनुपायेन अञ्ञत्र मद्दरट्ठा सब्बजनपदे आहिण्डित्वा तं ‘‘खुद्दकरट्ठ’’न्ति अवमञ्ञमाना तत्थ पठमं अगन्त्वा निवत्तिंसु।
ततो नेसं एतदहोसि – ‘‘मद्दरट्ठम्पि ताव गच्छाम, मा नो बाराणसिं पविट्ठेपि राजा पुन पेसेसी’’ति मद्दरट्ठे सागलनगरं अगमंसु। सागलनगरे च मद्दवो नाम राजा। तस्स धीता सोळसवस्सुद्देसिका अभिरूपा अहोसि। तस्सा वण्णदासियो न्हानोदकत्थाय तित्थं गच्छन्ति। तत्थ अमच्चेहि ठपितं तं सुवण्णरूपं दूरतोव दिस्वा ‘‘अम्हे उदकत्थाय पेसेत्वा राजपुत्ती सयमेव आगता’’ति भणन्तियो समीपं गन्त्वा ‘‘नायं सामिनी, अम्हाकं सामिनी इतो अभिरूपतरा’’ति आहंसु। अमच्चा तं सुत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा अनुरूपेन नयेन दारिकं याचिंसु। सोपि अदासि। ते बाराणसिरञ्ञो पाहेसुं – ‘‘लद्धा, देव, कुमारिका, सामं आगच्छथ, उदाहु अम्हेव आनेमा’’ति। सो ‘‘मयि आगच्छन्ते जनपदपीळा भविस्सति, तुम्हेव नं आनेथा’’ति पेसेसि।
९३.मित्ते सुहज्जेति का उप्पत्ति? अयं पच्चेकबोधिसत्तो पुरिमगाथाय वुत्तनयेनेव उप्पज्जित्वा बाराणसियं रज्जं कारेन्तो पठमज्झानं निब्बत्तेत्वा ‘‘किं समणधम्मो वरो, रज्जं वर’’न्ति वीमंसित्वा अमच्चानं रज्जं निय्यातेत्वा समणधम्मं अकासि। अमच्चा ‘‘धम्मेन समेन करोथा’’ति वुत्तापि लञ्जं गहेत्वा अधम्मेन करोन्ति। ते लञ्जं गहेत्वा सामिके पराजयन्ता एकदा अञ्ञतरं राजवल्लभं पराजेसुं। सो रञ्ञो भत्तकारकेहि सद्धिं पविसित्वा सब्बं आरोचेसि। राजा दुतियदिवसे सयं विनिच्छयट्ठानं अगमासि। ततो महाजना – ‘‘अमच्चा, देव, सामिके असामिके करोन्ती’’ति उच्चासद्दं करोन्ता महायुद्धं विय अकंसु। अथ राजा विनिच्छयट्ठाना वुट्ठाय पासादं अभिरुहित्वा समापत्तिं अप्पेतुं निसिन्नो। तेन सद्देन विक्खित्तचित्तो न सक्कोति अप्पेतुं। सो ‘‘किं मे रज्जेन, समणधम्मो वर’’न्ति रज्जसुखं पहाय पुन समापत्तिं निब्बत्तेत्वा पुब्बे वुत्तनयेनेव विपस्सित्वा पच्चेकसम्बोधिं सच्छाकासि। कम्मट्ठानञ्च पुच्छितो इमं गाथं अभासि।
तत्थ मेत्तायनवसेन मित्ता। सुहदयभावेन सुहज्जा। केचि एकन्तहितकामताय मित्ताव होन्ति न सुहज्जा। केचि गमनागमनट्ठाननिसज्जासमुल्लापादीसु, हदयसुखजननेन सुहज्जाव होन्ति, न मित्ता। केचि तदुभयवसेन सुहज्जा चेव मित्ता च होन्ति। ते दुविधा अगारिया च अनगारिया च। तत्थ अगारिया तिविधा होन्ति उपकारो समानसुखदुक्खो अनुकम्पकोति। अनगारिया विसेसेन अत्थक्खायिनो एव। ते चतूहि अङ्गेहि समन्नागता होन्ति। यथाह –
‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि उपकारो मित्तो सुहदो वेदितब्बो। पमत्तं रक्खति, पमत्तस्स सापतेय्यं रक्खति, भीतस्स सरणं होति, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु तद्दिगुणं भोगं अनुप्पदेति’’ (दी॰ नि॰ ३.२६१)।
तथा –
‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि समानसुखदुक्खो मित्तो सुहदो वेदितब्बो। गुय्हमस्स आचिक्खति, गुय्हमस्स परिगूहति, आपदासु न विजहति, जीवितंपिस्स अत्थाय परिच्चत्तं होति’’ (दी॰ नि॰ ३.२६२)।
तथा –
‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि अनुकम्पको मित्तो सुहदो वेदितब्बो। अभवेनस्स न नन्दति, भवेनस्स नन्दति, अवण्णं भणमानं निवारेति, वण्णं भणमानं पसंसति’’ (दी॰ नि॰ ३.२६४)।
तथा –
९४.वंसो विसालोति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने तयो पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके उप्पन्ना। ततो चवित्वा तेसं जेट्ठको बाराणसिराजकुले निब्बत्तो, इतरे द्वे पच्चन्तराजकुलेसु। ते उभोपि कम्मट्ठानं उग्गहेत्वा रज्जं पहाय पब्बजित्वा अनुक्कमेन पच्चेकबुद्धा हुत्वा नन्दमूलकपब्भारे वसन्ता एकदिवसं समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘मयं किं कम्मं कत्वा इमं लोकुत्तरसुखं अनुप्पत्ता’’ति आवज्जेत्वा पच्चवेक्खमाना कस्सपबुद्धकाले अत्तनो अत्तनो चरियं अद्दसंसु। ततो ‘‘ततियो कुहि’’न्ति आवज्जेन्ता बाराणसिरज्जं कारेन्तं दिस्वा तस्स गुणे सरित्वा ‘‘सो पकतियाव अप्पिच्छतादिगुणसमन्नागतो होति, अम्हाकंयेव ओवादको वत्ता वचनक्खमो पापगरही, हन्द, नं आरम्मणं दस्सेत्वा आरोचेमा’’ति ओकासं गवेसन्ता तं एकदिवसं सब्बालङ्कारविभूसितं उय्यानं गच्छन्तं दिस्वा आकासेनागन्त्वा उय्यानद्वारे वेळुगुम्बमूले अट्ठंसु। महाजनो अतित्तो राजदस्सनेन राजानं उल्लोकेति। ततो राजा ‘‘अत्थि नु खो कोचि मम दस्सने ब्यापारं न करोती’’ति ओलोकेन्तो पच्चेकबुद्धे अद्दक्खि। सह दस्सनेनेव चस्स तेसु सिनेहो उप्पज्जि। सो हत्थिक्खन्धा ओरुय्ह सन्तेन आचारेन उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, किं नाम तुम्हे’’ति पुच्छि। ते ‘‘मयं, महाराज, असज्जमाना नामा’’ति आहंसु । ‘‘भन्ते, असज्जमानाति एतस्स को अत्थो’’ति? ‘‘अलग्गनत्थो, महाराजा’’ति। ततो वेळुगुम्बं दस्सेत्वा आहंसु – ‘‘सेय्यथापि, महाराज, इमं वेळुगुम्बं सब्बसो मूलखन्धसाखानुसाखाहि संसिब्बित्वा ठितं असिहत्थो पुरिसो मूले छेत्वा आविञ्छन्तो न सक्कुणेय्य उद्धरितुं, एवमेव त्वं अन्तो च बहि च जटाय जटितो आसत्तविसत्तो तत्थ विलग्गो। सेय्यथापि वा पनस्स वेमज्झगतोपि अयं वंसकळीरो असञ्जातसाखत्ता केनचि अलग्गोव ठितो, सक्का च पन अग्गे वा मूले वा छेत्वा उद्धरितुं, एवमेव मयं कत्थचि असज्जमाना सब्बा दिसा गच्छामा’’ति तावदेव चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा पस्सतो एव रञ्ञो आकासेन नन्दमूलकपब्भारं अगमंसु। ततो राजा चिन्तेसि – ‘‘कदा नु खो अहम्पि एवं असज्जमानो भवेय्य’’न्ति तत्थेव ठितो विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। पुरिमनयेनेव कम्मट्ठानं पुच्छितो इमं गाथं अभासि।
तत्थ वंसोति वेळु। विसालोति वित्थिण्णो। व-कारो अवधारणत्थो, एव-कारो वा अयं, सन्धिवसेन एत्थ ए-कारो नट्ठा। तस्स परपदेन सम्बन्धो। तं पच्छा योजेस्साम। यथाति पटिभागे। विसत्तोति लग्गो जटितो संसिब्बितो। पुत्तेसु दारेसु चाति पुत्तधीतुभरियासु। या अपेक्खाति या तण्हा यो सिनेहो। वंसक्कळीरोव असज्जमानोति वंसकळीरो विय अलग्गमानो। किं वुत्तं होति? यथा वंसो विसालो विसत्तो एव होति, पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा, सापि एवं तानि वत्थूनि, संसिब्बित्वा ठितत्ता विसत्ता एव। स्वाहं ताय अपेक्खाय अपेक्खवा विसालो वंसो विय विसत्तोति एवं अपेक्खाय आदीनवं दिस्वा तं अपेक्खं मग्गञाणेन छिन्दन्तो अयं वंसकळीरोव रूपादीसु वा लाभादीसु वा कामभवादीसु वा दिट्ठादीसु वा तण्हामानदिट्ठिवसेन असज्जमानो पच्चेकबोधिं अधिगतोति। सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं।
९५.मिगोअरञ्ञम्हीति का उप्पत्ति? एको किर भिक्खु कस्सपस्स भगवतो सासने योगावचरो कालं कत्वा बाराणसियं सेट्ठिकुले उप्पन्नो अड्ढे महद्धने महाभोगे। सो सुभगो अहोसि, ततो परदारिको हुत्वा कालङ्कतो निरये निब्बत्तो तत्थ पच्चित्वा पक्कावसेसेन सेट्ठिभरियाय कुच्छिम्हि इत्थी हुत्वा पटिसन्धिं गण्हि। निरयतो आगतानं सत्तानं गत्तानि उण्हानि होन्ति। तेन सेट्ठिभरिया डय्हमानेन उदरेन किच्छेन कसिरेन तं गब्भं धारेत्वा कालेन दारिकं विजायि। सा जातदिवसतो पभुति मातापितूनं सेसबन्धुपरिजनानञ्च देस्सा अहोसि। वयप्पत्ता च यम्हि कुले दिन्ना, तत्थापि सामिकसस्सुससुरानं देस्साव अहोसि अप्पिया अमनापा। अथ नक्खत्ते घोसिते सेट्ठिपुत्तो ताय सद्धिं कीळितुं अनिच्छन्तो वेसिं आनेत्वा कीळति। सा तं दासीनं सन्तिका सुत्वा सेट्ठिपुत्तं उपसङ्कमित्वा नानप्पकारेहि अनुनयित्वा च आह – ‘‘अय्यपुत्त, इत्थी नाम सचेपि दसन्नं राजूनं कनिट्ठा होति, चक्कवत्तिनो वा धीता, तथापि सामिकस्स पेसनकरा होति। सामिके अनालपन्ते सूले आरोपिता विय दुक्खं पटिसंवेदेति। सचे अहं अनुग्गहारहा अनुग्गहेतब्बा, नो चे, विस्सज्जेतब्बा। अत्तनो ञातिकुलं गमिस्सामी’’ति। सेट्ठिपुत्तो – ‘‘होतु, भद्दे, मा सोचि कीळनसज्जा होहि, नक्खत्तं कीळिस्सामा’’ति आह। सेट्ठिधीता तावत्तकेन सल्लापमत्तेन उस्साहजाता ‘‘स्वे नक्खत्तं कीळिस्सामी’’ति बहुं खज्जभोज्जं पटियादेति। सेट्ठिपुत्तो दुतियदिवसे अनारोचेत्वाव कीळनट्ठानं गतो। सा ‘‘इदानि पेसेस्सति, इदानि पेसेस्सती’’ति मग्गं ओलोकेन्ती निसिन्ना उस्सूरं दिस्वा मनुस्से पेसेसि। ते पच्चागन्त्वा ‘‘सेट्ठिपुत्तो गतो’’ति आरोचेसुं। सा तं सब्बं पटियादितं आदाय यानं अभिरुहित्वा उय्यानं गन्तुं आरद्धा।
अथ नन्दमूलकपब्भारे पच्चेकसम्बुद्धो सत्तमे दिवसे निरोधा वुट्ठाय नागलतादन्तकट्ठं खादित्वा अनोतत्तदहे मुखं धोवित्वा ‘‘कत्थ अज्ज भिक्खं चरिस्सामा’’ति आवज्जेन्तो तं सेट्ठिधीतरं दिस्वा ‘‘मयि इमिस्सा सद्धाकारं कारेत्वा तं कम्मं परिक्खयं गमिस्सती’’ति ञत्वा पब्भारसमीपे सट्ठियोजनमनोसिलातले ठत्वा पत्तचीवरमादाय अभिञ्ञापादकं झानं समापज्जित्वा आकासेनागन्त्वा तस्सा पटिपथे ओरुय्ह बाराणसिं अभिमुखो अगमासि। तं दिस्वाव दासियो सेट्ठिधीताय आरोचेसुं। सा याना ओरुय्ह सक्कच्चं वन्दित्वा पत्तं सब्बरससम्पन्नेन खादनीयेन भोजनीयेन पूरेत्वा पदुमपुप्फेन पटिच्छादेत्वा हेट्ठापि पदुमपुप्फं कत्वा पुप्फकलापं हत्थेन गहेत्वा पच्चेकबुद्धस्स हत्थे पत्तं दत्वा वन्दित्वा पुप्फकलापहत्था पत्थनं अकासि – ‘‘भन्ते, यथा इदं पुप्फं, एवाहं यत्थ यत्थ उपपज्जामि, तत्थ तत्थ महाजनस्स पिया भवेय्यं मनापा’’ति। एवं पत्थेत्वा दुतियम्पि पत्थेसि – ‘‘भन्ते, दुक्खो गब्भवासो , तं अनुपगम्म पदुमपुप्फे एव पटिसन्धि भवेय्या’’ति। ततियम्पि पत्थेसि – ‘‘भन्ते, जेगुच्छो मातुगामो, चक्कवत्तिधीतापि परवसं गच्छति। तस्मा अहं इत्थिभावं अनुपगम्म पुरिसो भवेय्य’’न्ति। चतुत्थम्पि पत्थेसि – ‘‘भन्ते, इमं संसारदुक्खं अतिक्कम्म परियोसाने तुम्हेहि पत्तं अमतं पापुणेय्य’’न्ति। एवं चतुरो पणिधी कत्वा तं पदुमपुप्फकलापं पूजेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा ‘‘पुप्फसदिसो एव मे गन्धो चेव वण्णो च होतू’’ति इमं पञ्चमं पणिधिं अकासि।
९६.आमन्तना होतीति का उप्पत्ति? बाराणसिरञ्ञो किर महाउपट्ठानसमये अमच्चा उपसङ्कमिंसु। तेसु एको अमच्चो ‘‘देव, सोतब्बं अत्थी’’ति एकमन्तं गमनं याचि। सो उट्ठायासना अगमासि। पुन एको महाउपट्ठाने निसिन्नं याचि, एको हत्थिक्खन्धे निसिन्नं, एको अस्सपिट्ठियं निसिन्नं, एको सुवण्णरथे निसिन्नं, एको सिविकाय निसीदित्वा उय्यानं गच्छन्तं याचि। राजा ततो ओरोहित्वा अगमासि। अपरो जनपदचारिकं गच्छन्तं याचि, तस्सपि वचनं सुत्वा हत्थिक्खन्धतो ओरुय्ह एकमन्तं अगमासि। एवं सो तेहि निब्बिन्नो हुत्वा पब्बजि। अमच्चा इस्सरियेन वड्ढन्ति। तेसु एको गन्त्वा राजानं आह – ‘‘असुकं नाम, महाराज, जनपदं मय्हं देही’’ति। राजा तं ‘‘इत्थन्नामो भुञ्जती’’ति भणति। सो रञ्ञो वचनं अनादियित्वा ‘‘गच्छामहं तं जनपदं गहेत्वा भुञ्जामी’’ति तत्थ गन्त्वा कलहं कत्वा पुन उभोपि रञ्ञो सन्तिकं आगन्त्वा अञ्ञमञ्ञस्स दोसं आरोचेन्ति। राजा ‘‘न सक्का इमे तोसेतु’’न्ति तेसं लोभे आदीनवं दिस्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। सो पुरिमनयेन इमं उदानं अभासि।
तस्सत्थो – सहायमज्झे ठितस्स दिवासेय्यसङ्खाते वासे च, महाउपट्ठानसङ्खाते ठाने च, उय्यानगमनसङ्खाते गमने च, जनपदचारिकसङ्खाताय चारिकाय च, ‘‘इदं मे सुण, इदं मे देही’’तिआदिना नयेन तथा तथा आमन्तना होति, तस्मा अहं तत्थ निब्बिज्जित्वा यायं अरियजनसेविता अनेकानिसंसा एकन्तसुखा, एवं सन्तेपि लोभाभिभूतेहि सब्बकापुरिसेहि अनभिपत्थिता पब्बज्जा, तं अनभिज्झितं परेसं अवसवत्तनेन भब्बपुग्गलवसेन सेरितञ्च पेक्खमानो विपस्सनं आरभित्वा अनुक्कमेन पच्चेकबोधिं अधिगतोस्मि। सेसं वुत्तनयमेवाति।
आमन्तनागाथावण्णना निट्ठिता।
९७.खिड्डारतीति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर एकपुत्तकब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि। सो तस्स एकपुत्तको पियो अहोसि मनापो पाणसमो, राजा सब्बइरियापथेसु पुत्तकं गहेत्वाव वत्तति। सो एकदिवसं उय्यानं गच्छन्तो तं ठपेत्वा गतो। कुमारोपि तं दिवसंयेव उप्पन्नेन ब्याधिना मतो। अमच्चा ‘‘पुत्तसिनेहेन रञ्ञो हदयम्पि फलेय्या’’ति अनारोचेत्वाव नं झापेसुं। राजा उय्याने सुरामदेन मत्तो पुत्तं नेव सरति, तथा दुतियदिवसेपि न्हानभोजनवेलासु। अथ भुत्तावी निसिन्नो सरित्वा ‘‘पुत्तं मे आनेथा’’ति आह। तस्स अनुरूपेन विधानेन तं पवत्तिं आरोचेसुं। ततो सोकाभिभूतो निसिन्नो एवं योनिसो मनसाकासि – ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति। एवं अनुक्कमेन अनुलोमपटिलोमं पटिच्चसमुप्पादं सम्मसन्तो पच्चेकसम्बोधिं सच्छाकासि। सेसं संसग्गगाथावण्णनायं वुत्तसदिसमेव ठपेत्वा गाथायत्थवण्णनं।
अत्थवण्णना पन – खिड्डाति कीळना। सा दुविधा होति कायिका च वाचसिका च। तत्थ कायिका नाम हत्थीहिपि कीळन्ति, अस्सेहिपि रथेहिपि धनूहिपि थरूहिपीति एवमादि। वाचसिका नाम गीतं सिलोकभणनं मुखभेरिआलम्बरभेरीति एवमादि। रतीति पञ्चकामगुणरति। विपुलन्ति याव अट्ठिमिञ्जं अहच्च ठानेन सकलत्तभावब्यापकं। सेसं पाकटमेव । अनुसन्धियोजनापि चेत्थ संसग्गगाथाय वुत्तनयेनेव वेदितब्बा, ततो परञ्च सब्बं।
खिड्डारतिगाथावण्णना निट्ठिता।
९८.चातुद्दिसोति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने पञ्च पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके निब्बत्ता। ततो चवित्वा तेसं जेट्ठको बाराणसिराजा अहोसि, सेसा पाकतिकराजानो। ते चत्तारोपि कम्मट्ठानं उग्गण्हित्वा रज्जं पहाय पब्बजित्वा अनुक्कमेन पच्चेकबुद्धा हुत्वा नन्दमूलकपब्भारे वसन्ता एकदिवसं समापत्तितो वुट्ठाय वंसक्कळीरगाथायं वुत्तनयेनेव अत्तनो कम्मञ्च सहायञ्च आवज्जेत्वा ञत्वा बाराणसिरञ्ञो उपायेन आरम्मणं दस्सेतुं ओकासं गवेसन्ति। सो च राजा तिक्खत्तुं रत्तिया उब्बिज्जति, भीतो विस्सरं करोति, महातले धावति। पुरोहितेन कालस्सेव वुट्ठाय सुखसेय्यं पुच्छितोपि ‘‘कुतो मे, आचरिय, सुख’’न्ति सब्बं तं पवत्तिं आरोचेसि। पुरोहितोपि ‘‘अयं रोगो न सक्का येन केनचि उद्धं विरेचनादिना भेसज्जकम्मेन विनेतुं, मय्हं पन खादनूपायो उप्पन्नो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘रज्जहानिजीवितन्तरायादीनं पुब्बनिमित्तं एतं, महाराजा’’ति राजानं सुट्ठुतरं उब्बेजेत्वा ‘‘तस्स वूपसमनत्थं एत्तके च एत्तके च हत्थिअस्सरथादयो हिरञ्ञसुवण्णञ्च दक्खिणं दत्वा यञ्ञो यजितब्बो’’ति यञ्ञयजने समादपेसि।
ततो पच्चेकबुद्धा अनेकानि पाणसहस्सानि यञ्ञत्थाय सम्पिण्डियमानानि दिस्वा ‘‘एतस्मिं कम्मे कते दुब्बोधनेय्यो भविस्सति, हन्द नं पटिकच्चेव गन्त्वा पेक्खामा’’ति वंसक्कळीरगाथायं वुत्तनयेन आगन्त्वा पिण्डाय चरमाना राजङ्गणे पटिपाटिया अगमंसु। राजा सीहपञ्जरे ठितो राजङ्गणं ओलोकयमानो ते अद्दक्खि, सह दस्सनेनेव चस्स सिनेहो उप्पज्जि। ततो ते पक्कोसापेत्वा आकासतले पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा सक्कच्चं भोजेत्वा कतभत्तकिच्चे ‘‘के तुम्हे’’ति पुच्छि। ‘‘मयं, महाराज, चातुद्दिसा नामा’’ति। ‘‘भन्ते, चातुद्दिसाति इमस्स को अत्थो’’ति? ‘‘चतूसु दिसासु कत्थचि कुतोचि भयं वा चित्तुत्रासो वा अम्हाकं नत्थि, महाराजा’’ति। ‘‘भन्ते, तुम्हाकं तं भयं किं कारणा न होती’’ति? ‘‘मयं, महाराज, मेत्तं भावेम, करुणं भावेम, मुदितं भावेम, उपेक्खं भावेम। तेन नो तं भयं न होती’’ति वत्वा उट्ठायासना अत्तनो वसनट्ठानं अगमंसु।
ततो राजा चिन्तेसि – ‘‘इमे समणा ‘मेत्तादिभावनाय भयं न होती’ति भणन्ति, ब्राह्मणा पन अनेकसहस्सपाणवधं वण्णयन्ति, केसं नु खो वचनं सच्च’’न्ति? अथस्स एतदहोसि – ‘‘समणा सुद्धेन असुद्धं धोवन्ति, ब्राह्मणा पन असुद्धेन असुद्धं। न सक्का खो पन असुद्धेन असुद्धं धोवितुं, पब्बजितानं एव वचनं सच्च’’न्ति। सो ‘‘सब्बे सत्ता सुखिता होन्तू’’तिआदिना नयेन मेत्तादयो चत्तारोपि ब्रह्मविहारे भावेत्वा हितफरणेन चित्तेन अमच्चे आणापेसि – ‘‘सब्बे पाणे मुञ्चथ, सीतानि पानीयानि पिवन्तु, हरितानि तिणानि खादन्तु, सीतो च वातो तेसं उपवायतू’’ति । ते तथा अकंसु।
ततो राजा ‘‘कल्याणमित्तानं वचनेन पापकम्मतो मुत्तोम्ही’’ति तत्थेव निसिन्नो विपस्सित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। अमच्चेहि च भोजनवेलायं ‘‘भुञ्ज, महाराज, कालो’’ति वुत्ते ‘‘नाहं राजा’’ति पुरिमनयेनेव सब्बं वत्वा इमं उदानब्याकरणगाथं अभासि।
९९.दुस्सङ्गहाति का उप्पत्ति? बाराणसिरञ्ञो किर अग्गमहेसी कालमकासि। ततो वीतिवत्तेसु सोकदिवसेसु एकदिवसं अमच्चा ‘‘राजूनं नाम तेसु तेसु किच्चेसु अग्गमहेसी अवस्सं इच्छितब्बा, साधु देवो अञ्ञम्पि देविं आनेतू’’ति याचिंसु। राजा ‘‘तेन हि, भणे, जानाथा’’ति आह। ते परियेसन्ता सामन्तरज्जे राजा मतो , तस्स देवी रज्जं अनुसासति, सा च गब्भिनी अहोसि, अमच्चा ‘‘अयं रञ्ञो अनुरूपा’’ति ञत्वा तं याचिंसु। सा ‘‘गब्भिनी नाम मनुस्सानं अमनापा होति। सचे आगमेथ, याव विजायामि, एवं साधु। नो चे, अञ्ञं परियेसथा’’ति आह। ते रञ्ञोपि एतमत्थं आरोचेसुं। राजा ‘‘गब्भिनीपि होतु, आनेथा’’ति आह। ते आनेसुं। राजा तं अभिसिञ्चित्वा सब्बं महेसिया भोगं अदासि, तस्सा परिजनानञ्च नानाविधेहि पण्णाकारेहि सङ्गण्हाति। सा कालेन पुत्तं विजायि। राजा तं अत्तनो पुत्तं विय सब्बिरियापथेसु अङ्के च उरे च कत्वा विहरति। तदा देविया परिजना चिन्तेसुं – ‘‘राजा अतिविय सङ्गण्हाति, कुमारे अतिविस्सासं करोति, हन्द, नं परिभिन्दिस्सामा’’ति।
ततो कुमारं आहंसु – ‘‘त्वं, तात, अम्हाकं रञ्ञो पुत्तो, न इमस्स रञ्ञो पुत्तो। मा एत्थ विस्सासं आपज्जी’’ति। अथ कुमारो ‘‘एहि पुत्ता’’ति रञ्ञा वुच्चमानोपि हत्थेन आकड्ढियमानोपि पुब्बे विय राजानं न अल्लीयति। राजा ‘‘किं कारण’’न्ति वीमंसन्तो तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘एते मया सङ्गहितापि पटिक्कूलवुत्तिनो एवा’’ति निब्बिज्जित्वा रज्जं पहाय पब्बजितो। ‘‘राजा पब्बजितो’’ति अमच्चपरिजनापि बहू पब्बजिंसु। सपरिजनो राजा पब्बजितोपि मनुस्सा पणीते पच्चये उपनेन्ति, राजा पणीते पच्चये यथावुड्ढं दापेसि। तत्थ ये सुन्दरं लभन्ति, ते तुस्सन्ति। इतरे उज्झायन्ति ‘‘मयं परिवेणादीनि सम्मज्जन्ता सब्बकिच्चानि करोन्ति, लूखभत्तं जिण्णवत्थञ्च लभामा’’ति। सो तम्पि ञत्वा ‘‘इमे यथावुड्ढं दीयमानापि उज्झायन्ति, अहो दुस्सङ्गहा परिसा’’ति पत्तचीवरमादाय एकोव अरञ्ञं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। तत्थ आगतेहि च कम्मट्ठानं पुच्छितो इमं गाथमभासि। सा अत्थतो पाकटा एव। अयं पन योजना – दुस्सङ्गहा पब्बजितापि एके, ये असन्तोसाभिभूता, तथाविधा एव च अथो गहट्ठा घरमावसन्ता। एताहं दुस्सङ्गहभावं जिगुच्छन्तो विपस्सनं आरभित्वा अधिगतोति। सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बन्ति।
दुस्सङ्गहगाथावण्णना निट्ठिता।
१००.ओरोपयित्वाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर चातुमासिकब्रह्मदत्तो नाम राजा गिम्हानं पठमे मासे उय्यानं गतो। तत्थ रमणीये भूमिभागे नीलघनपत्तसञ्छन्नं कोविळाररुक्खं दिस्वा ‘‘कोविळारमूले मम सयनं पञ्ञापेथा’’ति वत्वा उय्याने कीळित्वा सायन्हसमयं तत्थ सेय्यं कप्पेसि। पुन गिम्हानं मज्झिमे मासे उय्यानं गतो, तदा कोविळारो पुप्फितो होति, तदापि तथेव अकासि। पुनपि गिम्हानं पच्छिमे मासे गतो, तदा कोविळारो सञ्छिन्नपत्तो सुक्खरुक्खो विय होति, तदापि राजा अदिस्वाव तं रुक्खं पुब्बपरिचयेन तत्थेव सेय्यं आणापेसि। अमच्चा जानन्तापि रञ्ञो आणत्तिया तत्थ सयनं पञ्ञापेसुं। सो उय्याने कीळित्वा सायन्हसमये तत्थ सेय्यं कप्पेन्तो तं रुक्खं दिस्वा ‘‘अरे, अयं पुब्बे सञ्छन्नपत्तो मणिमयो विय अभिरूपदस्सनो अहोसि, ततो मणिवण्णसाखन्तरे ठपितपवाळङ्कुरसदिसेहि पुप्फेहि सस्सिरिकदस्सनो अहोसि, मुत्तजालसदिसवालिकाकिण्णो चस्स हेट्ठाभूमिभागो बन्धना पवुत्तपुप्फसञ्छन्नो रत्तकम्बलसन्थतो विय अहोसि। सो नामज्ज सुक्खरुक्खो विय साखामत्तावसेसो ठितो, अहो जराय उपहतो कोविळारो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अनुपादिण्णम्पि ताय जराय हञ्ञति, किमङ्गं पन उपादिण्ण’’न्ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि। तदनुसारेनेव सब्बसङ्खारे दुक्खतो अनत्ततो च विपस्सन्तोव ‘‘अहो वताहम्पि सञ्छिन्नपत्तो कोविळारो विय अपगतगिहिब्यञ्जनो भवेय्य’’न्ति पत्थयमानो अनुपुब्बेन तस्मिं सयनतले दक्खिणेन पस्सेन निपन्नोयेव विपस्सित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। ततो गमनकाले अमच्चेहि ‘‘कालो, देव, गन्तु’’न्ति वुत्ते ‘‘नाहं राजा’’तिआदीनि वत्वा पुरिमनयेनेव इमं गाथमभासि।
तत्थ ओरोपयित्वाति अपनेत्वा। गिहिब्यञ्जनानीति केसमस्सुओदातवत्थालङ्कारमालागन्धविलेपनपुत्तदारदासिदासादीनि। एतानि गिहिभावं ब्यञ्जयन्ति, तस्मा ‘‘गिहिब्यञ्जनानी’’ति वुच्चन्ति। सञ्छिन्नपत्तोति पतितपत्तो। छेत्वानाति मग्गञाणेन छिन्दित्वा। वीरोति मग्गवीरियेन समन्नागतो। गिहिबन्धनानीति कामबन्धनानि। कामा हि गिहीनं बन्धनानि। अयं ताव पदत्थो। अयं पन अधिप्पायो – ‘‘अहो वताहम्पि ओरोपयित्वा गिहिब्यञ्जनानि सञ्छिन्नपत्तो यथा कोविळारो भवेय्य’’न्ति एवं चिन्तयमानो विपस्सनं आरभित्वा अधिगतोति। सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बन्ति।
कोविळारगाथावण्णना निट्ठिता।
पठमवग्गो निट्ठितो।
१०१-२.सचेलभेथाति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने द्वे पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके उप्पन्ना। ततो चवित्वा तेसं जेट्ठको बाराणसिरञ्ञो पुत्तो, कनिट्ठो पुरोहितस्स पुत्तो अहोसि। ते एकदिवसंयेव पटिसन्धिं गहेत्वा एकदिवसमेव मातु कुच्छितो निक्खमित्वा सहपंसुकीळका सहायका अहेसुं। पुरोहितपुत्तो पञ्ञवा अहोसि। सो राजपुत्तं आह – ‘‘सम्म, त्वं तव पितुनो अच्चयेन रज्जं लभिस्ससि, अहं पुरोहितट्ठानं, सुसिक्खितेन च रज्जं अनुसासितुं सक्का, एहि सिप्पं उग्गण्हिस्सामा’’ति। ततो उभोपि यञ्ञोपचिता हुत्वा गामनिगमादीसु भिक्खं चरमाना पच्चन्तजनपदगामं गता। तञ्च गामं पञ्च पच्चेकबुद्धा भिक्खाचारवेलाय पविसिंसु। तत्थ मनुस्सा पच्चेकबुद्धे दिस्वा उस्साहजाता आसनानि पञ्ञापेत्वा पणीतं खादनीयं वा भोजनीयं वा उपनामेत्वा पूजेन्ति। तेसं एतदहोसि – ‘‘अम्हेहि सदिसा उच्चाकुलिका नाम नत्थि, अपि च पनिमे मनुस्सा यदि इच्छन्ति, अम्हाकं भिक्खं देन्ति, यदि निच्छन्ति, न देन्ति, इमेसं पन पब्बजितानं एवरूपं सक्कारं करोन्ति, अद्धा एते किञ्चि सिप्पं जानन्ति, हन्द, नेसं सन्तिके सिप्पं उग्गण्हामा’’ति। ते मनुस्सेसु पटिक्कन्तेसु ओकासं लभित्वा ‘‘यं, भन्ते, तुम्हे सिप्पं जानाथ, तं अम्हेहि सिक्खापेथा’’ति याचिंसु। पच्चेकबुद्धा ‘‘न सक्का अपब्बजितेन सिक्खितु’’न्ति आहंसु। ते पब्बज्जं याचित्वा पब्बजिंसु। ततो नेसं पच्चेकबुद्धा ‘‘एवं वो निवासेतब्बं, एवं पारुपितब्ब’’न्तिआदिना नयेन आभिसमाचारिकं आचिक्खित्वा ‘‘इमस्स सिप्पस्स एकीभावाभिरति निप्फत्ति, तस्मा एकेनेव निसीदितब्बं, एकेन चङ्कमितब्बं, एकेन ठातब्बं, एकेन सयितब्ब’’न्ति पाटियेक्कं पण्णसालं अदंसु, ततो ते अत्तनो अत्तनो पण्णसालं पविसित्वा निसीदिंसु। पुरोहितपुत्तो निसिन्नकालतो पभुति चित्तसमाधानं लद्धा झानं पटिलभि। राजपुत्तो मुहुत्तेनेव उक्कण्ठितो तस्स सन्तिकं आगतो। सो तं दिस्वा ‘‘किं, सम्मा’’ति पुच्छि। ‘‘उक्कण्ठितोम्ही’’ति आह। ‘‘तेन हि इध निसीदा’’ति। सो तत्थ मुहुत्तं निसीदित्वा आह – ‘‘इमस्स किर, सम्म, सिप्पस्स एकीभावाभिरति निप्फत्ती’’ति? पुरोहितपुत्तो ‘‘एवं, सम्म, तेन हि त्वं अत्तनो निसिन्नोकासं एव गच्छ, उग्गण्हिस्सामि इमस्स सिप्पस्स निप्फत्ति’’न्ति आह। सो गन्त्वा पुनपि मुहुत्तकेनेव उक्कण्ठितो पुरिमनयेनेव तिक्खत्तुं आगतो।
ततो नं पुरोहितपुत्तो तथेव उय्योजेत्वा तस्मिं गते चिन्तेसि – ‘‘अयं अत्तनो च कम्मं हापेति मम च, इधाभिक्खणं आगच्छती’’ति। सो पण्णसालतो निक्खम्म अरञ्ञं पविट्ठो। इतरो अत्तनो पण्णसालायेव निसिन्नो पुनपि मुहुत्तकेनेव उक्कण्ठितो तस्स सन्तिकं आगन्त्वा इतो चितो च मग्गन्तोपि तं अदिस्वा चिन्तेसि – ‘‘यो गहट्ठकाले पण्णाकारं आदाय आगतोपि मं दट्ठुं न लभति, सो दानि मयि आगते दस्सनम्पि अदातुकामो अपक्कमि। अहो अरे, चित्त, न लज्जसि, यं मं चतुक्खत्तुं इधानेसि, न सो दानि ते वसे वत्तिस्सामि, अञ्ञदत्थु तंयेव मम वसे वत्तापेस्सामी’’ति अत्तनो सेनासनं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा आकासेन नन्दमूलकपब्भारं अगमासि। इतरोपि अरञ्ञं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा तत्थेव अगमासि। ते उभोपि मनोसिलातले निसीदित्वा पाटियेक्कं पाटियेक्कं इमा उदानगाथायो अभासिंसु।
१०३.अद्धा पसंसामाति इमिस्सा गाथाय याव आकासतले पञ्ञत्तासने पच्चेकबुद्धानं निसज्जा, ताव चातुद्दिसगाथाय उप्पत्तिसदिसा एव उप्पत्ति। अयं पन विसेसो – यथा सो राजा रत्तिया तिक्खत्तुं उब्बिज्जि, न तथा अयं, नेवस्स यञ्ञो पच्चुपट्ठितो अहोसि। सो आकासतले पञ्ञत्तेसु आसनेसु पच्चेकबुद्धे निसीदापेत्वा ‘‘के तुम्हे’’ति पुच्छि। ‘‘मयं, महाराज, अनवज्जभोजिनो नामा’’ति। ‘‘भन्ते , अनवज्जभोजिनोति इमस्स को अत्थो’’ति? ‘‘सुन्दरं वा असुन्दरं वा लद्धा निब्बिकारा भुञ्जाम, महाराजा’’ति। तं सुत्वा रञ्ञो एतदहोसि – ‘‘यंनूनाहं इमे उपपरिक्खेय्यं ‘एदिसा वा नो वा’’’ति? तं दिवसं कणाजकेन बिलङ्गदुतियेन परिविसि। तं पच्चेकबुद्धा अमतं विय निब्बिकारा भुञ्जिंसु। राजा ‘‘इमे पटिञ्ञातत्ता एकदिवसं निब्बिकारा होन्ति, पुन स्वे जानिस्सामी’’ति स्वातनाय निमन्तेसि। दुतियदिवसेपि तथेवाकासि। तेपि तथेव परिभुञ्जिंसु। अथ राजा ‘‘सुन्दरं दत्वा वीमंसिस्सामी’’ति पुनपि निमन्तेत्वा द्वे दिवसे महासक्कारं कत्वा पणीतेन अतिविचित्रेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसि। तेपि तथेव निब्बिकारा परिभुञ्जित्वा रञ्ञो मङ्गलं वत्वा पक्कमिंसु। राजा अचिरपक्कन्तेसु तेसु ‘‘अनवज्जभोजिनो एते, अहो वताहम्पि अनवज्जभोजी भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा महारज्जं पहाय पब्बज्जं समादाय विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबुद्धो हुत्वा मञ्जूसकरुक्खमूले पच्चेकबुद्धानं मज्झे अत्तनो आरम्मणं विभावेन्तो इमं गाथमभासि। सा पदत्थतो उत्तानमेव। केवलं पन सहायसम्पदन्ति एत्थ असेखेहि सीलादिक्खन्धेहि सम्पन्ना सहाया एव सहायसम्पदाति वेदितब्बा।
अयं पनेत्थ योजना – या अयं वुत्ता सहायसम्पदा, तं सहायसम्पदं अद्धा पसंसाम, एकंसेनेव थोमेमाति वुत्तं होति। कथं? सेट्ठा समा सेवितब्बा सहायाति। कस्मा? अत्तनो सीलादीहि सेट्ठे सेवमानस्स सीलादयो धम्मा अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणन्ति। समे सेवमानस्स अञ्ञमञ्ञं साधारणेन कुक्कुच्चस्स विनोदनेन च लद्धा न परिहायन्ति। एते पन सहायके सेट्ठे च समे च अलद्धा कुहनादिमिच्छाजीवं पहाय धम्मेन समेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जन्तो तत्थ च पटिघानुनयं अनुप्पादेन्तो अनवज्जभोजी हुत्वा अत्थकामो कुलपुत्तो एको चरे खग्गविसाणकप्पो। अहम्पि एवं चरन्तो इमं सम्पत्तिं अधिगतोम्हीति।
अद्धापसंसागाथावण्णना निट्ठिता।
१०४.दिस्वा सुवण्णस्साति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर बाराणसियं राजा गिम्हसमये दिवासेय्यं उपगतो अहोसि, सन्तिके चस्स वण्णदासी गोसीतचन्दनं पिसति। तस्सा एकबाहाय एकं सुवण्णवलयं, एकबाहाय द्वे। तानि सङ्घट्टेन्ति, इतरं न सङ्घट्टति। राजा तं दिस्वा ‘‘एवमेव गणवासे सङ्घट्टना, एकवासे असङ्घट्टना’’ति चिन्तेत्वा पुनप्पुनं दासिं ओलोकेसि। तेन च समयेन सब्बालङ्कारविभूसिता देवी तं बीजयन्ती ठिता होति। सा ‘‘वण्णदासिया पटिबद्धचित्तो मञ्ञे राजा’’ति चिन्तेत्वा तं दासिं उट्ठापेत्वा सयमेव पिसितुमारद्धा। अथस्सा च उभोसु बाहासु अनेके सुवण्णवलया, ते सङ्घट्टयन्ता महासद्दं जनयिंसु। राजा अतिसुट्ठुतरं निब्बिन्दो दक्खिणपस्सेन निपन्नोयेव विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। तं अनुत्तरसुखेन सुखितं निपन्नं चन्दनहत्था देवी उपसङ्कमित्वा ‘‘आलिम्पामि , महाराजा’’ति आह। सो ‘‘अपेहि, मा आलिम्पाही’’ति आह। सा ‘‘किस्स, महाराजा’’ति? सो ‘‘नाहं, राजा’’ति। एवमेतेसं कथासल्लापं सुत्वा अमच्चा उपसङ्कमिंसु, तेहिपि महाराजवादेन आलपितो ‘‘नाहं, भणे, राजा’’ति आह। सेसं पठमगाथाय वुत्तसदिसमेव।
अयं पन गाथावण्णना – तत्थ दिस्वाति ओलोकेत्वा। सुवण्णस्साति कञ्चनस्स। ‘‘वलयानी’’ति पाठसेसो। सावसेसपदत्थो हि अयं अत्थो। पभस्सरानीति पभासनसीलानि, जुतिमन्तानीति वुत्तं होति। सेसं उत्तानपदत्थमेव। अयं पन योजना – दिस्वा भुजस्मिं सुवण्णस्स वलयानि ‘‘गणवासे सति सङ्घट्टना, एकवासे असङ्घट्टना’’ति एवं चिन्तेत्वा विपस्सनं आरभित्वा अधिगतोम्हीति। सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति।
सुवण्णवलयगाथावण्णना निट्ठिता।
१०५.एवं दुतियेनाति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर बाराणसिराजा दहरोव पब्बजितुकामो अमच्चे आणापेसि – ‘‘देविं गहेत्वा रज्जं परिहरथ, अहं पब्बजिस्सामी’’ति। अमच्चा – ‘‘महाराज, अराजकं रज्जं अम्हेहि न सक्का रक्खितुं सामन्तराजानो आगम्म विलुम्पिस्सन्ति, याव एकोपि पुत्तो उप्पज्जति, ताव आगमेही’’ति सञ्ञापेसुं। मुदुचित्तो राजा अधिवासेसि। अथ देवी गब्भं गण्हि। राजा पुन ते आणापेसि – ‘‘देवी गब्भिनी, पुत्तं जातं रज्जे अभिसिञ्चित्वा रज्जं परिहरथ, अहं पब्बजिस्सामी’’ति। अमच्चा ‘‘दुज्जानं, महाराज, एतं, यं देवी पुत्तं वा विजायिस्सति, धीतरं वाति, ताव विजायनकालं आगमेही’’ति पुनपि राजानं सञ्ञापेसुं। अथ सा पुत्तं विजायि। तदापि राजा तथेव अमच्चे आणापेसि। अमच्चा पुनपि राजानं – ‘‘आगमेहि, महाराज, याव पटिबलो होती’’ति बहूहि कारणेहि सञ्ञापेसुं। ततो कुमारे पटिबले जाते अमच्चे सन्निपातापेत्वा ‘‘पटिबलो दानि अयं, तं रज्जे अभिसिञ्चित्वा पटिपज्जथा’’ति अमच्चानं ओकासं अदत्वा अन्तरापणतो कासायवत्थादयो सब्बपरिक्खारे आहरापेत्वा अन्तेपुरे एव पब्बजित्वा महाजनको विय निक्खमित्वा गतो। सब्बपरिजनो नानप्पकारं परिदेवमानो राजानं अनुबन्धि। सो राजा याव अत्तनो रज्जसीमा, ताव गन्त्वा कत्तरदण्डेन लेखं आकड्ढित्वा – ‘‘अयं लेखा नातिक्कमितब्बा’’ति आह । महाजनो लेखाय सीसं कत्वा भूमियं निपन्नो परिदेवमानो ‘‘तुय्हं दानि, तात, रञ्ञो आणा, किं करिस्सती’’ति कुमारं लेखं अतिक्कमापेसि। कुमारो ‘‘तात, ताता’’ति धावित्वा राजानं सम्पापुणि। राजा कुमारं दिस्वा ‘‘एतं महाजनं परिहरन्तो रज्जं कारेसिं, किं दानि एकं दारकं परिहरितुं न सक्खिस्स’’न्ति कुमारं गहेत्वा अरञ्ञं पविट्ठो, तत्थ पुब्बपच्चेकबुद्धेहि वसितपण्णसालं दिस्वा वासं कप्पेसि सद्धिं पुत्तेन।
ततो कुमारो वरसयनादीसु कतपरिचयो तिणसन्थारके वा रज्जुमञ्चके वा सयमानो रोदति। सीतवातादीहि फुट्ठो समानो – ‘‘सीतं तात उण्हं तात मकसा तात डंसन्ति। छातोम्हि तात, पिपासितोम्हि ताता’’ति वदति। राजा तं सञ्ञापेन्तोयेव रत्तिं वीतिनामेसि। दिवापिस्स पिण्डाय चरित्वा भत्तं उपनामेसि, कुमारो मिस्सकभत्तं कङ्गुवरकमुग्गादिबहुलं अच्छादेन्तम्पि तं जिघच्छावसेन भुञ्जमानो कतिपाहच्चयेन उण्हे ठपितपदुमं विय मिलायि। राजा पन पटिसङ्खानबलेन निब्बिकारो भुञ्जति। ततो सो कुमारं सञ्ञापेन्तो आह – ‘‘नगरे, तात, पणीताहारो लब्भति, तत्थ गच्छामा’’ति। कुमारो ‘‘आम, ताता’’ति। ततो नं पुरक्खत्वा आगतमग्गेनेव निवत्ति। कुमारमातापि देवी ‘‘न दानि राजा कुमारं गण्हित्वा अरञ्ञे चिरं वसिस्सति, कतिपाहेनेव निवत्तिस्सती’’ति चिन्तेत्वा रञ्ञा कत्तरदण्डेन लिखितट्ठानेयेव वतिं कारापेत्वा वासं कप्पेसि। राजा तस्सा वतिया अविदूरे ठत्वा ‘‘एत्थ ते, तात, माता निसिन्ना, गच्छाही’’ति पेसेसि। याव सो तं ठानं पापुणाति, ताव उदिक्खन्तो अट्ठासि – ‘‘मा हेव नं कोचि विहेठेय्या’’ति। कुमारो मातु सन्तिकं धावन्तो अगमासि।
आरक्खपुरिसा कुमारं आगच्छन्तं दिस्वा देविया आरोचेसि। देवी वीसतिनाटकित्थिसहस्सपरिवुता पच्चुग्गन्त्वा पटिग्गहेसि। रञ्ञो च पवत्तिं पुच्छि। ‘‘पच्छतो आगच्छती’’ति सुत्वा मनुस्से पेसेसि। राजापि तावदेव सकवसनट्ठानं अगमासि। मनुस्सा राजानं अदिस्वा निवत्तिंसु। ततो देवी निरासाव हुत्वा पुत्तं गहेत्वा नगरं गन्त्वा रज्जे अभिसिञ्चि। राजापि अत्तनो वसनट्ठाने निसिन्नो विपस्सित्वा पच्चेकबोधिं पत्वा मञ्जूसकरुक्खमूले पच्चेकबुद्धानं मज्झे इमं उदानगाथं अभासि। सा अत्थतो उत्ताना एव।
१०६.कामा हि चित्राति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर सेट्ठिपुत्तो दहरोव सेट्ठिट्ठानं लभि। तस्स तिण्णं उतूनं अनुच्छविका तयो पासादा अहेसुं। सो सब्बसम्पत्तीहि देवकुमारो विय परिचारेति। अथ सो दहरोव समानो ‘‘पब्बजिस्सामी’’ति मातापितरो आपुच्छि, ते नं निवारेन्ति। सो तथेव निबन्धति। पुनपि नं मातापितरो ‘‘त्वं, तात, सुखुमालो, दुक्करा पब्बज्जा, खुरधाराय उपरि चङ्कमनसदिसा’’ति नानप्पकारेहि निवारेन्ति। सो तथेव निबन्धति। ते चिन्तेसुं – ‘‘सचायं पब्बजति, अम्हाकं दोमनस्सं होति। सचे नं निवारेम, एतस्स दोमनस्सं होति। अपिच अम्हाकं दोमनस्सं होतु, मा च एतस्सा’’ति अनुजानिंसु। ततो सो सब्बं परिजनं परिदेवमानं अनादियित्वा इसिपतनं गन्त्वा पच्चेकबुद्धानं सन्तिके पब्बजि। तस्स उळारसेनासनं न पापुणाति, मञ्चके तट्टिकं अत्थरित्वा सयि। सो वरसयने कतपरिचयो सब्बरत्तिं अतिदुक्खितो अहोसि। पभाते सरीरपरिकम्मं कत्वा पत्तचीवरमादाय पच्चेकबुद्धेहि सद्धिं पिण्डाय पाविसि। तत्थ वुड्ढा अग्गासनञ्च अग्गपिण्डञ्च लभन्ति, नवका यंकिञ्चिदेव आसनलूखं भोजनञ्च। सो तेन लूखभोजनेनापि अतिदुक्खितो अहोसि। सो कतिपाहंयेव किसो दुब्बण्णो हुत्वा निब्बिज्जि, यथा तं अपरिपक्कगते समणधम्मे। ततो मातापितूनं दूतं पेसेत्वा उप्पब्बजि। सो कतिपाहंयेव बलं गहेत्वा पुनपि पब्बजितुकामो अहोसि, ततो दुतियम्पि पब्बजित्वा पुनपि उप्पब्बजि। ततियवारे पन पब्बजित्वा सम्मा पटिपन्नो विपस्सित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं वत्वा पुन पच्चेकबुद्धानं मज्झे इममेव ब्याकरणगाथम्पि अभासि।
तत्थ कामाति द्वे कामा वत्थुकामो च किलेसकामो च। तत्थ वत्थुकामो नाम पियरूपादिआरम्मणधम्मो, किलेसकामो नाम सब्बो रागप्पभेदो। इध पन वत्थुकामो अधिप्पेतो। रूपादिअनेकप्पकारवसेन चित्रा। लोकस्सादवसेन मधुरा। बालपुथुज्जनानं मनं रमापेन्तीति मनोरमा। विरूपरूपेनाति विविधेन रूपेन, अनेकविधेन सभावेनाति वुत्तं होति। ते हि रूपादिवसेन चित्रा, रूपादीसुपि नीलादिवसेन विविधरूपा। एवं तेन तेन विरूपरूपेन तथा तथा अस्सादं दस्सेत्वा मथेन्ति चित्तं, पब्बज्जाय अभिरमितुं न देन्तीति। सेसमेत्थ पाकटमेव। निगमनम्पि द्वीहि तीहि वा पदेहि योजेत्वा पुरिमगाथासु वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
कामगाथावण्णना निट्ठिता।
१०७.ईती चाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर रञ्ञो गण्डो उदपादि, बाळ्हा वेदना वड्ढन्ति। वेज्जा ‘‘सत्थकम्मेन विना फासु न होती’’ति भणन्ति । राजा तेसं अभयं दत्वा सत्थकम्मं कारापेसि। ते तं फालेत्वा पुब्बलोहितं नीहरित्वा निवेदनं कत्वा वणं पिलोतिकेन बन्धिंसु। लूखमंसाहारेसु च नं सम्मा ओवदिंसु। राजा लूखभोजनेन किससरीरो अहोसि, गण्डो चस्स मिलायि। सो फासुकसञ्ञी हुत्वा सिनिद्धाहारं भुञ्जि, तेन सञ्जातबलो विसयेयेव पटिसेवि, तस्स गण्डो पुरिमसभावमेव सम्पापुणि। एवं याव तिक्खत्तुं सत्थकम्मं कारापेत्वा वेज्जेहि परिवज्जितो निब्बिन्दित्वा महारज्जं पहाय पब्बजित्वा अरञ्ञं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा सत्तहि वस्सेहि पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं भासित्वा नन्दमूलकपब्भारं अगमासि।
तत्थ एतीति ईति, आगन्तुकानं अकुसलभागीनं ब्यसनहेतूनं एतं अधिवचनं। तस्मा कामगुणापि एते अनेकब्यसनावहट्ठेन अनत्थानं सन्निपातट्ठेन च ईति। गण्डोपि असुचिं पग्घरति, उद्धुमातपरिपक्कपरिभिन्नो होति। तस्मा एते किलेसासुचिपग्घरणतो उप्पादजराभङ्गेहि उद्धुमातपरिपक्कपरिभिन्नभावतो च गण्डो। उपद्दवतीति उपद्दवो, अनत्थं जनेन्तो अभिभवति अज्झोत्थरतीति अत्थो, रागगण्डादीनमेतमधिवचनं। तस्मा कामगुणापेते अविदितनिब्बानत्थावहहेतुताय सब्बुपद्दवकम्मपरिवत्थुताय च उपद्दवो। यस्मा पनेते किलेसातुरभावं जनेन्ता सीलसङ्खातं आरोग्यं लोलुप्पं वा उप्पादेन्ता पाकतिकमेव आरोग्यं विलुम्पन्ति, तस्मा इमिना आरोग्यविलुम्पनट्ठेन रोगो। अब्भन्तरमनुपविट्ठट्ठेन पन अन्तोतुदनट्ठेन च दुन्नीहरणीयट्ठेन च सल्लं। दिट्ठधम्मिकसम्परायिकभयावहनतो भयं। मे एतन्ति मेतं। सेसमेत्थ पाकटमेव। निगमनम्पि वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
ईतिगाथावण्णना निट्ठिता।
१०८.सीतञ्चाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर सीतालुकब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि। सो पब्बजित्वा अरञ्ञे तिणकुटिकाय विहरति। तस्मिञ्च पदेसे सीते सीतं, उण्हे दण्हमेव होति अब्भोकासत्ता पदेसस्स। गोचरगामे भिक्खा यावदत्थं न लब्भति, पानीयम्पि दुल्लभं, वातातपडंससरीसपापि बाधेन्ति। तस्स एतदहोसि – ‘‘इतो अड्ढयोजनमत्ते सम्पन्नो पदेसो, तत्थ सब्बेपि एते परिस्सया नत्थि, यंनूनाहं तत्थ गच्छेय्यं, फासुकं विहरन्तेन सक्का सुखमधिगन्तु’’न्ति? तस्स पुन अहोसि – ‘‘पब्बजिता नाम न पच्चयगिद्धा होन्ति, एवरूपञ्च चित्तं अत्तनो वसे वत्तापेन्ति, न चित्तस्स वसे वत्तन्ति, नाहं गमिस्सामी’’ति एवं पच्चवेक्खित्वा न अगमासि। एवं यावततियकं उप्पन्नचित्तं पच्चवेक्खित्वा निवत्तेसि। ततो तत्थेव सत्त वस्सानि वसित्वा सम्मा पटिपज्जमानो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं भासित्वा नन्दमूलकपब्भारं अगमासि।
तत्थ सीतञ्चाति सीतं दुविधं अब्भन्तरधातुक्खोभपच्चयञ्च बाहिरधातुक्खोभपच्चयञ्च, तथा उण्हम्पि। डंसाति पिङ्गलमक्खिका। सरीसपाति ये केचि दीघजातिका सरन्ता गच्छन्ति। सेसं पाकटमेव। निगमनम्पि वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
सीतालुकगाथावण्णना निट्ठिता।
१०९.नागोवाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अञ्ञतरो राजा वीसति वस्सानि रज्जं कारेत्वा कालङ्कतो निरये वीसति वस्सानि एव पच्चित्वा, हिमवन्तप्पदेसे हत्थियोनियं उप्पज्जित्वा सञ्जातक्खन्धो पदुमवण्णसकलसरीरो उळारो यूथपति महानागो अहोसि। तस्स ओभग्गोभग्गसाखाभङ्गानि हत्थिछापाव खादन्ति, ओगाहेपि नं हत्थिनियो कद्दमेन विलिम्पिंसु, सब्बं पालिलेय्यकनागस्सेव अहोसि। सो यूथा निब्बिज्जित्वा पक्कामि। ततो नं पदानुसारेन यूथा अनुबन्धन्ति, एवं यावततियं पक्कन्तम्पि अनुबन्धिंसुयेव। ततो चिन्तेसि ‘‘इदानि मय्हं नत्तको बाराणसियं रज्जं कारेति, यंनूनाहं अत्तनो पुरिमजातिया उय्यानं गच्छेय्यं। तत्र सो मं रक्खिस्सती’’ति। ततो रत्तियं निद्दुपगते यूथे यूथं पहाय तमेव उय्यानं पाविसि। उय्यानपालो दिस्वा रञ्ञो आरोचेसि। राजा ‘‘हत्थिं गहेस्सामी’’ति सेनाय परिवारेसि। हत्थी राजानमेव अभिमुखो गच्छति। राजा ‘‘मं अभिमुखो एती’’ति खुरप्पं सन्नय्हित्वा अट्ठासि। ततो हत्थी ‘‘विज्झेय्यापि मं एसो’’ति मानुसिकाय वाचाय ‘‘ब्रह्मदत्त, मा मं विज्झ, अहं ते अय्यको’’ति आह। राजा ‘‘किं भणसी’’ति सब्बं पुच्छि। हत्थीपि रज्जे च नरके च हत्थियोनियञ्च पवत्तिं सब्बं आरोचेसि। राजा ‘‘सुन्दरं मा भायि, मा कञ्चि भिंसापेही’’ति हत्थिनो वट्टञ्च आरक्खके च हत्थिभण्डे च उपट्ठापेसि।
अथेकदिवसं राजा हत्थिक्खन्धवरगतो ‘‘अयं वीसति वस्सानि रज्जं कारेत्वा निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन तिरच्छानयोनियं उप्पन्नो, तत्थापि गणसंवाससङ्घट्टनं असहन्तो इधागतोसि, अहो दुक्खोव गणसंवासो, एकीभावो एव पन सुखो’’ति चिन्तेत्वा तत्थेव विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। तं लोकुत्तरसुखेन सुखितं अमच्चा उपसङ्कमित्वा पणिपातं कत्वा ‘‘यानकालो, महाराजा’’ति आहंसु। ततो ‘‘नाहं, राजा’’ति वत्वा पुरिमनयेनेव इमं गाथमभासि। सा पदत्थतो पाकटा एव।
अयं पनेत्थ अधिप्पाययोजना – सा च खो युत्तिवसेनेव, न अनुस्सववसेन। यथा अयं हत्थी अरियकन्तेसु सीलेसु दन्तत्ता अदन्तभूमिं नागच्छतीति वा, सरीरमहन्तताय वा नागो, एवं कुदास्सु नामाहम्पि अरियकन्तेसु सीलेसु दन्तत्ता अदन्तभूमिं नागमनेन, आगुमकरणेन, पुन इत्थत्तं अनागमनेन च गुणसरीरमहन्तताय वा नागो भवेय्यं। यथा चेस यूथानि विवज्जयित्वा एकचरियसुखेन यथाभिरन्तं विहरं अरञ्ञे एको चरे खग्गविसाणकप्पो, कुदास्सु नामाहम्पि एवं गणं विवज्जेत्वा एकविहारसुखेन यथाभिरन्तं विहरं अरञ्ञे अत्तनो यथा यथा सुखं, तथा तथा यत्तकं वा इच्छामि, तत्तकं अरञ्ञे निवासं एको चरे खग्गविसाणकप्पो एको चरेय्यन्ति अत्थो। यथा चेस सुसण्ठितक्खन्धमहन्तताय सञ्जातक्खन्धो, कुदास्सु नामाहम्पि एवं असेखसीलक्खन्धमहन्तताय सञ्जातक्खन्धो भवेय्यं। यथा चेस पदुमसदिसगत्तताय वा, पदुमकुले उप्पन्नताय वा पदुमी, कुदास्सु नामाहम्पि एवं पदुमसदिसउजुकताय वा, अरियजातिपदुमे उप्पन्नताय वा पदुमी भवेय्यं। यथा चेस थामबलादीहि उळारो, कुदास्सु नामाहम्पि एवं परिसुद्धकायसमाचारतादीहि सीलसमाधिनिब्बेधिकपञ्ञादीहि वा उळारो भवेय्यन्ति। एवं चिन्तेन्तो विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हीति।
११०.अट्ठानतन्ति का उप्पत्ति? बाराणसिरञ्ञो किर पुत्तो दहरो एव समानो पब्बजितुकामो मातापितरो याचि। मातापितरो नं निवारेन्ति। सो निवारियमानोपि निबन्धतियेव ‘‘पब्बजिस्सामी’’ति। ततो पुब्बे वुत्तसेट्ठिपुत्तं विय सब्बं वत्वा अनुजानिंसु। ‘‘पब्बजित्वा च उय्यानेयेव वसितब्ब’’न्ति पटिजानापेसुं, सो तथा अकासि। तस्स माता पातोव वीसतिसहस्सनाटकित्थिपरिवुता उय्यानं गन्त्वा पुत्तं यागुं पायेत्वा अन्तरा खज्जकादीनि च खादापेत्वा याव मज्झन्हिकसमया तेन सद्धिं समुल्लपित्वा नगरं पविसति। पितापि मज्झन्हिके आगन्त्वा तं भोजेत्वा अत्तनापि भुञ्जित्वा दिवसं तेन सद्धिं समुल्लपित्वा सायन्हसमयं पटिजग्गनकपुरिसे ठपेत्वा नगरं पविसति। सो एवं रत्तिन्दिवं अविवित्तो विहरति।
तेन खो पन समयेन आदिच्चबन्धु नाम पच्चेकबुद्धो नन्दमूलकपब्भारे विहरति। सो आवज्जेन्तो तं अद्दस – ‘‘अयं कुमारो पब्बजितुं असक्खि, जटं छिन्दितुं न सक्कोती’’ति। ततो परं आवज्जि – ‘‘अत्तनो धम्मताय निब्बिज्जिस्सति नु खो, नो’’ति। अथ ‘‘धम्मताय निब्बिन्दन्तो अतिचिरं भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘तस्स आरम्मणं दस्सेस्सामी’’ति पुरिमनयेनेव मनोसिलातलतो आगन्त्वा उय्याने अट्ठासि। राजपरिसा दिस्वा ‘‘पच्चेकबुद्धो आगतो, महाराजा’’ति आरोचेसि। राजा ‘‘इदानि मे पुत्तो पच्चेकबुद्धेन सद्धिं अनुक्कण्ठितो वसिस्सती’’ति पमुदितमनो हुत्वा पच्चेकबुद्धं सक्कच्चं उपट्ठहित्वा तत्थेव वासं याचित्वा पण्णसालादिवाविहारचङ्कमादिसब्बं कारेत्वा वासेसि। सो तत्थ वसन्तो एकदिवसं ओकासं लभित्वा कुमारं पुच्छि – ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘अहं पब्बजितो’’ति। ‘‘पब्बजिता नाम न ईदिसा होन्ती’’ति। अथ ‘‘भन्ते, कीदिसा होन्ति, किं मय्हं अननुच्छविक’’न्ति वुत्ते ‘‘त्वं अत्तनो अननुच्छविकं न पेक्खसि, ननु ते माता वीसतिसहस्सित्थीति सद्धिं पुब्बण्हसमये आगच्छन्ती उय्यानं अविवित्तं करोति, पिता चस्स महता बलकायेन सायन्हसमये जग्गनकपरिसा सकलं रत्तिं, पब्बजिता नाम तव सदिसा न होन्ति, ईदिसा पन होन्ती’’ति तत्थ ठितस्सेव इद्धिया हिमवन्ते अञ्ञतरं विहारं दस्सेसि। सो तत्थ पच्चेकबुद्धे आलम्बनफलकं निस्साय ठिते च चङ्कमन्ते च रजनककम्मसूचिकम्मादीनि करोन्ते च दिस्वा आह – ‘‘तुम्हे इध नागच्छथ, पब्बज्जा च तुम्हेहि अनुञ्ञाता’’ति ? ‘‘आम, पब्बज्जा अनुञ्ञाता, पब्बजितकालतो पट्ठाय समणा नाम अत्तनो निस्सरणं कातुं, पदेसञ्च इच्छितं पत्थितं गन्तुं लभन्ति, एत्तकंव वट्टती’’ति वत्वा आकासे ठत्वा अट्ठान तं सङ्गणिकारतस्स, यं फस्सये सामयिकं विमुत्तिन्ति इमं उपड्ढुगाथं वत्वा दिस्समानोयेव आकासेन नन्दमूलकपब्भारं अगमासि। एवं गते पच्चेकबुद्धे सो अत्तनो पण्णसालं पविसित्वा निपज्जि। आरक्खपुरिसोपि ‘‘सयितो कुमारो, इदानि कुहिं गमिस्सती’’ति पमत्तो निद्दं ओक्कमि। सो तस्स पमत्तभावं ञत्वा पत्तचीवरमादाय अरञ्ञं पाविसि। तत्र च ठितो विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा पच्चेकबुद्धट्ठानं गतो। तत्र च ‘‘कथमधिगत’’न्ति पुच्छितो आदिच्चबन्धुना वुत्तं उपड्ढगाथं परिपुण्णं कत्वा अभासि।
तस्सत्थो – अट्ठान तन्ति अट्ठानं तं, अकारणं तन्ति वुत्तं होति। अनुनासिकलोपो कतो ‘‘अरियसच्चान दस्सन’’न्तिआदीसु (खु॰ पा॰ ५.११; सु॰ नि॰ २७०) विय। सङ्गणिकारतस्साति गणाभिरतस्स। यन्ति कारणवचनमेतं ‘‘यं हिरीयति हिरीयितब्बेना’’तिआदीसु (ध॰ स॰ ३०) विय। फस्सयेति अधिगच्छे। सामयिकं विमुत्तिन्ति लोकियसमापत्तिं। सा हि अप्पितप्पितसमये एव पच्चत्थिकेहि विमुच्चनतो ‘‘सामयिका विमुत्ती’’ति वुच्चति। तं सामयिकं विमुत्तिं। अट्ठानं तं, न तं कारणं विज्जति सङ्गणिकारतस्स, येन कारणेन विमुत्तिं फस्सये इति एतं आदिच्चबन्धुस्स पच्चेकबुद्धस्स वचो निसम्म सङ्गणिकारतिं पहाय योनिसो पटिपज्जन्तो अधिगतोम्हीति आह। सेसं वुत्तनयमेवाति।
१११.दिट्ठीविसूकानीति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर बाराणसिराजा रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘यथा सीतादीनं पटिघातकानि उण्हादीनि अत्थि, अत्थि नु खो एवं वट्टपटिघातकं विवट्टं, नो’’ति? सो अमच्चे पुच्छि – ‘‘विवट्टं जानाथा’’ति? ते ‘‘जानाम, महाराजा’’ति आहंसु। राजा ‘‘किं त’’न्ति? ततो ‘‘अन्तवा लोको’’तिआदिना नयेन सस्सतुच्छेदं कथेसुं। राजा ‘‘इमे न जानन्ति, सब्बेपिमे दिट्ठिगतिका’’ति सयमेव तेसं विलोमतञ्च अयुत्ततञ्च दिस्वा ‘‘वट्टपटिघातकं विवट्टं अत्थि, तं गवेसितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। इमञ्च उदानगाथं अभासि पच्चेकबुद्धानं मज्झे ब्याकरणगाथञ्च।
तस्सत्थो – दिट्ठीविसूकानीति द्वासट्ठिदिट्ठिगतानि। तानि हि मग्गसम्मादिट्ठिया विसूकट्ठेन विज्झनट्ठेन विलोमट्ठेन च विसूकानि, एवं दिट्ठिया विसूकानि, दिट्ठि एव वा विसूकानि दिट्ठिविसूकानि। उपातिवत्तोति दस्सनमग्गेन अतिक्कन्तो। पत्तो नियामन्ति अविनिपातधम्मताय सम्बोधिपरायणताय च नियतभावं अधिगतो, सम्मत्तनियामसङ्खातं वा पठममग्गन्ति। एत्तावता पठममग्गकिच्चनिप्फत्ति च तस्स पटिलाभो च वुत्तो। इदानि पटिलद्धमग्गोति इमिना सेसमग्गपटिलाभं दस्सेति। उप्पन्नञाणोम्हीति उप्पन्नपच्चेकबोधिञाणो अम्हि। एतेन फलं दस्सेति। अनञ्ञनेय्योति अञ्ञेहि इदं सच्चन्ति न नेतब्बो। एतेन सयम्भुतं दस्सेति, पत्ते वा पच्चेकबोधिञाणे अञ्ञनेय्यताय अभावा सयंवसितं। समथविपस्सनाय वा दिट्ठिविसूकानि उपातिवत्तो, आदिमग्गेन नियामं पत्तो, सेसेहि पटिलद्धमग्गो, फलञाणेन उप्पन्नञाणो, तं सब्बं अत्तनाव अधिगतोति अनञ्ञनेय्योति। सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति।
दिट्ठीविसूकगाथावण्णना निट्ठिता।
११२.निल्लोलुपोति का उप्पत्ति? बाराणसिरञ्ञो किर सूदो अन्तरभत्तं पचित्वा उपनामेसि मनुञ्ञदस्सनं सादुरसं ‘‘अप्पेव नाम मे राजा धनमनुप्पादेय्या’’ति। तं रञ्ञो गन्धेनेव भोत्तुकम्यतं जनेसि, मुखे खेळं उप्पादेति। पठमकबळे पन मुखे पक्खित्तमत्ते सत्तरसहरणिसहस्सानि अमतेनेव फुसितानि अहेसुं। सूदो ‘‘इदानि मे दस्सति, इदानि मे दस्सती’’ति चिन्तेसि। राजापि ‘‘सक्कारारहो सूदो’’ति चिन्तेसि, ‘‘रसं सायित्वा पन सक्करोन्तं मं पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छेय्य ‘लोलो अयं राजा रसगरुको’’’ति न किञ्चि अभणि। एवं याव भोजनपरियोसानं, ताव सूदो ‘‘इदानि दस्सति, इदानि दस्सती’’ति चिन्तेसि। राजापि अवण्णभयेन न किञ्चि अभणि। ततो सूदो ‘‘नत्थि मञ्ञे इमस्स रञ्ञो जिव्हाविञ्ञाण’’न्ति। दुतियदिवसे असादुरसं उपनामेसि। राजा भुञ्जन्तो ‘‘निग्गहारहो वत, भो, अज्ज सूदो’’ति जानन्तोपि पुब्बे विय पच्चवेक्खित्वा अवण्णभयेन न किञ्चि अभणि। ततो सूदो ‘‘राजा नेव सुन्दरं नासुन्दरं जानाती’’ति चिन्तेत्वा सब्बं परिब्बयं अत्तनाव गहेत्वा किञ्चिदेव पचित्वा रञ्ञो देति। राजा ‘‘अहो वत लोभो, अहं नाम वीसति नगरसहस्सानि भुञ्जन्तो इमस्स लोभेन भत्तमत्तम्पि न लभामी’’ति निब्बिज्जित्वा रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। पुरिमनयेनेव इमं गाथं अभासि।
तत्थ निल्लोलुपोति अलोलुपो। यो हि रसतण्हाभिभूतो होति, सो भुसं लुप्पति पुनप्पुनं लुप्पति, तेन ‘‘लोलुपो’’ति वुच्चति। तस्मा एस तं पटिक्खिपन्तो ‘‘निल्लोलुपो’’ति आह। निक्कुहोति एत्थ किञ्चापि यस्स तिविधं कुहनवत्थु नत्थि, सो ‘‘निक्कुहो’’ति वुच्चति। इमिस्सा पन गाथाय मनुञ्ञभोजनादीसु विम्हयमनापज्जनतो निक्कुहोति अयमधिप्पायो। निप्पिपासोति एत्थ पातुमिच्छा पिपासा, तस्सा अभावेन निप्पिपासो, सादुरसलोभेन भोत्तुकम्यताविरहितोति अत्थो। निम्मक्खोति एत्थ परगुणविनासनलक्खणो मक्खो, तस्स अभावेन निम्मक्खो। अत्तनो गिहिकाले सूदस्स गुणमक्खनाभावं सन्धायाह। निद्धन्तकसावमोहोति एत्थ रागादयो तयो कायदुच्चरितादीनि च तीणीति छ धम्मा यथासम्भवं अप्पसन्नट्ठेन सकभावं विजहापेत्वा परभावं गण्हापनट्ठेन कसटट्ठेन च ‘‘कसावा’’ति वेदितब्बा। यथाह –
‘‘तत्थ कतमे तयो कसावा? रागकसावो, दोसकसावो, मोहकसावो। इमे तयो कसावा। तत्थ कतमे अपरेपि तयो कसावा? कायकसावो, वचीकसावो, मनोकसावो’’ति (विभ॰ ९२४)।
तेसु मोहं ठपेत्वा पञ्चन्नं कसावानं तेसञ्च सब्बेसं मूलभूतस्स मोहस्स निद्धन्तत्ता निद्धन्तकसावमोहो। तिण्णं एव वा कायवचीमनोकसावानं मोहस्स च निद्धन्तत्ता निद्धन्तकसावमोहो। इतरेसु निल्लोलुपतादीहि रागकसावस्स, निम्मक्खताय दोसकसावस्स निद्धन्तभावो सिद्धो एव। निरासयोति नित्तण्हो। सब्बलोके भवित्वाति सकललोके, तीसु भवेसु द्वादससु वा आयतनेसु भवविभवतण्हाविरहितो हुत्वाति अत्थो। सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अथ वा तयोपि पादे वत्वा एको चरेति एको चरितुं सक्कुणेय्याति एवम्पेत्थ सम्बन्धो कातब्बो।
११३.पापं सहायन्ति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अञ्ञतरो राजा महच्चराजानुभावेन नगरं पदक्खिणं करोन्तो मनुस्से कोट्ठागारतो पुराणधञ्ञादीनि बहिद्धा नीहरन्ते दिस्वा ‘‘किं, भणे, इद’’न्ति अमच्चे पुच्छि। अमच्चा ‘‘इदानि, महाराज, नवधञ्ञादीनि उप्पज्जिस्सन्ति, तेसं ओकासं कातुं इमे मनुस्सा पुराणधञ्ञादीनि छड्डेन्ती’’ति आहंसु। राजा ‘‘किं, भणे, इत्थागारबलकायादीनं वत्तं परिपुण्ण’’न्ति आह। ‘‘आम, महाराज, परिपुण्ण’’न्ति। ‘‘तेन हि, भणे, दानसालं कारेथ, दानं दस्सामि, मा इमानि धञ्ञानि अनुपकारानि विनस्सन्तू’’ति। ततो नं अञ्ञतरो दिट्ठिगतिको अमच्चो ‘‘महाराज, नत्थि दिन्न’’न्ति आरब्भ याव ‘‘बाले च पण्डिते च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ती’’ति वत्वा निवारेसि। राजा दुतियम्पि ततियम्पि कोट्ठागारे विलुम्पन्ते दिस्वा तथेव आणापेसि। सोपि ततियम्पि नं ‘‘महाराज, दत्तुपञ्ञत्तं यदिदं दान’’न्तिआदीनि वत्वा निवारेसि। सो ‘‘अरे, अहं अत्तनो सन्तकम्पि न लभामि दातुं, किं मे इमेहि पापसहायेही’’ति निब्बिन्नो रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि। तञ्च पापसहायं गरहन्तो इमं उदानगाथमाह।
तस्सायं सङ्खेपत्थो – य्वायं दसवत्थुकाय पापदिट्ठिया समन्नागतत्ता पापो, परेसम्पि अनत्थं पस्सतीति अनत्थदस्सी, कायदुच्चरितादिम्हि च विसमे निविट्ठो, तं अत्थकामो कुलपुत्तो पापं सहायं परिवज्जयेथ, अनत्थदस्सिं विसमे निविट्ठं। सयं न सेवेति अत्तनो वसेन तं न सेवेय्य। यदि पन परस्स वसो होति, किं सक्का कातुन्ति वुत्तं होति। पसुतन्ति पसटं, दिट्ठिवसेन तत्थ तत्थ लग्गन्ति अत्थो। पमत्तन्ति कामगुणेसु वोस्सट्ठचित्तं, कुसलभावनारहितं वा। तं एवरूपं सहायं न सेवे न भजे न पयिरुपासे, अञ्ञदत्थु एको चरे खग्गविसाणकप्पोति।
पापसहायगाथावण्णना निट्ठिता।
११४.बहुस्सुतन्ति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने अट्ठ पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके उप्पन्नातिआदि सब्बं अनवज्जभोजीगाथाय वुत्तसदिसमेव। अयं पन विसेसो – पच्चेकबुद्धे निसीदापेत्वा राजा आह – ‘‘के तुम्हे’’ति? ते आहंसु – ‘‘मयं, महाराज, बहुस्सुता नामा’’ति। राजा ‘‘अहं सुतब्रह्मदत्तो नाम, सुतेन तित्तिं न गच्छामि, हन्द, नेसं सन्तिके विचित्रनयधम्मदेसनं सोस्सामी’’ति अत्तमनो दक्खिणोदकं दत्वा परिविसित्वा भत्तकिच्चपरियोसाने सङ्घत्थेरस्स सन्तिके निसीदित्वा ‘‘धम्मकथं, भन्ते, कथेथा’’ति आह। सो ‘‘सुखितो होतु, महाराज, रागक्खयो होतू’’ति वत्वा उट्ठितो। राजा ‘‘अयं न बहुस्सुतो, दुतियो बहुस्सुतो भविस्सति, स्वे तस्स विचित्रधम्मदेसनं सोस्सामी’’ति स्वातनाय निमन्तेसि। एवं याव सब्बेसं पटिपाटि गच्छति, ताव निमन्तेसि, ते सब्बेपि ‘‘दोसक्खयो होतु, मोहक्खयो, गतिक्खयो, भवक्खयो, वट्टक्खयो, उपधिक्खयो, तण्हक्खयो होतू’’ति एवं एकेकपदं विसेसेत्वा सेसं पठमसदिसमेव वत्वा उट्ठहिंसु।
ततो राजा – ‘‘इमे ‘बहुस्सुता मय’न्ति भणन्ति, न च तेसं विचित्रकथा, किमेतेहि वुत्त’’न्ति तेसं वचनत्थं उपपरिक्खितुमारद्धो। अथ ‘‘रागक्खयो होतू’’ति उपपरिक्खन्तो ‘‘रागे खीणे दोसोपि मोहोपि अञ्ञतरञ्ञतरेपि किलेसा खीणा होन्ती’’ति ञत्वा अत्तमनो अहोसि ‘‘निप्परियायबहुस्सुता इमे समणा। यथापि हि पुरिसेन महापथविं वा आकासं वा अङ्गुलिया निद्दिसन्तेन न अङ्गुलिमत्तोव पदेसो निद्दिट्ठो होति। अपि च खो पन सकलपथवी आकासा एव निद्दिट्ठा होन्ति। एवं इमेहि एकेकं अत्थं निद्दिसन्तेहि अपरिमाणा अत्था निद्दिट्ठा होन्ती’’ति। ततो सो ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि एवं बहुस्सुतो भविस्सामी’’ति तथारूपं बहुस्सुतभावं पत्थेन्तो रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथमभासि।
तत्थायं सङ्खेपत्थो – बहुस्सुतन्ति दुविधो बहुस्सुतो तीसु पिटकेसु अत्थतो निखिलो परियत्तिबहुस्सुतो च, मग्गफलविज्जाभिञ्ञापटिवेधको पटिवेधबहुस्सुतो च। आगतागमो धम्मधरो। उळारेहि पन कायवचीमनोकम्मेहि समन्नागतो उळारो। युत्तपटिभानो च मुत्तपटिभानो च युत्तमुत्तपटिभानो च पटिभानवा। परियत्तिपरिपुच्छाधिगमवसेन वा तिविधो पटिभानवा वेदितब्बो। यस्स हि परियत्ति पटिभाति, सो परियत्तिपटिभानवा। यस्स अत्थञ्च ञाणञ्च लक्खणञ्च ठानाट्ठानञ्च परिपुच्छन्तस्स परिपुच्छा पटिभाति, सो परिपुच्छापटिभानवा। यस्स मग्गादयो पटिविद्धा होन्ति, सो अधिगमपटिभानवा। तं एवरूपं बहुस्सुतं धम्मधरं भजेथ मित्तं उळारं पटिभानवन्तं। ततो तस्सानुभावेन अत्तत्थपरत्थउभयत्थभेदतो वा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थभेदतो वा अनेकप्पकारानि अञ्ञाय अत्थानि, ततो ‘‘अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धान’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ १.१८; सं॰ नि॰ २.२०) कङ्खाट्ठानियेसु विनेय्य कङ्खं विचिकिच्छं विनेत्वा विनासेत्वा एवं कतसब्बकिच्चो एको चरे खग्गविसाणकप्पोति।
११५.खिड्डं रतिन्ति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर विभूसकब्रह्मदत्तो नाम राजा पातोव यागुं वा भत्तं वा भुञ्जित्वा नानाविधविभूसनेहि अत्तानं विभूसापेत्वा महाआदासे सकलं सरीरं दिस्वा यं न इच्छति, तं अपनेत्वा अञ्ञेन विभूसनेन विभूसापेति। तस्स एकदिवसं एवं करोन्तस्स भत्तवेला मज्झन्हिका सम्पत्ता। विप्पकतविभूसितोव दुस्सपट्टेन सीसं वेठेत्वा भुञ्जित्वा दिवासेय्यं उपगञ्छि। पुनपि उट्ठहित्वा तथेव करोतो सूरियो ओग्गतो। एवं दुतियदिवसेपि ततियदिवसेपि। अथस्स एवं मण्डनप्पसुतस्स पिट्ठिरोगो उदपादि। तस्स एतदहोसि – ‘‘अहो रे, अहं सब्बथामेन विभूसन्तोपि इमस्मिं कप्पके विभूसने असन्तुट्ठो लोभं उप्पादेसिं, लोभो च नामेस अपायगमनीयो धम्मो, हन्दाहं लोभं निग्गण्हामी’’ति रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथमभासि।
तत्थ खिड्डा च रति च पुब्बे वुत्ताव। कामसुखन्ति वत्थुकामसुखं। वत्थुकामापि हि सुखस्स विसयादिभावेन ‘‘सुख’’न्ति वुच्चन्ति। यथाह – ‘‘अत्थि रूपं सुखं सुखानुपतित’’न्ति (सं॰ नि॰ ३.६०)। एवमेतं खिड्डं रतिं कामसुखञ्च इमस्मिं ओकासलोके अनलङ्करित्वा अलन्ति अकत्वा, एतं तप्पकन्ति वा सारभूतन्ति वा एवं अग्गहेत्वा। अनपेक्खमानोति तेन अनलङ्करणेन अनपेक्खणसीलो अपिहालुको नित्तण्हो। विभूसट्ठाना विरतो सच्चवादीति तत्थ विभूता दुविधा – अगारिकविभूसा च अनगारिकविभूसा च। साटकवेठनमालागन्धादिविभूसा अगारिकविभूसा नाम। पत्तमण्डनादिविभूसा अनगारिकविभूसा। विभूसा एव विभूसट्ठानं, तस्मा विभूसट्ठाना तिविधाय विरतिया विरतो। अवितथवचनतो सच्चवादीति एवमत्थो दट्ठब्बो।
विभूसट्ठानगाथावण्णना निट्ठिता।
११६.पुत्तञ्चदारन्ति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर रञ्ञो पुत्तो दहरकालेयेव अभिसित्तो रज्जं कारेसि। सो पठमगाथाय वुत्तपच्चेकबोधिसत्तो विय रज्जसिरिं अनुभवन्तो एकदिवसं चिन्तेसि – ‘‘अहं रज्जं कारेन्तो बहूनं दुक्खं करोमि, किं मे एकभत्तत्थाय इमिना पापेन, हन्द, सुखमुप्पादेमी’’ति रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ धनानीति मुत्तामणिवेळुरियसङ्खसिलापवाळरजतजातरूपादीनि रतनानि। धञ्ञानीति सालिवीहियवगोधुमकङ्गुवरककुद्रूसकप्पभेदानि सत्त सेसापरण्णानि च। बन्धवानीति ञातिबन्धुगोत्तबन्धुमित्तबन्धुसिप्पबन्धुवसेन चतुब्बिधबन्धवे। यथोधिकानीति सकसकओधिवसेन ठितानियेव। सेसं वुत्तनयमेवाति।
पुत्तदारगाथावण्णना निट्ठिता।
११७.सङ्गो एसोति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर पादलोलब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि। सो पातोव यागुं वा भत्तं वा भुञ्जित्वा तीसु पासादेसु तिविधानि नाटकानि पस्सति। तिविधा नाम नाटका पुब्बराजतो आगतं, अनन्तरराजतो आगतं, अत्तनो काले उट्ठितन्ति। सो एकदिवसं पातोव दहरनाटकपासादं गतो। ता नाटकित्थियो ‘‘राजानं रमापेस्सामा’’ति सक्कस्स देवानमिन्दस्स अच्छरायो विय अतिमनोहरं नच्चगीतवादितं पयोजेसुं। राजा ‘‘अनच्छरियमेतं दहरान’’न्ति असन्तुट्ठो हुत्वा मज्झिमनाटकपासादं गतो, तापि नाटकित्थियो तथेव अकंसु। सो तत्थपि तथेव असन्तुट्ठो हुत्वा महल्लकनाटकपासादं गतो , तापि तथेव अकंसु। राजा द्वे तयो राजपरिवट्टे अतीतानं तासं महल्लकभावेन अट्ठिकीळनसदिसं नच्चं दिस्वा गीतञ्च अमधुरं सुत्वा पुनदेव दहरनाटकपासादं, पुन मज्झिमनाटकपासादन्ति एवम्पि विचरित्वा कत्थचि असन्तुट्ठो चिन्तेसि – ‘‘इमा नाटकित्थियो सक्कं देवानमिन्दं अच्छरायो विय मं रमापेतुकामा सब्बथामेन नच्चगीतवादितं पयोजेसुं। स्वाहं कत्थचि असन्तुट्ठो लोभं वड्ढेमि। लोभो च नामेस अपायगमनीयो धम्मो, हन्दाहं लोभं निग्गण्हामी’’ति रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तस्सत्थो – सङ्गो एसोति अत्तनो उपभोगं निद्दिसति। सो हि सज्जन्ति तत्थ पाणिनो कद्दमे पविट्ठो हत्थी वियाति सङ्गो। परित्तमेत्थ सोख्यन्ति एत्थ पञ्चकामगुणूपभोगकाले विपरीतसञ्ञाय उप्पादेतब्बतो कामावचरधम्मपरियापन्नतो वा लामकट्ठेन सोख्यं परित्तं, विज्जुप्पभाय ओभासितनच्चदस्सनसुखं इव इत्तरं, तावकालिकन्ति वुत्तं होति। अप्पस्सादो दुक्खमेवेत्थ भिय्योति एत्थ च य्वायं ‘‘यं खो, भिक्खवे, इमे पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति (म॰ नि॰ १.१६६) वुत्तो, सो यमिदं ‘‘को च, भिक्खवे, कामानं आदीनवो, इध, भिक्खवे, कुलपुत्तो येन सिप्पट्ठानेन जीविकं कप्पेति, यदि मुद्दाय यदि गणनाया’’ति एवमादिना (म॰ नि॰ १.१६७) नयेनेत्थ दुक्खं वुत्तं, तं उपनिधाय अप्पो उदकबिन्दुमत्तो होति, अथ खो दुक्खमेव भिय्यो बहु, चतूसु समुद्देसु उदकसदिसं होति। तेन वुत्तं ‘‘अप्पस्सादो दुक्खमेवेत्थ भिय्यो’’ति। गळो एसोति अस्सादं दस्सेत्वा आकड्ढनवसेन बळिसो विय एसो, यदिदं पञ्चकामगुणा। इति ञत्वा मतिमाति एवं जानित्वा बुद्धिमा पण्डितो पुरिसो सब्बमेतं पहाय एको चरे खग्गविसाणकप्पोति।
सङ्गगाथावण्णना निट्ठिता।
११८.सन्दालयित्वानाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अनिवत्तब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि। सो सङ्गामं ओतिण्णो अजिनित्वा अञ्ञं वा किच्चं आरद्धो अनिट्ठपेत्वा न निवत्तति, तस्मा नं एवं सञ्जानिंसु। सो एकदिवसं उय्यानं गच्छति। तेन च समयेन दवडाहो उट्ठासि। सो अग्गि सुक्खानि चेव हरितानि च तिणादीनि दहन्तो अनिवत्तमानो एव गच्छति। राजा तं दिस्वा तप्पटिभागनिमित्तं उप्पादेसि। ‘‘यथायं दवडाहो, एवमेव एकादसविधो अग्गि सब्बे सत्ते दहन्तो अनिवत्तमानो गच्छति महादुक्खं उप्पादेन्तो, कुदास्सु नामाहम्पि इमस्स दुक्खस्स निवत्तनत्थं अयं अग्गि विय अरियमग्गञाणग्गिना किलेसे दहन्तो अनिवत्तमानो गच्छेय्य’’न्ति? ततो मुहुत्तं गन्त्वा केवट्टे अद्दस नदियं मच्छे गण्हन्ते। तेसं जालन्तरे पविट्ठो एको महामच्छो जालं भेत्वा पलायि। ते ‘‘मच्छो जालं भेत्वा गतो’’ति सद्दमकंसु। राजा तम्पि वचनं सुत्वा तप्पटिभागनिमित्तं उप्पादेसि – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि अरियमग्गञाणेन तण्हादिट्ठिजालं भेत्वा असज्जमानो गच्छेय्य’’न्ति? सो रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि, इमञ्च उदानगाथमभासि।
तस्सा दुतियपादे जालन्ति सुत्तमयं वुच्चति। अम्बूति उदकं, तत्थ चरतीति अम्बुचारी, मच्छस्सेतं अधिवचनं। सलिले अम्बुचारी सलिलम्बुचारी। तस्मिं नदीसलिले जालं भेत्वा गतअम्बुचारीवाति वुत्तं होति। ततियपादे दड्ढन्ति दड्ढट्ठानं वुच्चति। यथा अग्गि दड्ढट्ठानं पुन न निवत्तति, न तत्थ भिय्यो आगच्छति, एवं मग्गञाणग्गिना दड्ढकामगुणट्ठानं अनिवत्तमानो तत्थ भिय्यो अनागच्छन्तोति वुत्तं होति। सेसं वुत्तनयमेवाति।
सन्दालगाथावण्णना निट्ठिता।
११९.ओक्खित्तचक्खूति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर चक्खुलोलब्रह्मदत्तो नाम राजा पादलोलब्रह्मदत्तो विय नाटकदस्सनं अनुयुत्तो होति। अयं पन विसेसो – सो असन्तुट्ठो तत्थ तत्थ गच्छति। अयं तं तं नाटकं दिस्वा अतीव अभिनन्दित्वा नाटकदस्सनपरिवत्तनेन तण्हं वड्ढेन्तो विचरति। सो किर नाटकदस्सनत्थं आगतं अञ्ञतरं कुटुम्बियभरियं दिस्वा रागं उप्पादेसि। ततो संवेगं आपज्जित्वा पुन ‘‘अरे, अहं इमं तण्हं वड्ढेन्तो अपायपरिपूरको भविस्सामि, हन्द, नं निग्गण्हामी’’ति पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा अत्तनो पुरिमपटिपत्तिं गरहन्तो तप्पटिपक्खगुणदीपिकं इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ ओक्खित्तचक्खूति हेट्ठाखित्तचक्खु, सत्तगीवट्ठिकानि पटिपाटिया ठपेत्वा परिवज्जनगहेतब्बदस्सनत्थं युगमत्तं पेक्खमानोति वुत्तं होति। न तु हनुकट्ठिना हदयट्ठिं सङ्घट्टेन्तो। एवञ्हि ओक्खित्तचक्खुता न समणसारुप्पा होति। न च पादलोलोति एकस्स दुतियो, द्विन्नं ततियोति एवं गणमज्झं पविसितुकामताय कण्डूयमानपादो विय अभवन्तो, दीघचारिकअनिवत्तचारिकविरतो। गुत्तिन्द्रियोति छसु इन्द्रियेसु इध मनिन्द्रियस्स विसुं वुत्तत्ता वुत्तावसेसवसेन च गोपितिन्द्रियो। रक्खितमानसानोति मानसं एव मानसानं, तं रक्खितमस्साति रक्खितमानसानो। यथा किलेसेहि न विलुप्पति, एवं रक्खितचित्तोति वुत्तं होति। अनवस्सुतोति इमाय पटिपत्तिया तेसु तेसु आरम्मणेसु किलेसअन्वस्सवविरहितो। अपरिडय्हमानोति किलेसग्गीहि अपरिडय्हमानो। बहिद्धा वा अनवस्सुतो, अज्झत्तं अपरिडय्हमानो। सेसं वुत्तनयमेवाति।
ओक्खित्तचक्खुगाथावण्णना निट्ठिता।
१२०.ओहारयित्वाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अञ्ञोपि चातुमासिकब्रह्मदत्तो नाम राजा चतुमासे चतुमासे उय्यानकीळं गच्छति। सो एकदिवसं गिम्हानं मज्झिममासे उय्यानं पविसन्तो उय्यानद्वारे पत्तसञ्छन्नं पुप्फालङ्कतसाखाविटपं पारिच्छत्तककोविळारं दिस्वा एकं पुप्फं गहेत्वा उय्यानं पाविसि। ततो ‘‘रञ्ञा अग्गपुप्फं गहित’’न्ति अञ्ञतरोपि अमच्चो हत्थिक्खन्धे ठितो एकमेव पुप्फं अग्गहेसि। एतेनेवुपायेन सब्बो बलकायो अग्गहेसि। पुप्फेहि अनस्सादेन्ता पत्तम्पि गण्हिंसु। सो रुक्खो निप्पत्तपुप्फो खन्धमत्तोव अहोसि। राजा सायन्हसमये उय्याना निक्खमन्तो तं दिस्वा ‘‘किं कतो अयं रुक्खो, ममागमनवेलाय मणिवण्णसाखन्तरेसु पवाळसदिसपुप्फालङ्कतो अहोसि, इदानि निप्पत्तपुप्फो जातो’’ति चिन्तेन्तो तस्सेव अविदूरे अपुप्फितरुक्खं सञ्छन्नपलासं अद्दस। दिस्वा चस्स एतदहोसि – ‘‘अयं रुक्खो पुप्फभरितसाखत्ता बहुजनस्स लोभनीयो अहोसि, तेन मुहुत्तेनेव ब्यसनं पत्तो। अयं पनञ्ञो अलोभनीयत्ता तथेव ठितो। इदञ्चापि रज्जं पुप्फितरुक्खो विय लोभनीयं, भिक्खुभावो पन अपुप्फितरुक्खो विय अलोभनीयो। तस्मा याव इदम्पि अयं रुक्खो विय न विलुप्पति, ताव अयमञ्ञो सञ्छन्नपत्तो यथा पारिच्छत्तको, एवं कासावेन सञ्छन्नो हुत्वा पब्बजेय्य’’न्ति। सो रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ कासायवत्थो अभिनिक्खमित्वाति इमस्स पादस्स गेहा निक्खमित्वा कासायवत्थनिवत्थो हुत्वाति एवमत्थो वेदितब्बो। सेसं वुत्तनयेनेव सक्का विञ्ञातुन्ति न वित्थारितन्ति।
पारिच्छत्तकगाथावण्णना निट्ठिता।
ततियवग्गो निट्ठितो।
१२१.रसेसूति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर बाराणसिराजा उय्याने अमच्चपुत्तेहि परिवुतो सिलापट्टपोक्खरणियं कीळति। तस्स सूदो सब्बमंसानं रसं गहेत्वा अतीव सुसङ्खतं अमतकप्पं अन्तरभत्तं पचित्वा उपनामेसि। सो तत्थ गेधमापन्नो कस्सचि किञ्चि अदत्वा अत्तनाव भुञ्जि। उदकं कीळन्तो अतिविकाले निक्खन्तो सीघं सीघं भुञ्जि। येहि सद्धिं पुब्बे भुञ्जति, न तेसं कञ्चि सरि। अथ पच्छा पटिसङ्खानं उप्पादेत्वा ‘‘अहो! मया पापं कतं, य्वायं रसतण्हाभिभूतो सब्बजनं विस्सरित्वा एककोव भुञ्जिं, हन्द, नं रसतण्हं निग्गण्हामी’’ति रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा अत्तनो पुरिमपटिपत्तिं गरहन्तो तप्पटिपक्खगुणदीपिकं इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ रसेसूति अम्बिलमधुरतित्तककटुकलोणखारिककसावादिभेदेसु सायनीयेसु। गेधं अकरन्ति गिद्धिं अकरोन्तो, तण्हं अनुप्पादेन्तोति वुत्तं होति। अलोलोति ‘‘इदं सायिस्सामि, इदं सायिस्सामी’’ति एवं रसविसेसेसु अनाकुलो। अनञ्ञपोसीति पोसेतब्बकसद्धिविहारिकादिविरहितो। कायसन्धारणमत्तेन सन्तुट्ठोति वुत्तं होति। यथा वा पुब्बे उय्याने रसेसु गेधकरणसीलो अञ्ञपोसी आसिं, एवं अहुत्वा याय तण्हाय लोलो हुत्वा रसेसु गेधं करोति, तं तण्हं हित्वा आयतिं तण्हामूलकस्स अञ्ञस्स अत्तभावस्सानिब्बत्तापनेन अनञ्ञपोसीति वुत्तं होति। अथ वा अत्थभञ्जनकट्ठेन किलेसा ‘‘अञ्ञे’’ति वुच्चन्ति, तेसं अपोसनेन अनञ्ञपोसीति अयमेत्थ अत्थो। सपदानचारीति अवोक्कम्मचारी अनुपुब्बचारी, घरपटिपाटिं अछड्डेत्वा अड्ढकुलञ्च दलिद्दकुलञ्च निरन्तरं पिण्डाय पविसमानोति अत्थो। कुले कुले अप्पटिबद्धचित्तोति खत्तियकुलादीसु यत्थ कत्थचि किलेसवसेन अलग्गचित्तो, चन्दोपमो निच्चनवको हुत्वाति अत्थो। सेसं वुत्तनयमेवाति।
रसगेधगाथावण्णना निट्ठिता।
१२२.पहाय पञ्चावरणानीति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अञ्ञतरो राजा पठमज्झानलाभी अहोसि। सो झानानुरक्खणत्थं रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं पत्वा अत्तनो पटिपत्तिसम्पदं दीपेन्तो इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ पञ्चावरणानीति पञ्च नीवरणानि एव, तानि उरगसुत्ते (सु॰ नि॰ १ आदयो) अत्थतो वुत्तानि। तानि पन यस्मा अब्भादयो विय चन्दसूरिये चेतो आवरन्ति, तस्मा ‘‘आवरणानि चेतसो’’ति वुत्तानि। तानि उपचारेन वा अप्पनाय वा पहाय विजहित्वाति अत्थो । उपक्किलेसेति उपगम्म चित्तं विबाधेन्ते अकुसलधम्मे, वत्थोपमादीसु (म॰ नि॰ १.७० आदयो) वुत्ते अभिज्झादयो वा। ब्यपनुज्जाति पनुदित्वा, विपस्सनामग्गेन पजहित्वाति अत्थो। सब्बेति अनवसेसे। एवं समथविपस्सनासम्पन्नो पठममग्गेन दिट्ठिनिस्सयस्स पहीनत्ता अनिस्सितो, सेसमग्गेहि छेत्वा तेधातुकं सिनेहदोसं, तण्हारागन्ति वुत्तं होति। सिनेहो एव हि गुणपटिपक्खतो सिनेहदोसोति वुत्तो। सेसं वुत्तनयमेवाति।
आवरणगाथावण्णना निट्ठिता।
१२३.विपिट्ठिकत्वानाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अञ्ञतरो राजा चतुत्थज्झानलाभी अहोसि। सोपि झानानुरक्खणत्थं रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा अत्तनो पटिपत्तिसम्पदं दीपेन्तो इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ विपिट्ठिकत्वानाति पिट्ठितो कत्वा, छड्डेत्वा विजहित्वाति अत्थो । सुखञ्च दुक्खन्ति कायिकं सातासातं। सोमनस्सदोमनस्सन्ति चेतसिकं सातासातं। उपेक्खन्ति चतुत्थज्झानुपेक्खं। समथन्ति चतुत्थज्झानसमाधिं एव। विसुद्धन्ति पञ्चनीवरणवितक्कविचारपीतिसुखसङ्खातेहि नवहि पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता अतिसुद्धं, निद्धन्तसुवण्णमिव विगतूपक्किलेसन्ति अत्थो।
अयं पन योजना – विपिट्ठिकत्वान सुखञ्च दुक्खञ्च पुब्बेव, पठमज्झानूपचारेयेव दुक्खं ततियज्झानूपचारेयेव सुखन्ति अधिप्पायो। पुन आदितो वुत्तं च-कारं परतो नेत्वा ‘‘सोमनस्सं दोमनस्सञ्च विपिट्ठिकत्वान पुब्बेवा’’ति अधिकारो। तेन सोमनस्सं चतुत्थज्झानूपचारे, दोमनस्सञ्च दुतियज्झानूपचारेयेवाति दीपेति। एतानि हि एतेसं परियायतो पहानट्ठानानि। निप्परियायतो पन दुक्खस्स पठमज्झानं, दोमनस्सस्स दुतियज्झानं, सुखस्स ततियज्झानं, सोमनस्सस्स चतुत्थज्झानं पहानट्ठानं। यथाह – ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’तिआदिकं (सं॰ नि॰ ५.५१०) सब्बं अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहट्ठकथायं (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १६५) वुत्तं। यथा पुब्बेवाति तीसु पठमज्झानादीसु दुक्खदोमनस्ससुखानि विपिट्ठिकत्वा एवमेत्थ चतुत्थज्झाने सोमनस्सं विपिट्ठिकत्वा इमाय पटिपदाय लद्धानुपेक्खं समथं विसुद्धं एको चरेति। सेसं वुत्तनयमेवाति।
विपिट्ठिगाथावण्णना निट्ठिता।
१२४.आरद्धवीरियोति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर पच्चन्तराजा सहस्सयोधबलकायो रज्जेन खुद्दको, पञ्ञाय महन्तो अहोसि। सो एकदिवसं ‘‘किञ्चापि अहं खुद्दको रज्जेन, पञ्ञवता पन सक्का सकलजम्बुदीपं गहेतु’’न्ति चिन्तेत्वा सामन्तरञ्ञो दूतं पाहेसि – ‘‘सत्ताहब्भन्तरे मे रज्जं वा देतु युद्धं वा’’ति। ततो सो अत्तनो अमच्चे सन्निपातापेत्वा आह – ‘‘मया तुम्हे अनापुच्छायेव साहसं कम्मं कतं, अमुकस्स रञ्ञो एवं पेसितं, किं कातब्ब’’न्ति? ते आहंसु – ‘‘सक्का, महाराज, सो दूतो निवत्तेतु’’न्ति। ‘‘न सक्का, गतो भविस्सती’’ति। ‘‘यदि एवं विनासितम्हा तया, तेन हि दुक्खं अञ्ञस्स सत्थेन मरितुं, हन्द, मयं अञ्ञमञ्ञं पहरित्वा मराम, अत्तानं पहरित्वा मराम, उब्बन्धाम, विसं खादामा’’ति। एवं एतेसु एकमेको मरणमेव संवण्णेति। ततो राजा ‘‘किं मे इमेहि, अत्थि, भणे, मय्हं योधा’’ति आह। अथ ‘‘अहं महाराज योधो, अहं महाराज योधो’’ति योधसहस्सं उट्ठहि।
राजा ‘‘एते उपपरिक्खिस्सामी’’ति महन्तं चितकं सज्जापेत्वा आह – ‘‘मया, भणे, इदं साहसं कतं, तं मे अमच्चा पटिक्कोसन्ति, स्वाहं चितकं पविसिस्सामि। को मया सद्धिं पविसिस्सति, केन मय्हं जीवितं परिच्चत्त’’न्ति? एवं वुत्ते पञ्चसता योधा उट्ठहिंसु ‘‘मयं, महाराज, पविसिस्सामा’’ति। ततो राजा इतरे पञ्चसते आह – ‘‘तुम्हे दानि, ताता, किं करिस्सथा’’ति? ते आहंसु – ‘‘नायं, महाराज, पुरिसकारो, इत्थिचरिया एसा, अपिच महाराजेन पटिरञ्ञो दूतो पेसितो, ते मयं तेन रञ्ञा सद्धिं युज्झित्वा मरिस्सामा’’ति। ततो राजा ‘‘परिच्चत्तं तुम्हेहि मम जीवित’’न्ति चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा तेन योधसहस्सेन परिवुतो गन्त्वा रज्जसीमाय निसीदि।
सोपि पटिराजा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘अरे, सो खुद्दकराजा मम दासस्सापि नप्पहोती’’ति दुस्सित्वा सब्बं बलकायं आदाय युज्झितुं निक्खमि। खुद्दकराजा तं अब्भुय्यातं दिस्वा बलकायं आह – ‘‘ताता, तुम्हे न बहुका, सब्बे सम्पिण्डित्वा असिचम्मं गहेत्वा सीघं इमस्स रञ्ञो पुरतो उजुकं एव गच्छथा’’ति। ते तथा अकंसु। अथस्स सा सेना द्विधा भिन्दित्वा अन्तरमदासि। ते तं राजानं जीवग्गाहं गहेत्वा अत्तनो रञ्ञो ‘‘तं मारेस्सामी’’ति आगच्छन्तस्स अदंसु। पटिराजा तं अभयं याचि। राजा तस्स अभयं दत्वा सपथं कारापेत्वा अत्तनो वसे कत्वा तेन सह अञ्ञं राजानं अब्भुग्गन्त्वा तस्स रज्जसीमाय ठत्वा पेसेसि – ‘‘रज्जं वा मे देतु युद्धं वा’’ति। सो ‘‘अहं एकयुद्धम्पि न सहामी’’ति रज्जं निय्यादेसि। एतेनुपायेन सब्बे राजानो गहेत्वा अन्ते बाराणसिराजानम्पि अग्गहेसि।
सो एकसतराजपरिवुतो सकलजम्बुदीपरज्जं अनुसासन्तो चिन्तेसि – ‘‘अहं पुब्बे खुद्दको अहोसिं, सोम्हि इदानि अत्तनो ञाणसम्पत्तिया सकलजम्बुदीपमण्डलस्स इस्सरो राजा जातो। तं खो पन मे ञाणं लोकियवीरियसम्पयुत्तं, नेव निब्बिदाय न विरागाय संवत्तति, यंनूनाहं इमिना ञाणेन लोकुत्तरधम्मं गवेसेय्य’’न्ति। ततो बाराणसिरञ्ञो रज्जं दत्वा पुत्तदारञ्च सकजनपदेयेव ठपेत्वा सब्बं पहाय पब्बजित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा अत्तनो वीरियसम्पत्तिं दीपेन्तो इमं उदानगाथं अभासि।
१२५.पटिसल्लानन्ति का उप्पत्ति? इमिस्सा गाथाय आवरणगाथाय विय उप्पत्ति, नत्थि कोचि विसेसो। अत्थवण्णनाय पनस्सा पटिसल्लानन्ति तेहि तेहि सत्तसङ्खारेहि पटिनिवत्तित्वा सल्लानं, एकमन्तसेविता एकीभावो कायविवेकोति अत्थो। झानन्ति पच्चनीकझापनतो आरम्मणलक्खणूपनिज्झानतो च चित्तविवेको वुच्चति। तत्थ अट्ठ समापत्तियो नीवरणादिपच्चनीकझापनतो कसिणादिआरम्मणूपनिज्झानतो च ‘‘झान’’न्ति वुच्चति। विपस्सनामग्गफलानि सत्तसञ्ञादिपच्चनीकझापनतो लक्खणूपनिज्झानतो च ‘‘झान’’नि वुच्चति। इध पन आरम्मणूपनिज्झानमेव अधिप्पेतं। एवमेतं पटिसल्लानञ्च झानञ्च अरिञ्चमानो अजहमानो अनिस्सज्जमानो। धम्मेसूति विपस्सनूपगेसु पञ्चक्खन्धादिधम्मेसु। निच्चन्ति सततं समितं अब्बोकिण्णं। अनुधम्मचारीति ते धम्मे आरब्भ पवत्तनेन अनुगतं विपस्सनाधम्मं चरमानो। अथ वा धम्मेसूति एत्थ धम्माति नवलोकुत्तरधम्मा, तेसं धम्मानं अनुलोमो धम्मोति अनुधम्मो, विपस्सनायेतं अधिवचनं। तत्थ ‘‘धम्मानं निच्चं अनुधम्मचारी’’ति वत्तब्बे गाथाबन्धसुखत्थं विभत्तिब्यत्तयेन ‘‘धम्मेसू’’ति वुत्तं सिया। आदीनवं सम्मसिता भवेसूति ताय अनुधम्मचारितासङ्खाताय विपस्सनाय अनिच्चाकारादिदोसं तीसु भवेसु समनुपस्सन्तो एवं इमाय कायचित्तविवेकसिखापत्तविपस्सनासङ्खाताय पटिपदाय अधिगतोति वत्तब्बो एको चरेति एवं योजना वेदितब्बा।
पटिसल्लानगाथावण्णना निट्ठिता।
१२६.तण्हक्खयन्ति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर बाराणसिराजा महच्चराजानुभावेन नगरं पदक्खिणं करोति। तस्स सरीरसोभाय आवज्जितहदया सत्ता पुरतो गच्छन्तापि निवत्तित्वा तमेव उल्लोकेन्ति, पच्छतो गच्छन्तापि, उभोहि पस्सेहि गच्छन्तापि। पकतिया एव हि बुद्धदस्सने पुण्णचन्दसमुद्दराजदस्सने च अतित्तो लोको। अथ अञ्ञतरा कुटुम्बियभरियापि उपरिपासादगता सीहपञ्जरं विवरित्वा ओलोकयमाना अट्ठासि। राजा तं दिस्वा पटिबद्धचित्तो हुत्वा अमच्चं आणापेसि – ‘‘जानाहि ताव, भणे, ‘अयं इत्थी ससामिका वा असामिका वा’’’ति? सो ञत्वा ‘‘ससामिका, देवा’’ति आरोचेसि। अथ राजा चिन्तेसि – ‘‘इमा वीसतिसहस्सनाटकित्थियो देवच्छरायो विय मं एव एकं अभिरमापेन्ति, सो दानाहं एतापि अतुस्सित्वा परस्स इत्थिया तण्हं उप्पादेसिं। सा उप्पन्ना अपायमेव आकड्ढती’’ति तण्हाय आदीनवं दिस्वा ‘‘हन्द, नं निग्गण्हामी’’ति रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ तण्हक्खयन्ति निब्बानं, एवं दिट्ठादीनवाय वा तण्हाय अप्पवत्तिं। अप्पमत्तोति सातच्चकारी, सक्कच्चकारी। अनेळमूगोति अलालामुखो। अथ वा अनेळो च अमूगो च, पण्डितो ब्यत्तोति वुत्तं होति। हितसुखसम्पापकं सुतमस्स अत्थीति सुतवा, आगमसम्पन्नोति वुत्तं होति। सतीमाति चिरकतादीनं अनुस्सरिता। सङ्खातधम्मोति धम्मूपपरिक्खाय परिञ्ञातधम्मो। नियतोति अरियमग्गेन नियतभावप्पत्तो। पधानवाति सम्मप्पधानवीरियसम्पन्नो। उप्पटिपाटिया एस पाठो योजेतब्बो। एवमेव तेहि अप्पमादादीहि समन्नागतो नियामसम्पापकेन पधानेन पधानवा, तेन पधानेन सम्पत्तनियामतो नियतो, ततो अरहत्तप्पत्तिया सङ्खातधम्मो। अरहा हि पुन सङ्खातब्बाभावतो ‘‘सङ्खातधम्मो’’ति वुच्चति। यथाह – ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे, ये च सेखा पुथू इधा’’ति (सु॰ नि॰ १०४४; चूळनि॰ अजितमाणवपुच्छानिद्देस ७)। सेसं वुत्तनयमेवाति।
तण्हक्खयगाथावण्णना निट्ठिता।
१२७.सीहोवाति का उप्पत्ति? अञ्ञतरस्स किर बाराणसिरञ्ञो दूरे उय्यानं होति, सो पगेव उट्ठाय उय्यानं गच्छन्तो अन्तरामग्गे याना ओरुय्ह उदकट्ठानं उपगतो ‘‘मुखं धोविस्सामी’’ति। तस्मिञ्च पदेसे सीही सीहपोतकं जनेत्वा गोचराय गता। राजपुरिसो तं दिस्वा ‘‘सीहपोतको, देवा’’ति आरोचेसि। राजा ‘‘सीहो किर कस्सचि न भायती’’ति तं उपपरिक्खितुं भेरिआदीनि आकोटापेसि, सीहपोतको तं सद्दं सुत्वापि तथेव सयि। अथ यावततियं आकोटापेसि। सो ततियवारे सीसं उक्खिपित्वा सब्बं परिसं ओलोकेत्वा तथेव सयि। अथ राजा ‘‘यावस्स माता नागच्छति, ताव गच्छामा’’ति वत्वा गच्छन्तो चिन्तेसि – ‘‘तदहुजातोपि सीहपोतको न सन्तसति न भायति, कुदास्सु नामाहम्पि तण्हादिट्ठिपरितासं छड्डेत्वा न सन्तसेय्यं न भायेय्य’’न्ति? सो तं आरम्मणं गहेत्वा गच्छन्तो पुन केवट्टेहि मच्छे गहेत्वा साखासु बन्धित्वा पसारिते जाले वातं असङ्गंयेव गच्छमानं दिस्वा तस्मिं निमित्तं अग्गहेसि – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि तण्हादिट्ठिमोहजालं फालेत्वा एवं असज्जमानो गच्छेय्य’’न्ति?
अथ उय्यानं गन्त्वा सिलापट्टपोक्खरणिया तीरे निसिन्नो वातब्भाहतानि पदुमानि ओनमित्वा उदकं फुसित्वा वातविगमे पुन यथाठाने ठितानि उदकेन अनुपलित्तानि दिस्वा तस्मिं निमित्तं अग्गहेसि – ‘‘कुदास्सु नामाहम्पि यथा एतानि उदके जातानि उदकेन अनुपलित्तानि तिट्ठन्ति। एवं लोके जातो लोकेन अनुपलित्तो तिट्ठेय्य’’न्ति। सो पुनप्पुनं ‘‘यथा सीहो वातो पदुमानि, एवं असन्तसन्तेन असज्जमानेन अनुपलित्तेन भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ सीहोति चत्तारो सीहा – तिणसीहो, पण्डुसीहो, काळसीहो, केसरसीहोति। तेसं केसरसीहो अग्गमक्खायति। सो इध अधिप्पेतो। वातो पुरत्थिमादिवसेन अनेकविधो। पदुमं रत्तसेतादिवसेन। तेसु यो कोचि वातो यं किञ्चि पदुमञ्च वट्टतियेव। तत्थ यस्मा सन्तासो नाम अत्तसिनेहेन होति, अत्तसिनेहो च नाम तण्हालेपो, सोपि दिट्ठिसम्पयुत्तेन वा दिट्ठिविप्पयुत्तेन वा लोभेन होति, सोपि च तण्हायेव। सज्जनं पन तत्थ उपपरिक्खादिविरहितस्स मोहेन होति, मोहो च अविज्जा। तत्थ समथेन तण्हाय पहानं, विपस्सनाय अविज्जाय। तस्मा समथेन अत्तसिनेहं पहाय सीहोव सद्देसु अनिच्चदुक्खादीसु असन्तसन्तो, विपस्सनाय मोहं पहाय वातोव जालम्हि खन्धायतनादीसु असज्जमानो, समथेनेव लोभं लोभसम्पयुत्तदिट्ठिञ्च पहाय, पदुमंव तोयेन सब्बभवभोगलोभेन अलिप्पमानो। एत्थ च समथस्स सीलं पदट्ठानं, समथो समाधिस्स, समाधि विपस्सनायाति एवं द्वीसु धम्मेसु सिद्धेसु तयो खन्धा सिद्धाव होन्ति। तत्थ सीलक्खन्धेन सूरो होति। सो सीहोव सद्देसु आघातवत्थूसु कुज्झितुकामताय न सन्तसति, पञ्ञाक्खन्धेन पटिविद्धसभावो वातोव जालम्हि खन्धादिधम्मभेदे न सज्जति, समाधिक्खन्धेन वीतरागो पदुमंव तोयेन रागेन न लिप्पति। एवं समथविपस्सनाहि सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धेहि च यथासम्भवं तण्हाविज्जानं तिण्णञ्च अकुसलमूलानं पहानवसेन असन्तसन्तो असज्जमानो अलिप्पमानो च वेदितब्बो। सेसं वुत्तनयमेवाति।
१२८.सीहो यथाति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर बाराणसिराजा पच्चन्तं कुपितं वूपसमेतुं गामानुगामिमग्गं छड्डेत्वा उजुं अटविमग्गं गहेत्वा महतिया सेनाय गच्छति। तेन च समयेन अञ्ञतरस्मिं पब्बतपादे सीहो बालसूरियातपं तप्पमानो निपन्नो होति। तं दिस्वा राजपुरिसा रञ्ञो आरोचेसुं। राजा ‘‘सीहो किर न सन्तसती’’ति भेरिपणवादिसद्दं कारापेसि, सीहो तथेव निपज्जि। दुतियम्पि कारापेसि, सीहो तथेव निपज्जि। ततियम्पि कारापेसि, तदा ‘‘सीहो मम पटिसत्तु अत्थी’’ति चतूहि पादेहि सुप्पतिट्ठितं पतिट्ठहित्वा सीहनादं नदि। तं सुत्वा हत्थारोहादयो हत्थिआदीहि ओरोहित्वा तिणगहनानि पविट्ठा, हत्थिअस्सगणा दिसाविदिसा पलाता। रञ्ञो हत्थीपि राजानं गहेत्वा वनगहनानि पोथयमानो पलायि । राजा तं सन्धारेतुं असक्कोन्तो रुक्खसाखाय ओलम्बित्वा पथविं पतित्वा एकपदिकमग्गेन गच्छन्तो पच्चेकबुद्धानं वसनट्ठानं पापुणि। तत्थ पच्चेकबुद्धे पुच्छि – ‘‘अपि, भन्ते, सद्दमस्सुत्था’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति। ‘‘कस्स सद्दं, भन्ते’’ति? ‘‘पठमं भेरिसङ्खादीनं, पच्छा सीहस्सा’’ति । ‘‘न भायित्थ, भन्ते’’ति। ‘‘न मयं, महाराज, कस्सचि सद्दस्स भायामा’’ति। ‘‘सक्का पन, भन्ते, मय्हम्पि एदिसं कातु’’न्ति? ‘‘सक्का, महाराज, सचे पब्बजिस्ससी’’ति। ‘‘पब्बजामि, भन्ते’’ति। ततो नं पब्बाजेत्वा पुब्बे वुत्तनयेनेव आभिसमाचारिकं सिक्खापेसुं। सोपि पुब्बे वुत्तनयेनेव विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ सहना च हनना च सीघजवत्ता च सीहो। केसरसीहोव इध अधिप्पेतो। दाठा बलमस्स अत्थीति दाठबली। पसय्ह अभिभुय्याति उभयं चारी-सद्देन सह योजेतब्बं पसय्हचारी अभिभुय्यचारीति। तत्थ पसय्ह निग्गहेत्वा चरणेन पसय्हचारी, अभिभवित्वा सन्तासेत्वा वसीकत्वा चरणेन अभिभुय्यचारी। स्वायं कायबलेन पसय्हचारी, तेजसा अभिभुय्यचारी, तत्थ सचे कोचि वदेय्य – ‘‘किं पसय्ह अभिभुय्य चारी’’ति, ततो मिगानन्ति सामिवचनं उपयोगत्थे कत्वा ‘‘मिगे पसय्ह अभिभुय्य चारी’’ति पटिवत्तब्बं। पन्तानीति दूरानि। सेनासनानीति वसनट्ठानानि। सेसं वुत्तनयेनेव सक्का जानितुन्ति न वित्थारितन्ति।
दाठबलीगाथावण्णना निट्ठिता।
१२९.मेत्तं उपेक्खन्ति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो किर राजा मेत्तादिझानलाभी अहोसि। सो ‘‘झानसुखन्तरायो रज्ज’’न्ति झानानुरक्खणत्थं रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ ‘‘सब्बे सत्ता सुखिता भवन्तू’’तिआदिना नयेन हितसुखूपनयनकामता मेत्ता। ‘‘अहो वत इमम्हा दुक्खा मुच्चेय्यु’’न्तिआदिना नयेन अहितदुक्खापनयनकामता करुणा। ‘‘मोदन्ति वत भोन्तो सत्ता, मोदन्ति साधु सुट्ठू’’तिआदिना नयेन हितसुखाविप्पयोगकामता मुदिता। ‘‘पञ्ञायिस्सन्ति सकेन कम्मेना’’ति सुखदुक्खअज्झुपेक्खनता उपेक्खा। गाथाबन्धसुखत्थं पन उप्पटिपाटिया मेत्तं वत्वा उपेक्खा वुत्ता, मुदिता च पच्छा। विमुत्तिन्ति चतस्सोपि एता अत्तनो पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता विमुत्तियो। तेन वुत्तं – ‘‘मेत्तं उपेक्खं करुणं विमुत्तिं, आसेवमानो मुदितञ्च काले’’ति।
तत्थ आसेवमानोति तिस्सो तिकचतुक्कज्झानवसेन, उपेक्खं चतुत्थज्झानवसेन भावयमानो । कालेति मेत्तं आसेवित्वा ततो वुट्ठाय करुणं, ततो वुट्ठाय मुदितं, ततो इतरतो वा निप्पीतिकज्झानतो वुट्ठाय उपेक्खं आसेवमानो एव ‘‘काले आसेवमानो’’ति वुच्चति, आसेवितुं वा फासुककाले। सब्बेन लोकेन अविरुज्झमानोति दससु दिसासु सब्बेन सत्तलोकेन अविरुज्झमानो। मेत्तादीनञ्हि भावितत्ता सत्ता अप्पटिकूला होन्ति, सत्तेसु च विरोधिभूतो पटिघो वूपसम्मति। तेन वुत्तं – ‘‘सब्बेन लोकेन अविरुज्झमानो’’ति। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन मेत्तादिकथा अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहट्ठकथायं (ध॰ स॰ अट्ठ॰ २५१) वुत्ता। सेसं वुत्तसदिसमेवाति।
अप्पमञ्ञागाथावण्णना निट्ठिता।
१३०.रागञ्च दोसञ्चाति का उप्पत्ति? राजगहं किर निस्साय मातङ्गो नाम पच्चेकबुद्धो विहरति सब्बपच्छिमो पच्चेकबुद्धानं। अथ अम्हाकं बोधिसत्ते उप्पन्ने देवतायो बोधिसत्तस्स पूजनत्थाय आगच्छन्तियो तं दिस्वा ‘‘मारिसा, मारिसा, बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति भणिंसु। सो निरोधा वुट्ठहन्तो तं सुत्वा अत्तनो जीवितक्खयं दिस्वा हिमवन्ते महापपातो नाम पब्बतो पच्चेकबुद्धानं परिनिब्बानट्ठानं। तत्थ आकासेन गन्त्वा पुब्बे परिनिब्बुतपच्चेकबुद्धस्स अट्ठिसङ्घातं पपाते पक्खिपित्वा सिलातले निसीदित्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ रागदोसमोहा उरगसुत्ते वुत्ताव। संयोजनानीति दस संयोजनानि, तानि च तेन तेन मग्गेन सन्दालयित्वा। असन्तसं जीवितसङ्खयम्हीति जीवितसङ्खयो वुच्चति चुतिचित्तस्स परिभेदो। तस्मिञ्च जीवितसङ्खये जीवितनिकन्तिया पहीनत्ता असन्तसन्ति। एत्तावता सोपादिसेसं निब्बानधातुं अत्तनो दस्सेत्वा गाथापरियोसाने अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायीति।
जीवितसङ्खयगाथावण्णना निट्ठिता।
१३१.भजन्तीति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर अञ्ञतरो राजा आदिगाथाय वुत्तप्पकारमेव फीतं रज्जं समनुसासति। तस्स खरो आबाधो उप्पज्जि, दुक्खा वेदना पवत्तन्ति। वीसतिसहस्सित्थियो तं परिवारेत्वा हत्थपादसम्बाहनादीनि करोन्ति। अमच्चा ‘‘न दानायं राजा जीविस्सति, हन्द, मयं अत्तनो सरणं गवेसामा’’ति चिन्तेत्वा अञ्ञतरस्स रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा उपट्ठानं याचिंसु। ते तत्थ उपट्ठहन्तियेव, न किञ्चि लभन्ति। राजा आबाधा वुट्ठहित्वा पुच्छि – ‘‘इत्थन्नामो च इत्थन्नामो च कुहि’’न्ति? ततो तं पवत्तिं सुत्वाव सीसं चालेत्वा तुण्ही अहोसि। तेपि अमच्चा ‘‘राजा वुट्ठितो’’ति सुत्वा तत्थ किञ्चि अलभमाना परमेन पारिजुञ्ञेन पीळिता पुनदेव आगन्त्वा राजानं वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठंसु। तेन च रञ्ञा ‘‘कुहिं, ताता, तुम्हे गता’’ति वुत्ता आहंसु – ‘‘देवं दुब्बलं दिस्वा आजीविकभयेनम्हा असुकं नाम जनपदं गता’’ति। राजा सीसं चालेत्वा चिन्तेसि – ‘‘यंनूनाहं तमेव आबाधं दस्सेस्सं, किं पुनपि एवं करेय्युं, नो’’ति? सो पुब्बे रोगेन फुट्ठो विय बाळ्हं वेदनं दस्सेन्तो गिलानालयं अकासि। इत्थियो सम्परिवारेत्वा पुब्बसदिसमेव सब्बं अकंसु। तेपि अमच्चा तथेव पुन बहुतरं जनं गहेत्वा पक्कमिंसु। एवं राजा यावततियं सब्बं पुब्बसदिसं अकासि, तेपि तथेव पक्कमिंसु। ततो चतुत्थम्पि ते आगते दिस्वा राजा – ‘‘अहो! इमे दुक्करं अकंसु, ये मं ब्याधितं पहाय अनपेक्खा पक्कमिंसू’’ति निब्बिन्नो रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा इमं उदानगाथं अभासि।
तत्थ भजन्तीति सरीरेन अल्लीयन्ता पयिरुपासन्ति। सेवन्तीति अञ्जलिकम्मादीहि किंकारपटिस्साविताय च परिचरन्ति। कारणं अत्थो एतेसन्ति कारणत्था, भजनाय च सेवनाय च नाञ्ञं कारणमत्थि, अत्थो एव नेसं कारणं, अत्थहेतु सेवन्तीति वुत्तं होति। निक्कारणादुल्लभा अज्ज मित्ताति ‘‘इतो किञ्चि लच्छामा’’ति एवं अत्तपटिलाभकारणेन निक्कारणा, केवलं –
‘‘उपकारो च यो मित्तो, यो मित्तो सुखदुक्खको।
अत्थक्खायी च यो मित्तो, यो मित्तो अनुकम्पको’’ति॥ (दी॰ नि॰ ३.२६५) –
एवं वुत्तेन अरियेन मित्तभावेन समन्नागता दुल्लभा अज्ज मित्ता। अत्तट्ठपञ्ञाति अत्तनि ठिता एतेसं पञ्ञा। अत्तानमेव ओलोकेति, न अञ्ञन्ति अत्थो। ‘‘अत्तत्थपञ्ञा’’तिपि पाठो, तस्स अत्तनो अत्थमेव ओलोकेति, न परत्थन्ति अत्थो। ‘‘दिट्ठत्थपञ्ञा’’ति अयम्पि किर पोराणपाठो, तस्स सम्पति दिट्ठेयेव अत्थे एतेसं पञ्ञा , न आयतिन्ति अत्थो। दिट्ठधम्मिकत्थंयेव ओलोकेति, न सम्परायिकत्थन्ति वुत्तं होति। असुचीति असुचिना अनरियेन कायवचीमनोकम्मेन समन्नागता।
१३२.विसुद्धसीलाति विसेसेन सुद्धसीला, चतुपारिसुद्धिया सुद्धसीला। सुविसुद्धपञ्ञाति सुट्ठु विसुद्धपञ्ञा, रागादिविरहितत्ता परिसुद्धमग्गफलपटिसम्भिदादिपञ्ञा। समाहिताति सं सुट्ठु आहिता, सन्तिके ठपितचित्ता। जागरियानुयुत्ताति जागरणं जागरो, निद्दातिक्कमोति अत्थो। जागरस्स भावो जागरियं, जागरिये अनुयुत्ता जागरियानुयुत्ता। विपस्सकाति ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति विसेसेन पस्सनसीला, विपस्सनं पट्ठपेत्वा विहरन्तीति अत्थो। धम्मविसेसदस्सीति दसकुसलधम्मानं चतुसच्चधम्मस्स नवलोकुत्तरधम्मस्स वा विसेसेन पस्सनसीला। मग्गङ्गबोज्झङ्गगतेति सम्मादिट्ठादीहि मग्गङ्गेहि सतिसम्बोज्झङ्गादीहि बोज्झङ्गेहि गते सम्पयुत्ते अरियधम्मे। विजञ्ञाति विसेसेन जञ्ञा, जानन्ताति अत्थो।
१३३.सुञ्ञताप्पणिहितञ्चानिमित्तन्ति अनत्तानुपस्सनावसेन सुञ्ञतविमोक्खञ्च दुक्खानुपस्सनावसेन अप्पणिहितविमोक्खञ्च, अनिच्चानुपस्सनावसेन अनिमित्तविमोक्खञ्च। आसेवयित्वाति वड्ढेत्वा। ये कतसम्भारा धीरा जना जिनसासनम्हि सावकत्तं सावकभावं न वजन्ति न पापुणन्ति, ते धीरा कतसम्भारा सयम्भू सयमेव भूता पच्चेकजिना पच्चेकबुद्धा भवन्ति।
१३४.किं भूता? महन्तधम्मा पूरितमहासम्भारा बहुधम्मकाया अनेकधम्मसभावसरीरा। पुनपि किं भूता? चित्तिस्सरा चित्तगतिका झानसम्पन्नाति अत्थो। सब्बदुक्खोघतिण्णा सकलसंसारओघं तिण्णा अतिक्कन्ता उदग्गचित्ता कोधमानादिकिलेसविरहितत्ता सोमनस्सचित्ता सन्तमनाति अत्थो। परमत्थदस्सी पञ्चक्खन्धद्वादसायतनद्वत्तिंसाकारसच्चपटिच्चसमुप्पादादिवसेन परमत्थं उत्तमत्थं दस्सनसीला। अचलाभीतट्ठेन सीहोपमा सीहसदिसाति अत्थो। खग्गविसाणकप्पा खग्गविसाणमिगसिङ्गसदिसा गणसङ्गणिकाभावेनाति अत्थो।
१३५.सन्तिन्द्रियाति चक्खुन्द्रियादीनं सकसकारम्मणे अप्पवत्तनतो सन्तसभावइन्द्रिया । सन्तमनाति सन्तचित्ता, निक्किलेसभावेन सन्तसभावचित्तसङ्कप्पाति अत्थो। समाधीति सुट्ठु एकग्गचित्ता। पच्चन्तसत्तेसु पतिप्पचाराति पच्चन्तजनपदेसु सत्तेसु दयाकरुणादीहि पतिचरणसीला। दीपा परत्थ इध विज्जलन्ताति सकललोकानुग्गहकरणेन परलोके च इधलोके च विज्जलन्ता दीपा पदीपसदिसाति अत्थो। पच्चेकबुद्धा सततं हितामेति इमे पच्चेकबुद्धा सततं सब्बकालं सकललोकहिताय पटिपन्नाति अत्थो।
१३६.पहीनसब्बावरणाजनिन्दाति ते पच्चेकबुद्धा जनानं इन्दा उत्तमा कामच्छन्दनीवरणादीनं सब्बेसं पञ्चावरणानं पहीनत्ता पहीनसब्बावरणा। घनकञ्चनाभाति रत्तसुवण्णजम्बोनदसुवण्णपभा सदिसआभावन्ताति अत्थो। निस्संसयं लोकसुदक्खिणेय्याति एकन्तेन लोकस्स सुदक्खिणाय अग्गदानस्स पटिग्गहेतुं अरहा युत्ता, निक्किलेसत्ता सुन्दरदानपटिग्गहणारहाति अत्थो। पच्चेकबुद्धा सततप्पितामेति इमे पच्चेकञाणाधिगमा बुद्धा सततं निच्चकालं अप्पिता सुहिता परिपुण्णा, सत्ताहं निराहारापि निरोधसमापत्तिफलसमापत्तिवसेन परिपुण्णाति अत्थो।
१३७.पतिएका विसुं सम्मासम्बुद्धतो विसदिसा अञ्ञे असाधारणबुद्धा पच्चेकबुद्धा। अथ वा –
‘‘उपसग्गा निपाता च, पच्चया च इमे तयो।
नेकेनेकत्थविसया, इति नेरुत्तिकाब्रवु’’न्ति॥ –
वुत्तत्ता पतिसद्दस्स एकउपसग्गता पति पधानो हुत्वा सामिभूतो अनेकेसं दायकानं अप्पमत्तकम्पि आहारं पटिग्गहेत्वा सग्गमोक्खस्स पापुणनतो। तथा हि अन्नभारस्स भत्तभागं पटिग्गहेत्वापस्सन्तस्सेव भुञ्जित्वा देवताहि साधुकारं दापेत्वा तदहेव तं दुग्गतं सेट्ठिट्ठानं पापेत्वा कोटिसङ्खधनुप्पादनेन च, खदिरङ्गारजातके (जा॰ अट्ठ॰ १.१.खदिरङ्गारजातकवण्णना) मारेन निम्मितखदिरङ्गारकूपोपरिउट्ठितपदुमकण्णिकं मद्दित्वा बोधिसत्तेन दिन्नं पिण्डपातं पटिग्गहेत्वा तस्स पस्सन्तस्सेव आकासगमनेन सोमनस्सुप्पादनेन च, पदुमवतीअग्गमहेसीपुत्तानं महाजनकरञ्ञो देविया आराधनेन गन्धमादनतो आकासेन आगम्म दानपटिग्गहणेन महाजनकबोधिसत्तस्स च देविया च सोमनस्सुप्पादनेन च, तथा अबुद्धुप्पादे छातकभये सकलजम्बुदीपे उप्पन्ने बाराणसिसेट्ठिनो छातकभयं पटिच्च पूरेत्वा रक्खिते सट्ठिसहस्सकोट्ठागारे वीहयो खेपेत्वा भूमियं निखातधञ्ञानि च चाटिसहस्सेसु पूरितधञ्ञानि च खेपेत्वा सकलपासादभित्तीसु मत्तिकाहि मद्दित्वा लिम्पितधञ्ञानि च खेपेत्वा तदा नाळिमत्तमेवावसिट्ठं ‘‘इदं भुञ्जित्वा अज्ज मरिस्सामा’’ति चित्तं उप्पादेत्वा सयन्तस्स गन्धमादनतो एको पच्चेकबुद्धो आगन्त्वा गेहद्वारे अट्ठासि। सेट्ठि तं दिस्वा पसादं उप्पादेत्वा जीवितं परिच्चजमानो पच्चेकबुद्धस्स पत्ते ओकिरि। पच्चेकबुद्धो वसनट्ठानं गन्त्वा अत्तनो आनुभावेन पस्सन्तस्सेव सेट्ठिस्स पञ्चपच्चेकबुद्धसतेहि सह परिभुञ्जि। तदा भत्तपचितउक्खलिं, पिदहित्वा ठपेसुं।
निद्दमोक्कन्तस्स सेट्ठिनो छातत्ते उप्पन्ने सो वुट्ठहित्वा भरियं आह – ‘‘भत्ते आचामकभत्तमत्तं ओलोकेही’’ति। सुसिक्खिता सा ‘‘सब्बं दिन्नं ननू’’ति अवत्वा उक्खलिया पिधानं विवरि। सा उक्खलि तङ्खणेव सुमनपुप्फमकुळसदिसस्स सुगन्धसालिभत्तस्स पूरिता अहोसि। सा च सेट्ठि च सन्तुट्ठा सयञ्च सकलगेहवासिनो च सकलनगरवासिनो च भुञ्जिंसु। दब्बिया गहितगहितट्ठानं पुन पूरितं। सकलसट्ठिसहस्सकोट्ठागारेसु सुगन्धसालियो पूरेसुं। सकलजम्बुदीपवासिनो सेट्ठिस्स गेहतोयेव धञ्ञबीजानि गहेत्वा सुखिता जाता। एवमादीसु अनेकसत्तनिकायेसु सुखोतरणपरिपालनसग्गमोक्खपापनेसु पति सामिभूतो बुद्धोति पच्चेकबुद्धो। पच्चेकबुद्धानं सुभासितानीति पच्चेकबुद्धेहि ओवादानुसासनीवसेन सुट्ठु भासितानि कथितानि वचनानि। चरन्ति लोकम्हि सदेवकम्हीति देवलोकसहिते सत्तलोके चरन्ति पवत्तन्तीति अत्थो। सुत्वा तथा ये न करोन्ति बालाति तथारूपं पच्चेकबुद्धानं सुभासितवचनं ये बाला जना न करोन्ति न मनसि करोन्ति, ते बाला दुक्खेसु संसारदुक्खेसु पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन चरन्ति पवत्तन्ति, धावन्तीति अत्थो।
१३८.पच्चेकबुद्धानं सुभासितानीति सुट्ठु भासितानि चतुरापायतो मुच्चनत्थाय भासितानि वचनानि। किं भूतानि? अवस्सवन्तं पग्घन्तं खुद्दं मधुं यथा मधुरवचनानीति अत्थो। ये पटिपत्तियुत्ता पण्डितजनापि पटिपत्तीसु वुत्तानुसारेन पवत्तन्ता तथारूपं मधुरवचनं सुत्वा वचनकरा भवन्ति, ते पण्डितजना सच्चदसा चतुसच्चदस्सिनो सपञ्ञा पञ्ञासहिता भवन्तीति अत्थो।
१३९.पच्चेकबुद्धेहिजिनेहि भासिताति किलेसे जिनन्ति जिनिंसूति जिना, तेहि जिनेहि पच्चेकबुद्धेहि वुत्ता भासिता कथिता। कथा उळारा ओजवन्ता पाकटा सन्ति पवत्तन्ति। ता, कथा सक्यसीहेन सक्यराजवंससीहेन गोतमेन तथागतेन अभिनिक्खमित्वा बुद्धभूतेन नरुत्तमेन नरानं उत्तमेन सेट्ठेन पकासिता पाकटीकता देसिताति सम्बन्धो। किमत्थन्ति आह ‘‘धम्मविजाननत्थ’’न्ति। नवलोकुत्तरधम्मं विसेसेन जानापनत्थन्ति अत्थो।
१४०.लोकानुकम्पाय इमानि तेसन्ति लोकानुकम्पताय लोकस्स अनुकम्पं पटिच्च इमानि वचनानि इमा गाथायो। तेसं पच्चेकबुद्धानं विकुब्बितानि विसेसेन कुब्बितानि भासितानीति अत्थो। संवेगसङ्गमतिवड्ढनत्थन्ति पण्डितानं संवेगवड्ढनत्थञ्च असङ्गवड्ढनत्थं एकीभाववड्ढनत्थञ्च मतिवड्ढनत्थं पञ्ञावड्ढनत्थञ्च सयम्भुसीहेन अनाचरियकेन हुत्वा सयमेव भूतेन जातेन पटिविद्धेन सीहेन अभीतेन गोतमेन सम्मासम्बुद्धेन इमानि वचनानि पकासितानि, इमा गाथायो पकासिता विवरिता उत्तानीकताति अत्थो। इतीति परिसमापनत्थे निपातो।
इति विसुद्धजनविलासिनिया अपदान-अट्ठकथाय
पच्चेकबुद्धापदानसंवण्णना समत्ता।
३-१. सारिपुत्तत्थेरअपदानवण्णना
तदनन्तरं थेरापदानसङ्गहगाथायो संवण्णेतुं ‘‘अथ थेरापदानं सुणाथा’’ति आह। अथ-अपदान-सद्दानमत्थो हेट्ठा वुत्तोव। एत्थ थेर-सद्दो पनायं कालथिरपञ्ञत्तिनामधेय्यजेट्ठादीसु अनेकेसु अत्थेसु वत्तति। तथा हि ‘‘थेरोवस्सिकानि पूतीनि चुण्णकजातानी’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.३७९; म॰ नि॰ १.११२) काले, थेरोवस्सिकानि चिरकालं ओवस्सिकानीति अत्थो। ‘‘थेरोपि ताव महा’’इच्चादीसु थिरे थिरसीलोति अत्थो। ‘‘थेरको अयमायस्मा महल्लको’’तिआदीसु पञ्ञत्तियं , लोकपञ्ञत्तिमत्तोति अत्थो। ‘‘चुन्दत्थेरो फुस्सत्थेरो’’तिआदीसु नामधेय्ये, एवं कतनामोति अत्थो। ‘‘थेरो चायं कुमारो मम पुत्तेसू’’तिआदीसु जेट्ठे, जेट्ठो कुमारोति अत्थो। इध पनायं काले च थिरे च वत्तति। तस्मा चिरं कालं ठितोति थेरो, थिरतरसीलाचारमद्दवादिगुणाभियुत्तो वा थेरोति वुच्चति। थेरो च थेरो चेति थेरा, थेरानं अपदानं कारणं थेरापदानं, तं थेरापदानं सुणाथाति सम्बन्धो। हिमवन्तस्स अविदूरे, लम्बको नाम पब्बतोतिआदि आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स अपदानं, तस्सायस्मतो महामोग्गल्लानत्थेरस्स च वत्थु एवं वेदितब्बं –
अतीते किर इतो कप्पतो सतसहस्सकप्पाधिके एकअसङ्ख्येय्यमत्थके आयस्मा सारिपुत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा नामेन सरदमाणवो नाम अहोसि। महामोग्गल्लानो गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा नामेन सिरिवड्ढनकुटुम्बिको नाम अहोसि। ते उभोपि सहपंसुकीळनसहाया अहेसुं। तेसु सरदमाणवो पितु अच्चयेन कुलसन्तकं धनं पटिपज्जित्वा एकदिवसं रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘इमेसं सत्तानं मरणं नाम एकन्तिकं, तस्मा मया एकं पब्बज्जं उपगन्त्वा विमोक्खमग्गो गवेसितब्बो’’ति सहायं उपसङ्कमित्वा ‘‘सम्म, अहं पब्बजितुकामो। किं त्वं पब्बजितुं सक्खिस्ससी’’ति वत्वा तेन ‘‘न सक्खिस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘होतु अहमेव पब्बजिस्सामी’’ति रतनकोट्ठागारानि विवरापेत्वा कपणद्धिकादीनं महादानं दत्वा पब्बतपादं गन्त्वा इसिपब्बज्जं पब्बजि। तस्स पब्बजितस्स अनुपब्बज्जं पब्बजिता चतुसत्ततिसहस्समत्ता ब्राह्मणपुत्ता अहेसुं। सो पञ्च अभिञ्ञायो अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा तेसम्पि जटिलानं कसिणपरिकम्मं आचिक्खि। ते सब्बेपि पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तिसुं।
तेन समयेन अनोमदस्सी नाम सम्मासम्बुद्धो लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को सत्ते संसारमहोघतो तारेत्वा एकदिवसं सरदतापसस्स च अन्तेवासिकानञ्च सङ्गहं कत्तुकामो एको अदुतियो पत्तचीवरमादाय आकासेन गन्त्वा ‘‘बुद्धभावं मे जानातू’’ति तापसस्स पस्सन्तस्सेव आकासतो ओतरित्वा पथवियं पतिट्ठासि। सरदतापसो सत्थु सरीरे महापुरिसलक्खणानि उपधारेत्वा ‘‘सब्बञ्ञुबुद्धोयेवाय’’न्ति निट्ठं गन्त्वा पच्चुग्गमनं कत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि। निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने। सरदतापसो सत्थु सन्तिके एकमन्तं निसीदि।
तस्मिं समये तस्स अन्तेवासिका चतुसत्ततिसहस्समत्ता जटिला पणीतपणीतानि ओजवन्तानि फलाफलानि गहेत्वा आगता सत्थारं दिस्वा सञ्जातपसादा अत्तनो आचरियस्स सत्थु च निसिन्नाकारं ओलोकेत्वा ‘‘आचरिय, मयं पुब्बे ‘तुम्हेहि महन्ततरो कोचि नत्थी’ति मञ्ञाम, अयं पन पुरिसो तुम्हेहि महन्ततरो मञ्ञे’’ति आहंसु। किं वदेथ, ताता, सासपेन सद्धिं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधं सिनेरुं समं कातुं इच्छथ, सब्बञ्ञुबुद्धेन मं तुलं मा करित्थाति। अथ ते तापसा आचरियस्स वचनं सुत्वा ‘‘याव महा वतायं पुरिसुत्तमो’’ति सब्बेव पादेसु निपतित्वा सत्थारं वन्दिंसु।
१९२.पुन तेसंयेव गुणे पकासेन्तो एतेसं पक्कमन्तानन्तिआदिमाह। तत्थ आकासे वा थले वा पक्कमन्तानं गच्छन्तानं एतेसं तापसानं वाकचीरजनितो महासद्दो पवत्ततीति अत्थो। मुदिता होन्ति देवताति एवं महासद्दं पवत्तेत्वा गच्छन्तानं अजिनचम्मसद्देन सन्तुट्ठा ‘‘साधु साधु, अय्या’’ति सोमनस्सजाता देवता मुदिता सन्तुट्ठा होन्तीति सम्बन्धो।
१९३.दिसोदिसन्ति ते इसयो अन्तलिक्खचरा आकासचारिनो दक्खिणादिसानुदिसं पक्कमन्ति गच्छन्तीति सम्बन्धो। सके बलेनुपत्थद्धाति अत्तनो सरीरबलेन वा झानबलेन वा समन्नागता यदिच्छकं यत्थ यत्थ गन्तुकामा, तत्थ तत्थेव गच्छन्तीति सम्बन्धो।
१९४.पुन तेसमेवानुभावं पकासेन्तो पथवीकम्पका एतेतिआदिमाह। तदा एते सब्बत्थ इच्छाचारा पथवीकम्पका मेदनीसञ्चलनजातिका नभचारिनो आकासचारिनो। उग्गतेजाति उग्गततेजा पत्थटतेजा दुप्पसहा पसय्ह अभिभवित्वा पवत्तितुं असक्कुणेय्याति दुप्पसहा। सागरोव अखोभियाति अञ्ञेहि अखोभियो अनालुळितो सागरो इव समुद्दो विय अञ्ञेहि अखोभिया कम्पेतुं असक्कुणेय्या होन्तीति सम्बन्धो।
१९५.ठानचङ्कमिनो केचीति तेसं मम सिस्सानं अन्तरे एकच्चे इसयो ठानिरियापथचङ्कमनिरियापथसम्पन्ना, एकच्चे इसयो नेसज्जिका निसज्जिरियापथसम्पन्ना, एकच्चे इसयो पवत्तभोजना सयंपतितपण्णाहारा एवरूपेहि गुणेहि युत्तत्ता दुरासदाति सम्बन्धो।
१९६.ते सब्बे थोमेन्तो मेत्ताविहारिनोतिआदिमाह। तत्थ ‘‘अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु अपरिमाणा सत्ता सुखी होन्तू’’तिआदिना सिनेहलक्खणाय मेत्ताय फरित्वा विहरन्ति, अत्तभावं पवत्तेन्तीति मेत्ताविहारिनो एते मम सिस्साति अत्थो। सब्बे ते इसयो सब्बपाणिनं सब्बेसं सत्तानं हितेसी हितगवेसका। अनत्तुक्कंसका अत्तानं न उक्कंसका अमानिनो कस्सचि कञ्चि पुग्गलं न वम्भेन्ति नीचं कत्वा न मञ्ञन्तीति अत्थो।
१९७.ते मम सिस्सा सीलसमाधिसमापत्तिगुणयुत्तत्ता सीहराजा इव अच्छम्भीता निब्भया, गजराजा इव हत्थिराजा विय थामवा सरीरबलझानबलसम्पन्ना ब्यग्घराजा इव, दुरासदा घट्टेतुमसक्कुणेय्या मम सन्तिके आगच्छन्तीति सम्बन्धो।
१९८.ततो अत्तनो आनुभावस्स दस्सनलेसेन पकासेन्तो विज्जाधरातिआदिमाह। तत्थ मन्तसज्झायादिविज्जाधरा च रुक्खपब्बतादीसु वसन्ता भुम्मदेवता च भूमट्ठथलट्ठा नागा च गन्धब्बदेवा च चण्डा रक्खसा च कुम्भण्डा देवा च दानवा देवा च इच्छितिच्छितनिम्मानसमत्था गरुळा च तं सरं उपजीवन्तीति सम्बन्धो, तस्मिं सरे सरस्स समीपे वसन्तीति अत्थो।
१९९.पुनपि तेसंयेव अत्तनो सिस्सतापसानं गुणे वण्णेन्तो ते जटा खारिभरितातिआदिमाह। तं सब्बं उत्तानत्थमेव। खारिभारन्ति उदञ्चनकमण्डलुआदिकं तापसपरिक्खारं।
२०७.पुनपि अत्तनो गुणे पकासेन्तो उप्पाते सुपिने चापीतिआदिमाह। तत्थ ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गतत्ता नक्खत्तपाठे च छेकत्ता ‘‘इमस्स राजकुमारस्स उप्पन्ननक्खत्तं सुभं असुभ’’न्ति उप्पातलक्खणे च सुपिने च पवत्तिं पुच्छितेन ‘‘इदं सुपिनं सुभं, इदं असुभ’’न्ति सुपिननिप्फत्तिकथने च सब्बेसं इत्थिपुरिसानं हत्थपादलक्खणकथने च सुट्ठु सिक्खितो सकलजम्बुदीपे पवत्तमानं मन्तपदं लक्खणमन्तकोट्ठासं सब्बं अहं तदा मम तापसकाले धारेमीति सम्बन्धो।
२०८.अत्तनो ब्याकरणं बुद्धगुणपुब्बङ्गमं पकासेन्तो अनोमदस्सीतिआदिमाह। तत्थ न ओमकन्ति अनोमं। मंसचक्खुदिब्बचक्खुसमन्तचक्खुधम्मचक्खुबुद्धचक्खूहि सब्बसत्तानं पस्सनं दस्सनं नाम, अनोमं दस्सनं यस्स भगवतो सो भगवा अनोमदस्सी। भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि भगवा लोकस्स जेट्ठसेट्ठत्ता लोकजेट्ठो उसभो निसभो आसभोति तयो गवजेट्ठका। तत्थ गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको निसभो, गवसतसहस्सजेट्ठको आसभो, नरानं आसभो नरासभो पटिविद्धसब्बधम्मो, सम्बुद्धो विवेककामो एकीभावं इच्छन्तो हिमवन्तं हिमालयपब्बतं उपागमीति सम्बन्धो।
२०९.अज्झोगाहेत्वा हिमवन्तन्ति हिमवन्तसमीपं ओगाहेत्वा पविसित्वाति अत्थो। सेसं उत्तानत्थमेव।
२१०-१.जलितं जलमानं इन्दीवरपुप्फं इव, हुतासनं होमस्स आसनं, आदित्तं आभायुतं अग्गिक्खन्धं इव, गगने आकासे जोतमानं विज्जु इव, सुट्ठु फुल्लं सालराजं इव, निसिन्नं लोकनायकं अद्दसन्ति सम्बन्धो।
२१३.देवानं देवो देवदेवो, तं देवदेवं दिस्वान तस्स लक्खणं द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणसञ्जाननकारणं। ‘‘बुद्धो नु खो न वा बुद्धो’’ति उपधारयिं विचारेसिं। चक्खुमं पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमन्तं जिनं केन कारणेन पस्सामीति सम्बन्धो।
२१४.चरणुत्तमे उत्तमपादतले सहस्सारानि चक्कलक्खणानि दिस्सन्ति, अहं तस्स भगवतो तानि लक्खणानि दिस्वा तथागते निट्ठं गच्छिं सन्निट्ठानं अगमासि, निस्सन्देहो आसिन्ति अत्थो। सेसं उत्तानत्थमेव।
२१८.सयम्भू सयमेव भूता। अमितोदय अमितानं अपरिमाणानं गुणानं उदय उट्ठानट्ठान , इदं पदद्वयं आलपनमेव। इमं लोकं इमं सत्तलोकं सं सुट्ठु उद्धरसि संसारतो उद्धरित्वा निब्बानथलं पापेसीति अत्थो। ते सब्बे सत्ता तव दस्सनं आगम्म आगन्त्वा कङ्खासोतं विचिकिच्छामहोघं तरन्ति अतिक्कमन्तीति सम्बन्धो।
२१९.भगवन्तं थोमेन्तो तापसो तुवं सत्थातिआदिमाह। तत्थ, भन्ते, सब्बञ्ञु तुवं सदेवकस्स लोकस्स सत्था आचरियो उत्तमट्ठेन त्वमेव केतु उच्चो, सकललोके पकासनट्ठेन त्वमेव धजो, लोकत्तये उग्गतत्ता त्वमेव यूपो उस्सापितथम्भसदिसो, पाणिनं सब्बसत्तानं त्वमेव परायणो उत्तमगमनीयट्ठानं त्वमेव पतिट्ठा पतिट्ठट्ठानं लोकस्स मोहन्धकारविधमनतो त्वमेव दीपो तेलपदीपो विय, द्विपदुत्तमो द्विपदानं देवब्रह्ममनुस्सानं उत्तमो सेट्ठोति सम्बन्धो।
२२०.पुन भगवन्तंयेव थोमेन्तो सक्का समुद्दे उदकन्तिआदिमाह। तत्थ चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरे समुद्दे उदकं आळ्हकेन पमेतुं मिनितुं सक्का भवेय्य, भन्ते, सब्बञ्ञु तव ञाणं ‘‘एत्तकं पमाण’’न्ति पमेतवे मिनितुं न त्वेव सक्काति अत्थो।
२२१.तुलमण्डले तुलपञ्जरे ठपेत्वा पथविं मेदनिं धारेतुं सक्का, भन्ते, सब्बञ्ञु तव ञाणं धारेतुं न तु एव सक्काति सम्बन्धो।
२२२.भन्ते, सब्बञ्ञु आकासो सकलन्तलिक्खं रज्जुया वा अङ्गुलेन वा मिनितुं सक्का भवेय्य, तव पन ञाणं ञाणाकासं न तु एव पमेतवे मिनितुं सक्काति अत्थो।
२२३.महासमुद्दे उदकन्ति चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरे सागरे अखिलं उदकञ्च, चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहलं अखिलं पथविञ्च जहे जहेय्य अतिक्कमेय्य समं करेय्य बुद्धस्स ञाणं उपादाय गहेत्वा तुलेय्य समं करेय्य। उपमातो उपमावसेन न युज्जरे न योजेय्युं। ञाणमेव अधिकन्ति अत्थो।
२२४.चक्खुम पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमन्त, आलपनमेतं। सह देवेहि पवत्तस्स लोकस्स, भुम्मत्थे सामिवचनं। सदेवके लोकस्मिं अन्तरे येसं यत्तकानं सत्तानं चित्तं पवत्तति। एते तत्तका सचित्तका सत्ता तव ञाणम्हि अन्तोजालगता ञाणजालस्मिं अन्तो पविट्ठाति सम्बन्धो, ञाणजालेन सब्बसत्ते पस्ससीति अत्थो।
२२५.भन्ते , सब्बञ्ञु सब्बधम्मजाननक, त्वं येन ञाणेन चतुमग्गसम्पयुत्तेन सकलं उत्तमं बोधिं निब्बानं पत्तो अधिगतो असि भवसि, तेन ञाणेन परतित्थिये अञ्ञतित्थिये मद्दसी अभिभवसीति सम्बन्धो।
२२६.तेन तापसेन थोमिताकारं पकासेन्ता धम्मसङ्गाहका थेरा इमा गाथा थवित्वानाति आहंसु। तत्थ इमा गाथाति एत्तकाहि गाथाहि थवित्वान थोमनं कत्वान नामेन सुरुचि नाम तापसो सेसट्ठकथासु (अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.१८९-१९०; ध॰ प॰ अट्ठ॰ १.सारिपुत्तत्थेरवत्थु) पन ‘‘सरदमाणवो’’ति आगतो। सो अट्ठकथानयतो पाठोयेव पमाणं, अथ वा सुन्दरा रुचि अज्झासयो निब्बानालयो अस्साति सुरुचि। सरति गच्छति इन्द्रियदमनाय पवत्ततीति सरदो, इति द्वयम्पि तस्सेव नामं। सो सुरुचितापसो अजिनचम्मं पत्थरित्वान पथवियं निसीदि, अच्चासन्नादयो छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा सरदो निसीदीति अत्थो।
२२७.तत्थ निसिन्नो तापसो तस्स भगवतो ञाणमेव थोमेन्तो चुल्लासीतिसहस्सानीतिआदिमाह । तत्थ चुल्लासीतिसहस्सानीति चतुरासीतिसहस्सानि, गिरिराजा मेरुपब्बतराजा, महण्णवे सागरे अज्झोगाळ्हो अधिओगाळ्हो पविट्ठो, तावदेव तत्तकानि चतुरासीतिसहस्सानि अच्चुग्गतो अतिउग्गतो इदानि पवुच्चतीति सम्बन्धो।
२२८.ताव अच्चुग्गतो तथा अतिउग्गतो नेरु, सो महानेरु आयतो उच्चतो च वित्थारतो च एवं महन्तो नेरुराजा कोटिसतसहस्सियो सङ्खाणुभेदेन चुण्णितो चुण्णविचुण्णं कतो असि।
२२९.भन्ते, सब्बञ्ञु तव ञाणं लक्खे ठपियमानम्हि ञाणे सतं वा सहस्सं वा सतसहस्सं वा एकेकं बिन्दुं कत्वा ठपिते तदेव महानेरुस्स चुण्णं खयं गच्छेय्य, तव ञाणं पमेतवे पमाणं कातुं एव न सक्काति सम्बन्धो।
२३०.सुखुमच्छिकेन सुखुमच्छिद्देन जालेन यो सकलमहासमुद्दे उदकं परिक्खिपे समन्ततो परिक्खं करेय्य, एवं परिक्खिते ये केचि पाणा उदके जाता सब्बे ते अन्तोजालगता सियुं भवेय्युन्ति अत्थो।
२३१.तमुपमेय्यं दस्सेन्तो तथेव हीतिआदिमाह। तत्थ यथा उदजा पाणा अन्तोजालगता होन्ति, तथेव महावीर महाबोधिअधिगमाय वीरियकर। ये केचि पुथु अनेका तित्थिया मिच्छा तित्थकरा दिट्ठिगहनपक्खन्दा दिट्ठिसङ्खातगहनं पविट्ठा परामासेन सभावतो परतो आमसनलक्खणाय दिट्ठिया मोहिता पिहिता सन्ति।
२३२.तव सुद्धेन निक्किलेसेन ञाणेन अनावरणदस्सिना सब्बधम्मानं आवरणरहितदस्सनसीलेन एते सब्बे तित्थिया अन्तोजालगता ञाणजालस्सन्तो पवेसिता वा तथेवाति सम्बन्धो। ञाणं ते नातिवत्तरेति तव ञाणं ते तित्थिया नातिक्कमन्तीति अत्थो।
२३३.एवं वुत्तथोमनावसाने भगवतो अत्तनो ब्याकरणारब्भं दस्सेतुं भगवा तम्हि समयेतिआदिमाह। तत्थ यस्मिं समये तापसो भगवन्तं थोमेसि, तस्मिं थोमनाय परियोसानकाले सङ्ख्यातिक्कन्तपरिवारताय महायसो अनोमदस्सी भगवा किलेसमारादीनं जितत्ता जिनो। समाधिम्हा अप्पितसमाधितो वुट्ठहित्वा सकलजम्बुदीपं दिब्बचक्खुना ओलोकेसीति सम्बन्धो।
२३४-५.तस्स अनोमदस्सिस्स भगवतो मुनिनो मोनसङ्खातेन ञाणेन समन्नागतस्स निसभो नाम सावको सन्तचित्तेहि वूपसन्तकिलेसमानसेहि तादीहि इट्ठानिट्ठेसु अकम्पियसभावत्ता, तादिभि खीणासवेहि सुद्धेहि परिसुद्धकायकम्मादियुत्तेहि छळभिञ्ञेहि तादीहि अट्ठहि लोकधम्मेहि अकम्पनसभावेहि सतसहस्सेहि परिवुतो बुद्धस्स चित्तं, अञ्ञाय जानित्वा लोकनायकं उपेसि, तावदेव समीपं अगमासीति सम्बन्धो।
२३६.ते तथा आगता समाना तत्थ भगवतो समीपे। अन्तलिक्खे आकासे ठिता भगवन्तं पदक्खिणं अकंसु। ते सब्बे पञ्जलिका नमस्समाना आकासतो बुद्धस्स सन्तिके ओतरुं ओरोहिंसूति सम्बन्धो।
२३७.पुन ब्याकरणदानस्स पुब्बभागकारणं पकासेन्तो सितं पातुकरीतिआदिमाह। तं सब्बं उत्तानत्थमेव।
२४१.यो मं पुप्फेनाति यो तापसो मयि चित्तं पसादेत्वा अनेकपुप्फेन मं पूजेसि, ञाणञ्च मे अनु पुनप्पुनं थवि थोमेसि, तमहन्ति तं तापसं अहं कित्तयिस्सामि पाकटं करिस्सामि, मम भासतो भासन्तस्स वचनं सुणोथ सवनविसयं करोथ मनसि करोथ।
२५०.पच्छिमेभवसम्पत्तेति ब्याकरणं ददमानो भगवा आह। तत्थ पच्छिमे परियोसानभूते भवे सम्पत्ते सति। मनुस्सत्तं मनुस्सजातिं गमिस्सति, मनुस्सलोके उप्पज्जिस्सतीति अत्थो। रूपसारधनसारवयसारकुलसारभोगसारपुञ्ञसारादीहि सारेहि सारवन्तताय सारी नाम ब्राह्मणी कुच्छिना धारयिस्सति।
२५३.ब्याकरणमूलमारभि अपरिमेय्ये इतो कप्पेति। एत्थ द्विन्नं अग्गसावकानं एकं असङ्ख्येय्यं कप्पसतसहस्सञ्च पारमी पूरिता, तथापि गाथाबन्धसुखत्थं अन्तरकप्पानि उपादाय एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं।
२५४.‘‘सारिपुत्तोति नामेन, हेस्सति अग्गसावको’’ति ब्याकरणमदासि, ब्याकरणं दत्वा तं थोमेन्तो सो भगवा अयं भागीरथीतिआदिमाह। गङ्गा, यमुना, सरभू, मही, अचिरवतीति इमासं पञ्चन्नं गङ्गानं अन्तरे अयं भागीरथी नाम पठममहागङ्गा हिमवन्ता पभाविता हिमवन्ततो आगता अनोतत्तदहतो पभवा, महोदधिं महाउदकक्खन्धं अप्पयन्ति पापुणन्ति, महासमुद्दं महासागरं अप्पेति उपगच्छति यथा, तथा एव अयं सारिपुत्तो सके तीसु विसारदो अत्तनो कुले पवत्तमानेसु तीसु वेदेसु विसारदो अपक्खलितञाणो पत्थटञाणो। पञ्ञाय पारमिं गन्त्वा अत्तनो सावकञाणस्स परियोसानं गन्त्वा, पाणिने सब्बसत्ते तप्पयिस्सति सन्तप्पेस्सति सुहित्तभावं करिस्सतीति अत्थो।
२५७.हिमवन्तमुपादायाति हिमालयपब्बतं आदिं कत्वा महोदधिं महासमुद्दं उदकभारं सागरं परियोसानं कत्वा एत्थन्तरे एतेसं द्विन्नं पब्बतसागरानं मज्झे यं पुलिनं यत्तका वालुकरासि अत्थि, गणनातो गणनवसेन असङ्खियं सङ्ख्यातिक्कन्तं ।
२५८.तम्पि सक्का असेसेनाति तं पुलिनम्पि निसेसेन सङ्खातुं सक्का सक्कुणेय्य भवेय्य, सा गणना यथा होतीति सम्बन्धो। तथा सारिपुत्तस्स पञ्ञाय अन्तो परियोसानं न त्वेव भविस्सतीति अत्थो।
२५९.लक्खे…पे॰…भविस्सतीति लक्खे ञाणलक्खे ञाणस्स एकस्मिं कले ठपियमानम्हि ठपिते सति गङ्गाय वालुका खीये परिक्खयं गच्छेय्याति अत्थो।
२६०.महासमुद्देति चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरे चतुमहासागरे ऊमियो गावुतादिभेदा तरङ्गरासयो गणनातो असङ्खिया सङ्ख्याविरहिता यथा होन्ति, तथेव सारिपुत्तस्स पञ्ञाय अन्तो परियोसानं न हेस्सति न भविस्सतीति सम्बन्धो।
२६१.सो एवं पञ्ञवा सारिपुत्तो गोतमगोत्तत्ता गोतमं सक्यकुले जेट्ठकं सक्यपुङ्गवं सम्बुद्धं आराधयित्वा वत्तपटिपत्तिसीलाचारादीहि चित्ताराधनं कत्वा पञ्ञाय सावकञाणस्स पारमिं परियोसानं गन्त्वा तस्स भगवतो अग्गसावको हेस्सतीति सम्बन्धो।
२६२.सो एवं अग्गसावकट्ठानं पत्तो सक्यपुत्तेन भगवता इट्ठानिट्ठेसु अकम्पियसभावेन पवत्तितं पाकटं कतं धम्मचक्कं सद्धम्मं अनुवत्तेस्सति अविनस्समानं धारेस्सति। धम्मवुट्ठियो धम्मदेसनासङ्खाता वुट्ठियो वस्सेन्तो देसेन्तो पकासेन्तो विवरन्तो विभजन्तो उत्तानीकरोन्तो पवत्तिस्सतीति अत्थो।
२६३.गोतमो सक्यपुङ्गवो भगवा एतं सब्बं अभिञ्ञाय विसेसेन ञाणेन जानित्वा भिक्खुसङ्घे अरियपुग्गलमज्झे निसीदित्वा अग्गट्ठाने सकलपञ्ञादिगुणगणाभिरमे उच्चट्ठाने ठपेस्सतीति सम्बन्धो।
२६४.एवं सो लद्धब्याकरणो सोमनस्सप्पत्तो पीतिसोमनस्सवसेन उदानं उदानेन्तो अहो मे सुकतं कम्मन्तिआदिमाह। तत्थ अहोति विम्हयत्थे निपातो। अनोमदस्सिस्स भगवतो सत्थुनो गरुनो सुकतं सुट्ठु कतं सद्दहित्वा कतं कम्मं पुञ्ञकोट्ठासं अहो विम्हयं अचिन्तेय्यानुभावन्ति अत्थो। यस्स भगवतो अहं कारं पुञ्ञसम्भारं कत्वा सब्बत्थ सकलगुणगणे पारमिं परियोसानं गतो परमं कोटिं सम्पत्तो, सो भगवा अहो विम्हयोति सम्बन्धो।
२६५.अपरिमेय्येति सङ्ख्यातिक्कन्तकालस्मिं कतं कुसलकम्मं, मे मय्हं इध इमस्मिं पच्छिमत्तभावे फलं विपाकं दस्सेसि। सुमुत्तो सुट्ठु विमुत्तो छेकेन धनुग्गहेन खित्तो सरवेगो इव अहं तेन पुञ्ञफलेन किलेसे झापयिं झापेसिन्ति अत्थो।
२६६.अत्तनो एव वीरियं पकासेन्तो असङ्खतन्तिआदिमाह। तत्थ असङ्खतन्ति न सङ्खतं, पच्चयेहि समागम्म न कतन्ति अत्थो। तं असङ्खतं निब्बानं किलेसकालुस्सियाभावेन अचलं कतसम्भारानं पतिट्ठट्ठेन पदं गवेसन्तो परियेसन्तो सब्बे तित्थिये सकले तित्थकरे दिट्ठुप्पादके पुग्गले विचिनं उपपरिक्खन्तो एसाहं एसो अहं भवे कामभवादिके भवे संसरिं परिब्भमिन्ति सम्बन्धो।
२६७-८.अत्तनो अधिप्पायं पकासेन्तो यथापि ब्याधितो पोसोतिआदिमाह। तत्थ ब्याधितोति ब्याधिना पीळितो पोसो पुरिसो ओसधं परियेसेय्य यथा, तथा अहं असङ्खतं अमतं पदं निब्बानं गवेसन्तो अब्बोकिण्णं अविच्छिन्नं निरन्तरं, पञ्चसतं जातिपञ्चसतेसु अत्तभावेसु इसिपब्बज्जं पब्बजिन्ति सम्बन्धो।
२७१.कुतित्थे सञ्चरिं अहन्ति लामके तित्थे गमनमग्गे अहं सञ्चरिं।
२७२.सारत्थिको पोसो सारगवेसी पुरिसो। कदलिं छेत्वान फालयेति कदलिक्खन्धं छेत्वा द्वेधा फालेय्य। न तत्थ सारं विन्देय्याति फालेत्वा च पन तत्थ कदलिक्खन्धे सारं न विन्देय्य न लभेय्य, सो पुरिसो सारेन रित्तको तुच्छोति सम्बन्धो।
२७३.यथा कदलिक्खन्धो सारेन रित्तो तुच्छो, तथेव तथा एव लोके तित्थिया नानादिट्ठिगतिका बहुज्जना असङ्खतेन निब्बानेन रित्ता तुच्छाति सम्बन्धो। सेति निपातमत्तं।
२७४.पच्छिमभवे परियोसानजातियं ब्रह्मबन्धु ब्राह्मणकुले जातो अहं अहोसिन्ति अत्थो। महाभोगं छड्डेत्वानाति महन्तं भोगक्खन्धं खेळपिण्डं इव छड्डेत्वा, अनगारियं कसिवाणिज्जादिकम्मविरहितं तापसपब्बज्जं पब्बजिं पटिपज्जिन्ति अत्थो।
पठमभाणवारवण्णना समत्ता।
२७५-७.अज्झायको…पे॰… मुनिं मोने समाहितन्ति मोनं वुच्चति ञाणं, तेन मोनेन समन्नागतो मुनि, तस्मिं मोने सम्मा आहितं ठपितं समाहितं चित्तन्ति अत्थो। आगुसङ्खातं पापं न करोतीति नागो, अस्सजित्थेरो, तं महानागं सुट्ठु फुल्लं विकसितपदुमं यथा विरोचमानन्ति अत्थो।
२७८-२८१.दिस्वा मे…पे॰…पुच्छितुं अमतं पदन्ति उत्तानत्थमेव।
२८२.वीथिन्तरेति वीथिअन्तरे अनुप्पत्तं सम्पत्तं उपगतं तं थेरं उपगन्त्वान समीपं गन्त्वा अहं पुच्छिन्ति सम्बन्धो।
२८४.कीदिसं ते महावीराति सकलधितिपुरिससासने अरहन्तानमन्तरे पठमं धम्मचक्कपवत्तने, अरहत्तप्पत्तमहावीर, अनुजातपरिवारबहुलताय महायस ते तव बुद्धस्स कीदिसं सासनं धम्मं धम्मदेसनासङ्खातं सासनन्ति सम्बन्धो। सो भद्रमुख, मे मय्हं साधु भद्दकं सासनं कथयस्सु कथेहीति अत्थो।
२८५.ततो कथिताकारं दस्सेन्तो सो मे पुट्ठोतिआदिमाह। तत्थ सोति अस्सजित्थेरो, मे मया पुट्ठो ‘‘सासनं कीदिस’’न्ति कथितो सब्बं कथं कथेसि। सब्बं सासनं सत्थगम्भीरताय गम्भीरं देसनाधम्मपटिवेधगम्भीरताय गम्भीरं परमत्थसच्चविभावितादिवसेन निपुणं पदं निब्बानं तण्हासल्लस्स हन्तारं विनासकरं सब्बस्स संसारदुक्खस्स अपनुदनं खेपनकरं धम्मन्ति सम्बन्धो।
२८६.तेन कथिताकारं दस्सेन्तो ये धम्मातिआदिमाह। हेतुप्पभवा हेतुतो कारणतो उप्पन्ना जाता भूता सञ्जाता निब्बत्ता अभिनिब्बत्ता, ये धम्मा ये सप्पच्चया सभावधम्मा सन्ति संविज्जन्ति उपलभन्तीति सम्बन्धो। तेसं धम्मानं हेतुं कारणं तथागतो आह कथेसि। तेसञ्च यो निरोधोति तेसं हेतुधम्मानं यो निरोधो निरुज्झनसभावो, एवंवादी महासमणोति सीलसमाधिपञ्ञादिगुणपरिवारमहन्तताय समितपापत्ता विद्धंसितपापत्ता च महासमणो भगवा एवंवादी हेतुवूपसमनादिवदनसीलो कथेताति अत्थो।
२८७.ततो वुत्तधम्मं सुत्वा अत्तना पच्चक्खकतप्पकारं दस्सेन्तो सोहन्तिआदिमाह। तं उत्तानमेव।
२८९.एसेव धम्मो यदितावदेवाति सचेपि इतो उत्तरिं नत्थि, एत्तकमेव इदं सोतापत्तिफलमेव पत्तब्बं। तथा एसो एव धम्मोति अत्थो। पच्चब्यथ पटिविद्धथ तुम्हे असोकं पदं निब्बानं। अम्हेहि नाम इदं पदं बहुकेहि कप्पनहुतेहि अदिट्ठमेव अब्भतीतं।
२९०.य्वाहंधम्मं गवेसन्तोति यो अहं धम्मं सन्तिपदं गवेसन्तो परियेसन्तो कुतित्थे कुच्छिततित्थे निन्दितब्बतित्थे सञ्चरिं परिब्भमिन्ति अत्थो। सो मे अत्थो अनुप्पत्तोति सो परियेसितब्बो अत्थो मया अनुप्पत्तो सम्पत्तो, इदानि पन मे मय्हं नप्पमज्जितुं अप्पमादेन भवितुं कालोति अत्थो।
२९१.अहं अस्सजिना थेरेन तोसितो कतसोमनस्सो, अचलं निच्चलं निब्बानपदं, पत्वान पापुणित्वा सहायकं कोलितमाणवं गवेसन्तो परियेसन्तो अस्समपदं अगमासिन्ति अत्थो।
२९२.दूरतोव ममं दिस्वाति अस्समपदतो दूरतोव आगच्छन्तं ममं दिस्वा सुसिक्खितो मे मम सहायो ठाननिसज्जादिइरियापथेहि सम्पन्नो समङ्गीभूतो इदं उपरि वुच्चमानवचनं अब्रवि कथेसीति अत्थो।
२९३.भो सहाय, पसन्नमुखनेत्तासि पसन्नेहि सोभनेहि दद्दल्लमानेहि मुखनेत्तेहि समन्नागतो असि। मुनिभावो इव ते दिस्सति पञ्ञायति। इत्थम्भूतो त्वं अमताधिगतो अमतं निब्बानं अधिगतो असि, कच्चि अच्चुतं निब्बानपदं अधिगतो अधिगच्छीति पुच्छामीति अत्थो।
२९४.सुभानुरूपोआयासीति सुभस्स पसन्नवण्णस्स अनुरूपो हुत्वा आयासि आगच्छसि। आनेञ्जकारितो वियाति तोमरादीहि कारितो आनेञ्जो हत्थी विय दन्तोव तीहि मासेहि सुसिक्खितो इव बाहितपापत्ता, ब्राह्मण दन्तदमथो सिक्खितसिक्खो निब्बानपदे उपसन्तो असीति पुच्छि।
२९५.तेन पुट्ठो अमतं मयातिआदिमाह। तं उत्तानत्थमेव।
२९९.अपरियोसितसङ्कप्पोति ‘‘अनागते एकस्स बुद्धस्स अग्गसावको भवेय्य’’न्ति पत्थितपत्थनाय कोटिं अप्पत्तसङ्कप्पोति अत्थो। कुतित्थे अगन्तब्बमग्गे अहं सञ्चरिं परिब्भमिं। भन्ते गोतम, लोकजेट्ठ तव दस्सनं आगम्म पत्वा, मम सङ्कप्पो मय्हं पत्थना पूरितो अरहत्तमग्गाधिगमेन सावकपारमीञाणस्स पापुणनेन परिपुण्णोति अधिप्पायो।
३००.पथवियंपतिट्ठायाति पथवियं निब्बत्ता समये हेमन्तकाले पुप्फन्ति विकसन्ति, दिब्बगन्धा सुगन्धा सुट्ठु पवन्ति पवायन्ति, सब्बपाणिनं सब्बे देवमनुस्से तोसेन्ति सोमनस्सयुत्ते करोन्ति यथा।
३०१.तथेवाहं महावीराति महावीरियवन्तसक्यकुलपसुतमहापरिवार ते तव सासने पतिट्ठाय अहं पतिट्ठहित्वा पुप्फितुं अरहत्तमग्गञाणेन विकसितुं समयं कालं एसामि गवेसामि तथेवाति सम्बन्धो।
३०२.विमुत्तिपुप्फन्ति सब्बकिलेसेहि विमुच्चनतो विमोचनतो वा विमुत्ति अरहत्तफलविमुत्तिसङ्खातं पुप्फं एसन्तो गवेसेन्तो, तञ्च खो भवसंसारमोचनं कामभवादिभवेसु संसरणं गमनं भवसंसारं, ततो मोचनं भवसंसारमोचनं। विमुत्तिपुप्फलाभेनाति विमुच्चनं विमुच्चन्ति वा कतसम्भारा एतायाति विमुत्ति, अग्गफलं। पुप्फन्ति विकसन्ति वेनेय्या एतेनाति पुप्फं। विमुत्ति एव पुप्फं विमुत्तिपुप्फं। लभनं लाभो, विमुत्तिपुप्फस्स लाभो विमुत्तिपुप्फलाभो। तेन विमुत्तिपुप्फलाभेन अधिगमनेन सब्बपाणिनं सब्बसत्ते तोसेमि सोमनस्सं पापेमीति अत्थो।
३०३.‘‘यावताबुद्धखेत्तम्ही’’तिआदीसु चक्खुम पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमन्त यत्तके ठाने रतनसुत्तादीनं परित्तानं आणा आनुभावो पवत्तति, तत्तके सतसहस्सकोटिचक्कवाळसङ्खाते बुद्धखेत्ते ठपेत्वान महामुनिं सम्मासम्बुद्धं वज्जेत्वा अवसेसेसु सत्तेसु अञ्ञो कोचि तव पुत्तस्स तुय्हं पुत्तेन मया पञ्ञाय सदिसो समो नत्थीति सम्बन्धो। सेसं उत्तानमेव।
३०८.पटिपन्नाति चतुमग्गसमङ्गिनो च फलट्ठा अरहत्तफले ठिता च सेखा फलसमङ्गिनो हेट्ठिमेहि तीहि फलेहि समन्नागता च एते अट्ठ अरियभिक्खू, उत्तमत्थं निब्बानं आसीसका गवेसका, तं पञ्ञवन्तं परिवारेन्ति सदा सब्बकालं सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्तीति अत्थो।
३१०.कायवेदनाचित्तधम्मानुपस्सनासङ्खातानं चतुन्नं सतिपट्ठानानं कुसला छेका सतिसम्बोज्झङ्गादीनं सत्तन्नं सम्बोज्झङ्गानं भावनायवड्ढनाय रता अल्लीना।
उळुराजाव तारकराजा इव च सोभसि।
३१५.रुक्खपब्बतरतनसत्तादयो धारेतीति धरणी, धरणियं रुहा सञ्जाता वड्ढिता चाति धरणीरुहा रुक्खा। पथवियं पतिट्ठाय रुहन्ति वड्ढन्ति वुद्धिं विरूळ्हिं आपज्जन्ति। वेपुल्लतं विपुलभावं परिपूरभावं पापुणन्ति, ते रुक्खा कमेन फलं दस्सयन्ति फलधारिनो होन्ति।
३१७-९.पुनपि भगवन्तमेव थोमेन्तो सिन्धु सरस्सतीतिआदिमाह। तत्थ सिन्धुवादि नाम गङ्गा च सरस्सती नाम गङ्गा च नन्दियगङ्गा च चन्दभागागङ्गा च गङ्गा नाम गङ्गा च यमुना नाम गङ्गा च सरभू नाम गङ्गा च मही नाम गङ्गा च। सन्दमानानं गच्छन्तीनं एतासं गङ्गानं सागरोव समुद्दो एव सम्पटिच्छति पटिग्गण्हाति धारेति। तदा एता सब्बगङ्गा पुरिमं नामं सिन्धुवादिगङ्गात्यादिकं पुरिमं नामपञ्ञत्तिवोहारं जहन्ति छड्डेन्ति सागरोतेव सागरो इति एव ञायति पाकटा भवति यथा। तथेव तथा एव इमेचतुब्बण्णा खत्तियब्राह्मणवेस्ससुद्दसङ्खाता चत्तारो कुला तवन्तिके तव अन्तिके समीपे पब्बजित्वा पत्तकासायचीवरधारिनो परिचरन्ता पुरिमं नामं खत्तियादिनामधेय्यं पञ्ञत्तिवोहारं जहन्ति चजन्ति, बुद्धपुत्ताति बुद्धस्स ओरसाति ञायरे पाकटा भवेय्युं।
३२०-४.चन्दो चन्दमण्डलो अब्भा महिका रजो धुमो राहूति पञ्चहि उपक्किलेसेहि विरहितत्ता विमलो विगतमलो निम्मलो, आकासधातुया आकासगब्भे गच्छं गच्छन्तो, सब्बे तारकसमूहे आभाय मद्दमानो लोके अतिरोचति दद्दल्लति यथा। तथेव तथा एव त्वं…पे॰…।
३२५-७.उदके जाता उदके संवड्ढा कुमुदा मन्दालका च बहू सङ्खातिक्कन्ता, तोयेन उदकेन कद्दमकललेन च उपलिम्पन्ति अल्लीयन्ति यथा, तथेव बहुका सत्ता अपरिमाणा सत्ता लोके जाता संवड्ढा रागेन च दोसेन च अट्टिता बन्धिता विरूहरे विरुहन्ति। कद्दमे कुमुदं यथा विरुहति सञ्जायति। केसरीति पदुमं।
३२९-३०.रम्मके मासेति कत्तिकमासे ‘‘कोमुदिया चातुमासिनिया’’ति वुत्तत्ता। वारिजा पदुमपुप्फादयो बहू पुप्फा पुप्फन्ति विकसन्ति, तं मासं तं कत्तिकमासं नातिवत्तन्ति वारिजाति सम्बन्धो। समयो पुप्फनाय सोति सो कत्तिकमासो पुप्फनाय विकसनाय समयो कालोति अत्थो। यथा पुप्फन्ति तथेव त्वं, सक्यपुत्त, पुप्फितो विकसितो असि। पुप्फितो ते विमुत्तियाति ते तुय्हं सिस्सा कतसम्भारा भिक्खू विमुत्तिया अरहत्तफलञाणेन पुप्फितो विकसितो। यथा वारिजं पदुमं पुप्फनसमयं नातिक्कमति, तथा ते सासनं ओवादानुसासनिं नातिवत्तन्ति नातिक्कमन्तीति अत्थो।
३३३-४.यथापि सेलो हिमवाति हिमवा नाम सेलमयपब्बतो। सब्बपाणिनं सब्बेसं ब्याधितानं सत्तानं ओसधो ओसधवन्तो सब्बनागानं सब्बअसुरानं सब्बदेवानञ्च आलयो अगारभूतो यथा, तथेव त्वं, महावीर, सब्बपाणिनं जराब्याधिमरणादीहि पमोचनतो ओसधो विय। यथा सो हिमवा नागादीनं आलयो, तथा तेविज्जाय च छळभिञ्ञाय च इद्धिया च पारमिं परियोसानं गता पत्ता तुवं निस्साय वसन्तीति सम्बन्धो। हेट्ठा वा उपरि वा उपमाउपमेय्यवसेन गाथानं सम्बन्धनया सुविञ्ञेय्याव।
३४२.आसयानुसयं ञत्वाति एत्थ आसयोति अज्झासयो चरिया, अनुसयोति थामगतकिलेसो। ‘‘अयं रागचरितो, अयं दोसचरितो, अयं मोहचरितो’’तिआदिना आसयञ्च अनुसयं किलेसपवत्तिञ्च जानित्वाति अत्थो। इन्द्रियानं बलाबलन्ति सद्धिन्द्रियादीनं पञ्चन्नं इन्द्रियानं तिक्खिन्द्रियो मुदिन्द्रियो स्वाकारो द्वाकारो सुविञ्ञापयो दुविञ्ञापयोति एवं बलाबलं जानित्वा। भब्बाभब्बे विदित्वानाति ‘‘मया देसितं धम्मं पटिविज्झितुं अयं पुग्गलो भब्बो समत्थो, अयं पुग्गलो अभब्बो’’ति विदित्वा पच्चक्खं कत्वा, भन्ते, सब्बञ्ञु त्वं चातुद्दीपिकमहामेघो विय धम्मदेसनासीहनादेन अभीतनादेन गज्जसि सकलं चक्कवाळं एकनिन्नादं करोसि।
३४३-४.चक्कवाळपरियन्ताति समन्ता चक्कवाळगब्भं पूरेत्वा परिसा निसिन्ना भवेय्य। ते एवं निसिन्ना नानादिट्ठी अनेकदस्सनगाहिनो विवदमाना द्वेळ्हकजाता विवदन्ति, तं तेसं विमतिच्छेदनाय दुबुद्धिछिन्दनत्थाय सब्बेसं सत्तानं चित्तमञ्ञाय चित्ताचारं ञत्वा ओपम्मकुसलो उपमाउपमेय्येसु दक्खो त्वं, मुनि, एकं पञ्हं कथेन्तोव एकेनेव पञ्हकथनेन सकलचक्कवाळगब्भे निसिन्नानं पाणीनं विमतिं संसयं छिन्दसि निक्कङ्खं करोतीति अत्थो।
३४५.उपदिससदिसेहेवाति एत्थ उदकस्स उपरि दिस्सन्ति पाकटा होन्तीति उपदिसा, सेवाला। उपदिसेहि सदिसा उपदिससदिसा, मनुस्सा। यथा हि उपदिसा सेवाला उदकं अदिस्समानं कत्वा तस्सुपरि पत्थरित्वा ठिता होन्ति, तथा वसुधा पथवी तेहि उपदिससदिसेहि एव मनुस्सेहि निरन्तरं पत्थरित्वा ठितेहि पूरिता भवेय्य। ते सब्बेव पथविं पूरेत्वा ठिता मनुस्सा पञ्जलिका सिरसि अञ्जलिं पग्गहिता कित्तयुं लोकनायकं लोकनायकस्स बुद्धस्स गुणं कथेय्युं।
३४६.ते सब्बे देवमनुस्सा कप्पं वा सकलं कप्पं कित्तयन्ता गुणं कथेन्तापि नानावण्णेहि नानप्पकारेहि गुणेहि कित्तयुं। तथापि ते सब्बे परिमेतुं गुणपमाणं कथेतुं न पप्पेय्युं न सम्पापुणेय्युं न सक्कुणेय्युं। अप्पमेय्यो तथागतो सम्मासम्बुद्धो अपरिमेय्यो गुणातिरेको। एतेन गुणमहन्ततं दीपेति।
३४७.सकेन थामेन अत्तनो बलेन हेट्ठा उपमाउपमेय्यवसेन जिनो जितकिलेसो बुद्धो मया कित्तितो थोमितो यथा अहोसि, एवमेव सब्बे देवमनुस्सा कप्पकोटीपि कप्पकोटिसतेपि कित्तेन्ता पकित्तयुं कथेय्युन्ति अत्थो।
३४८.पुनपि गुणानं अप्पमाणतं दीपेतुं सचे हि कोचि देवो वातिआदिमाह। पूरितं परिकड्ढेय्याति महासमुद्दे पूरितउदकं समन्ततो आकड्ढेय्य। सो पुग्गलो विघातं दुक्खमेव लभेय्य पापुणेय्याति अत्थो।
३५०.वत्तेमि जिनसासनन्ति जिनेन भासितं सकलं पिटकत्तयं वत्तेमि पवत्तेमि रक्खामीति अत्थो। धम्मसेनापतीति धम्मेन पञ्ञाय भगवतो चतुपरिससङ्खाताय परिसाय पति पधानोति धम्मसेनापति। सक्यपुत्तस्स भगवतो सासने अज्ज इमस्मिं वत्तमानकाले चक्कवत्तिरञ्ञो जेट्ठपुत्तो विय सकलं बुद्धसासनं पालेमीति अत्थो।
३५२-३.अत्तनो संसारपरिब्भमं दस्सेन्तो यो कोचि मनुजो भारन्तिआदिमाह। यो कोचि मनुजो मानुसो भारं सीसभारं मत्थके सीसे ठपेत्वा धारेय्य वहेय्य, सदा सब्बकालं सो मनुजो तेन भारेन दुक्खितो पीळितो अतिभूतो अस्स भवेय्य। भारो भरितभारो भरितो अतीव भारितो। तथा तेन पकारेन अहं रागग्गिदोसग्गिमोहग्गिसङ्खातेहि तीहि अग्गीहि डय्हमानो, गिरिं उद्धरितो यथा महामेरुपब्बतं उद्धरित्वा उक्खिपित्वा सीसे ठपितो भवभारेन भवसंसारुप्पत्तिभारेन, भरितो दुक्खितो भवेसु संसरिं परिब्भमिन्ति सम्बन्धो।
३५४.ओरोपितोच मे भारोति इदानि पब्बजितकालतो पट्ठाय सो भवभारो मया ओरोपितो निक्खित्तो। भवा उग्घाटिता मयाति सब्बे नव भवा मया विद्धंसिता। सक्यपुत्तस्स भगवतो सासने यं करणीयं कत्तब्बं मग्गपटिपाटिया किलेसविद्धंसनकम्मं अत्थि, तं सब्बं मया कतन्ति अत्थो।
३५५.पुन अत्तनो विसेसं दस्सेन्तो यावता बुद्धखेत्तम्हीतिआदिमाह। तत्थ यावता यत्तके दससहस्सचक्कवाळसङ्खाते बुद्धखेत्ते सक्यपुङ्गवं सक्यकुलजेट्ठकं भगवन्तं ठपेत्वा अवसेससत्तेसु कोचिपि पञ्ञाय मे मया समो नत्थीति दीपेति। तेनाह – ‘‘अहं अग्गोम्हि पञ्ञाय, सदिसो मे न विज्जती’’ति।
३५६.पुन अत्तनो आनुभावं पकासेन्तो समाधिम्हीत्यादिमाह। तं सुविञ्ञेय्यमेव।
३६०.झानविमोक्खानखिप्पपटिलाभीति पठमज्झानादीनं झानानं लोकतो विमुच्चनतो ‘‘विमोक्ख’’न्ति सङ्खं गतानं अट्ठन्नं लोकुत्तरविमोक्खानञ्च खिप्पलाभी सीघं पापुणातीति अत्थो।
३६२.एवं महानुभावस्सापि अत्तनो सब्रह्मचारीसु गारवबहुमानतं पकासेन्तो उद्धतविसोवातिआदिमाह। तत्थ उद्धतविसो उप्पाटितघोरविसो सप्पो इव छिन्नविसाणोव छिन्दितसिङ्गो उसभो इव अहं इदानि निक्खित्तमानदप्पोव छड्डितगोत्तमदादिमानदप्पोव गणं सङ्घस्स सन्तिकं गरुगारवेन आदरबहुमानेन उपेमि उपगच्छामि।
३६३.इदानि अत्तनो पञ्ञाय महत्ततं पकासेन्तो यदिरूपिनीतिआदिमाह। एवरूपा मे महती पञ्ञा अरूपिनी समाना यदि रूपिनी भवेय्य, तदा मे मम पञ्ञा वसुपतीनं पथविस्सरानं राजूनं समेय्य समा भवेय्याति अधिप्पायो। एवं अत्तनो पञ्ञाय महत्तभावं दस्सेत्वा ततो पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन पुब्बे कम्मं सरित्वा अनोमदस्सिस्सातिआदिमाह। तत्थ अनोमदस्सिस्स भगवतो मया कताय ञाणथोमनाय फलं एतं मम पञ्ञामहत्तन्ति अत्थो।
३६४.पवत्तितंधम्मचक्कन्ति एत्थ चक्क-सद्दो पनायं ‘‘चतुचक्कयान’’न्तिआदीसु वाहने वत्तति। ‘‘पवत्तिते च पन भगवता धम्मचक्के’’तिआदीसु (महाव॰ १७; सं॰ नि॰ ५.१०८१) देसनायं। ‘‘चक्कं वत्तय सब्बपाणिन’’न्तिआदीसु (जा॰ १.७.१४९) दानमयपुञ्ञकिरियायं। ‘‘चक्कं वत्तेति अहोरत्त’’न्तिआदीसु इरियापथे। ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’तिआदीसु (जा॰ १.१.१०४; १.५.१०३) खुरचक्के ‘‘राजा चक्कवत्ती चक्कानुभावेन वत्तनको’’तिआदीसु (इतिवु॰ २२; दी॰ नि॰ १.२५८) रतनचक्के। इध पनायं देसनायं। तादिना तादिगुणसमन्नागतेन सक्यपुत्तेन गोतमसम्बुद्धेन पवत्तितं देसितं पिटकत्तयसङ्खातं धम्मचक्कं अहं सम्मा अविपरीतेन अनुवत्तेमि अनुगन्त्वा वत्तेमि, देसेमि देसनं करोमि। इदं अनुवत्तनं देसितस्स अनुगन्त्वा पच्छा देसनं पुरिमबुद्धानं कताय ञाणथोमनाय फलन्ति सम्बन्धो।
३६५.ततो सप्पुरिसूपनिस्सययोनिसोमनसिकारादिपुञ्ञफलं दस्सेन्तो मा मे कदाचि पापिच्छोतिआदिमाह। तत्थ पापिच्छो लामकाय इच्छाय समन्नागतो पापचारी पुग्गलो च ठाननिसज्जादीसु वत्तपटिवत्तकरणे कुसीतो च झानसमाधिमग्गभावनादीसु हीनवीरियो च गन्थधुरविपस्सनाधुरविरहितत्ता अप्पस्सुतो च आचरियुपज्झायादीसु आचारविरहितत्ता अनाचारो च पुग्गलो कदाचि काले कत्थचि ठाने मे मया सह समेतो समागतो मा अहु मा भवतूति सम्बन्धो।
३६६.बहुस्सुतोति परियत्तिपटिवेधवसेन दुविधो बहुस्सुतो च पुग्गलो। मेधावीति मेधाय पञ्ञाय समन्नागतो च। सीलेसु सुसमाहितोति चतुपारिसुद्धिसीलमग्गसम्पयुत्तसीलअट्ठङ्गुपोसथसीलादीसु सुट्ठु आहितो ठपितचित्तो च। चेतोसमथानुयुत्तोति चित्तस्स एकीभावमनुयुत्तो च पुग्गलो। अपि मुद्धनि तिट्ठतु एवरूपो पुग्गलो मय्हं मुद्धनि सिरसि अपि तिट्ठतूति अत्थो।
३६७.अत्तनो लद्धफलानिसंसं वत्वा तत्थञ्ञे नियोजेन्तो तं वो वदामि भद्दन्तेतिआदिमाह। तं सुविञ्ञेय्यमेव।
३६८-९.यमहन्ति यं अस्सजित्थेरं अहं पठमं आदिम्हि दिस्वा सोतापत्तिमग्गपटिलाभेन सक्कायदिट्ठादीनं किलेसानं पहीनत्ता विमलो मलरहितो अहुं अहोसि, सो अस्सजित्थेरो मे मय्हं आचरियो लोकुत्तरधम्मसिक्खापको अहुं। अहं तस्स सवनाय अनुसासनेन अज्ज धम्मसेनापति अहुं। सब्बत्थ सब्बेसु गुणेसु पारमिं पत्तो परियोसानं पत्तो अनासवो निक्किलेसो विहरामि।
३७०.अत्तनो आचरिये सगारवं दस्सेन्तो यो मे आचरियोतिआदिमाह। यो अस्सजि नाम थेरो सत्थु सावको मे मय्हं आचरियो आसि अहोसि, सो थेरो यस्सं दिसायं यस्मिं दिसाभागे वसति, अहं तं दिसाभागं उस्सीसम्हि सीसुपरिभागे करोमीति सम्बन्धो।
३७१.ततो अत्तनो ठानन्तरप्पत्तभावं दस्सेन्तो मम कम्मन्तिआदिमाह। गोतमो भगवा सक्यपुङ्गवो सक्यकुलकेतु सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन मम पुब्बे कतकम्मं सरित्वान ञत्वा भिक्खुसङ्घमज्झे निसिन्नो अग्गट्ठाने अग्गसावकट्ठाने मं ठपेसीति सम्बन्धो।
३७४.अत्थपटिसम्भिदा, धम्मपटिसम्भिदा, निरुत्तिपटिसम्भिदा, पटिभानपटिसम्भिदाति इमा चतस्सो पटिसम्भिदा च, तासं भेदो पटिसम्भिदामग्गे (पटि॰ म॰ १.७६; विभ॰ ७१८) वुत्तोयेव। चतुमग्गचतुफलवसेन वा रूपारूपझानवसेन वा अट्ठ विमोक्खा संसारविमुच्चनधम्मा च इद्धिविधादयो छ अभिञ्ञायो च सच्छिकता पच्चक्खं कता। कतं बुद्धस्स सासनन्ति बुद्धस्स अनुसिट्ठि ओवादसङ्खातं सासनं कतं अरहत्तमग्गञाणेन निप्फादितन्ति अत्थो।
इत्थं सुदन्ति एत्थ इत्थन्ति निदस्सनत्थे निपातो, इमिना पकारेनाति अत्थो। तेन सकलसारिपुत्तापदानं निदस्सेति। सुदन्ति पदपूरणे निपातो। आयस्माति गरुगारवाधिवचनं। सारिपुत्तोति मातु नामवसेन कतनामधेय्यो थेरो। इमा गाथायोति इमा सकला सारिपुत्तत्थेरापदानगाथायो अभासि कथेसि। इतिसद्दो परिसमापनत्थे निपातो, सकलं सारिपुत्तापदानं निट्ठितन्ति अत्थो।
सारिपुत्तत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-२. महामोग्गल्लानत्थेरअपदानवण्णना
अनोमदस्सीभगवात्यादिकं आयस्मतो मोग्गल्लानत्थेरस्स अपदानं। अयञ्च थेरो पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो अनोमदस्सिस्स भगवतो कालेतिआदि सारिपुत्तत्थेरस्स धम्मसेनापतिनो वत्थुम्हि वुत्तमेव। थेरो हि पब्बजितदिवसतो पट्ठाय सत्तमे दिवसे मगधरट्ठे कल्लवालगामकं उपनिस्साय समणधम्मं करोन्तो थिनमिद्धे ओक्कमन्ते सत्थारा ‘‘मोग्गल्लान, मा तुच्छो तव वायामो’’तिआदिना संवेजितो थिनमिद्धं विनोदेत्वा भगवता वुच्चमानं धातुकम्मट्ठानं सुणन्तो एव विपस्सनापटिपाटिया उपरिमग्गत्तयं अधिगन्त्वा अग्गफलक्खणे सावकञाणस्स मत्थकं पापुणि।
३७५.एवं दुतियसावकभावं पत्वा आयस्मा महामोग्गल्लानत्थेरो अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सवसेन पुब्बचरियं अपदानं पकासेन्तो अनोमदस्सी भगवातिआदिमाह। तत्थ न ओमं अलामकं दस्सनं पस्सनं अस्साति अनोमदस्सी। तस्स हि द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणपटिमण्डितसरीरत्ता सकलं दिवसं सकलं मासं सकलं संवच्छरं संवच्छरसतसहस्सम्पि पस्सन्तानं देवमनुस्सानं अतित्तिकरं दस्सनन्ति, अनोमं अलामकं निब्बानं दस्सनसीलोति वा ‘‘अनोमदस्सी’’ति लद्धनामो भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि भगवा। लोकजेट्ठोति सकलसत्तलोकस्स जेट्ठो पधानो। आसभसदिसत्ता आसभो, नरानं आसभो नरासभो। सो लोकजेट्ठो नरासभो अनोमदस्सी भगवा देवसङ्घपुरक्खतो देवसमूहेहि परिवारितो। हिमवन्तम्हि विहासीति सम्बन्धो।
३७६.यदा दुतियसावकभावाय दुतियवारे पत्थनं अकासि, तदा नामेन वरुणो नाम अहं नागराजा हुत्वा निब्बत्तो अहोसिन्ति अत्थो। तेन वुत्तं – ‘‘वरुणो नाम नामेन, नागराजा अहं तदा’’ति। कामरूपीति यदिच्छितकामनिम्मानसीलो। विकुब्बामीति विविधं इद्धिविकुब्बनं करोमि। महोदधिनिवासहन्ति मञ्जेरिका नागा, भूमिगता नागा, पब्बतट्ठा नागा, गङ्गावहेय्या नागा, सामुद्दिका नागाति इमेसं नागानं अन्तरे सामुद्दिकनागो अहं महोदधिम्हि समुद्दे निवासिं, वासं कप्पेसिन्ति अत्थो।
३७७.सङ्गणियं गणं हित्वाति निच्चपरिवारभूतं सकपरिवारं नागसमूहं हित्वा विना हुत्वा । तूरियं पट्ठपेसहन्ति अहं तूरियं पट्ठपेसिं, वज्जापेसिन्ति अत्थो। सम्बुद्धं परिवारेत्वाति अनोमदस्सिसम्बुद्धं समन्ततो सेवमाना अच्छरा नागमाणविका वादेसुं दिब्बवादेहि गीता वाक्यादीहि वादेसुं लद्धानुरूपतो वज्जेसुं तदाति अत्थो।
३७८.वज्जमानेसु तूरेसूति मनुस्सनागतूरियेसु पञ्चङ्गिकेसु वज्जमानेसु । देवा तूरानि वज्जयुन्ति चातुमहाराजिका देवा दिब्बतूरियानि वज्जिंसु वादेसुन्ति अत्थो। उभिन्नं सद्दं सुत्वानाति उभिन्नं देवमनुस्सानं भेरिसद्दं सुत्वा। तिलोकगरुसमानोपि बुद्धो सम्पबुज्झथ जानाति सुणातीति अत्थो।
३७९.निमन्तेत्वान सम्बुद्धन्ति ससावकसङ्घं सम्बुद्धं स्वातनाय निमन्तेत्वा परिवारेत्वा। सकभवनन्ति अत्तनो नागभवनं उपागमिं। गन्त्वा च आसनं पञ्ञपेत्वानाति रत्तिट्ठानदिवाट्ठानकुटिमण्डपसयननिसीदनट्ठानानि पञ्ञापेत्वा सज्जेत्वाति अत्थो। कालमारोचयिं अहन्ति एवं कतपुब्बविधानो अहं ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति कालं आरोचयिं विञ्ञापेसिं।
३८०.खीणासवसहस्सेहीति तदा सो भगवा अरहन्तसहस्सेहि परिवुतो लोकनायको सब्बा दिसा ओभासेन्तो मे भवनं उपागमि सम्पत्तोति अत्थो।
३८१.अत्तनो भवनं पविट्ठं भगवन्तं भोजनाकारं दस्सेन्तो उपविट्ठं महावीरन्तिआदिमाह। तं सुविञ्ञेय्यमेव।
३८६.ओक्काककुलसम्भवोति ओक्काकरञ्ञो परम्परागतराजकुले उप्पन्नो सकलजम्बुदीपे पाकटराजकुले उप्पन्नो वा गोत्तेन गोत्तवसेन गोतमो नाम सत्था मनुस्सलोके भविस्सति।
३८८.सो पच्छा पब्बजित्वानाति सो नागराजा पच्छा पच्छिमभवे कुसलमूलेन पुञ्ञसम्भारेन चोदितो उय्योजितो सासने पब्बजित्वा गोतमस्स भगवतो दुतियो अग्गसावको हेस्सतीति ब्याकरणमकासि।
३८९.आरद्धवीरियोति ठाननिसज्जादीसु इरियापथेसु वीरियवा। पहितत्तोति निब्बाने पेसितचित्तो । इद्धिया पारमिं गतोति ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं इद्धिमन्तानं यदिदं महामोग्गल्लानो’’ति (अ॰ नि॰ १.१८०, १९०) अधिट्ठानिद्धिविकुब्बनिद्धिकम्मविपाकजिद्धिआदीसु पारमिं परियोसानं गतो पत्तो। सब्बासवेति आ समन्ततो सवनतो पवत्तनतो ‘‘आसवा’’ति लद्धनामे कामभवदिट्ठिअविज्जाधम्मे सब्बे परिञ्ञाय समन्ततो अञ्ञाय जानित्वा पजहित्वा अनासवो निक्किलेसो। निब्बायिस्सतीति किलेसखन्धपरिनिब्बानेन निब्बायिस्सतीति सम्बन्धो।
३९०.एवं थेरो अत्तनो पुञ्ञवसेन लद्धब्याकरणं वत्वा पुन पापचरियं पकासेन्तो पापमित्तोपनिस्सायातिआदिमाह। तत्थ पापमित्ते पापके लामके मित्ते उपनिस्साय निस्सये कत्वा तेहि संसग्गो हुत्वाति अत्थो।
तत्रायमनुपुब्बी कथा – एकस्मिं समये तित्थिया सन्निपतित्वा मन्तेसुं – ‘‘जानाथावुसो, केन कारणेन समणस्स गोतमस्स लाभसक्कारो महा हुत्वा निब्बत्तो’’ति? ‘‘न जानाम’’। ‘‘तुम्हे पन न जानाथा’’ति? ‘‘आम, जानाम’’ – मोग्गल्लानं नाम एकं भिक्खुं निस्साय उप्पन्नो । सो हि देवलोकं गन्त्वा देवताहि कतकम्मं पुच्छित्वा आगन्त्वा मनुस्सानं कथेसि – ‘‘इदं नाम कत्वा एवरूपं सम्पत्तिं लभन्ती’’ति। निरये निब्बत्तानम्पि कम्मं पुच्छित्वा आगन्त्वा मनुस्सानं कथेसि – ‘‘इदं नाम कत्वा एवरूपं दुक्खं अनुभवन्ती’’ति। मनुस्सा तस्स कथं सुत्वा महन्तं लाभसक्कारं अभिहरन्ति। सचे तं मारेतुं सक्खिस्साम, सो लाभसक्कारो अम्हाकं निब्बत्तिस्सति, अत्थेसो उपायोति सब्बे एकच्छन्दा हुत्वा ‘‘यंकिञ्चि कत्वा तं मारेस्सामा’’ति अत्तनो उपट्ठाके समादपेत्वा कहापणसहस्सं लभित्वा पुरिसघातके चोरे पक्कोसापेत्वा ‘‘महामोग्गल्लानत्थेरो नाम समणस्स गोतमस्स सावको काळसिलायं वसति, तुम्हे तत्थ गन्त्वा तं मारेथा’’ति तेसं तं सहस्सं अदंसु। चोरा धनलाभेन सम्पटिच्छित्वा ‘‘थेरं मारेस्सामा’’ति गन्त्वा तस्स वसनट्ठानं परिवारेसुं। थेरो तेहि परिक्खित्तभावं ञत्वा कुञ्चिकच्छिद्देन निक्खमित्वा पक्कामि। चोरा तं दिवसं थेरं अदिस्वा पुनेकदिवसं तस्स वसनट्ठानं परिक्खिपिंसु। थेरो ञत्वा कण्णिकामण्डलं भिन्दित्वा आकासं पक्खन्दि। एवं ते पठममासेपि, मज्झिममासेपि थेरं गहेतुं नासक्खिंसु। पच्छिममासे पन सम्पत्ते थेरो अत्तना कतकम्मस्स आकड्ढनभावं ञत्वा न अपगच्छि। चोरा तं पहरन्ता तण्डुलकमत्तानि अट्ठीनि करोन्ता भिन्दिंसु। अथ नं ‘‘मतो’’ति सञ्ञाय एकस्मिं गुम्बपिट्ठे खिपित्वा पक्कमिंसु।
थेरो , ‘‘सत्थारं पस्सित्वा वन्दित्वाव परिनिब्बायिस्सामी’’ति अत्तभावं झानवेठनेन वेठेत्वा आकासेन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, परिनिब्बायिस्सामी’’ति आह। ‘‘परिनिब्बायिस्ससि, मोग्गल्लाना’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति। ‘‘कत्थ गन्त्वा परिनिब्बायिस्ससी’’ति? ‘‘काळसिलापदेसं, भन्ते’’ति। ‘‘तेन हि, मोग्गल्लान, मय्हं धम्मं कथेत्वा याहि। तादिसस्स हि मे सावकस्स न दानि दस्सनं अत्थी’’ति। सो ‘‘एवं करिस्सामि, भन्ते’’ति सत्थारं वन्दित्वा आकासं उप्पतित्वा सारिपुत्तत्थेरो विय परिनिब्बानदिवसे नानप्पकारा इद्धियो कत्वा धम्मं कथेत्वा सत्थारं वन्दित्वा काळसिलापदेसं गन्त्वा परिनिब्बायि। ‘‘थेरं किर चोरा मारेसु’’न्ति अयं कथा सकलजम्बुदीपे पत्थरि।
राजा अजातसत्तु चोरे परियेसनत्थाय चरपुरिसे पयोजेसि। तेसु चोरेसु सुरापाने सुरं पिवन्तेसु मद्देसु एको एकस्स पिट्ठिं पहरित्वा पातेसि। सो तं सन्तज्जेन्तो ‘‘अम्भो दुब्बिनीत त्वं, कस्मा मे पिट्ठिं पहरित्वा पातेसि, किं पन, अरे दुट्ठचोर, तया महामोग्गल्लानत्थेरो पठमं पहतो’’ति आह। ‘‘किं पन त्वं मया पठमं पहतभावं न जानासी’’ति? एवं एतेसं ‘‘मया पहतो, मया पहतो’’ति वदन्तानं सुत्वा ते चरपुरिसा सब्बे ते चोरे गहेत्वा रञ्ञो आरोचेसुं। राजा ते चोरे पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘तुम्हेहि थेरो मारितो’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति। ‘‘केहि तुम्हे उय्योजिता’’ति? ‘‘नग्गसमणेहि, देवा’’ति। राजा पञ्चसते नग्गसमणे गाहापेत्वा पञ्चसतेहि चोरेहि सद्धिं राजङ्गणे नाभिपमाणेसु आवाटेसु निखणापेत्वा पलालेहि पटिच्छादेत्वा अग्गिं दापेसि। अथ नेसं झामभावं जानित्वा अयनङ्गलेहि कसापेत्वा सब्बे खण्डाखण्डं कारापेसि। तदा भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘महामोग्गल्लानत्थेरो अत्तनो अननुरूपमरणं पत्तो’’ति। सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नाम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘मोग्गल्लानस्स, भिक्खवे, इमस्सेव अत्तभावस्स अननुरूपं मरणं, पुब्बे पन तेन कतकम्मस्स अनुरूपमेवा’’ति वत्वा ‘‘किं पनस्स, भन्ते, पुब्बकम्म’’न्ति पुट्ठो तं वित्थारेत्वा कथेसि।
३९३.पविवेकमनुयुत्तोति पकारेन विवेकं एकीभावं अनुयुत्तो योजितो युत्तप्पयुत्तो। समाधिभावनारतोति पठमज्झानादिभावनाय रतो अल्लीनो च। सब्बासवे सकलकिलेसे, परिञ्ञाय जानित्वा पजहित्वा, अनासवो निक्किलेसो विहरामीति सम्बन्धो।
३९४.इदानि अत्तनो पुञ्ञसम्भारवसेन पुब्बचरितस्स फलं दस्सेन्तो धरणिम्पि सुगम्भीरन्तिआदिमाह।
तत्रायमनुपुब्बीकथा – बुद्धेन चोदितोति सम्मासम्बुद्धेन चोदितो उय्योजितो। भिक्खुसङ्घस्स पेक्खतोति महतो भिक्खुसङ्घस्स पस्सन्तस्स। मिगारमातुपासादं, पादङ्गुट्ठेन कम्पयीति पुब्बारामे विसाखाय महाउपासिकाय कारितं सहस्सत्थम्भपटिमण्डितं महापासादं अत्तनो पादङ्गुट्ठेन कम्पेसिं। एकस्मिञ्हि समये पुब्बारामे यथावुत्तपासादे भगवति विहरन्ते सम्बहुला नवकतरा भिक्खू उपरिपासादे निसिन्ना सत्थारम्पि अचिन्तेत्वा तिरच्छानकथं कथेतुमारद्धा। तं सुत्वा भगवा ते संवेजेत्वा अत्तनो धम्मदेसनाय भाजनभूते कातुकामो आयस्मन्तं महामोग्गल्लानत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘पस्ससि त्वं, मोग्गल्लान, नवे भिक्खू तिरच्छानकथमनुयुत्ते’’ति तं सुत्वा थेरो सत्थु अज्झासयं ञत्वा अभिञ्ञापादकं आपोकसिणारम्मणं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय ‘‘पासादस्स पतिट्ठितोकासं उदकं होतू’’ति अधिट्ठाय पासादमत्थके थुपिकं पादङ्गुट्ठेन पहरि, पासादो ओनमित्वा एकेन पस्सेन अट्ठासि। पुनपि पहरि, अपरेनपि पस्सेन अट्ठासि। ते भिक्खू भीता संविग्गा पासादस्स पतनभयेन ततो निक्खमित्वा भगवतो समीपे अट्ठंसु। सत्था तेसं अज्झासयं ओलोकेत्वा धम्मं देसेसि। तं सुत्वा तेसु केचि सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु, केचि सकदागामिफले, केचि अनागामिफले, केचि अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु। स्वायमत्थो पासादकम्पनसुत्तेन दीपेतब्बो।
वेजयन्तपासादन्ति सो वेजयन्तपासादो तावतिंसभवने योजनसहस्सुब्बेधो अनेकसहस्सनिय्यूहकूटागारपटिमण्डितो देवासुरसङ्गामे असुरे जिनित्वा सक्के देवानमिन्दे नगरमज्झे ठिते उट्ठितो विजयन्तेन निब्बत्तत्ता ‘‘वेजयन्तो’’ति लद्धनामो पासादो, तं सन्धायाह – ‘‘वेजयन्तपासाद’’न्ति, तम्पि अयं थेरो पादङ्गुट्ठेन कम्पेति। एकस्मिञ्हि समये भगवन्तं पुब्बारामे विहरन्तं सक्को देवराजा उपसङ्कमित्वा तण्हासङ्खयविमुत्तिं पुच्छि। तस्स भगवा विस्सज्जेसि। सो तं सुत्वा अत्तमनो पमुदितो अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा अत्तनो देवलोकमेव गतो। अथायस्मा महामोग्गल्लानो एवं चिन्तेसि – ‘‘अयं सक्को भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एवरूपं गम्भीरनिब्बानपटिसंयुत्तं पञ्हं पुच्छि, भगवता च पञ्हो विस्सज्जितो, किं नु खो जानित्वा गतो, उदाहु अजानित्वा । यंनूनाहं देवलोकं गन्त्वा तमत्थं जानेय्य’’न्ति? सो तावदेव तावतिंसभवनं गन्त्वा सक्कं देवानमिन्दं तमत्थं पुच्छि। सक्को दिब्बसम्पत्तिया पमत्तो हुत्वा विक्खेपं अकासि। थेरो तस्स संवेगजननत्थं वेजयन्तपासादं पादङ्गुट्ठेन कम्पेसि। तेन वुत्तं –
‘‘यो वेजयन्तपासादं, पादङ्गुट्ठेन कम्पयि।
इद्धिबलेनुपत्थद्धो, संवेजेसि च देवता’’ति॥ (म॰ नि॰ १.५१३)।
३९५.अस्मिमानन्ति अहमस्मि पञ्ञासीलसमाधिसम्पन्नोतिआदि अस्मिमानं न पस्सामि न अक्खामीति अत्थो। तदेव दीपेन्तो मानो मय्हं न विज्जतीति आह। सामणेरे उपादायाति सामणेरे आदिं कत्वा सकले भिक्खुसङ्घे गरुचित्तं गारवचित्तं आदरबहुमानं अहं करोमीति अत्थो।
३९६.अपरिमेय्ये इतो कप्पेति इतो अम्हाकं उप्पन्नकप्पतो अन्तरकप्पादीहि अपरिमेय्ये एकअसङ्ख्येय्यस्स उपरि सतसहस्सकप्पमत्थकेति अत्थो। यं कम्ममभिनीहरिन्ति अग्गसावकभावस्स पदं पुञ्ञसम्पत्तिं पूरेसिं। ताहं भूमिमनुप्पत्तोति अहं तं सावकभूमिं अनुप्पत्तो आसवक्खयसङ्खातं निब्बानं पत्तो अस्मि अम्हीति अत्थो।
३९७.अत्थपटिसम्भिदादयो चतस्सो पटिसम्भिदा सोतापत्तिमग्गादयो अट्ठ विमोक्खा इद्धिविधादयो छ अभिञ्ञायो मे मया सच्छिकता पच्चक्खं कता। बुद्धस्स भगवतो ओवादानुसासनीसङ्खातं सासनं मया कतं सीलपटिपत्तिनिप्फादनवसेन परियोसापितन्ति अत्थो।
इत्थन्ति इमिना पकारेन हेट्ठा वुत्तक्कमेन। एवं सो एकस्सेव अनोमदस्सीबुद्धस्स सन्तिके द्विक्खत्तुं ब्याकरणं लभि। कथं? हेट्ठा वुत्तनयेन सेट्ठि हुत्वा तस्स भगवतो सन्तिके लद्धब्याकरणो ततो चुतो सामुद्दिके नागभवने निब्बत्तो तस्सेव भगवतो सन्तिके दीघायुकभावेन उपहारं कत्वा निमन्तेत्वा भोजेत्वा महापूजं अकासि। तदापि भगवा ब्याकरणं कथेसि। सुदन्ति पदपूरणे निपातो। आयस्माति पियवचनं गरुगारवाधिवचनं। महामोग्गल्लानत्थेरो इमा अपदानगाथायो अभासित्थ कथेसि। इतीति परिसमापनत्थे निपातो।
महामोग्गल्लानत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-३. महाकस्सपत्थेरअपदानवण्णना
पदुमुत्तरस्सभगवतोत्यादिकं आयस्मतो महाकस्सपत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञसम्भारानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरभगवतो काले हंसवतीनगरे वेदेहो नाम असीतिकोटिविभवो कुटुम्बिको अहोसि। सो बुद्धमामको, धम्ममामको, सङ्घमामको, उपासको हुत्वा विहरन्तो एकस्मिं उपोसथदिवसे पातोव सुभोजनं भुञ्जित्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय गन्धपुप्फादीनि गहेत्वा विहारं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि।
तस्मिञ्च खणे सत्था महानिसभत्थेरं नाम ततियसावकं ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं धुतवादानं यदिदं निसभो’’ति एतदग्गे ठपेसि। उपासको तं सुत्वा पसन्नो धम्मकथावसाने महाजने उट्ठाय गते सत्थारं वन्दित्वा ‘‘स्वे, भन्ते, मय्हं भिक्खं अधिवासेथा’’ति निमन्तेसि। ‘‘महा खो, उपासक, भिक्खुसङ्घो’’ति। ‘‘कित्तको, भन्ते’’ति? ‘‘अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्स’’न्ति। ‘‘भन्ते, एकं सामणेरम्पि विहारे असेसेत्वा मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति। सत्था अधिवासेसि। उपासको सत्थु अधिवासनं ञत्वा गेहं गन्त्वा महादानं सज्जेत्वा पुनदिवसे सत्थु कालं आरोचापेसि। सत्था पत्तचीवरमादाय भिक्खुसङ्घपरिवुतो उपासकस्स घरं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसिन्नो दक्खिणोदकावसाने यागुआदीनि सम्पटिच्छन्तो भत्तविस्सग्गं अकासि। उपासकोपि सत्थु सन्तिके निसीदि।
तस्मिं अन्तरे महानिसभत्थेरो पिण्डाय चरन्तो तमेव वीथिं पटिपज्जि। उपासको दिस्वा उट्ठाय गन्त्वा थेरं वन्दित्वा ‘‘पत्तं, भन्ते, देथा’’ति आह। थेरो पत्तं अदासि। ‘‘भन्ते, इधेव पविसथ, सत्थापि गेहे निसिन्नो’’ति। ‘‘न वट्टिस्सति, उपासका’’ति। सो थेरस्स पत्तं गहेत्वा पिण्डपातस्स पूरेत्वा अदासि। ततो थेरं अनुगन्त्वा निवत्तो सत्थु सन्तिके निसीदित्वा एवमाह – ‘‘महानिसभत्थेरो, भन्ते, ‘सत्थापि गेहे निसिन्नो’ति वुत्तेपि पविसितुं न इच्छि। अत्थि नु खो एतस्स तुम्हाकं गुणेहि अतिरेकगुणो’’ति? बुद्धानञ्च वण्णमच्छेरं नाम नत्थि, तस्मा सत्था एवमाह – ‘‘उपासक, मयं भिक्खं आगमयमाना गेहे निसीदाम, सो भिक्खु न एवं निसीदित्वा भिक्खं उदिक्खति। मयं गामन्तसेनासने वसाम, सो अरञ्ञेयेव वसति। मयं छन्ने वसाम, सो अब्भोकासेयेव वसती’’ति भगवा ‘‘अयञ्च अयञ्चेतस्स गुणो’’ति महासमुद्दं पूरयमानो विय तस्स गुणं कथेसि।
उपासकोपि पकतिया जलमानदीपो तेलेन आसित्तो विय सुट्ठुतरं पसन्नो हुत्वा चिन्तेसि – ‘‘किं मय्हं अञ्ञाय सम्पत्तिया, यंनूनाहं अनागते एकस्स बुद्धस्स सन्तिके धुतवादानं अग्गभावत्थाय पत्थनं करिस्सामी’’ति। सो पुनपि सत्थारं निमन्तेत्वा तेनेव नियामेन सत्त दिवसे महादानं दत्वा सत्तमे दिवसे बुद्धप्पमुखस्स महाभिक्खुसङ्घस्स तिचीवरानि दत्वा सत्थु पादमूले निपज्जित्वा एवमाह – ‘‘यं मे, भन्ते, सत्त दिवसे दानं देन्तस्स मेत्तं कायकम्मं मेत्तं वचीकम्मं मेत्तं मनोकम्मं पच्चुपट्ठितं, इमिनाहं न अञ्ञं देवसम्पत्तिं वा सक्कमारब्रह्मसम्पत्तिं वा पत्थेमि, इदं पन मे कम्मं अनागते एकस्स बुद्धस्स सन्तिके महानिसभत्थेरेन पत्तट्ठानन्तरं पापुणनत्थाय तेरसधुतङ्गधरानं अग्गभावस्स अधिकारो होतू’’ति। सत्था ‘‘महन्तं ठानं इमिना पत्थितं, समिज्झिस्सति नु खो, नो’’ति ओलोकेन्तो समिज्झनभावं दिस्वा आह – ‘‘मनापं ते ठानं पत्थितं, अनागते सतसहस्सकप्पावसाने गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, तस्स त्वं ततियसावको महाकस्सपत्थेरो नाम भविस्ससी’’ति ब्याकासि। तं सुत्वा उपासको ‘‘बुद्धानं द्वे कथा नाम नत्थी’’ति पुनदिवसे पत्तब्बं विय तं सम्पत्तिं अमञ्ञित्थ। सो यावतायुकं दानं दत्वा सीलं समादाय रक्खित्वा नानप्पकारं पुञ्ञकम्मं कत्वा कालंकत्वा सग्गे निब्बत्ति।
३९८.एवं भगवता एतदग्गट्ठाने ठपितो आयस्मा महाकस्सपो महासावकभावं पत्तो अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सवसेनं पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतोतिआदिमाह। तत्थ पदुमुत्तरस्साति तस्स किर भगवतो मातुकुच्छितो निक्खमनकालतो पट्ठाय पादानं निक्खेपनसमये अक्कन्तक्कन्तपादे सतसहस्सपत्ता पदुमा पथविं भिन्दित्वा उट्ठहिंसु। तस्मास्स तं नामं अहोसि। सकलसत्तनिकायेसु एकेकेन सतसतपुञ्ञे कते तस्स पुञ्ञस्स सतगुणपुञ्ञानं कतत्ता भगवतोति अत्थो। लोकजेट्ठस्स तादिनोति सत्तलोकस्स पधानभूतस्स इट्ठानिट्ठेसु अकम्पियभावं पत्तत्ता तादिनो। निब्बुते लोकनाथम्हीति सत्तलोकस्स पटिसरणभूते भगवति खन्धपरिनिब्बानेन परिनिब्बुते, अदस्सनं गतेति अत्थो। पूजं कुब्बन्ति सन्थुनोति सदेवकस्स लोकस्स सासनतो ‘‘सत्था’’ति लद्धनामस्स भगवतो साधुकीळं कीळन्ता पूजं करोन्तीति सम्बन्धो।
३९९.अग्गिंचिनन्ती जनताति जनसमूहा आळाहनत्थाय अग्गिं चिनन्ता रासिं करोन्ता आसमन्ततो मोदिता सन्तुट्ठा पकारेन मोदिता सन्तुट्ठा पूजं करोन्तीति सम्बन्धो। तेसुसंवेगजातेसूति तेसु जनसमूहेसु संवेगप्पत्तेसु उत्रासं लभन्तेसु मे मय्हं पीति हासो उदपज्जथ पातुभवीति अत्थो।
४००.ञातिमित्ते समानेत्वाति मम बन्धुसहाये समानेत्वा रासिं कत्वा। महावीरो भगवा परिनिब्बुतो अदस्सनं अगमासीति इदं वचनं अब्रविं कथेसिन्ति सम्बन्धो। हन्द पूजं करोमसेति हन्दाति वोस्सग्गत्थे निपातो, तेन कारणेन मयं सब्बे समागता पूजं करोमाति अत्थो। सेति निपातो।
४०१.साधूति ते पटिस्सुत्वाति ते मम ञातिमित्ता साधु इति सुन्दरं भद्दकं इति पटिसुणित्वा मम वचनं सम्पटिछित्वा मे मय्हं भिय्यो अतिरेकं हासं पीतिं जनिंसु उप्पादेसुन्ति अत्थो।
४०२.ततो अत्तनो कतपुञ्ञसञ्चयं दस्सेन्तो बुद्धस्मिं लोकनाथम्हीतिआदिमाह। सतहत्थं उग्गतं उब्बिद्धं दियड्ढहत्थसतं वित्थतं, विमानं नभसि आकासे उग्गतं अग्घियं, सुकतं सुन्दराकारेन कतं, कत्वा कारेत्वा च पुञ्ञसञ्चयं पुञ्ञरासिं काहासिं अकासिन्ति सम्बन्धो।
४०३.कत्वान अग्घियं तत्थाति तस्मिं चेतियपूजनट्ठाने तालपन्तीहि तालपाळीहि चित्तितं सोभितं अग्घियं कत्वान कारेत्वा च सकं चित्तं अत्तनो चित्तं पसादेत्वा चेतियं पूजयुत्तमन्ति उत्तमं बुद्धधातुनिधापितं चेतियं पूजयिन्ति सम्बन्धो।
४०४.तस्स चेतियस्स महिमं दस्सेन्तो अग्गिक्खन्धोवातिआदिमाह। तत्थ अग्गिक्खन्धोवाति आकासे जलमानो अग्गिक्खन्धोव अग्गिरासि इव तं चेतियं सत्तहि रतनेहि जलति फुल्लितो विकसितपुप्फो सालरुक्खराजा इव आकासे इन्दलट्ठीव इन्दधनु इव च चतुद्दिसा चतूसु दिसासु ओभासति विज्जोततीति सम्बन्धो।
४०५.तत्थचित्तं पसादेत्वाति तस्मिं जोतमानधातुगब्भम्हि चित्तं मनं पसादेत्वा सोमनस्सं कत्वा तेन चित्तप्पसादेन बहुं अनेकप्पकारं कुसलं पुञ्ञं कत्वान ‘‘धातुगब्भे च सासने च एत्तकानि पुञ्ञानि मया कतानी’’ति एवं पुञ्ञकम्मं सरित्वान कालंकत्वा तिदसं तावतिंसभवनं सुत्तप्पबुद्धो विय अहं उपपज्जिं जातोति सम्बन्धो।
४०६.अत्तनो उप्पन्नदेवलोके लद्धसम्पत्तिं दस्सेन्तो सहस्सयुत्तन्तिआदिमाह। तत्थ हयवाहिं सिन्धवसहस्सयोजितं दिब्बरथं अधिट्ठितो। सत्तहि भूमीहि सं सुट्ठु उग्गतं उब्बिद्धं उच्चं मय्हं भवनं विमानं अहोसीति अत्थो।
४०७.तस्मिं विमाने सब्बसोवण्णमया सकलसोवण्णमयानि कूटागारसहस्सानि अहुं अहेसुन्ति अत्थो। सकतेजेन अत्तनो आनुभावेन सब्बा दस दिसा पभासयं ओभासेन्तानि जलन्ति विज्जोतन्तीति सम्बन्धो।
४०८.तस्मिं मय्हं पातुभूतविमाने अञ्ञेपि निय्यूहा पमुखसालायो सन्ति विज्जन्ति। किं भूता? लोहितङ्गमया रत्तमणिमया तदा तेपि निय्यूहा चतस्सो दिसा आभाय पभाय जोतन्तीति सम्बन्धो।
४१०.सब्बेदेवे सकलछदेवलोके देवे अभिभोमि अभिभवामि। कस्स फलन्ति चे? मया कतस्स पुञ्ञकम्मस्स इदं फलन्ति अत्थो।
४११.ततो मनुस्ससम्पत्तिं दस्सेन्तो सट्ठिकप्पसहस्सम्हीतिआदिमाह। तत्थ इतो कप्पतो हेट्ठा सट्ठिसहस्सकप्पमत्थके चातुरन्तो चतुमहादीपवन्तो विजितावी सब्बं पच्चत्थिकं विजितवन्तो अहं उब्बिद्धो नाम चक्कवत्ती राजा हुत्वा पथविं आवसिं रज्जं कारेसिन्ति सम्बन्धो।
४१२-४.तथेव भद्दके कप्पेति पञ्चबुद्धपटिमण्डितत्ता भद्दके नाम कप्पे। तिंसक्खत्तुं तिंसजातिया चतुदीपम्हि इस्सरो पधानो चक्करतनादीहि सत्तहि रतनेहि सम्पन्नो समङ्गीभूतो सककम्माभिरद्धो अत्तनो कम्मे दस राजधम्मे अभिरद्धो अल्लीनो चक्कवत्ती राजा अम्ही अहोसिन्ति सम्बन्धो। अत्तनो चक्कवत्तिकाले अनुभूतसम्पत्तिं दस्सेन्तो ‘‘तत्थापि भवनं मय्ह’’न्तिआदिमाह। तत्थ तस्मिं चक्कवत्तिरज्जम्हि मय्हं भवनं मम पासादं इन्दलट्ठीव उग्गतं आकासे ठितविज्जोतमाना विज्जुल्लता इव उग्गतं सत्तभूमिकादिभेदेहि उच्चं आयामतो दीघतो च उच्चतो च चतुवीसतियोजनं वित्थारतो द्वादसयोजनं अहोसीति सम्बन्धो। सब्बेसं जनानं मनं अल्लीनभावेन रम्मणं नाम नगरं अहोसीति अत्थो। दळ्हेहि द्वादसहत्थेहि वा तिंसहत्थेहि वा उच्चेहि पाकारतोरणेहि सम्पन्नन्ति दस्सेति।
४१५-२०.तदड्ढकं ततो अड्ढकं अड्ढतियसतयोजनन्ति अत्थो। पक्खित्ता पण्णवीसतीति वीसतिआपणपक्खित्तं निरन्तरं वीथिपरिच्छेदन्ति अत्थो। ब्राह्मञ्ञकुलसम्भूतोति ब्राह्मणकुले सुजातो। सेसं वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेवाति।
महाकस्सपत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-४. अनुरुद्धत्थेरअपदानवण्णना
सुमेधंभगवन्ताहन्तिआदिकं आयस्मतो अनुरुद्धत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले विभवसम्पन्ने कुटुम्बिककुले निब्बत्ति। वयप्पत्तो एकदिवसं विहारं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारा एकं भिक्खुं दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं दानं पत्थेत्वा सतसहस्सभिक्खुपरिवारस्स भगवतो सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा सत्तमे दिवसे भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च उत्तमानि वत्थानि दत्वा पणिधानं अकासि। सत्थापिस्स अनन्तरायेन समिज्झनभावं दिस्वा ‘‘अनागते गोतमस्स सम्मासम्बुद्धस्स सासने दिब्बचक्खुकानं अग्गो भविस्सती’’ति ब्याकासि। सोपि तत्थ पुञ्ञानि करोन्तो सत्थरि परिनिब्बुते सत्तयोजनिके कनकथूपे बहुकंसपातियो दीपरुक्खेहि दीपकपल्लिकाहि च ‘‘दिब्बचक्खुञाणस्स उपनिस्सयो होतू’’ति उळारं दीपपूजं अकासि। एवं यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले बाराणसियं कुटुम्बिकगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते निट्ठिते योजनिके कनकथूपे बहुकंसपातियो सप्पिमण्डस्स पूरेत्वा मज्झे च एकेकं गुळपिण्डं ठपेत्वा मुखवट्टिया मुखवट्टिं फुसापेन्तो चेतियं परिक्खिपापेसि। अत्तना गहितकंसपातिं सप्पिमण्डस्स पूरेत्वा सहस्सवट्टियो जालापेत्वा सीसे ठपेत्वा सब्बरत्तिं चेतियं अनुपरियायि।
एवं तस्मिम्पि अत्तभावे यावजीवं कुसलं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा ततो चुतो अनुप्पन्ने बुद्धे बाराणसियंयेव दुग्गतकुले निब्बत्ति, ‘‘अन्नभारो’’तिस्स नामं अहोसि। सो सुमनसेट्ठिस्स नाम गेहे कम्मं करोन्तो जीवति। एकदिवसं सो उपरिट्ठं नाम पच्चेकबुद्धं निरोधसमापत्तितो वुट्ठाय गन्धमादनपब्बततो आकासेनागन्त्वा बाराणसीनगरद्वारे ओतरित्वा चीवरं पारुपित्वा नगरे पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पत्तं गहेत्वा अत्तनो अत्थाय ठपितं भागभत्तं पत्ते पक्खिपित्वा पच्चेकबुद्धस्स दातुकामो आरभि। भरियापिस्स अत्तनो भागभत्तञ्च तत्थेव पक्खिपि। सो तं नेत्वा पच्चेकबुद्धस्स हत्थे ठपेसि। पच्चेकबुद्धो तं गहेत्वा अनुमोदनं कत्वा पक्कामि। तं दिवसं सुमनसेट्ठिस्स छत्ते अधिवत्था देवता – ‘‘अहो दानं, परमदानं, उपरिट्ठे सुप्पतिट्ठित’’न्ति महासद्देन अनुमोदि। तं सुत्वा सुमनसेट्ठि – ‘‘एवं देवताय अनुमोदितं इदमेव उत्तमदान’’न्ति चिन्तेत्वा तत्थ पत्तिं याचि। अन्नभारो पन तस्स पत्तिं अदासि। तेन पसन्नचित्तो सुमनसेट्ठि तस्स सहस्सं दत्वा ‘‘इतो पट्ठाय तुय्हं सहत्थेन कम्मकरणकिच्चं नत्थि, पतिरूपं गेहं कत्वा निच्चं वसाही’’ति आह।
यस्मा निरोधसमापत्तितो वुट्ठितस्स पच्चेकबुद्धस्स दिन्नपिण्डपातो तं दिवसमेव उळारविपाको होति, तस्मा सुमनसेट्ठि रञ्ञो सन्तिकं गच्छन्तो तं गहेत्वा अगमासि। राजा पन तं आदरवसेन ओलोकेसि। सेट्ठि – ‘‘महाराज, अयं ओलोकेतब्बयुत्तोयेवा’’ति वत्वा तदा तेन कतकम्मं अत्तनापिस्स सहस्सदिन्नभावञ्च कथेसि। तं सुत्वा राजा तस्स तुस्सित्वा सहस्सं दत्वा ‘‘असुकस्मिं ठाने गेहं कत्वा वसाही’’ति गेहट्ठानमस्स आणापेसि। तस्स तं ठानं सोधापेन्तस्स महन्ता महन्ता निधिकुम्भियो उट्ठहिंसु। सो ता दिस्वा रञ्ञो आरोचेसि। राजा सब्बं धनं उद्धरापेत्वा रासिकतं दिस्वा – ‘‘एत्तकं धनं इमस्मिं नगरे कस्स गेहे अत्थी’’ति पुच्छि। ‘‘न कस्सचि, देवा’’ति। ‘‘तेन हि अयं अन्नभारो इमस्मिं नगरे महाधनसेट्ठि नाम होतू’’ति तं दिवसमेव तस्स सेट्ठिछत्तं उस्सापेसि।
४२१.एवं सो भगवतो सन्तिका दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठानं लभित्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सवसेन पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो सुमेधं भगवन्ताहन्तिआदिमाह। तत्थ सुन्दरा उपट्ठापनपञ्ञा मग्गफलपञ्ञा विपस्सनापञ्ञा चतुपटिसम्भिदादिसङ्खाता मेधा यस्स भगवतो सो सुमेधो, तं सुमेधं भाग्यसम्पन्नत्ता भगवन्तं लोकस्स जेट्ठं सेट्ठं पधानभूतं संसारतो पठमं निग्गतं नरानं आसभं पुरेचारिकं वूपकट्ठं विवेकभूतं गणसङ्गणिकारामतो अपगतं विहरन्तं अहं अद्दसन्ति सम्बन्धो।
४२२.सब्बधम्मानं सयमेव बुद्धत्ता सम्बुद्धं, उपगन्त्वान समीपं गन्त्वाति अत्थो। अञ्जलिं पग्गहेत्वानाति दसङ्गुलिपुटं मुद्धनि कत्वाति अत्थो। सेसं उत्तानत्थमेव।
४३०.दिवा रत्तिञ्च पस्सामीति तदा देवलोके च मनुस्सलोके च उप्पन्नकाले मंसचक्खुना समन्ततो योजनं पस्सामीति अत्थो।
४३१.सहस्सलोकं ञाणेनाति पञ्ञाचक्खुना सहस्सचक्कवाळं पस्सामीति अत्थो। सत्थु सासनेति इदानि गोतमस्स भगवतो सासने। दीपदानस्स दीपपूजाय इदं फलं, इमिना फलेन दिब्बचक्खुं अनुप्पत्तो पटिलद्धो उप्पादेसिन्ति अत्थो।
अनुरुद्धत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-५. पुण्णमन्ताणिपुत्तत्थेरअपदानवण्णना
अज्झायकोमन्तधरोतिआदिकं आयस्मतो पुण्णस्स मन्ताणिपुत्तत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव हंसवतीनगरे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा अनुक्कमेन विञ्ञुतं पत्तो। अपरभागे पदुमुत्तरे भगवति उप्पज्जित्वा बोधनेय्यानं धम्मं देसेन्ते हेट्ठा वुत्तनयेन महाजनेन सद्धिं विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते निसीदित्वा धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा देसनावसाने उट्ठिताय परिसाय सत्थारं उपसङ्कमित्वा निमन्तेत्वा हेट्ठा वुत्तनयेन महासक्कारं कत्वा भगवन्तं एवमाह – ‘‘भन्ते, अहं इमिना अधिकारेन न अञ्ञं सम्पत्तिं पत्थेमि, यथा पनेसो भिक्खु सत्तमदिवसमत्थके तुम्हेहि धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपितो, एवं अहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने धम्मकथिकानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि। सत्था अनागतं ओलोकेत्वा तस्स पत्थनाय समिज्झनभावं दिस्वा ‘‘अनागते कप्पसतसहस्समत्थके गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, तस्स सासने पब्बजित्वा त्वं धम्मकथिकानं अग्गो भविस्ससी’’ति ब्याकासि।
सो यावतायुकं कल्याणकम्मं कत्वा ततो चुतो कप्पसतसहस्सं पुञ्ञसम्भारं सम्भरन्तो देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं भगवतो काले कपिलवत्थुनगरस्स अविदूरे दोणवत्थुनामके ब्राह्मणगामे ब्राह्मणमहासालकुले अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरस्स भागिनेय्यो हुत्वा निब्बत्ति। तस्स पुण्णोति नामं अकंसु। सो सत्थरि अभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्के अनुक्कमेन राजगहं उपनिस्साय विहरन्ते अञ्ञासिकोण्डञ्ञस्स सन्तिके पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो पधानमनुयुञ्जन्तो सब्बं पब्बजितकिच्चं मत्थकं पापेत्वा ‘‘दसबलस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति मातुलत्थेरेन सद्धिं सत्थु सन्तिकं आगन्त्वा कपिलवत्थुसामन्तायेव ओहियित्वा योनिसो मनसिकारे कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि।
तस्स पन पुण्णत्थेरस्स सन्तिके पब्बजिता कुलपुत्ता पञ्चसता अहेसुं। थेरो ते दसकथावत्थूहि ओवदि। तेपि सब्बे दसकथावत्थूहि ओवदिता तस्स ओवादे ठत्वा अरहत्तं पापुणित्वा अत्तनो पब्बजितकिच्चं मत्थकप्पत्तं ञत्वा उपज्झायं उपसङ्कमित्वा आहंसु – ‘‘भन्ते, मयं पब्बजितकिच्चस्स मत्थकं पत्ता, दसन्नञ्च कथावत्थूनं लाभिनो, समयो दानि नो दसबलं पस्सितु’’न्ति, थेरो तेसं वचनं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं दसकथावत्थुलाभितं सत्था जानाति। अहं धम्मं देसेन्तो दसकथावत्थूनि अमुञ्चित्वाव देसेमि, मयि च गच्छन्ते सब्बेपिमे भिक्खू मं परिवारेत्वा गच्छिस्सन्ति, एवं मे गणेन सद्धिं गन्त्वा अयुत्तं दसबलं पस्सितुं, इमे ताव दसबलं पस्सितुं गच्छन्तू’’ति। अथ ते एवमाह – ‘‘आवुसो, तुम्हे पुरतो गन्त्वा दसबलं पस्सथ, मम वचनेन तथागतस्स पादे वन्दथ, अहम्पि तुम्हाकं गतमग्गेन आगच्छिस्सामी’’ति। तेपि थेरा सब्बे दसबलस्स जातिभूमिरट्ठवासिनो सब्बे खीणासवा सब्बे दसकथावत्थुलाभिनो उपज्झायस्स ओवादं अच्छिन्दित्वा थेरं वन्दित्वा अनुपुब्बेन चारिकं चरन्ता सट्ठियोजनमग्गं अतिक्कम्म राजगहे वेळुवनमहाविहारं गन्त्वा दसबलस्स पादे वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु। आचिण्णं खो पनेतं बुद्धानं भगवन्तानं आगन्तुकेहि भिक्खूहि सद्धिं पटिसम्मोदितुन्ति भगवा तेहि सद्धिं ‘‘कच्चि, भिक्खवे, खमनीय’’न्तिआदिना नयेन मधुरपटिसन्थारं कत्वा ‘‘कुतो च तुम्हे, भिक्खवे, आगतत्था’’ति पुच्छित्वा पुन तेहि ‘‘जातिभूमितो’’ति वुत्ते ‘‘को नु खो, भिक्खवे, जातिभूमियं जातिभूमकानं भिक्खूनं सब्रह्मचारीनं एवं सम्भावितो ‘अत्तना च अप्पिच्छो अप्पिच्छकथञ्च भिक्खूनं कत्ता’’’ति (म॰ नि॰ १.२५२) दसकथावत्थुलाभिं भिक्खुं पुच्छि। तेपि ‘‘पुण्णो नाम, भन्ते, आयस्मा मन्ताणिपुत्तो’’ति आरोचयिंसु।
४३४.अथ नं सत्था अपरभागे भिक्खुसङ्घस्स मज्झे निसिन्नो थेरं ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे , मम सावकानं भिक्खूनं धम्मकथिकानं यदिदं पुण्णो’’ति (अ॰ नि॰ १.१८८, १९६) एतदग्गे ठपेसि। सो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सवसेन पुब्बचरितापदानं विभावेन्तो अज्झायकोतिआदिमाह। तत्थ अज्झायकोति अनेकब्राह्मणानं वाचेता सिक्खापेता। मन्तधरोति मन्तानं धारेताति अत्थो, वेदसङ्खातस्स चतुत्थवेदस्स सज्झायनसवनदानानं वसेन धारेताति वुत्तं होति। तिण्णं वेदानन्ति इरुवेदयजुवेदसामवेदसङ्खातानं तिण्णं वेदानं ञाणेन धारेतब्बता ‘‘वेदो’’ति लद्धनामेसु तीसु वेदगन्थेसु पारं परियोसानं गतोति अत्थो । पुरक्खतोम्हि सिस्सेहीति मम निच्चपरिवारभूतेहि सिस्सेहि परिवुतो अहं अम्हि। उपगच्छिं नरुत्तमन्ति नरानं उत्तमं भगवन्तं उपसङ्कमिं, समीपं गतोति अत्थो। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
४३८.अभिधम्मनयञ्ञूहन्ति अहं तदा तस्स बुद्धस्स काले अभिधम्मनयकोविदोति अत्थो। कथावत्थुविसुद्धियाति कथावत्थुप्पकरणे विसुद्धिया छेको, अप्पिच्छसन्तुट्ठिकथादीसु दससु कथावत्थूसु वा छेको, ताय कथावत्थुविसुद्धिया सब्बेसं यतिजनानं पण्डितानं विञ्ञापेत्वान बोधेत्वान अनासवो निक्किलेसो विहरामि वासं कप्पेमि।
४३९.इतो पञ्चसते कप्पेति इतो पञ्चबुद्धपटिमण्डिततो भद्दकप्पतो पञ्चसते कप्पे सुप्पकासका सुट्ठु पाकटा चक्करतनादि सत्तहि रतनेहि सम्पन्ना जम्बुदीपादिचतुदीपम्हि इस्सरा पधाना चतुरो चत्तारो चक्कवत्तिराजानो अहेसुन्ति अत्थो। सेसं वुत्तनयमेवाति।
पुण्णमन्ताणिपुत्तत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-६. उपालित्थेरअपदानवण्णना
नगरेहंसवतियातिआदिकं आयस्मतो उपालित्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे विभवसम्पन्ने ब्राह्मणकुले निब्बत्तो। एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सत्थु अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि।
सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कप्पकगेहे निब्बत्तो। उपालीतिस्स नामं अकंसु। सो वयप्पत्तो अनुरुद्धादीनं छन्नं खत्तियानं पियसहायो हुत्वा तथागते अनुपियम्बवने विहरन्ते पब्बज्जाय निक्खमन्तेहि छहि खत्तियेहि सद्धिं निक्खमित्वा पब्बजि। तस्स पब्बज्जाविधानं पाळियं (चूळव॰ ३३० आदयो) आगतमेव। सो पब्बजित्वा उपसम्पन्नो हुत्वा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा ‘‘मय्हं, भन्ते, अरञ्ञवासं अनुजानाथा’’ति आह। ‘‘भिक्खु अरञ्ञे वसन्तस्स एकमेव धुरं वड्ढिस्सति, मय्हं पन सन्तिके वसन्तस्स विपस्सनाधुरञ्च गन्थधुरञ्च परिपूरेस्सती’’ति। सो सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। सत्थापि नं सयमेव सकलं विनयपिटकं उग्गण्हापेसि। सो अपरभागे भारुकच्छवत्थुं अज्जुकवत्थुं कुमारकस्सपवत्थुन्ति इमानि तीणि वत्थूनि विनिच्छिनि। सत्था एकेकस्मिं विनिच्छये साधुकारं दत्वा तयो विनिच्छये अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेसि।
४४१.एवं सो एतदग्गट्ठानं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सप्पत्तो तं पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो नगरे हंसवतियातिआदिमाह। तत्थ हंसवतियाति हंसावट्टआकारेन वति पाकारपरिक्खेपो यस्मिं नगरे, तं नगरं हंसवती। अथ वा अनेकसङ्खा हंसा तळाकपोक्खरणीसरपल्ललादीसु निवसन्ता इतो चितो च विधावमाना वसन्ति एत्थाति हंसवती, तस्सा हंसवतिया। सुजातो नाम ब्राह्मणोति सुट्ठु जातोति सुजातो, ‘‘अक्खित्तो अनुपकुट्ठो’’ति वचनतो अगरहितो हुत्वा जातोति अत्थो। असीतिकोटिनिचयोति असीतिकोटिधनरासिको पहूतधनधञ्ञवा असङ्ख्येय्यधनधञ्ञवा ब्राह्मणो सुजातो नाम अहोसिन्ति सम्बन्धो।
४४२.पुनपि तस्सेव महन्तभावं दस्सेन्तो अज्झायकोतिआदिमाह। तत्थ अज्झायकोति परेसं वेदत्तयादिं वाचेता। मन्तधरोति मन्ता वुच्चति पञ्ञा, अथब्बनवेदब्याकरणादिजाननपञ्ञवाति अत्थो। तिण्णं वेदान पारगूति इरुवेदयजुवेदसामवेदसङ्खातानं तिण्णं वेदानं परियोसानं पत्तोति अत्थो। लक्खणेति लक्खणसत्थे, बुद्धपच्चेकबुद्धचक्कवत्तिइत्थिपुरिसानं हत्थपादादीसु दिस्समानलक्खणपकासनकगन्थे चाति अत्थो। इतिहासेति ‘‘इतिह आस इतिह आसा’’ति पोराणकथाप्पकासके गन्थे। सधम्मेति सकधम्मे ब्राह्मणधम्मे पारमिं गतो परियोसानं कोटिं गतो पत्तोति अत्थो।
४४३.परिब्बाजाति ये निगण्ठसावका, ते सब्बे नानादिट्ठिका तदा महिया पथवीतले चरन्तीति सम्बन्धो।
४४५.याव यत्तकं कालं जिनो नुप्पज्जति, ताव तत्तकं कालं बुद्धोति वचनं नत्थीति अत्थो।
४४६.अच्चयेन अहोरत्तन्ति अहो च रत्ति च अहोरत्तं, बहूनं संवच्छरानं अतिक्कमेनाति अत्थो। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
४५४.मन्ताणिपुत्तोति मन्ताणीनामाय कप्पकधीतुया पुत्तो, मासपुण्णताय दिवसपुण्णताय पुण्णोति लद्धनामोति अत्थो। तस्स सत्थुस्स सावको हेस्सति भविस्सतीति सम्बन्धो।
४५५.एवं कित्तयि सो बुद्धोति सो पदुमुत्तरो भगवा एवं इमिना पकारेन सुनन्दं सुन्दराकारेन सोमनस्सदायकं कित्तयि ब्याकरणमदासीति अत्थो। सब्बं जनं सकलजनसमूहं साधुकं हासयन्तो सोमनस्सं करोन्तो सकं बलं अत्तनो बलं दस्सयन्तो पाकटं करोन्तोति सम्बन्धो।
४५६.ततो अनन्तरं अत्तनो आनुभावं अञ्ञापदेसेन दस्सेन्तो कतञ्जलीतिआदिमाह। तदा तस्मिं बुद्धुप्पादतो पुरिमकाले सुनन्दं तापसं कतञ्जलिपुटा सब्बे जना नमस्सन्तीति सम्बन्धो। बुद्धे कारं करित्वानाति एवं सो सब्बजनपूजितोपि समानो ‘‘पूजितोम्ही’’ति मानं अकत्वा बुद्धसासने अधिकं किच्चं कत्वा अत्तनो गतिं जातिं सोधेसि परिसुद्धमकासीति अत्थो।
४५७.सुत्वान मुनिनो वचन्ति तस्स सम्मासम्बुद्धस्स वाचं, गाथाबन्धसुखत्थं आ-कारस्स रस्सं कत्वा ‘‘वच’’न्ति वुत्तं। ‘‘अनागतम्हि अद्धाने गोतमो नाम नामेन सत्था लोके भविस्सती’’ति इमं मुनिनो वचनं सुत्वा यथा येन पकारेन गोतमं भगवन्तं पस्सामि, तथा तेन पकारेन कारं अधिककिच्चं पुञ्ञसम्भारं कस्सामि करिस्सामीति मे मय्हं सङ्कप्पो चेतनामनसिकारो अहु अहोसीति सम्बन्धो।
४५८.एवाहं चिन्तयित्वानाति ‘‘अहं कारं करिस्सामी’’ति एवं चिन्तेत्वा। किरियं चिन्तयिं ममाति ‘‘मया कीदिसं पुञ्ञं कत्तब्बं नु खो’’ति किरियं कत्तब्बकिच्चं चिन्तयिन्ति अत्थो। क्याहं कम्मं आचरामीति अहं कीदिसं पुञ्ञकम्मं आचरामि पूरेमि नु खोति अत्थो। पुञ्ञक्खेत्ते अनुत्तरेति उत्तरविरहिते सकलपुञ्ञस्स भाजनभूते रतनत्तयेति अत्थो।
४५९.अयञ्च पाठिको भिक्खूति अयं भिक्खु सरभञ्ञवसेन गन्थपाठपठनतो वाचनतो ‘‘पाठिको’’ति लद्धनामो भिक्खु। बुद्धसासने सब्बेसं पाठीनं पाठकवाचकानं अन्तरे विनये च अग्गनिक्खित्तो अग्गो इति ठपितो। तं ठानं तेन भिक्खुना पत्तट्ठानन्तरं अहं पत्थये पत्थेमीति अत्थो।
४६०.ततो परं अत्तनो पुञ्ञकरणूपायं दस्सेन्तो इदं मे अमितं भोगन्तिआदिमाह। मे मय्हं अमितं पमाणविरहितं भोगरासिं अक्खोभं खोभेतुं असक्कुणेय्यं सागरूपमं सागरसदिसं तेन भोगेन तादिसेन धनेन बुद्धस्स आरामं मापयेति सम्बन्धो। सेसं उत्तानत्थमेव।
४७४.भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा सम्बुद्धो तेन सुट्ठु मापितं कारितं सङ्घारामं पटिग्गहेत्वा तस्सारामस्सानिसंसदीपकं इदं वचनं अब्रवि कथेसीति सम्बन्धो।
४७५.कथं? यो सोति यो सङ्घारामदायको तापसो सुमापितं कुटिलेणमण्डपपासादहम्मियपाकारादिना सुट्ठु सज्जितं सङ्घारामं बुद्धस्स पादासि प-कारेन सोमनस्ससम्पयुत्तचित्तेन अदासि। तमहं कित्तयिस्सामीति तं तापसं अहं पाकटं करिस्सामि, उत्तानिं करिस्सामीति अत्थो। सुणाथ मम भासतोति भासन्तस्स मय्हं वचनं सुणाथ, ओहितसोता अविक्खित्तचित्ता मनसि करोथाति अत्थो।
४७६.तेन दिन्नारामस्स फलं दस्सेन्तो हत्थी अस्सा रथा पत्तीतिआदिमाह। तं सुविञ्ञेय्यमेव।
४७७.सङ्घारामस्सिदं फलन्ति इदं आयतिं अनुभवितब्बसम्पत्तिसङ्खातं इट्ठफलं सङ्घारामदानस्स फलं विपाकन्ति अत्थो।
४७८.छळासीतिसहस्सानीति छसहस्सानि असीतिसहस्सानि समलङ्कता सुट्ठु अलङ्कता सज्जिता नारियो इत्थियो विचित्तवत्थाभरणाति विचित्तेहि अनेकरूपेहि वत्थेहि आभरणेहि च समन्नागता। आमुत्तमणिकुण्डलाति ओलम्बितमुत्ताहारमणिकञ्चितकण्णाति अत्थो।
४७९.तासं इत्थीनं रूपसोभातिसयं वण्णेन्तो आळारपम्हातिआदिमाह। तत्थ आळारानि महन्तानि अक्खीनि मणिगुळसदिसानि यासं इत्थीनं ता आळारपम्हा भमरानमिव मन्दलोचनाति अत्थो। हसुला हासपकति, लीलाविलासाति अत्थो। सुसञ्ञाति सुन्दरसञ्ञितब्बसरीरावयवा। तनुमज्झिमाति खुद्दकउदरपदेसा। सेसं उत्तानमेव।
४८४.तस्सधम्मेसु दायादोति तस्स गोतमस्स भगवतो धम्मेसु दायादो धम्मकोट्ठासभागी। ओरसोति उरसि जातो, सिथिलधनितादिदसविधब्यञ्जनबुद्धिसम्पन्नं कण्ठतालुओट्ठादिपञ्चट्ठाने घट्टेत्वा देसितधम्मं सुत्वा सोतापत्तिमग्गादिमग्गपटिपाटिया सब्बकिलेसे खेपेत्वा अरहत्ते ठितभावेन उरसि जातपुत्तोति अत्थो। धम्मनिम्मितोति धम्मेन समेन अदण्डेन असत्थेन निम्मितो पाकटो भविस्ससीति अत्थो। उपालि नाम नामेनाति किञ्चापि सो मातु नामेन मन्ताणिपुत्तनामो, अनुरुद्धादीहि पन सह गन्त्वा पब्बजितत्ता खत्तियानं उपसमीपे अल्लीनो युत्तो कायचित्तेहि समङ्गीभूतोति उपालीति नामेन सत्थु सावको हेस्सति भविस्सतीति अत्थो।
४८५.विनये पारमिं पत्वाति विनयपिटके कोटिं परियोसानं पत्वा पापुणित्वा। ठानाट्ठाने च कोविदोति कारणाकारणे च दक्खो छेकोति अत्थो। जिनसासनं धारेन्तोति जिनेन वुत्तानुसासनिं जिनस्स पिटकत्तयं वाचनसवनचिन्तनधारणादिवसेन धारेन्तो, सल्लक्खेन्तोति अत्थो। विहरिस्सतिनासवोति निक्किलेसो चतूहि इरियापथेहि अपरिपतन्तं अत्तभावं हरिस्सति पवत्तेस्सतीति अत्थो।
४८७.अपरिमेय्युपादायाति अनेकसतसहस्से आदिं कत्वा। पत्थेमि तव सासनन्ति ‘‘गोतमस्स भगवतो सासने विनयधरानं अग्गो भवेय्य’’न्ति तुय्हं सासनं पत्थेमि इच्छामीति अत्थो। सो मे अत्थोति सो एतदग्गट्ठानन्तरसङ्खातो अत्थो मे मया अनुप्पत्तोति अत्थो। सब्बसंयोजनक्खयोति सब्बेसं संयोजनानं खयो मया अनुप्पत्तोति सम्बन्धो, निब्बानं अधिगतन्ति अत्थो।
४८८.राजदण्डेन तज्जितो पीळितो सूलावुतो सूले आवुतो आवुणितो पोसो पुरिसो सूले सातं मधुरसुखं अविन्दन्तो नानुभवन्तो परिमुत्तिंव परिमोचनमेव इच्छति यथाति सम्बन्धो।
४८९-९०.महावीर वीरानमन्तरे वीरुत्तम अहं भवदण्डेन जातिदण्डेन, तज्जितो पीळितो कम्मसूलावुतो कुसलाकुसलकम्मसूलस्मिं आवुतो सन्तो संविज्जमानो, पिपासावेदनाय पिपासातुरभावेन अट्टितो अभिभूतो दुक्खापितो भवे सातं संसारे मधुरं सुखं न विन्दामि न लभामि। रागग्गिदोसग्गिमोहग्गिसङ्खातेहि, नरकग्गिकप्पुट्ठानग्गिदुक्खग्गिसङ्खातेहि वा तीहि अग्गीहि डय्हन्तो परिमुत्तिं परिमुच्चनुपायं गवेसामि परियेसामि तथेवाति सम्बन्धो। यथा राजदण्डं इतो गतो पत्तो परिमुत्तिं गवेसति, तथा अहं भवदण्डप्पत्तो परिमुत्तिं गवेसामीति सम्बन्धो।
४९१-२.पुन संसारतो मोचनं उपमोपमेय्यवसेन दस्सेन्तो यथाविसादोतिआदिमाह। तत्थ विसेन सप्पविसेन आ समन्ततो दंसीयित्थ दट्ठो होतीति विसादो, सप्पदट्ठोति अत्थो। अथ वा विसं हलाहलविसं अदति गिलतीति विसादो, विसखादकोति अत्थो। यो पुरिसो विसादो, तेन तादिसेन विसेन परिपीळितो, तस्स विसस्स विघाताय विनासाय उपायनं उपायभूतं अगदं ओसधं गवेसेय्य परियेसेय्य, तं गवेसमानो विसघातकं विसनासकं अगदं ओसधं पस्सेय्य दक्खेय्य। सो तं अत्तनो दिट्ठं ओसधं पिवित्वा विसम्हा विसतो परिमुत्तिया परिमोचनकारणा सुखी अस्स भवेय्य यथाति सम्बन्धो।
४९३.तथेवाहन्ति यथा येन पकारेन सो नरो विसहतो, सविसेन सप्पेन दट्ठो विसखादको वा ओसधं पिवित्वा सुखी भवेय्य, तथेव तेन पकारेन अहं अविज्जाय मोहेन सं सुट्ठु पीळितो। सद्धम्मागदमेसहन्ति अहं सद्धम्मसङ्खातं ओसधं एसं परियेसन्तोति अत्थो।
४९४-५.धम्मागदं गवेसन्तोति संसारदुक्खविसस्स विनासाय धम्मोसधं गवेसन्तो। अद्दक्खिं सक्यसासनन्ति सक्यवंसपभवस्स गोतमस्स सासनं सद्दक्खिन्ति अत्थो। अग्गं सब्बोसधानं तन्ति सब्बेसं ओसधानं अन्तरे तं सक्यसासनसङ्खातं धम्मोसधं अग्गं उत्तमन्ति अत्थो। सब्बसल्लविनोदनन्ति रागसल्लादीनं सब्बेसं सल्लानं विनोदनं वूपसमकरं धम्मोसधं धम्मसङ्खातं ओसधं पिवित्वा सब्बं विसं सकलसंसारदुक्खविसं समूहनिं नासेसिन्ति सम्बन्धो। अजरामरन्ति तं दुक्खविसं समूहनित्वा अजरं जराविरहितं अमरं मरणविरहितं सीतिभावं रागपरिळाहादिविरहितत्ता सीतलभूतं निब्बानं अहं फस्सयिं पच्चक्खमकासिन्ति सम्बन्धो।
४९६.पुन किलेसतमस्स उपमं दस्सेन्तो यथा भूतट्टितोतिआदिमाह। तत्थ यथा येन पकारेन भूतट्टितो भूतेन यक्खेन अट्टितो पीळितो पोसो पुरिसो भूतग्गाहेन यक्खग्गाहेन पीळितो दुक्खितो भूतस्मा यक्खग्गाहतो परिमुत्तिया मोचनत्थाय भूतवेज्जं गवेसेय्य।
४९७.तं गवेसमानो च भूतविज्जाय सुट्ठु कोविदं छेकं भूतवेज्जं पस्सेय्य, सो भूतवेज्जो तस्स यक्खग्गहितस्स पुरिसस्स आवेसभूतं विहने विनासेय्य, समूलञ्च मूलेन सह आयतिं अनासेवकं कत्वा विनासये विद्धंसेय्याति सम्बन्धो।
४९८.महावीर वीरुत्तम तमग्गाहेन किलेसन्धकारग्गाहेन पीळितो अहं तथेव तेन पकारेनेव तमतो किलेसन्धकारतो परिमुत्तिया मोचनत्थाय ञाणालोकं पञ्ञाआलोकं गवेसामीति सम्बन्धो।
४९९.अथ तदनन्तरं किलेसतमसोधनं किलेसन्धकारनासकं सक्यमुनिं अद्दसन्ति अत्थो। सो सक्यमुनि मे मय्हं तमं अन्धकारं किलेसतिमिरं भूतवेज्जोव भूतकं यक्खग्गहितं इव विनोदेसि दूरी अकासीति सम्बन्धो।
५००.सो अहं एवं विमुत्तो संसारसोतं संसारपवाहं सं सुट्ठु छिन्दिं छेदेसिं, तण्हासोतं तण्हामहोघं निवारयिं निरवसेसं अप्पवत्तिं अकासिन्ति अत्थो। भवं उग्घाटयिं सब्बन्ति कामभवादिकं सब्बं नवभवं उग्घाटयिं विनासेसिन्ति अत्थो। मूलतो विनासेन्तो भूतवेज्जो इव मूलतो उग्घाटयिन्ति सम्बन्धो।
५०१.ततो निब्बानपरियेसनाय उपमं दस्सेन्तो यथातिआदिमाह। तत्थ गरुं भारियं नागं गिलतीति गरुळो। गरुं वा नागं लाति आददातीति गरुळो, गरुळराजा। अत्तनो भक्खं सकगोचरं पन्नगं पकारेन परहत्थं न गच्छतीति पन्नगोति लद्धनामं नागं गहणत्थाय ओपतति अवपतति, समन्ता समन्ततो योजनसतं सतयोजनप्पमाणं महासरं महासमुद्दं अत्तनो पक्खवातेहि विक्खोभेति आलोळेति यथाति सम्बन्धो।
५०२.सो सुपण्णो विहङ्गमो वेहासगमनसीलो पन्नगं नामं गहेत्वा अधोसीसं ओलम्बेत्वा विहेठयं तत्थ तत्थ विविधेन हेठनेन हेठेन्तो आदाय दळ्हं गहेत्वा येन कामं यत्थ गन्तुकामो, तत्थ पक्कमति गच्छतीति सम्बन्धो।
५०३.भन्ते महावीर, यथा गरुळो बली बलवा पन्नगं गहेत्वा पक्कमति, तथा एव अहं असङ्खतं पच्चयेहि अकतं निब्बानं गवेसन्तो पटिपत्तिपूरणवसेन परियेसन्तो दोसे सकलदियड्ढकिलेससहस्से विक्खालयिं विसेसेन समुच्छेदप्पहानेन सोधेसिं अहन्ति सम्बन्धो।
५०४.यथा गरुळो पन्नगं गहेत्वा भुञ्जित्वा विहरति, तथा अहं धम्मवरं उत्तमधम्मं दिट्ठो पस्सन्तो एतं सन्तिपदं निब्बानपदं अनुत्तरं उत्तरविरहितं मग्गफलेहि आदाय गहेत्वा वळञ्जेत्वा विहरामीति सम्बन्धो।
५०५.इदानि निब्बानस्स दुल्लभभावं दस्सेन्तो आसावती नाम लतातिआदिमाह। तत्थ सब्बेसं देवानं आसा इच्छा एतिस्सं लतायं अत्थीति आसावती नाम लता, चित्तलतावने अनेकविचित्ताहि लताहि गहनीभूते वने उय्याने जाता निब्बत्ताति अत्थो। तस्सा लताय वस्ससहस्सेन वस्ससहस्सच्चयेन एकं फलं निब्बत्तते एकं फलं गण्हाति।
५०६.तं देवाति तं आसावतिं लतं ताव दूरफलं तत्तकं चिरकालं अतिक्कमित्वा फलं गण्हन्तं संविज्जमानं देवा तावतिंसदेवता पयिरुपासन्ति भजन्ति, सा आसावती नाम लतुत्तमा लतानं अन्तरे उत्तमलता एवं देवानं पिया अहोसीति सम्बन्धो।
५०७.सतसहस्सुपादायाति सतसहस्ससंवच्छरं आदिं कत्वा। ताहं परिचरे मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं, भन्ते, मुनि ञाणवन्त सब्बञ्ञु, अहं तं भगवन्तं परिचरे पयिरुपासामि। सायंपातं नमस्सामीति सायन्हसमयञ्च पुब्बण्हसमयञ्चाति द्विक्खत्तुं नमस्सामि पणामं करोमि। यथा देवा तावतिंसा देवा विय आसावतीलतं सायंपातञ्च पयिरुपासन्तीति सम्बन्धो।
५०८.अवञ्झा पारिचरियाति यस्मा बुद्धदस्सनहेतु निब्बानप्पत्ति अहोसि, तस्मा बुद्धपारिचरिया वत्तपटिपत्तिकिरिया अवञ्झा अतुच्छा नमस्सना पणामकिरिया च अमोघा अतुच्छा। तथा हि दूरागतं दूरतो संसारद्धानतो आगतम्पि, सन्तं संविज्जमानं खणोयं अयं बुद्धुप्पादक्खणो न विराधयि नातिक्कमि, मं अतिक्कमित्वा न गतोति अत्थो।
५०९.बुद्धदस्सनहेतु निब्बानप्पत्तो अहं आयतिं उप्पज्जनकभवे मम पटिसन्धिं विचिनन्तो उपपरिक्खन्तो न पस्सामीति सम्बन्धो। निरूपधि खन्धूपधिकिलेसूपधीहि विरहितो विप्पमुत्तो सब्बकिलेसेहि विनाभूतो उपसन्तो किलेसपरिळाहाभावेन सन्तमानसो चरामि अहन्ति सम्बन्धो।
५१०.पुन अत्तनो बुद्धदस्सनाय उपमं दस्सेन्तो यथापि पदुमं नामातिआदिमाह। सूरियरंसेन सूरियरंसिसम्फस्सेन यथा पदुमं नाम अपि पुप्फति विकसति महावीर वीरुत्तम अहं तथा एव बुद्धरंसेन बुद्धेन भगवता देसितधम्मरंसिप्पभावेन पुप्फितोति अत्थो।
५११-१२.पुन बुद्धदस्सनेन निब्बानदस्सनं दीपेन्तो यथा बलाकातिआदिमाह। तत्थ बलाकयोनिम्हि बलाकजातियं सदा सब्बस्मिं काले पुमा पुरिसो यथा न विज्जति। पुमे अविज्जमाने कथं बलाकानं गब्भग्गहणं होतीति चे? मेघेसु गज्जमानेसु सद्दं करोन्तेसु मेघगज्जनं सुत्वा ता बलाकिनियो सदा सब्बकाले गब्भं गण्हन्ति अण्डं धारेन्तीति अत्थो। याव यत्तकं कालं मेघो न गज्जति मेघो सद्दं न करोति, ताव तत्तकं कालं चिरं चिरकालेन गब्भं अण्डं धारेन्ति। यदा यस्मिं काले मेघो पवस्सति पकारेन गज्जित्वा वस्सति वुट्ठिधारं पग्घरति, तदा तस्मिं काले भारतो गब्भधारणतो परिमुच्चन्ति अण्डं पातेन्तीति अत्थो।
५१३.ततो परं उपमेय्यसम्पदं दस्सेन्तो पदुमुत्तरबुद्धस्सातिआदिमाह। पदुमुत्तरस्स बुद्धस्स धम्ममेघेन वोहारपरमत्थदेसनासङ्खातमेघेन गज्जतो गज्जन्तस्स देसेन्तस्स धम्ममेघस्स सद्देन घोसानुसारेन अहं तदा धम्मगब्भं विवट्टूपनिस्सयं दानसीलादिपुञ्ञसम्भारगब्भं अगण्हिं गहेसिं तथाति सम्बन्धो।
५१४.सतसहस्सुपादाय कप्पसतसहस्सं आदिं कत्वा पुञ्ञगब्भं दानसीलादिपुञ्ञसम्भारं अहं धरेमि पूरेमि। याव धम्ममेघो धम्मदेसना न गज्जति बुद्धेन न देसीयति, ताव अहं भारतो संसारगब्भभारतो नप्पमुच्चामि न मोचेमि न विसुं भवामीति सम्बन्धो।
५१५.भन्ते, सक्यमुनि सक्यवंसप्पभव यदा यस्मिं काले सुद्धोदनमहाराजस्स तव पितु रम्मे रमणीये कपिलवत्थवे कपिलवत्थुनामके नगरे तुवं धम्ममेघेन गज्जति घोसेति, तदा तस्मिं काले अहं भारतो संसारगब्भभारतो परिमुच्चिं मुत्तो अहोसिन्ति सम्बन्धो।
५१६.ततो परं अत्तना अधिगते मग्गफले दस्सेन्तो सुञ्ञतन्तिआदिमाह। तत्थ अत्तअत्तनियादीनं अभावतो सुञ्ञतं विमोक्खञ्च रागदोसमोहसब्बकिलेसनिमित्तानं अभावतो, अनिमित्तं विमोक्खञ्च तण्हापणिधिस्स अभावतो, अप्पणिहितं विमोक्खञ्च अरियमग्गं अधिगञ्छिं भावेसिन्ति सम्बन्धो। चतुरो च फले सब्बेति चत्तारि सामञ्ञफलानि सब्बानि सच्छि अकासिन्ति अत्थो। धम्मेवं विजटयिं अहन्ति अहं एवं सब्बधम्मे जटं गहनं विजटयिं विद्धंसेसिन्ति अत्थो।
दुतियभाणवारवण्णना समत्ता।
५१७.ततो परं अत्तना अधिगतविसेसमेव दस्सेन्तो अपरिमेय्युपादायातिआदिमाह। तत्थ न परिमेय्योति अपरिमेय्यो, संवच्छरगणनवसेन पमेतुं सङ्खातुं असक्कुणेय्योति अत्थो। तं अपरिमेय्यं कप्पं उपादाय आदिं कत्वा तव सासनं तुय्हं सासनं ‘‘अनागते गोतमस्स भगवतो सासने विनयधरानं अग्गो भवेय्य’’न्ति एवं पत्थेमि। अतीतत्थे वत्तमानवचनं, पत्थेसिन्ति अत्थो। सो मे अत्थोति सो पत्थनासङ्खातो अत्थो मे मया अनुप्पत्तो निप्फादितोति अत्थो। अनुत्तरं सन्तिपदं निब्बानं अनुप्पत्तं अधिगतन्ति सम्बन्धो।
५१८.सो अहं अधिगतत्ता विनये विनयपिटके पारमिं पत्तो परियोसानप्पत्तो। यथापि पाठिको इसीति यथा पदुमुत्तरस्स भगवतो सासने विनयधरानं अग्गो इसि भिक्खु पाठिको पाकटो अहोसि, तथेवाहन्ति अत्थो। न मे समसमो अत्थीति विनयधारिताय मे मया समसमो समानो अञ्ञो न अत्थीति अत्थो। सासनं ओवादानुसासनीसङ्खातं सासनं धारेमि पूरेमीति अत्थो।
५१९.पुनपि अत्तनो विसेसं दस्सेन्तो विनये खन्धके चापीतिआदिमाह। तत्थ विनयेति उभतोविभङ्गे। खन्धकेति महावग्गचूळवग्गे। तिकच्छेदे चाति तिकसङ्घादिसेसतिकपाचित्तियादिके च। पञ्चमेति परिवारे च। एत्थ एतस्मिं सकले विनयपिटके मय्हं विमति द्वेळ्हकं नत्थि न संविज्जति। अक्खरेति विनयपिटकपरियापन्ने अ-कारादिके अक्खरे। ब्यञ्जनेति क-कारादिके ब्यञ्जने वा मे विमति संसयो नत्थीति सम्बन्धो।
५२०.निग्गहेपटिकम्मे चाति पापभिक्खूनं निग्गहे च सापत्तिकानं भिक्खूनं परिवासदानादिके पटिकम्मे च ठानाट्ठाने च कारणे च अकारणे च कोविदो छेकोति अत्थो। ओसारणे च तज्जनीयादिकम्मस्स पटिप्पस्सद्धिवसेन ओसारणे पवेसने च। वुट्ठापने च आपत्तितो वुट्ठापने निरापत्तिकरणे च छेकोति सम्बन्धो। सब्बत्थ पारमिं गतोति सब्बस्मिं विनयकम्मे परियोसानं पत्तो, दक्खो छेकोति अत्थो।
५२१.विनये खन्धके चापीति वुत्तप्पकारे विनये च खन्धके च, पदं सुत्तपदं निक्खिपित्वा पट्ठपेत्वा। उभतो विनिवेठेत्वाति विनयतो खन्धकतो चाति उभयतो निब्बत्तेत्वा विजटेत्वा नयं आहरित्वा। रसतोति किच्चतो। ओसरेय्यं ओसारणं करोमीति अत्थो।
५२२.निरुत्तिया च कुसलोति ‘‘रुक्खो पटो कुम्भो माला चित्त’’न्तिआदीसु वोहारेसु छेको। अत्थानत्थे च कोविदोति अत्थे वड्ढियं अनत्थे हानियञ्च कोविदो दक्खोति अत्थो। अनञ्ञातं मया नत्थीति विनयपिटके सकले वा पिटकत्तये मया अनञ्ञातं अविदितं अपाकटं किञ्चि नत्थीति अत्थो। एकग्गो सत्थु सासनेति बुद्धसासने अहमेव एको विनयधरानं अग्गो सेट्ठो उत्तमोति अत्थो।
५२३.रूपदक्खे अहं अज्जाति अज्ज एतरहि काले सक्यपुत्तस्स भगवतो सासने पावचने अहं रूपदक्खे रूपदस्सने विनयविनिच्छयदस्सने सब्बं कङ्खं सकलं संसयं विनोदेमि विनासेमीति सम्बन्धो। छिन्दामि सब्बसंसयन्ति ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्तिआदिकं (म॰ नि॰ १.१८; सं॰ नि॰ २.२०; महानि॰ १७४) कालत्तयं आरब्भ उप्पन्नं सब्बं सोळसविधं कङ्खं छिन्दामि वूपसमेमि सब्बसो विद्धंसेमीति अत्थो।
५२४.पदं अनुपदञ्चापीति पदं पुब्बपदञ्च अनुपदं परपदञ्च अक्खरं एकेकमक्खरञ्च ब्यञ्जनं सिथिलधनितादिदसविधं ब्यञ्जनविधानञ्च। निदानेति तेन समयेनातिआदिके निदाने च। परियोसानेति निगमने। सब्बत्थ कोविदोति सब्बेसु छसु ठानेसु छेकोति अत्थो।
५२५.ततो परं भगवतोयेव गुणे पकासेन्तो यथापि राजा बलवातिआदिमाह। तत्थ यथा बलवा थामबलसम्पन्नो सेनाबलसम्पन्नो वा राजा, परं परेसं पटिराजूनं सेनं निग्गण्हित्वा निस्सेसतो गहेत्वा पलापेत्वा वा, तपे तपेय्य सन्तपेय्य दुक्खापेय्य। विजिनित्वान सङ्गामन्ति सङ्गामं परसेनाय समागमं युद्धं विजिनित्वा विसेसेन जिनित्वा जयं पत्वा। नगरं तत्थ मापयेति तत्थ तस्मिं विजितट्ठाने नगरं पासादहम्मियादिविभूसितं वसनट्ठानं मापये कारापेय्याति अत्थो।
५२६.पाकारं परिखञ्चापीति तत्थ मापितनगरे पाकारं सुधाधवलइट्ठकामयपाकारञ्च कारयेति सम्बन्धो। परिखञ्चापि कद्दमपरिखं, उदकपरिखं, सुक्खपरिखञ्च अपि कारये। एसिकं द्वारकोट्ठकन्ति नगरसोभनत्थं उस्सापितएसिकाथम्भञ्च महन्तं कोट्ठकञ्च चतुभूमकादिद्वारकोट्ठकञ्च कारये। अट्टालके च विविधेति चतुभूमकादिभेदे अतिउच्चअट्टालके च विविधे नानप्पकारके बहू कारये कारापेय्याति सम्बन्धो।
५२७.सिङ्घाटकं चच्चरञ्चाति न केवलं पाकारादयो कारये, सिङ्घाटकं चतुमग्गसन्धिञ्च चच्चरं अन्तरावीथिञ्च कारयेति सम्बन्धो। सुविभत्तन्तरापणन्ति सुट्ठु विभत्तं विभागतो कोट्ठासवन्तं अन्तरापणं अनेकापणसहस्सं कारापेय्याति अत्थो। कारयेय्य सभं तत्थाति तस्मिं मापितनगरे सभं धम्माधिकरणसालं कारये। अत्थानत्थविनिच्छयं वड्ढिञ्च अवड्ढिञ्च विनिच्छयकरणत्थं विनिच्छयसालं कारयेति सम्बन्धो।
५२८.निग्घातत्थं अमित्तानन्ति पटिराजूनं पटिबाहनत्थं। छिद्दाछिद्दञ्च जानितुन्ति दोसञ्च अदोसञ्च जानितुं। बलकायस्स रक्खायाति हत्थिअस्सरथपत्तिसङ्खातस्स बलकायस्स सेनासमूहस्स आरक्खणत्थाय सो नगरसामिको राजा, सेनापच्चं सेनापतिं सेनानायकं महामत्तं ठपेति ठानन्तरे पतिट्ठपेतीति अत्थो।
५२९.आरक्खत्थायभण्डस्साति जातरूपरजतमुत्तामणिआदिराजभण्डस्स आरक्खणत्थाय समन्ततो गोपनत्थाय मे मय्हं भण्डं मा विनस्सीति निधानकुसलं रक्खणे कुसलं छेकं नरं पुरिसं भण्डरक्खं भण्डरक्खन्तं सो राजा भण्डागारे ठपेतीति सम्बन्धो।
५३०.ममत्तो होति यो रञ्ञोति यो पण्डितो रञ्ञो ममत्तो मामको पक्खपातो होति। वुद्धिं यस्स च इच्छतीति अस्स रञ्ञो वुद्धिञ्च विरूळ्हिं यो इच्छति कामेति, तस्स इत्थम्भूतस्स पण्डितस्स राजा अधिकरणं विनिच्छयाधिपच्चं देति मित्तस्स मित्तभावस्स पटिपज्जितुन्ति सम्बन्धो।
५३१.उप्पातेसूति उक्कापातदिसाडाहादिउप्पातेसु च। निमित्तेसूति मूसिकच्छिन्नादीसु ‘‘इदं निमित्तं सुभं, इदं निमित्तं असुभ’’न्ति एवं निमित्तजाननसत्थेसु च। लक्खणेसु चाति इत्थिपुरिसानं हत्थपादलक्खणजाननसत्थेसु च कोविदं छेकं अज्झायकं अनेकेसं सिस्सानं ब्याकरणवाचकं मन्तधरं वेदत्तयसङ्खातमन्तधारकं पण्डितं सो राजा पोरोहिच्चे पुरोहितट्ठानन्तरे ठपेतीति सम्बन्धो।
५३२.एतेहङ्गेहि सम्पन्नोति एतेहि वुत्तप्पकारेहि अङ्गेहि अवयवेहि सम्पन्नो समङ्गीभूतो सो राजा ‘‘खत्तियो’’ति पवुच्चति कथीयतीति सम्बन्धो। सदा रक्खन्ति राजानन्ति एते सेनापच्चादयो अमच्चा सदा सब्बकालं तं राजानं रक्खन्ति गोपेन्ति। किमिव? चक्कवाकोव दुक्खितं दुक्खप्पत्तं सकञातिं रक्खन्तो चक्कवाको पक्खी इवाति अत्थो।
५३३.तथेव त्वं महावीराति वीरुत्तम, यथा सो राजा सेनापच्चादिअङ्गसम्पन्नो नगरद्वारं थकेत्वा पटिवसति, तथेव तुवं हतामित्तो निहतपच्चत्थिको खत्तियो इव सदेवकस्स लोकस्स सह देवेहि पवत्तमानस्स लोकस्स धम्मराजा धम्मेन समेन राजा दसपारमिताधम्मपरिपूरणेन राजभूतत्ता ‘‘धम्मराजा’’ति पवुच्चति कथीयतीति सम्बन्धो।
५३४.तित्थिये नीहरित्वानाति धम्मराजभावेन पटिपक्खभूते सकलतित्थिये नीहरित्वा निस्सेसेन हरित्वा निब्बिसेवनं कत्वा ससेनकं धारञ्चापि सेनाय सह वसवत्तिमारम्पि नीहरित्वा । तमन्धकारंविधमित्वाति तमसङ्खातं मोहन्धकारं विधमित्वा विद्धंसेत्वा। धम्मनगरं सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मसङ्खातं, खन्धायतनधातुपटिच्चसमुप्पादबलबोज्झङ्गगम्भीरनयसमन्तपट्ठानधम्मसङ्खातं वा नगरं अमापयि निम्मिनि पतिट्ठापेसीति अत्थो।
५३५.सीलं पाकारकं तत्थाति तस्मिं पतिट्ठापिते धम्मनगरे चतुपारिसुद्धिसीलं पाकारं। ञाणं ते द्वारकोट्ठकन्ति ते तुय्हं सब्बञ्ञुतञ्ञाणआसयानुसयञाणअनागतंसञाणअतीतंसञाणादिकमेव ञाणं द्वारकोट्ठकन्ति अत्थो। सद्धा ते एसिका वीराति, भन्ते, असिथिलपरक्कम ते तुय्हं दीपङ्करपादमूलतो पभुति सब्बञ्ञुतञ्ञाणकारणा सद्दहनसद्धा उस्सापितअलङ्कारअलङ्कतथम्भोति अत्थो। द्वारपालो च संवरोति ते तुय्हं छद्वारिकसंवरो रक्खावरणगुत्ति द्वारपालो द्वाररक्खकोति अत्थो।
५३६.सतिपट्ठानमट्टालन्ति ते तुय्हं चतुसतिपट्ठानअट्टालमुण्डच्छदनं। पञ्ञा ते चच्चरं मुनेति, भन्ते, मुने ञाणवन्त ते तुय्हं पाटिहारियादिअनेकविधा पञ्ञा चच्चरं मग्गसमोधानं नगरवीथीति अत्थो। इद्धिपादञ्च सिङ्घाटन्ति तुय्हं छन्दवीरियचित्तवीमंससङ्खाता चत्तारो इद्धिपादा सिङ्घाटं चतुमग्गसन्ति। धम्मवीथि सुमापितन्ति सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मसङ्खाताय वीथिया सुट्ठु मापितं सज्जितं, तं धम्मनगरन्ति अत्थो।
५३७.सुत्तन्तं अभिधम्मञ्चाति तव तुय्हं एत्थ धम्मनगरे सुत्तन्तं अभिधम्मं विनयञ्च केवलं सकलं सुत्तगेय्यादिकं नवङ्गं बुद्धवचनं धम्मसभा धम्माधिकरणसालाति अत्थो।
५३८.सुञ्ञतं अनिमित्तञ्चाति अनत्तानुपस्सनावसेन पटिलद्धं सुञ्ञतविहारञ्च, अनिच्चानुपस्सनावसेन पटिलद्धं अनिमित्तविहारञ्च। विहारञ्चप्पणिहितन्ति दुक्खानुपस्सनावसेन पटिलद्धं अप्पणिहितविहारञ्च। आनेञ्जञ्चाति अचलं अफन्दितं चतुसामञ्ञफलसङ्खातं आनेञ्जविहारञ्च। निरोधो चाति सब्बदुक्खनिरोधं निब्बानञ्च। एसा धम्मकुटी तवाति एसा सब्बनवलोकुत्तरधम्मसङ्खाता तव तुय्हं धम्मकुटि वसनगेहन्ति अत्थो।
५३९.पञ्ञायअग्गो निक्खित्तोति पञ्ञावसेन पञ्ञवन्तानं अग्गो। इति भगवता निक्खित्तो ठपितो थेरो पटिभाने च पञ्ञाय कत्तब्बे किच्चे, युत्तमुत्तपटिभाने वा कोविदो छेको नामेन सारिपुत्तोति पाकटो तव तुय्हं धम्मसेनापति तया देसितस्स पिटकत्तयधम्मसमूहस्स धारणतो पति पधानो हुत्वा सेनाकिच्चं करोतीति अत्थो।
५४०.चुतूपपातकुसलोति भन्ते मुनि, चुतूपपाते चुतिया उपपत्तिया च कुसलो छेको। इद्धिया पारमिं गतोति ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होति, बहुधापि हुत्वा एको होती’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.२३८; पटि॰ म॰ १.१०२) वुत्ताय इद्धिप्पभेदाय पारमिं परियोसानं गतो पत्तो नामेन कोलितो नाम मोग्गल्लानत्थेरो पोरोहिच्चो तव तुय्हं पुरोहितोति सम्बन्धो।
५४१.पोराणकवंसधरोति भन्ते मुने, ञाणवन्तं पोराणस्स वंसस्स धारको, परम्परजाननको वा उग्गतेजो पाकटतेजो, दुरासदो आसादेतुं घट्टेतुं दुक्खो असक्कुणेय्योति अत्थो। धुतवादिगुणेनग्गोति तेचीवरिकङ्गादीनि तेरस धुतङ्गानि वदति ओवदतीति धुतवादीगुणेन धुतङ्गगुणेन अग्गो सेट्ठो महाकस्सपत्थेरो तव तुय्हं अक्खदस्सो वोहारकरणे पधानोति अत्थो।
५४२.बहुस्सुतो धम्मधरोति भन्ते मुने, बहूनं चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानं सुतत्ता भगवता भिक्खुसङ्घतो च उग्गहितत्ता बहुस्सुतो अनेकेसं छसतसहस्ससङ्ख्यानं आगमधम्मानं सतिपट्ठानादीनञ्च परमत्थधम्मानं धारणतो धम्मधरो आनन्दो। सब्बपाठी च सासनेति बुद्धसासने सब्बेसं पाठीनं पठन्तानं सज्झायन्तानं भिक्खूनं अग्गो सेट्ठोति सब्बपाठी नामेन आनन्दो नाम थेरो। धम्मारक्खो तवाति तव तुय्हं धम्मस्स पिटकत्तयधम्मभण्डस्स आरक्खो रक्खको पालको, धम्मभण्डागारिकोति अत्थो।
५४३.एतेसब्बे अतिक्कम्माति भगवा भग्यवा सम्मासम्बुद्धो एते सारिपुत्तादयो महानुभावेपि थेरे अतिक्कम्म वज्जेत्वा ममंयेव पमेसि पमाणं अकासि, मनसि अकासीति अत्थो। विनिच्छयं मे पादासीति विनयञ्ञूहि पण्डितेहि देसितं पकासितं विनये विनिच्छयं दोसविचारणं मे मय्हं भगवा पादासि पकारेन अदासि, मय्हमेव भारं अकासीति सम्बन्धो।
५४४.यो कोचि विनये पञ्हन्ति यो कोचि भिक्खु बुद्धसावको विनयनिस्सितं पञ्हं मं पुच्छति, तत्थ तस्मिं पुच्छितपञ्हे मे मय्हं चिन्तना विमति कङ्खा नत्थि। तञ्हेवत्थं तं एव पुच्छितं अत्थं अहं कथेमीति सम्बन्धो।
५४५.यावता बुद्धखेत्तम्हीति यावता यत्तके ठाने बुद्धस्स आणाखेत्ते तं महामुनिं सम्मासम्बुद्धं ठपेत्वा विनये विनयपिटके विनयविनिच्छयकरणे वा मादिसो मया सदिसो नत्थि, अहमेव अग्गो, भिय्यो ममाधिको कुतो भविस्सतीति सम्बन्धो।
५४६.भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा भिक्खुसङ्घमज्झे निसिन्नो गोतमो भगवा एवं गज्जति सीहनादं करोति। कथं? विनये उभतोविभङ्गे, खन्धकेसु महावग्गचूळवग्गेसु, च-सद्देन परिवारे, उपालिस्स उपालिना समो सदिसो नत्थीति एवं गज्जति।
५४७.यावताति यत्तकं बुद्धभणितं बुद्धेन देसितं नवङ्गं सुत्तगेय्यादिसत्थुसासनं सत्थुना पकासितं सब्बं विनयोगधं तं विनये अन्तोपविट्ठं विनयमूलकं इच्चेवं पस्सिनो पस्सन्तस्स।
५४८.मम कम्मं सरित्वानाति गोतमो सक्यपुङ्गवो सक्यवंसप्पधानो, मम कम्मं मय्हं पुब्बपत्थनाकम्मं अतीतंसञाणेन सरित्वान पच्चक्खतो ञत्वा भिक्खुसङ्घमज्झे गतो ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’ति (अ॰ नि॰ १.२१९, २२८) मं एतदग्गे ठाने ठपेसीति सम्बन्धो।
५४९.सतसहस्सुपादायाति सतसहस्सकप्पे आदिं कत्वा यं इमं ठानं अपत्थयिं पत्थेसिं, सो मे अत्थो मया अनुप्पत्तो अधिगतो पटिलद्धो विनये पारमिं गतो कोटिं पत्तोति अत्थो।
५५०.सक्यानं सक्यवंसराजूनं नन्दिजननो सोमनस्सकारको अहं पुरे पुब्बे कप्पको आसिं अहोसिं, तं जातिं तं कुलं तं योनिं विजहित्वा विसेसेन जहित्वा छड्डेत्वा महेसिनो सम्मासम्बुद्धस्स पुत्तो जातो सक्यपुत्तोति सङ्ख्यं गतो सासनधारणतोति अत्थो।
५५१.ततो परं अत्तनो दासकुले निब्बत्तनापदानं दस्सेन्तो इतो दुतियके कप्पेतिआदिमाह। तत्थ इतो भद्दकप्पतो हेट्ठा दुतिये कप्पे नामेन अञ्जसो नाम खत्तियो एको राजा अनन्ततेजो सङ्ख्यातिक्कन्ततेजो अमितयसो पमाणातिक्कन्तपरिवारो महद्धनो अनेककोटिसतसहस्सधनवा भूमिपालो पथवीपालको रक्खको अहोसीति सम्बन्धो।
५५२.तस्स रञ्ञोति तस्स तादिसस्स राजिनो पुत्तो अहं चन्दनो नाम खत्तियो खत्तियकुमारो अहोसिन्ति सम्बन्धो। सो अहं जातिमदेन च यसमदेन च भोगमदेन च उपत्थद्धो थम्भितो उन्नतोति अत्थो।
५५३.नागसतसहस्सानीति सतसहस्सहत्थिनो मातङ्गा मातङ्गकुले जाता तिधा पभिन्ना अक्खिकण्णकोससङ्खातेहि तीहि ठानेहि पभिन्ना मदगळिता सब्बालङ्कारभूसिता सब्बेहि हत्थालङ्कारेहि अलङ्कता सदा सब्बकालं मं परिवारेन्तीति सम्बन्धो।
५५४.सबलेहि परेतोहन्ति तदा तस्मिं काले अहं सबलेहि अत्तनो सेनाबलेहि परेतो परिवारितो उय्यानं गन्तुकामको इच्छन्तो सिरिकं नाम नागं हत्थिं आरुय्ह अभिरुहित्वा नगरतो निक्खमिन्ति सम्बन्धो।
५५५.चरणेन च सम्पन्नोति सीलसंवरादिपन्नरसचरणधम्मेन समन्नागतो गुत्तद्वारो पिहितचक्खादिछद्वारो सुसंवुतो सुट्ठु रक्खितकायचित्तो देवलो नाम सम्बुद्धो पच्चेकसम्बुद्धो, मम मय्हं पुरतो सम्मुखे आगच्छि पापुणीति अत्थो।
५५६.पेसेत्वासिरिकं नागन्ति तं आगतं पच्चेकबुद्धं दिस्वा अहं सिरिकं नाम नागं अभिमुखं पेसेत्वा बुद्धं आसादयिं घट्टेसिं पदुस्सेसिन्ति अत्थो। ततो सञ्जातकोपो सोति ततो तस्मा मया अतीव पीळेत्वा पेसितत्ता सो हत्थिनागो मयि सञ्जातकोपो पदं अत्तनो पादं नुद्धरते न उद्धरति, निच्चलोव होतीति अत्थो।
५५७.नागं दुट्ठमनं दिस्वाति दुट्ठमनं कुद्धचित्तं नादं दिस्वा अहं बुद्धे पच्चेकबुद्धे कोपं अकासिं दोसं उप्पादेसिन्ति अत्थो। विहेसयित्वा सम्बुद्धन्ति देवलं पच्चेकसम्बुद्धं विहेसयित्वा विहेठेत्वा अहं उय्यानं अगमासिन्ति सम्बन्धो।
५५८.सातं तत्थ न विन्दामीति तस्मिं आसादने सातं न विन्दामि। आसादननिमित्तं मधुरं सुखं न लभामीति अत्थो। सिरो पज्जलितो यथाति सिरो मम सीसं पज्जलितो यथा पज्जलमानं विय होतीति अत्थो। परिळाहेन डय्हामीति पच्चेकबुद्धे कोपस्स कतत्ता पच्छानुतापपरिळाहेन डय्हामि उण्हचित्तो होमीति अत्थो।
५५९.ससागरन्ताति तेनेव पापकम्मबलेन ससागरन्ता सागरपरियोसाना सकलमहापथवी मे मय्हं आदित्ता विय जलिता विय होति खायतीति अत्थो। पितु सन्तिकुपागम्माति एवं भये उप्पन्ने अहं अत्तनो पितु रञ्ञो सन्तिकं उपागम्म उपगन्त्वा इदं वचनं अब्रविं कथेसिन्ति अत्थो।
५६०.आसीविसंवकुपितन्ति आसीविसं सब्बं कुपितं कुद्धं इव जलमानं अग्गिक्खन्धं इव मत्तं तिधा पभिन्नं दन्तिं दन्तवन्तं कुञ्जरं उत्तमं हत्थिं इव च आगतं यं पच्चेकबुद्धं सयम्भुं सयमेव बुद्धभूतं अहं आसादयिं घट्टेसिन्ति सम्बन्धो।
५६१.आसादितो मया बुद्धोति सो पच्चेकबुद्धो मया आसादितो घट्टितो घोरो अञ्ञेहि घट्टेतुं असक्कुणेय्यत्ता घोरो, उग्गतपो पाकटतपो जिनो पञ्च मारे जितवा एवंगुणसम्पन्नो पच्चेकबुद्धो मया घट्टितोति अत्थो। पुरा सब्बे विनस्सामाति तस्मिं पच्चेकबुद्धे कतअनादरेन सब्बे मयं विनस्साम विविधेनाकारेन नस्साम, भस्मा विय भवामाति अत्थो। खमापेस्साम तं मुनिन्ति तं पच्चेकबुद्धं मुनिं याव न विनस्साम, ताव खमापेस्सामाति सम्बन्धो।
५६२.नो चे तं निज्झापेस्सामाति अत्तदन्तं दमितचित्तं समाहितं एकग्गचित्तं तं पच्चेकबुद्धं नो चे निज्झापेस्साम खमापेस्साम। ओरेन सत्तदिवसा सत्तदिवसतो ओरभागे सत्तदिवसे अनतिक्कमित्वा सम्पुण्णं रट्ठं मे सब्बं विधमिस्सति विनस्सिस्सति।
५६३.सुमेखलो कोसियो चाति एते सुमेखलादयो चत्तारो राजानो इसयो आसादयित्वा घट्टेत्वा अनादरं कत्वा सरट्ठका सह रट्ठजनपदवासीहि दुग्गता विनासं गताति अत्थो।
५६४.यदाकुप्पन्ति इसयोति यदा यस्मिं काले सञ्ञता कायसञ्ञमादीहि सञ्ञता सन्ता ब्रह्मचारिनो उत्तमचारिनो सेट्ठचारिनो इसयो कुप्पन्ति दोमनस्सा भवन्ति, तदा ससागरं सपब्बतं सदेवकं लोकं विनासेन्तीति सम्बन्धो।
५६५.तियोजनसहस्सम्हीति तेसं इसीनं आनुभावं ञत्वा ते खमापेतुं अच्चयं अपराधं देसनत्थाय पकासनत्थाय तियोजनसहस्सप्पमाणे पदेसे पुरिसे सन्निपातयिन्ति सम्बन्धो। सयम्भुं उपसङ्कमिन्ति सयम्भुं पच्चेकबुद्धं उपसङ्कमिं समीपं अगमासिन्ति अत्थो।
५६६.अल्लवत्थाति मया सद्धिं रासिभूता सब्बे जना अल्लवत्था उदकेन तिन्तवत्थउत्तरासङ्गा अल्लसिरा तिन्तकेसा पञ्जलीकता मुद्धनि कतअञ्जलिपुटा बुद्धस्स पच्चेकमुनिनो पादे पादसमीपे निपतित्वा निपज्जित्वा इदं वचनमब्रवुन्ति ‘‘खमस्सु त्वं, महावीरा’’तिआदिकं वचनं अब्रवुं कथेसुन्ति अत्थो।
५६७.महावीर वीरुत्तम भन्ते पच्चेकबुद्ध, मया तुम्हेसु अञ्ञाणेन कतं अपराधं खमस्सु त्वं विनोदेहि, मा मनसि करोहीति अत्थो । जनो जनसमूहो तं भगवन्तं अभि विसेसेन याचति। परिळाहं दोसमोहेहि कतचित्तदुक्खपरिळाहं अम्हाकं विनोदेहि तनुं करोहि, नो अम्हाकं रट्ठं सकलरट्ठजनपदवासिनो मा विनासय मा विनासेहीति अत्थो।
५६८.सदेवमानुसा सब्बेति सब्बे मानुसा सदेवा सदानवा पहारादादीहि असुरेहि सह सरक्खसा अयोमयेन कूटेन महामुग्गरेन सदा सब्बकालं मे सिरं मय्हं मत्थकं भिन्देय्युं पदालेय्युं।
५६९.ततो परं बुद्धानं खमितभावञ्च कोपाभावञ्च पकासेन्तो दके अग्गि न सण्ठातीतिआदिमाह। तत्थ यथा उदके अग्गि न सण्ठाति न पतिट्ठाति, यथा बीजं सेले सिलामये पब्बते न विरुहति, यथा अगदे ओसधे किमि पाणको न सण्ठाति। तथा कोपो चित्तप्पकोपो दुम्मनता बुद्धे पटिविद्धसच्चे पच्चेकबुद्धे न जायति न उप्पज्जतीति अत्थो।
५७०.पुनपि बुद्धानं आनुभावं पकासेन्तो यथा च भूमीतिआदिमाह। तत्थ यथा च भूमि पथवी अचला निच्चला, तथा बुद्धो अचलोति अत्थो। यथा सागरो महासमुद्दो अप्पमेय्यो पमेतुं पमाणं गहेतुं असक्कुणेय्यो, तथा बुद्धो अप्पमेय्योति अत्थो। यथा आकासो अफुट्ठाकासो अनन्तको परियोसानरहितो, एवं तथा बुद्धो अक्खोभियो खोभेतुं आलोळेतुं असक्कुणेय्योति अत्थो।
५७१.ततो परं पच्चेकबुद्धस्स खमनवचनं दस्सेन्तो सदाखन्ता महावीरातिआदिमाह। तत्थ महावीरा उत्तमवीरियवन्ता बुद्धा तपस्सिनो पापानं तपनतो ‘‘तपो’’ति लद्धनामेन वीरियेन समन्नागता खन्ता च खन्तिया च सम्पन्ना खमिता च परेसं अपराधं खमिता सहिता सदा सब्बकालं भवन्तीति सम्बन्धो। खन्तानं खमितानञ्चाति तेसं बुद्धानं खन्तानं खन्तिया युत्तानं खमितानं परापराधखमितानं सहितानञ्च गमनं छन्दादीहि अगतिगमनं न विज्जतीति अत्थो।
५७२.इति इदं वचनं वत्वा सम्बुद्धो पच्चेकसम्बुद्धो परिळाहं सत्तानं उप्पन्नदाहं विनोदयं विनोदयन्तो महाजनस्स पुरतो सन्निपतितस्स सराजकस्स महतो जनकायस्स सम्मुखतो तदा तस्मिं काले नभं आकासं अब्भुग्गमि उग्गञ्छीति अत्थो।
५७३.तेन कम्मेनहं धीराति धीर धितिसम्पन्न अहं तेन कम्मेन पच्चेकबुद्धे कतेन अनादरकम्मेन इमस्मिं पच्छिमत्तभवे हीनत्तं लामकभावं राजूनं कप्पककम्मकरणजातिं अज्झुपागतो सम्पत्तोति अत्थो। समतिक्कम्म तं जातिन्ति तं परायत्तजातिं सं सुट्ठु अतिक्कम्म अतिक्कमित्वा। पाविसिं अभयं पुरन्ति भयरहितं निब्बानपुरं निब्बानमहानगरं पाविसिं पविट्ठो आसिन्ति अत्थो।
५७४.तदापि मं महावीराति वीरुत्तम तदापि तस्मिं पच्चेकबुद्धस्स आसादनसमये अपि सयम्भू पच्चेकबुद्धो परिळाहं आसादनहेतु उप्पन्नं कायचित्तदरथं विनोदेसि दूरीअकासि। डय्हमानं ततो एव पच्छानुतापेन कुक्कुच्चेन डय्हमानं सन्तपन्तं मं सुसण्ठितं दोसं दोसतो दस्सने सुट्ठु सण्ठितं दिस्वा खमापयि तं अपराधं अधिवासेसीति सम्बन्धो।
५७५.अज्जापि मं महावीराति वीरुत्तम, अज्जापि तुय्हं समागमकाले अपि, तिहग्गीभि रागग्गिदोसग्गिमोहग्गिसङ्खातेहि वा निरयग्गिपेतग्गिसंसारग्गिसङ्खातेहि वा तीहि अग्गीहि डय्हमानं दुक्खमनुभवन्तं मं भगवा सीतिभावं दोमनस्सविनासेन सन्तकायचित्तसङ्खातं सीतिभावं निब्बानमेव वा अपापयि सम्पापेसि। तयो अग्गी वुत्तप्पकारे ते तयो अग्गी निब्बापेसि वूपसमेसीति सम्बन्धो।
५७६.एवं अत्तनो हीनापदानं भगवतो दस्सेत्वा इदानि अञ्ञेपि तस्स सवने नियोजेत्वा ओवदन्तो ‘‘येसं सोतावधानत्थी’’तिआदिमाह। तत्थ येसं तुम्हाकं सोतावधानं सोतस्स अवधानं ठपनं अत्थि विज्जति, ते तुम्हे भासतो सासन्तस्स मम वचनं सुणाथ मनसि करोथ। अत्थं तुम्हं पवक्खामीति यथा येन पकारेन मम मया दिट्ठं पदं निब्बानं, तथा तेन पकारेन निब्बानसङ्खातं परमत्थं तुम्हाकं पवक्खामीति सम्बन्धो।
५७७.तं दस्सेन्तो सयम्भुं तं विमानेत्वातिआदिमाह। तत्थ सयम्भुं सयमेव भूतं अरियाय जातिया जातं सन्तचित्तं समाहितं पच्चेकबुद्धं विमानेत्वा अनादरं कत्वा तेन कम्मेन कतेनाकुसलेन अज्ज इमस्मिं वत्तमानकाले अहं नीचयोनियं परायत्तजातियं कप्पकजातियं जातो निब्बत्तो अम्हि भवामि।
५७८.मा वो खणं विराधेथाति बुद्धुप्पादक्खणं वो तुम्हे मा विराधेथ गळितं मा करोथ, हि सच्चं खणातीता बुद्धुप्पादक्खणं अतीता अतिक्कन्ता सत्ता सोचरे सोचन्ति, ‘‘मयं अलक्खिका दुम्मेधा भवामा’’ति एवं सोचन्तीति अत्थो। सदत्थे अत्तनो अत्थे वुड्ढियं वायमेय्याथ वीरियं करोथ। वो तुम्हेहि खणो बुद्धुप्पादक्खणो समयो पटिपादितो निप्फादितो पत्तोति अत्थो।
५७९.ततो परं संसारगतानं आदीनवं उपमाउपमेय्यवसेन दस्सेन्तो एकच्चानञ्च वमनन्तिआदिमाह। एकच्चानं केसञ्चि पुग्गलानं वमनं उद्धं उग्गिरणं एकच्चानं विरेचनं अधोपग्घरणं एके एकच्चानं हलाहलं विसं मुच्छाकरणविसं, एकच्चानं पुग्गलानं ओसधं रक्खनुपायं भगवा एवं पटिपाटिया अक्खासीति सम्बन्धो।
५८०.वमनं पटिपन्नानन्ति पटिपन्नानं मग्गसमङ्गीनं वमनं संसारछड्डनं संसारमोचनं भगवा अक्खासीति सम्बन्धो। फलट्ठानं फले ठितानं विरेचनं संसारपग्घरणं अक्खासि। फललाभीनं फलं लभित्वा ठितानं निब्बानओसधं अक्खासि। गवेसीनं मनुस्सदेवनिब्बानसम्पत्तिं गवेसीनं परियेसन्तानं पुञ्ञखेत्तभूतं सङ्घं अक्खासीति सम्बन्धो।
५८१.सासनेन विरुद्धानन्ति सासनस्स पटिपक्खानं हलाहलं कुतूहलं पापं अकुसलं अक्खासीति सम्बन्धो। यथा आसीविसोति अस्सद्धानं कतपापानं पुग्गलानं संसारे दुक्खावहनतो आसीविससदिसं यथा आसीविसो दिट्ठमत्तेन भस्मकरणतो दिट्ठविसो सप्पो अत्तना दट्ठं नरं झापेति डय्हति दुक्खापेति। तं नरं तं अस्सद्धं कतपापं नरं हलाहलविसं एवं झापेति चतूसु अपायेसु डय्हति सोसेसीति सम्बन्धो।
५८२.सकिंपीतं हलाहलन्ति विसं हलाहलं पीतं सकिं एकवारं जीवितं उपरुन्धति नासेति। सासनेन सासनम्हि विरज्झित्वा अपराधं कत्वा पुग्गलो कप्पकोटिम्हि कोटिसङ्ख्ये कप्पेपि डय्हति निज्झायतीति अत्थो।
५८३.एवं अस्सद्धानं पुग्गलानं फलविपाकं दस्सेत्वा इदानि बुद्धानं आनुभावं दस्सेन्तो खन्तियातिआदिमाह। तत्थ यो बुद्धो वमनादीनि अक्खासि, सो बुद्धो खन्तिया खमनेन च अविहिंसाय सत्तानं अविहिंसनेन च मेत्तचित्तवताय च मेत्तचित्तवन्तभावेन च सदेवकं सह देवेहि वत्तमानं लोकं तारेति अतिक्कमापेति निब्बापेति, तस्मा कारणा बुद्धा वो तुम्हेहि अविराधिया विरुज्झितुं न सक्कुणेय्या, बुद्धसासने पटिपज्जेय्याथाति अत्थो।
५८४.लाभे च अलाभे च न सज्जन्ति न भजन्ति न लग्गन्ति। सम्मानने आदरकरणे च विमानने अनादरकरणे च अचला पथवीसदिसा बुद्धा भवन्ति, तस्मा कारणा ते बुद्धा तुम्हेहि न विरोधिया न विरोधेतब्बा विरुज्झितुं असक्कुणेय्याति अत्थो।
५८५.बुद्धानं मज्झत्ततं दस्सेन्तो देवदत्तेतिआदिमाह। तत्थ वधकावधकेसु सब्बेसु सत्तेसु समको सममानसो मुनि बुद्धमुनीति अत्थो।
५८६.एतेसं पटिघो नत्थीति एतेसं बुद्धानं पटिघो चण्डिक्कं दोसचित्ततं नत्थि न संविज्जति। रागोमेसं न विज्जतीति इमेसं बुद्धानं रागोपि रज्जनं अल्लीयनं न विज्जति, न उपलब्भति, तस्मा कारणा, वधकस्स च ओरसस्स चाति सब्बेसं समको समचित्तो बुद्धो होतीति सम्बन्धो।
५८७.पुनपि बुद्धानंयेव आनुभावं दस्सेन्तो पन्थे दिस्वान कासावन्तिआदिमाह। तत्थ मीळ्हमक्खितं गूथसम्मिस्सं कासावं कसावेन रजितं चीवरं इसिद्धजं अरियानं धजं परिक्खारं, पन्थे मग्गे छड्डितं दिस्वान पस्सित्वा अञ्जलिं कत्वा दसङ्गुलिसमोधानं अञ्जलिपुटं सिरसि कत्वा सिरसा सिरेन वन्दितब्बं इसिद्धजं अरहत्तद्धजं बुद्धपच्चेकबुद्धसावकदीपकं चीवरं नमस्सितब्बं मानेतब्बं पूजेतब्बन्ति अत्थो।
५८८.अब्भतीताति अभि अत्थङ्गता निब्बुता। ये च बुद्धा वत्तमाना इदानि जाता च ये बुद्धा अनागता अजाता अभूता अनिब्बत्ता अपातुभूता च ये बुद्धा। धजेनानेन सुज्झन्तीति अनेन इसिद्धजेन चीवरेन एते बुद्धा सुज्झन्ति विसुद्धा भवन्ति सोभन्ति। तस्मा तेन कारणेन एते बुद्धा नमस्सिया नमस्सितब्बा वन्दितब्बाति अत्थो। ‘‘एतं नमस्सिय’’न्तिपि पाठो, तस्स एतं इसिद्धजं नमस्सितब्बन्ति अत्थो।
५८९.ततो परं अत्तनो गुणं दस्सेन्तो सत्थुकप्पन्तिआदिमाह। तत्थ सत्थुकप्पं बुद्धसदिसं सुविनयं सुन्दरविनयं सुन्दराकारेन द्वारत्तयदमनं हदयेन चित्तेन अहं धारेमि सवनधारणादिना पच्चवेक्खामीति अत्थो। विनयं विनयपिटकं नमस्समानो वन्दमानो विनये आदरं कुरुमानो विहरिस्सामि सब्बदा सब्बस्मिं काले वासं कप्पेमीति अत्थो।
५९०.विनयो आसयो मय्हन्ति विनयपिटकं मय्हं ओकासभूतं सवनधारणमनसिकरणउग्गहपरिपुच्छापवत्तनवसेन ओकासभूतं गेहभूतन्ति अत्थो। विनयो ठानचङ्कमन्ति विनयो मय्हं सवनादिकिच्चकरणेन ठितट्ठानञ्च चङ्कमनट्ठानञ्च। कप्पेमि विनये वासन्ति विनयपिटके विनयतन्तिया सवनधारणपवत्तनवसेन वासं सयनं कप्पेमि करोमि। विनयो मम गोचरोति विनयपिटकं मय्हं गोचरो आहारो भोजनं निच्चं धारणमनसिकरणवसेनाति अत्थो।
५९१.विनये पारमिप्पत्तोति सकले विनयपिटके पारमिं परियोसानं पत्तो। समथे चापि कोविदोति पाराजिकादिसत्तापत्तिक्खन्धानं समथे वूपसमे च वुट्ठाने च कोविदो छेको, अधिकरणसमथे वा –
‘‘विवादं अनुवादञ्च, आपत्ताधिकरणं तथा।
किच्चाधिकरणञ्चेव, चतुराधिकरणा मता’’ति॥ –
वुत्ताधिकरणेसु च –
‘‘सम्मुखा सतिविनयो, अमूळ्हपटिञ्ञाकरणं।
येभुय्य तस्सपापिय्य, तिणवत्थारको तथा’’ति॥ –
एवं वुत्तेसु च सत्तसु अधिकरणसमथेसु अतिकोविदो छेकोति अत्थो। उपालि तं महावीराति भन्ते महावीर, चतूसु असङ्ख्येय्येसु कप्पसतसहस्सेसु सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमाय वीरियवन्त सत्थुनो देवमनुस्सानं अनुसासकस्स तं तव पादे पादयुगे उपालि भिक्खु वन्दति पणामं करोतीति अत्थो।
५९२.सो अहं पब्बजित्वा सम्बुद्धं नमस्समानो पणामं कुरुमानो धम्मस्स च तेन भगवता देसितस्स नवलोकुत्तरधम्मस्स सुधम्मतं सुन्दरधम्मभावं जानित्वा धम्मञ्च नमस्समानो गामतो गामं पुरतो पुनं नगरतो नगरं विचरिस्सामीति सम्बन्धो।
५९३.किलेसाझापिता मय्हन्ति मया पटिविद्धअरहत्तमग्गञाणेन मय्हं चित्तसन्तानगता सब्बे दियड्ढसहस्ससङ्खा किलेसा झापिता सोसिता विसोसिता विद्धंसिता। भवा सब्बे समूहताति कामभवादयो सब्बे नव भवा मया समूहता सं सुट्ठु ऊहता खेपिता विद्धंसिता। सब्बासवा परिक्खीणाति कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवोति सब्बे चत्तारो आसवा परिक्खीणा परिसमन्ततो खयं पापिता। इदानि इमस्मिं अरहत्तप्पत्तकाले पुनब्भवो पुनुप्पत्तिसङ्खातो भवो भवनं जाति नत्थीति अत्थो।
५९४.उत्तरि सोमनस्सवसेन उदानं उदानेन्तो स्वागतन्तिआदिमाह। तत्थ बुद्धसेट्ठस्स उत्तमबुद्धस्स सन्तिके समीपे एकनगरे वा मम आगमनं स्वागतं सुट्ठु आगमनं सुन्दरागमनं वत एकन्तेन आसि अहोसीति सम्बन्धो। तिस्सो विज्जाति पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुआसवक्खयविज्जा अनुप्पत्ता सम्पत्ता, पच्चक्खं कताति अत्थो। कतं बुद्धस्स सासनन्ति बुद्धेन भगवता देसितं अनुसिट्ठि सासनं कतं निप्फादितं वत्तपटिपत्तिं पूरेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करित्वा अरहत्तमग्गञाणाधिगमेन सम्पादितन्ति अत्थो।
५९५.पटिसम्भिदा चतस्सोति अत्थपटिसम्भिदादयो चतस्सो पञ्ञायो सच्छिकता पच्चक्खं कता। विमोक्खापि च अट्ठिमेति चत्तारि मग्गञाणानि चत्तारि फलञाणानीति इमे अट्ठ विमोक्खा संसारतो मुच्चनूपाया सच्छिकताति सम्बन्धो। छळभिञ्ञा सच्छिकताति –
‘‘इद्धिविधं दिब्बसोतं, चेतोपरियञाणकं।
पुब्बेनिवासञाणञ्च, दिब्बचक्खासवक्खय’’न्ति॥ –
इमा छ अभिञ्ञा सच्छिकता पच्चक्खं कता। इमेसं ञाणानं सच्छिकरणेन बुद्धस्स सासनं कतन्ति अत्थो।
इत्थन्ति इमिना हेट्ठा वुत्तप्पकारेन। सुदन्ति पदपूरणमत्ते निपातो। आयस्मा उपालि थेरोति थिरसीलादिगुणयुत्तो सावको इमा पुब्बचरितापदानदीपिका गाथायो अभासित्थ कथयित्थाति अत्थो।
उपालित्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-७. अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरअपदानवण्णना
पदुमुत्तरसम्बुद्धन्तिआदिकं आयस्मतो अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरस्स अपदानं। अयं किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं अत्तनो सासने पठमं पटिविद्धधम्मरत्तञ्ञूनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं पत्थेन्तो सतसहस्सभिक्खुपरिवारस्स भगवतो सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा पणिधानं अकासि। सत्थापिस्स अनन्तरायतं दिस्वा भाविनिं सम्पत्तिं ब्याकासि। सो यावजीवं पुञ्ञानि करोन्तो सत्थरि परिनिब्बुते चेतिये पतिट्ठापियमाने अन्तोचेतिये रतनघरं कारापेसि, चेतियं परिवारेत्वा सहस्सरतनग्घिकानि च कारेसि।
सो एवं पुञ्ञानि कत्वा ततो चवित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले महाकालो नाम कुटुम्बिको हुत्वा अट्ठकरीसमत्ते खेत्ते सालिगब्भं फालेत्वा गहितसालितण्डुलेहि असम्भिन्नखीरपायासं सम्पादेत्वा तत्थ मधुसप्पिसक्करादयो पक्खिपित्वा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स अदासि। सालिगब्भं फालेत्वा गहितगहितट्ठानं पुन पूरति। पुथुककाले पुथुकग्गं नाम अदासि। लायने लायनग्गं, वेणिकरणे वेणग्गं, कलापादिकरणे कलापग्गं, खलग्गं, भण्डग्गं, मिनग्गं कोट्ठग्गन्ति एवं एकसस्से नव वारे अग्गदानं अदासि, तम्पि सस्सं अतिरेकतरं सम्पन्नं अहोसि।
एवं यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्तो अम्हाकं भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव कपिलवत्थुनगरस्स अविदूरे दोणवत्थुनामके ब्राह्मणगामे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति। तस्स कोण्डञ्ञोति गोत्ततो आगतं नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गहेत्वा लक्खणमन्तेसु च पारं अगमासि। तेन समयेन अम्हाकं बोधिसत्तो तुसितपुरतो चवित्वा कपिलवत्थुपुरे सुद्धोदनमहाराजस्स गेहे निब्बत्ति। तस्स नामग्गहणदिवसे अट्ठुत्तरसतेसु ब्राह्मणेसु उपनीतेसु ये अट्ठ ब्राह्मणा लक्खणपरिग्गहणत्थं महातलं उपनीता। सो तेसु सब्बनवको हुत्वा महापुरिसस्स लक्खणनिप्फत्तिं दिस्वा ‘‘एकंसेन अयं बुद्धो भविस्सती’’ति निट्ठं गन्त्वा महासत्तस्स अभिनिक्खमनं उदिक्खन्तो विचरति।
बोधिसत्तोपि खो महता परिवारेन वड्ढमानो अनुक्कमेन वुद्धिप्पत्तो ञाणपरिपाकं गन्त्वा एकूनतिंसतिमे वस्से महाभिनिक्खमनं निक्खमन्तो अनोमानदीतीरे पब्बजित्वा अनुक्कमेन उरुवेलं गन्त्वा पधानं पदहि। तदा कोण्डञ्ञो माणवो महासत्तस्स पब्बजितभावं सुत्वा लक्खणपरिग्गाहकब्राह्मणानं पुत्तेहि वप्पमाणवादीहि सद्धिं अत्तपञ्चमो पब्बजित्वा अनुक्कमेन बोधिसत्तस्स सन्तिकं उपसङ्कमित्वा छब्बस्सानि तं उपट्ठहन्तो तस्स ओळारिकाहारपरिभोगेन निब्बिन्नो अपक्कमित्वा इसिपतनं अगमासि। अथ खो बोधिसत्तो ओळारिकाहारपरिभोगेन लद्धकायबलो वेसाखपुण्णमायं बोधिरुक्खमूले अपराजितपल्लङ्के निसिन्नो तिण्णं मारानं मत्थकं मद्दित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा सत्तसत्ताहं बोधिमण्डेयेव वीतिनामेत्वा पञ्चवग्गियानं ञाणपरिपाकं ञत्वा आसाळ्हीपुण्णमायं इसिपतनं गन्त्वा तेसं धम्मचक्कपवत्तनसुत्तन्तं (महाव॰ १३ आदयो; सं॰ नि॰ ५.१०८१) कथेसि। देसनापरियोसाने कोण्डञ्ञत्थेरो अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठासि। अथ पञ्चमियं पक्खस्स अनत्तलक्खणसुत्तन्तदेसनाय (महाव॰ २० आदयो; सं॰ नि॰ ३.५९) अरहत्तं सच्छाकासि।
५९६.एवं सो अरहत्तं पत्वा ‘‘किं कम्मं कत्वा अहं लोकुत्तरसुखं अधिगतोम्ही’’ति उपधारेन्तो अत्तनो पुब्बकम्मं पच्चक्खतो ञत्वा सोमनस्सवसेन पुब्बचरितापदानं उदानवसेन दस्सेन्तो पदुमुत्तरसम्बुद्धन्तिआदिमाह। तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव। लोकजेट्ठं विनायकन्ति सकलस्स सत्तलोकस्स जेट्ठं पधानन्ति अत्थो। विसेसेन वेनेय्यसत्ते संसारसागरस्स परतीरं अमतमहानिब्बानं नेति सम्पापेतीति विनायको, तं विनायकं। बुद्धभूमिमनुप्पत्तन्ति बुद्धस्स भूमि पतिट्ठानट्ठानन्ति बुद्धभूमि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तं अनुप्पत्तो पटिविद्धोति बुद्धभूमिमनुप्पत्तो, तं बुद्धभूमिमनुप्पत्तं, सब्बञ्ञुतप्पत्तं बुद्धभूतन्ति अत्थो। पठमं अद्दसं अहन्ति पठमं वेसाखपुण्णमिया रत्तिया पच्चूससमये बुद्धभूतं पदुमुत्तरसम्बुद्धं अहं अद्दक्खिन्ति अत्थो।
५९७.यावता बोधिया मूलेति यत्तका बोधिरुक्खसमीपे यक्खा समागता रासिभूता सम्बुद्धं बुद्धभूतं तं बुद्धं पञ्जलीकता दसङ्गुलिसमोधानं अञ्जलिपुटं सिरसि ठपेत्वा वन्दन्ति नमस्सन्तीति सम्बन्धो।
५९८.सब्बे देवा तुट्ठमनाति बुद्धभूतट्ठानं आगता ते सब्बे देवा तुट्ठचित्ता आकासे सञ्चरन्तीति सम्बन्धो। अन्धकारतमोनुदोति अतिविय अन्धकारं मोहं नुदो खेपनो अयं बुद्धो अनुप्पत्तोति अत्थो।
५९९.तेसं हासपरेतानन्ति हासेहि पीतिसोमनस्सेहि समन्नागतानं तेसं देवानं महानादो महाघोसो अवत्तथ पवत्तति, सम्मासम्बुद्धसासने किलेसे संकिलेसे धम्मे झापयिस्सामाति सम्बन्धो।
६००.देवानं गिरमञ्ञायाति वाचाय थुतिवचनेन सह उदीरितं देवानं सद्दं जानित्वा हट्ठो हट्ठेन चित्तेन सोमनस्ससहगतेन चित्तेन आदिभिक्खं पठमं आहारं बुद्धभूतस्स अहं अदासिन्ति सम्बन्धो।
६०२.सत्ताहंअभिनिक्खम्माति महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा सत्ताहं पधानं कत्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं अरहत्तमग्गञाणसङ्खातं बोधिं अज्झगमं अधिगञ्छिं अहन्ति अत्थो। इदं मे पठमं भत्तन्ति इदं भत्तं सरीरयापनं ब्रह्मचारिस्स उत्तमचारिस्स मे मय्हं इमिना देवपुत्तेन पठमं दिन्नं अहोसीति अत्थो।
६०३.तुसिता हि इधागन्त्वाति तुसितभवनतो इध मनुस्सलोके आगन्त्वा यो देवपुत्तो मे मम भिक्खं उपानयि अदासि, तं देवपुत्तं कित्तयिस्सामि कथेस्सामि पाकटं करिस्सामि। भासतो भासन्तस्स मम वचनं सुणाथाति सम्बन्धो। इतो परं अनुत्तानपदमेव वण्णयिस्साम।
६०७.तिदसाति तावतिंसभवना। अगाराति अत्तनो उप्पन्नब्राह्मणगेहतो निक्खमित्वा पब्बजित्वा छ संवच्छरानि दुक्करकारिकं करोन्तेन बोधिसत्तेन सह वसिस्सतीति सम्बन्धो।
६०८.ततो सत्तमके वस्सेति ततो पब्बजितकालतो पट्ठाय सत्तमे संवच्छरे। बुद्धो सच्चं कथेस्सतीति छब्बस्सानि दुक्करकारिकं कत्वा सत्तमसंवच्छरे बुद्धो हुत्वा बाराणसियं इसिपतने मिगदाये धम्मचक्कपवत्तनसुत्तन्तदेसनाय दुक्खसमुदयनिरोधमग्गसच्चसङ्खातं चतुसच्चं कथेस्सतीति अत्थो। कोण्डञ्ञो नाम नामेनाति नामेन गोत्तनामवसेन कोण्डञ्ञो नाम। पठमं सच्छिकाहितीति पञ्चवग्गियानमन्तरे पठमं आदितो एव सोतापत्तिमग्गञाणं सच्छिकाहिति पच्चक्खं करिस्सतीति अत्थो।
६०९.निक्खन्तेनानुपब्बजिन्ति निक्खन्तेन बोधिसत्तेन सह निक्खमित्वा अनुपब्बजिन्ति अत्थो। तथा अनुपब्बजित्वा मया पधानं वीरियं सुकतं सुट्ठु कतं दळ्हं कत्वा कतन्ति अत्थो। किलेसे झापनत्थायाति किलेसे सोसनत्थाय विद्धंसनत्थाय अनगारियं अगारस्स अहितं कसिवणिज्जादिकम्मविरहितं सासनं पब्बजिं पटिपज्जिन्ति अत्थो।
६१०.अभिगन्त्वानसब्बञ्ञूति सब्बं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं वा सङ्खारविकारलक्खणनिब्बानपञ्ञत्तिसङ्खातं ञेय्यं वा जानन्तो देवेहि सह वत्तमाने सत्त लोके बुद्धो मिगारञ्ञं मिगदाय विहारं अभिगन्त्वा उपसङ्कमित्वा मे मया सच्छिकतेन इमिना सोतापत्तिमग्गञाणेन अमतभेरिं अमतमहानिब्बानभेरिं अहरि पहरि दस्सेसीति अत्थो।
६११.सो दानीति सो अहं पठमं सोतापन्नो इदानि अरहत्तमग्गञाणेन अमतं सन्तं वूपसन्तसभावं पदं पज्जितब्बं पापुणितब्बं, अनुत्तरं उत्तरविरहितं निब्बानं पत्तो अधिगतोति अत्थो। सब्बासवे परिञ्ञायाति कामासवादयो सब्बे आसवे परिञ्ञाय पहानपरिञ्ञाय पजहित्वा अनासवो निक्किलेसो विहरामि इरियापथविहारेन वासं कप्पेमि। पटिसम्भिदा चतस्सोत्यादयो गाथायो वुत्तत्थायेव।
अथ नं सत्था अपरभागे जेतवनमहाविहारे भिक्खुसङ्घमज्झे पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो पठमं पटिविद्धधम्मभावं दीपेन्तो ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं रत्तञ्ञूनं यदिदं अञ्ञासिकोण्डञ्ञो’’ति (अ॰ नि॰ १.१८८) एतदग्गे ठपेसि। सो द्वीहि अग्गसावकेहि अत्तनि करियमानं परमनिपच्चकारं, गामन्तसेनासने आकिण्णविहारञ्च परिहरितुकामो, विवेकाभिरतिया विहरितुकामो च अत्तनो सन्तिकं उपगतानं गहट्ठपब्बजितानं पटिसन्थारकरणम्पि पपञ्चं मञ्ञमानो सत्थारं आपुच्छित्वा हिमवन्तं पविसित्वा छद्दन्तेहि नागेहि उपट्ठियमानो छद्दन्तदहतीरे द्वादस वस्सानि वसि। एवं तत्थ वसन्तं थेरं एकदिवसं सक्को देवराजा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ठितो एवमाह ‘‘साधु मे, भन्ते, अय्यो धम्मं देसेतू’’ति। थेरो तस्स चतुसच्चगब्भं तिलक्खणाहतं सुञ्ञतापटिसंयुत्तं नानानयविचित्तं अमतोगधं बुद्धलीलाय धम्मं देसेसि। तं सुत्वा सक्को अत्तनो पसादं पवेदेन्तो –
‘‘एस भिय्यो पसीदामि, सुत्वा धम्मं महारसं।
विरागो देसितो धम्मो, अनुपादाय सब्बसो’’ति॥ (थेरगा॰ ६७३) –
थुतिं अकासि। थेरो छद्दन्तदहतीरे द्वादस वस्सानि वसित्वा उपकट्ठे परिनिब्बाने सत्थारं उपसङ्कमित्वा परिनिब्बानं अनुजानापेत्वा तत्थेव गन्त्वा परिनिब्बायीति।
अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-८. पिण्डोलभारद्वाजत्थेरअपदानवण्णना
पदुमुत्तरोनाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो पिण्डोलभारद्वाजस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सीहयोनियं निब्बत्तित्वा पब्बतपादे गुहायं विहासि। भगवा तस्स अनुग्गहं कातुं गोचराय पक्कन्तकाले तस्स सयनगुहं पविसित्वा निरोधं समापज्जित्वा निसीदि। सीहो गोचरं गहेत्वा निवत्तो गुहद्वारे ठत्वा भगवन्तं दिस्वा हट्ठतुट्ठो जलजथलजपुप्फेहि पूजं कत्वा चित्तं पसादेन्तो भगवतो आरक्खणत्थाय अञ्ञे वाळमिगे अपनेतुं तीसु वेलासु सीहनादं नदन्तो बुद्धगताय सतिया अट्ठासि। यथा पठमदिवसे, एवं सत्ताहं पूजेसि। भगवा ‘‘सत्ताहच्चयेन निरोधा वुट्ठहित्वा वट्टिस्सति इमस्स एत्तको उपनिस्सयो’’ति तस्स पस्सन्तस्सेव आकासं पक्खन्दित्वा विहारमेव गतो।
सीहो बुद्धवियोगदुक्खं अधिवासेतुं असक्कोन्तो कालं कत्वा हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो नगरवासीहि सद्धिं विहारं गन्त्वा सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नो सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं पवत्तेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले कोसम्बियं रञ्ञो उदेनस्स पुरोहितस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। भारद्वाजोतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पतो तयो वेदे उग्गहेत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेन्तो महग्घसभावेन अननुरूपाचारत्ता तेहि परिच्चत्तो राजगहं गन्त्वा भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च लाभसक्कारं दिस्वा सासने पब्बजित्वा भोजने अमत्तञ्ञू हुत्वा विहरति। सत्थारा उपायेन मत्तञ्ञुताय पतिट्ठापेन्तो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। छळभिञ्ञो पन हुत्वा भगवतो सम्मुखा ‘‘यं सावकेहि पत्तब्बं, तं मया अनुप्पत्त’’न्ति, भिक्खुसङ्घे च ‘‘यस्स मग्गे वा फले वा कङ्खा अत्थि, सो मं पुच्छतू’’ति सीहनादं नदि। तेन तं भगवा – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं सीहनादिकानं यदिदं पिण्डोलभारद्वाजो’’ति (अ॰ नि॰ १.१८८, १९५) एतदग्गे ठपेसि।
६१३.एवं एतदग्गं ठानं पत्वा पुब्बे कतपुञ्ञसम्भारं सरित्वा सोमनस्सवसेन अत्तनो पुञ्ञकम्मापदानं विभावेन्तो पदुमुत्तरोतिआदिमाह। तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तोव। पुरतो हिमवन्तस्साति हिमालयपब्बततो पुब्बदिसाभागेति अत्थो। चित्तकूटेवसी तदाति यदा अहं सीहो मिगराजा हुत्वा हिमवन्तपब्बतसमीपे वसामि, तदा पदुमुत्तरो नाम सत्था अनेकेहि च ओसधेहि, अनेकेहि च रतनेहि चित्तविचित्तताय चित्तकूटे चित्तपब्बतसिखरे वसीति सम्बन्धो।
६१४.अभीतरूपो तत्थासिन्ति अभीतसभावो निब्भयसभावो मिगराजा तत्थ आसिं अहोसिन्ति अत्थो। चतुक्कमोति चतूहि दिसाहि कमो गन्तुं समत्थो। यस्स सद्दं सुणित्वानाति यस्स मिगरञ्ञो सीहनादं सुत्वा बहुज्जना बहुसत्ता विक्खम्भन्ति विसेसेन खम्भन्ति भायन्ति।
६१५.सुफुल्लं पदुमं गय्हाति भगवति पसादेन सुपुप्फितपदुमपुप्फं डंसित्वा। नरासभं नरानं आसभं उत्तमं सेट्ठं सम्बुद्धं उपगच्छिं, समीपं अगमिन्ति अत्थो। वुट्ठितस्स समाधिम्हाति निरोधसमापत्तितो वुट्ठितस्स बुद्धस्स तं पुप्फं अभिरोपयिं पूजेसिन्ति अत्थो।
६१६.चतुद्दिसं नमस्सित्वाति चतूसु दिसासु नमस्सित्वा सकं चित्तं अत्तनो चित्तं पसादेत्वा आदरेन पतिट्ठपेत्वा सीहनादं अभीतनादं अनदिं घोसेसिन्ति अत्थो।
६१७.ततो बुद्धेन दिन्नब्याकरणं पकासेन्तो पदुमुत्तरोतिआदिमाह। तं उत्तानत्थमेव।
६१८.वदतं सेट्ठोति ‘‘मयं बुद्धा, मयं बुद्धा’’ति वदन्तानं अञ्ञतित्थियानं सेट्ठो उत्तमो बुद्धो आगतोति सम्बन्धो। तस्स आगतस्स भगवतो तं धम्मं सोस्साम सुणिस्सामाति अत्थो।
६१९.तेसंहासपरेतानन्ति हासेहि सोमनस्सेहि परेतानं अभिभूतानं समन्नागतानं तेसं देवमनुस्सानं। लोकनायकोति लोकस्स नायको सग्गमोक्खसम्पापको मम सद्दं मय्हं सीहनादं पकित्तेसि पकासेसि कथेसि, दीघदस्सी अनागतकालदस्सी महामुनि मुनीनमन्तरे महन्तो मुनि। सेसगाथा सुविञ्ञेय्यमेव।
६२२.नामेन पदुमो नाम चक्कवत्ती हुत्वा चतुसट्ठिया जातिया इस्सरियं इस्सरभावं रज्जं कारयिस्सतीति अत्थो।
६२३.कप्पसतसहस्सम्हीति साम्यत्थे भुम्मवचनं, कप्पसतसहस्सानं परियोसानेति अत्थो।
६२४.पकासिते पावचनेति तेन गोतमेन भगवता पिटकत्तये पकासिते देसितेति अत्थो। ब्रह्मबन्धु भविस्सतीति तदा गोतमस्स भगवतो काले अयं सीहो मिगराजा ब्राह्मणकुले निब्बत्तिस्सतीति अत्थो। ब्रह्मञ्ञा अभिनिक्खम्माति ब्राह्मणकुलतो निक्खमित्वा तस्स भगवतो सासने पब्बजिस्सतीति सम्बन्धो।
६२५.पधानपहितत्तोति वीरियकरणत्थं पेसितचित्तो। उपधिसङ्खातानं किलेसानं अभावेन निरुपधि। किलेसदरथानं अभावेन उपसन्तो। सब्बासवे सकलासवे परिञ्ञाय पहाय अनासवो निक्किलेसो निब्बायिस्सति खन्धपरिनिब्बानेन निब्बुतो भविस्सतीति अत्थो।
६२६.विजने पन्तसेय्यम्हीति जनसम्बाधरहिते दूरारञ्ञसेनासनेति अत्थो। वाळमिगसमाकुलेति काळसीहादीहि चण्डमिगसङ्गेहि आकुले संकिण्णेति अत्थो। सेसं वुत्तत्थमेवाति।
पिण्डोलभारद्वाजत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-९. खदिरवनियत्थेरअपदानवण्णना
गङ्गाभागीरथी नामातिआदिकं आयस्मतो खदिरवनियत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे तित्थनाविककुले निब्बत्तित्वा महागङ्गाय पयागतित्थे तित्थनावाय कम्मं करोन्तो एकदिवसं ससावकसङ्घं भगवन्तं गङ्गातीरं उपगतं दिस्वा पसन्नमानसो नावासङ्घाटं योजेत्वा महन्तेन पूजासक्कारेन परतीरं पापेत्वा अञ्ञतरं भिक्खुं सत्थारा आरञ्ञकानं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपियमानं दिस्वा तं ठानन्तरं पत्थेत्वा भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च महादानं पवत्तेत्वा पणिधानं अकासि। भगवा तस्स पत्थनाय अवञ्झभावं ब्याकासि।
सो ततो पट्ठाय पुञ्ञानि उपचिनन्तो देवमनुस्सेसु संसरन्तो उभयसम्पत्तियो अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे नालकगामे रूपसारिया नाम ब्राह्मणिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति। तं वयप्पत्तं मातापितरो घरबन्धनेन बन्धितुकामा हुत्वा तस्स आरोचेसुं। सो सारिपुत्तत्थेरस्स पब्बजितभावं सुत्वा ‘‘मय्हं जेट्ठभाता अय्यो उपतिस्सो इमं विभवं छड्डेत्वा पब्बजितो, तेन वन्तं खेळपिण्डं कथाहं अनुभविस्सामी’’ति जातसंवेगो पासं अनुपगच्छमानमिगो विय ञातके वञ्चेत्वा हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो भिक्खूनं सन्तिकं गन्त्वा धम्मसेनापतिनो कनिट्ठभावं निवेदेत्वा अत्तनो पब्बज्जाय छन्दं आरोचेसि। भिक्खू तं पब्बाजेत्वा परिपुण्णवीसतिवस्सं उपसम्पादेत्वा कम्मट्ठाने नियोजेसुं। सो कम्मट्ठानं गहेत्वा खदिरवनं पविसित्वा विस्समन्तो घटेन्तो वायमन्तो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अरहा अहोसि। सो अरहा हुत्वा सत्थारं धम्मसेनापतिञ्च वन्दितुं सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय निक्खमित्वा अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा जेतवनं पविसित्वा सत्थारं धम्मसेनापतिञ्च वन्दित्वा कतिपाहं जेतवने विहासि। अथ नं सत्था अरियगणमज्झे निसिन्नो आरञ्ञकानं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं आरञ्ञकानं यदिदं रेवतो’’ति (अ॰ नि॰ १.१९८, २०३)।
६२८.एवं एतदग्गट्ठानं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा पीतिसोमनस्सवसेन पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो गङ्गा भागीरथीतिआदिमाह। तत्थ गङ्गाति गायमाना घोसं कुरुमाना गच्छतीति गङ्गा। अथ वा गो वुच्चति पथवी, तस्मिं गता पवत्ताति गङ्गा। अनोतत्तदहं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा गतट्ठाने आवट्टगङ्गाति च पब्बतमत्थकेन गतट्ठाने बहलगङ्गाति च तिरच्छानपब्बतं विज्झित्वा गतट्ठाने उमङ्गगङ्गाति च ततो बहलपब्बतं पहरित्वा पञ्चयोजनं आकासेन गतट्ठाने आकासगङ्गाति च तस्सा पतितट्ठानं भिन्दित्वा जातं पञ्च योजनं पोक्खरणीकूलं भिन्दित्वा तत्थ पन पञ्चङ्गुलि विय पञ्च धारा हुत्वा गङ्गा यमुना सरभू मही अचिरवतीति पञ्च नामा हुत्वा जम्बुदीपं पञ्च भागं पञ्च कोट्ठासं कत्वा पञ्च भागे पञ्च कोट्ठासे इता गता पवत्ताति भागीरथी। गङ्गा च सा भागीरथी चेति गङ्गाभागीरथी। ‘‘भागीरथी गङ्गा’’ति वत्तब्बे गाथाबन्धसुखत्थं पुब्बचरियवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं। हिमवन्ता पभाविताति सत्ते हिंसति सीतेन हनति मथेति आलोळेतीति हिमो, हिमो अस्स अत्थीति हिमवा, ततो हिमवन्ततो पट्ठाय पभाविता पवत्ता सन्दमानाति हिमवन्तपभाविता। कुतित्थे नाविको आसिन्ति तस्सा गङ्गाय चण्डसोतसमापन्ने विसमतित्थे केवट्टकुले उप्पन्नो नाविको आसिं अहोसिन्ति अत्थो। ओरिमे च तरिं अहन्ति सम्पत्तसम्पत्तमनुस्से पारिमा तीरा ओरिमं तीरं अहं तरिं तारेसिन्ति अत्थो।
६२९.पदुमुत्तरो नायकोति द्विपदानं उत्तमो सत्ते निब्बानं नायको पापनको पदुमुत्तरबुद्धो मम पुञ्ञसम्पत्तिं निप्फादेन्तो। वसीसतसहस्सेहि खीणासवसतसहस्सेहि गङ्गासोतं तरितुं तित्थं पत्तोति सम्बन्धो।
६३०.बहू नावा समानेत्वाति सम्पत्तं तं सम्मासम्बुद्धं दिस्वा वड्ढकीहि सुट्ठु सङ्खतं कतं निप्फादितं बहू नावायो समानेत्वा द्वे द्वे नावायो एकतो कत्वा तस्सा नावाय उपरि मण्डपछदनं कत्वा नरासभं पदुमुत्तरसम्बुद्धं पटिमानिं पूजेसिन्ति अत्थो।
६३१.आगन्त्वानच सम्बुद्धोति एवं सङ्घटिताय नावाय तत्थ आगन्त्वान तञ्च नावकं नावमुत्तमं आरुहीति सम्बन्धो। वारिमज्झे ठितो सत्थाति नावमारूळ्हो सत्था गङ्गाजलमज्झे ठितो समानो इमा सोमनस्सपटिसंयुत्तगाथा अभासथ कथेसीति सम्बन्धो।
६३२.यो सो तारेसि सम्बुद्धन्ति यो सो नाविको गङ्गासोताय सम्बुद्धं अतारेसि। सङ्घञ्चापि अनासवन्ति न केवलमेव सम्बुद्धं तारेसि, अनासवं निक्किलेसं सङ्घञ्चापि तारेसीति अत्थो। तेन चित्तपसादेनाति तेन नावापाजनकाले उप्पन्नेन सोमनस्ससहगतचित्तपसादेन देवलोके छसु कामसग्गेसु रमिस्सति दिब्बसम्पत्तिं अनुभविस्सतीति अत्थो।
६३३.निब्बत्तिस्सतिते ब्यम्हन्ति देवलोके उप्पन्नस्स ते तुय्हं ब्यम्हं विमानं सुकतं सुट्ठु निब्बत्तं नावसण्ठितं नावासण्ठानं निब्बत्तिस्सति पातुभविस्सतीति अत्थो। आकासे पुप्फछदनन्ति नावाय उपरिमण्डपकतकम्मस्स निस्सन्देन सब्बदा गतगतट्ठाने आकासे पुप्फछदनं धारयिस्सतीति सम्बन्धो।
६३४.अट्ठपञ्ञासकप्पम्हीति इतो पुञ्ञकरणकालतो पट्ठाय अट्ठपण्णासकप्पं अतिक्कमित्वा नामेन तारको नाम चक्कवत्ती खत्तियो चातुरन्तो चतूसु दीपेसु इस्सरो विजितावी जितवन्तो भविस्सतीति सम्बन्धो। सेसगाथा उत्तानत्थाव।
६३७.रेवतो नाम नामेनाति रेवतीनक्खत्तेन जातत्ता ‘‘रेवतो’’ति लद्धनामो ब्रह्मबन्धु ब्राह्मणपुत्तभूतो भविस्सति ब्राह्मणकुले उप्पज्जिस्सतीति अत्थो।
६३९.निब्बायिस्सतिनासवोति निक्किलेसो खन्धपरिनिब्बानेन निब्बायिस्सति।
६४०.वीरियं मे धुरधोरय्हन्ति एवं पदुमुत्तरेन भगवता ब्याकतो अहं कमेन पारमिताकोटिं पत्वा मे मय्हं वीरियं असिथिलवीरियं धुरधोरय्हं धुरवाहं धुराधारं योगेहि खेमस्स निब्भयस्स निब्बानस्स अधिवाहनं आवहनं अहोसीति अत्थो। धारेमि अन्तिमं देहन्ति इदानाहं सम्मासम्बुद्धसासने परियोसानसरीरं धारेमीति सम्बन्धो।
सो अपरभागे अत्तनो जातगामं गन्त्वा ‘‘चाला, उपचाला, सीसूपचाला’’ति तिस्सन्नं भगिनीनं पुत्ते ‘‘चाला, उपचाला, सीसूपचाला’’ति तयो भागिनेय्ये आनेत्वा पब्बाजेत्वा कम्मट्ठाने नियोजेसि। ते कम्मट्ठानं अनुयुत्ता विहरिंसु।
तस्मिञ्च समये थेरस्स कोचिदेव आबाधो उप्पन्नो, तं सुत्वा सारिपुत्तत्थेरो – ‘‘रेवतस्स गिलानपुच्छनं अधिगमपुच्छनञ्च करिस्सामी’’ति उपगञ्छि। रेवतत्थेरो धम्मसेनापतिं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा तेसं सामणेरानं सतुप्पादवसेन ओवदियमानो चालेतिगाथं अभासित्थ। तत्थ चाले उपचाले सीसूपचालेति तेसं आलपनं। चाला, उपचाला, सीसूपचालाति हि इत्थिलिङ्गवसेन लद्धनामा तयो दारका पब्बजितापि तथा वोहरिय्यन्ति। ‘‘चाली, उपचाली, सीसूपचालीति तेसं नामानी’’ति च वदन्ति। यदत्थं ‘‘चाले’’तिआदिना आमन्तनं कतं, तं दस्सेन्तो ‘‘पतिस्सता नु खो विहरथा’’ति वत्वा तत्थ कारणं आह – ‘‘आगतो वो वालं विय वेधी’’ति। पतिस्सताति पतिस्सतिका । खोति अवधारणे। आगतोति आगञ्छि। वोति तुम्हाकं। वालं विय वेधीति वालवेधि विय। अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – तिक्खजवननिब्बेधिकपञ्ञताय वालवेधिरूपो सत्थुकप्पो तुम्हाकं मातुलत्थेरो आगतो, तस्मा समणसञ्ञं उपट्ठपेत्वा सतिसम्पजञ्ञयुत्ता एव हुत्वा विहरथ, यथाधिगते विहारे अप्पमत्ता भवथाति।
तं सुत्वा ते सामणेरा धम्मसेनापतिस्स पच्चुग्गमनादिवत्तं कत्वा उभिन्नं मातुलत्थेरानं पटिसन्थारवेलायं नातिदूरे समाधिं समापज्जित्वा निसीदिंसु। धम्मसेनापति रेवतत्थेरेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा उट्ठायासना ते सामणेरे उपसङ्कमि। ते तथा कालपरिच्छेदस्स कतत्ता थेरे उपसङ्कमन्ते उट्ठहित्वा वन्दित्वा अट्ठंसु। थेरो – ‘‘कतरकतरविहारेन विहरथा’’ति पुच्छित्वा तेहि ‘‘इमाय इमाया’’ति वुत्ते दारकेपि एवं विनेन्तो – ‘‘मय्हं भातिको सच्चवादी वत धम्मस्स अनुधम्मचारि’’न्ति थेरं पसंसन्तो पक्कामि। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति।
खदिरवनियत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३-१०. आनन्दत्थेरअपदानवण्णना
आरामद्वारा निक्खम्मातिआदिकं आयस्मतो आनन्दत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे सत्थु वेमातिकभाता हुत्वा निब्बत्ति। सुमनोतिस्स नामं अहोसि। पिता पनस्स नन्दराजा नाम। सो अत्तनो पुत्तस्स सुमनकुमारस्स वयप्पत्तस्स हंसवतीनगरतो वीसयोजनसते ठाने भोगनगरं अदासि। सो कदाचि कदाचि आगन्त्वा सत्थारञ्च पितरञ्च पस्सति। तदा राजा सत्थारञ्च सतसहस्सपरिमाणं भिक्खुसङ्घञ्च सयमेव सक्कच्चं उपट्ठहि, अञ्ञेसं उपट्ठातुं न देति।
तेन समयेन पच्चन्तो कुपितो अहोसि। कुमारो तस्स कुपितभावं रञ्ञो अनारोचेत्वा सयमेव तं वूपसमेसि। तं सुत्वा राजा तुट्ठमानसो ‘‘वरं ते ताव दम्मि, गण्हाही’’ति आह। कुमारो ‘‘सत्थारं भिक्खुसङ्घञ्च तेमासं उपट्ठहन्तो जीवितं अवञ्झं कातुं इच्छामी’’ति आह। ‘‘एतं न सक्का, अञ्ञं वदेही’’ति। ‘‘देव, खत्तियानं द्वे कथा नाम नत्थि, एतं मे देहि, न मय्हं अञ्ञेनत्थो, सचे सत्था अनुजानाति, दिन्नमेवा’’ति। सो ‘‘सत्थु चित्तं जानिस्सामी’’ति विहारं गतो। तेन च समयेन भगवा गन्धकुटिं पविट्ठो होति। सो भिक्खू उपसङ्कमित्वा ‘‘अहं, भन्ते, भगवन्तं दस्सनाय आगतो, दस्सेथ म’’न्ति। भिक्खू ‘‘सुमनो नाम थेरो सत्थु उपट्ठाको, तस्स सन्तिकं गच्छाही’’ति आहंसु। सो थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सत्थारं, भन्ते, दस्सेथा’’ति आह। अथ थेरो तस्स पस्सन्तस्सेव पथवियं निमुज्जित्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘राजपुत्तो, भन्ते, तुम्हाकं दस्सनाय आगतो’’ति आह। ‘‘तेन हि भिक्खु बहि आसनं पञ्ञपेही’’ति। थेरो पुनपि बुद्धासनं गहेत्वा अन्तोगन्धकुटियं निमुज्जित्वा तस्स पस्सन्तस्स बहिपरिवेणे पातुभवित्वा गन्धकुटिपरिवेणे आसनं पञ्ञापेसि। कुमारो तं दिस्वा ‘‘महन्तो वतायं भिक्खू’’ति चित्तं उप्पादेसि।
भगवापि गन्धकुटितो निक्खमित्वा पञ्ञत्तासने निसीदि। राजपुत्तो सत्थारं वन्दित्वा पटिसन्थारं कत्वा ‘‘अयं, भन्ते, थेरो तुम्हाकं सासने वल्लभो मञ्ञे’’ति? ‘‘आम, कुमार, वल्लभो’’ति। ‘‘किं कत्वा, भन्ते, एस वल्लभो’’ति? ‘‘दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा’’ति। ‘‘भगवा, अहम्पि अयं थेरो विय अनागते बुद्धसासने वल्लभो होतुकामो’’ति सो बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स सत्ताहं खन्धावारे भत्तं दत्वा सत्तमे दिवसे, ‘‘भन्ते, मया पितु सन्तिका तुम्हाकं तेमासं पटिजग्गनवरो लद्धो, तेमासं मे वस्सावासं अधिवासेथा’’ति वत्वा सत्थु अधिवासनं विदित्वा सपरिवारं भगवन्तं गहेत्वा योजने योजने सत्थु भिक्खुसङ्घस्स च वसनानुच्छविके विहारे कारेत्वा तत्थ तत्थ वसापेन्तो अत्तनो वसनट्ठानसमीपे सतसहस्सेन कीते सोभननामके उय्याने सतसहस्सेन कारितं विहारं पवेसापेत्वा –
‘‘सतसहस्सेन मे कीतं, सतसहस्सेन कारितं।
६४४.एवं छळभिञ्ञादिगुणपटिमण्डितो उपट्ठाकादिगुणेहि एतदग्गट्ठानं पत्तो अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सवसेन पुब्बचरितापदानं दस्सेन्तो आरामद्वारा निक्खम्मातिआदिमाह। तत्थ आरामद्वाराति सब्बसत्तानं धम्मदेसनत्थाय विहारद्वारतो निक्खमित्वा बहिद्वारसमीपे कतमण्डपमज्झे सुपञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो पदुमुत्तरो नाम महामुनि सम्मासम्बुद्धो। वस्सन्तो अमतं वुट्ठिन्ति धम्मदेसनामहाअमतधाराहि धम्मवस्सं वस्सन्तो। निब्बापेसि महाजनन्ति महाजनस्स चित्तसन्तानगतकिलेसग्गिं निब्बापेसि वूपसमेसि, महाजनं निब्बानामतपानेन सन्तिं सीतिभावं पापेसीति अत्थो।
६४५.सतसहस्सं ते धीराति परिवारसम्पत्तिं दस्सेन्तो आह। छहि अभिञ्ञाहि इद्धिविधादिञाणकोट्ठासेहि समन्नागता अनेकसतसहस्सचक्कवाळेसु खणेन गन्तुं समत्थाहि इद्धीहि समन्नागतत्ता महिद्धिकाते धीरा सतसहस्सखीणासवा छायाव अनपायिनीति कत्थचि अनपगता छाया इव तं सम्बुद्धं पदुमुत्तरं भगवन्तं परिवारेन्ति परिवारेत्वा धम्मं सुणन्तीति अत्थो।
६४६.हत्थिक्खन्धगतो आसिन्ति तदा भगवतो धम्मदेसनासमये अहं हत्थिपिट्ठे निसिन्नो आसिं अहोसिन्ति अत्थो। सेतच्छत्तंवरुत्तमन्ति पत्थेतब्बं उत्तमं सेतच्छत्तं मम मत्थके धारयन्तो हत्थिपिट्ठे निसिन्नोति सम्बन्धो। सुचारुरूपं दिस्वानाति सुन्दरं चारुं मनोहररूपवन्तं धम्मं देसियमानं सम्बुद्धं दिस्वा मे मय्हं वित्ति सन्तुट्ठि सोमनस्सं उदपज्जथ उप्पज्जतीति अत्थो।
६४७.ओरुय्ह हत्थिक्खन्धम्हाति तं भगवन्तं निसिन्नं दिस्वा हत्थिपिट्ठितो ओरुय्ह ओरोहित्वा नरासभं नरवसभं उपगच्छिं समीपं गतोति अत्थो। रतनमयछत्तं मेति रतनभूसितं मे मय्हं छत्तं बुद्धसेट्ठस्स मत्थके धारयिन्ति सम्बन्धो।
६४८.मम सङ्कप्पमञ्ञायाति मय्हं पसादेन उप्पन्नं सङ्कप्पं ञत्वा इसीनं अन्तरे महन्तभूतो सो पदुमुत्तरो भगवा। तं कथं ठपयित्वानाति तं अत्तना देसियमानं धम्मकथं ठपेत्वा मम ब्याकरणत्थाय इमा गाथा अभासथ कथेसीति अत्थो।
६४९.कथन्ति चे? यो सोतिआदिमाह। सोण्णालङ्कारभूसितं छत्तं यो सो राजकुमारो मे मत्थके धारेसीति सम्बन्धो। तमहं कित्तयिस्सामीति तं राजकुमारं अहं कित्तयिस्सामि पाकटं करिस्सामि। सुणोथ मम भासतोति भासन्तस्स मम वचनं सुणोथ ओहितसोता मनसि करोथाति अत्थो।
६५०.इतो गन्त्वा अयं पोसोति अयं राजकुमारो इतो मनुस्सलोकतो चुतो तुसितं गन्त्वा आवसिस्सति तत्थ विहरिस्सति। तत्थ अच्छराहि पुरक्खतो परिवारितो तुसितभवनसम्पत्तिं अनुभोस्सतीति सम्बन्धो।
६५१.चतुत्तिंसक्खत्तुन्ति तुसितभवनतो चवित्वा तावतिंसभवने उप्पन्नो चतुत्तिंसवारे देविन्दो देवरज्जं करिस्सतीति सम्बन्धो। बलाधिपो अट्ठसतन्ति तावतिंसभवनतो चुतो मनुस्सलोके उप्पन्नो बलाधिपो चतुरङ्गिनिया सेनाय अधिपो पधानो अट्ठसतजातीसु पदेसराजा हुत्वा वसुधं अनेकरतनवरं पथविं आवसिस्सति पुथब्यं विहरिस्सतीति अत्थो।
६५२.अट्ठपञ्ञासक्खत्तुन्ति अट्ठपञ्ञासजातीसु चक्कवत्ती राजा भविस्सतीति अत्थो। महिया सकलजम्बुदीपपथविया विपुलं असङ्ख्येय्यं पदेसरज्जं कारयिस्सति।
६५४.सक्यानंकुलकेतुस्साति सक्यराजूनं कुलस्स धजभूतस्स बुद्धस्स ञातको भविस्सतीति अत्थो।
६५५.आतापीति वीरियवा। निपकोति नेपक्कसङ्खाताय पञ्ञाय समन्नागतो। बाहुसच्चेसु बहुस्सुतभावेसु पिटकत्तयधारणेसु कोविदो छेको। निवातवुत्ति अनवञ्ञत्तिको अथद्धो कायपागब्बियादिथद्धभावविरहितो सब्बपाठी सकलपिटकत्तयधारी भविस्सतीति सम्बन्धो।
६५६.पधानपहितत्तो सोति सो आनन्दत्थेरो वीरियकरणाय पेसितचित्तो। उपसन्तो निरूपधीति रागूपधिदोसूपधिमोहूपधीहि विरहितो, सोतापत्तिमग्गेन पहातब्बकिलेसानं पहीनत्ता उपसन्तो सन्तकायचित्तो।
६५७.सन्ति आरञ्ञकाति अरञ्ञे भवा महावने जाता। सट्ठिहायनाति सट्ठिवस्सकाले हायनबला । तिधा पभिन्नाति अक्खिकण्णकोससङ्खातेहि तीहि ठानेहि भिन्नमदा। मातङ्गाति मातङ्गहत्थिकुले जाता। ईसादन्ताति रथीसासदिसदन्ता। उरूळ्हवा राजवाहना। कुञ्जरसङ्खाता नागा हत्थिराजानो सन्ति संविज्जन्ति यथा, तथा सतसहस्ससङ्ख्या खीणासवसङ्खाता पण्डिता महिद्धिका अरहन्तनागा सन्ति, सब्बे ते अरहन्तनागा बुद्धनागराजस्स। न होन्ति पणिधिम्हि तेति ते पणिधिम्हि तादिसा न होन्ति, किं सब्बे ते भयभीता सकभावेन सण्ठातुं असमत्थाति अत्थो। सेसं वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेवाति।
आनन्दत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
एत्तावता पठमा बुद्धवग्गवण्णना समत्ता।
पठमो भागो निट्ठितो।
॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥