५५. भद्दियवग्गो
१. लकुण्डकभद्दियत्थेरअपदानवण्णना
पञ्चपञ्ञासमवग्गे पठमापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो लकुण्डकभद्दियत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थु धम्मं सुणन्तो निसिन्नो सत्थारं एकं भिक्खुं मञ्जुस्सरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं पत्थेन्तो बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सप्पिसक्खरादिमधुररससम्मिस्सं महादानं दत्वा ‘‘अहम्पि, भन्ते, अनागते अयं भिक्खु विय एकस्स बुद्धस्स सासने मञ्जुस्सरानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पणिधानं अकासि। भगवा तस्स अनन्तरायं दिस्वा ब्याकरित्वा पक्कामि।
सो यावतायुकं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो उभयसम्पत्तियो अनुभवित्वा फुस्सभगवतो काले चित्रकोकिलो हुत्वा निब्बत्तो राजुय्यानतो मधुरं अम्बफलं तुण्डेनादाय गच्छन्तो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो ‘‘दस्सामि बुद्धस्सा’’ति चित्तं उप्पादेसि। सत्था तस्स चित्ताचारं ञत्वा पत्तं गहेत्वा निसीदि। कोकिलो दसबलस्स पत्ते अम्बपक्कं ठपेसि। सत्था तस्स सोमनस्सुप्पादनत्थं तस्स पस्सन्तस्सेव तं परिभुञ्जि। अथ सो कोकिलो पसन्नमानसो तेनेव पीतिसुखेन सत्ताहं वीतिनामेसि। तेनेव पुञ्ञकम्मेन उप्पन्नुप्पन्नभवे मञ्जुस्सरो अहोसि। कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले वड्ढकिकुले निब्बत्तेत्वा जेट्ठकवड्ढकी हुत्वा पाकटो अहोसि। परिनिब्बुते भगवति तस्स सरीरधातुयो निदहितुं सत्तयोजनप्पमाणे थूपे आरद्धे सो आह – ‘‘योजनावट्टं योजनुब्बेधं करोमा’’ति। ते सब्बे तस्स वचने अट्ठंसु। इति अप्पमाणस्स बुद्धस्स ओरप्पमाणं चेतियं कारेसि, तेन कम्मेन निब्बत्तट्ठाने अञ्ञेहि हीनप्पमाणो अहोसि। सो अम्हाकं भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा अतिरस्सताय च सुवण्णपटिमा विय सुन्दरसरीरताय च लकुण्डकभद्दियोति पञ्ञायित्थ। सो अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा बहुस्सुतो धम्मकथिको हुत्वा मधुरेन सरेन परेसं धम्मं कथेसि।
अथेकस्मिं उस्सवदिवसे एकेन ब्राह्मणेन सद्धिं रथेन गच्छन्ती एका गणिका थेरं दिस्वा दन्तविदंसकं हसि। थेरो तस्सा दन्तट्ठिके निमित्तं गहेत्वा झानं उप्पादेत्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अनागामी अहोसि, सो अभिण्हं कायगताय सतिया विहरन्तो एकदिवसं आयस्मता धम्मसेनापतिना ओवदियमानो अनुसासियमानो अरहत्ते पतिट्ठहि। एकच्चे भिक्खू च सामणेरा च तस्स अरहत्तप्पत्तभावं अजानन्तो कण्णेसु गहेत्वा कड्ढन्ति, सीसे बाहाय हत्थपादादीसु वा गहेत्वा चालेत्वा कीळन्ता विहेठेसुं। अथ भगवा सुत्वा – ‘‘मा, भिक्खवे, मम पुत्तं विहेठेथा’’ति आह। ततो पट्ठाय तं ‘‘अरहा’’ति जानित्वा न विहेठेसुं।
१२.सो अरहा हुत्वा सञ्जातसोमनस्सो अत्तनो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिमाह। मञ्जुनाभिनिकूजहन्ति मधुरेन पेमनियेन सरेन अभिनिकूजिं सद्दं निच्छारेसिं अहन्ति अत्थो। सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेवाति।
लकुण्डकभद्दियत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
२. कङ्खारेवतत्थेरअपदानवण्णना
३४.दुतियापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो कङ्खारेवतत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तो, तं सब्बं पाठानुसारेन सुविञ्ञेय्यमेवाति।
कङ्खारेवतत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
३. सीवलित्थेरअपदानवण्णना
ततियापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो सीवलित्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तो हेट्ठा वुत्तनयेन विहारं गन्त्वा परिसाय परियन्ते ठितो धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं लाभीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति दसबलं निमन्तेत्वा सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खसङ्घस्स महादानं दत्वा, ‘‘भन्ते, इमिना अधिकारकम्मेन न अञ्ञं सम्पत्तिं पत्थेमि, अनागते पन एकस्स बुद्धस्स सासने अहम्पि तुम्हेहि सो एतदग्गे ठपितभिक्खु विय लाभीनं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि। सत्था तस्स अनन्तरायतं दिस्वा ‘‘अयं ते पत्थना अनागते गोतमस्स बुद्धस्स सन्तिके समिज्झिस्सती’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि। सो कुलपुत्तो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु उभयसम्पत्तियो अनुभवित्वा विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरतो अविदूरे एकस्मिं गामके निब्बत्ति, तस्मिं समये बन्धुमतीनगरवासिनो रञ्ञा सद्धिं साकच्छित्वा दसबलस्स दानं अदंसु।
एकदिवसं सब्बे एकतो हुत्वा दानं देन्ता ‘‘किं नु खो अम्हाकं दानग्गे नत्थी’’ति (अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.२०७; थेरगा॰ अट्ठ॰ १.५९ सीवलित्थेरगाथावण्णना) ओलोकेन्ता मधुञ्च गुळदधिञ्च नाद्दसंसु। ते ‘‘यतो कुतोचि आहरिस्सामा’’ति जनपदतो नगरपविसनमग्गेसु पुरिसे ठपेसुं। तदा एस कुलपुत्तो अत्तनो गामतो गुळदधिवारकं गहेत्वा ‘‘किञ्चिदेव आहरिस्सामी’’ति नगरं गच्छन्तो ‘‘मुखं धोवित्वा धोतहत्थपादो पविसिस्सामी’’ति फासुकट्ठानं ओलोकेन्तो नङ्गलसीसप्पमाणं निम्मक्खिकदण्डकमधुं दिस्वा ‘‘पुञ्ञेन मे इदं उप्पन्न’’न्ति गहेत्वा नगरं पाविसि। नागरेहि ठपितपुरिसो तं दिस्वा, ‘‘मारिस, कस्स इमं हरसी’’ति पुच्छि। ‘‘न कस्सचि, सामि, विक्कायिकं मे इद’’न्ति। ‘‘तेन हि इमं कहापणं गहेत्वा एतं मधुञ्च गुळदधिञ्च देही’’ति।
सो चिन्तेसि – ‘‘इदं मे न बहुं अग्घति, अयञ्च एकप्पहारेनेव बहुं देति, वीमंसिस्सामी’’ति। ततो नं आह – ‘‘नाहं एककहापणेन देमी’’ति। ‘‘यदि एवं द्वे कहापणे गहेत्वा देही’’ति। ‘‘द्वीहिपि न देमी’’ति। एतेनुपायेन वड्ढेत्वा याव सहस्सं पापुणि, सो चिन्तेसि – ‘‘अतिअञ्छितुं न वट्टति, होतु ताव इमिना कत्तब्बकम्मं पुच्छिस्सामी’’ति । अथ नं आह – ‘‘न इदं बहुअग्घनकं, त्वं पन बहुं देसि, केन कम्मेन इदं गण्हसी’’ति। ‘‘इध, भो, नगरवासिनो रञ्ञा सद्धिं पटिविरुज्झित्वा विपस्सिसम्मासम्बुद्धस्स दानं देन्ता इदं द्वयं दानग्गे अपस्सन्ता मं परियेसापेन्ति। सचे इदं द्वयं न लभिस्सन्ति, नागरानं पराजयो भविस्सति। तस्मा सहस्सं दत्वा गण्हामी’’ति। ‘‘किं पनेतं नागरानं एव वट्टति, उदाहु अञ्ञेसम्पि दातुं वट्टती’’ति? ‘‘यस्स कस्सचि दातुं अवारितमेत’’न्ति। ‘‘अत्थि पन कोचि नागरानं दाने एकदिवसं सहस्सं दाता’’ति? ‘‘नत्थि, सम्मा’’ति। ‘‘इमेसं मे द्विन्नं सहस्सग्घनकभावं जानासी’’ति? ‘‘आम, जानामी’’ति। ‘‘तेन हि गच्छ, नागरानं आरोचेहि – ‘एको पुरिसो इमानि द्वे मूलेन न देति, तुम्हेहि सद्धिं सहत्थेनेव दातुकामो, तुम्हे इमेसं द्विन्नं कारणा निब्बितक्का होथा’’ति। ‘‘त्वं इमस्मिं दाने जेट्ठकभागस्स कायसक्खी होही’’ति वत्वा गतो। सो पन कुलपुत्तो गामतो परिब्बयत्थं गहितकहापणेन पञ्चकटुकं गहेत्वा चुण्णं कत्वा दधितो कञ्चियं वाहेत्वा तत्थ मधुपटलं पीळेत्वा पञ्चकटुकचुण्णेन योजेत्वा पदुमिनिपत्ते पक्खिपित्वा तं संविदहित्वा आदाय दसबलस्स अविदूरे निसीदि। महाजनेहि आहरियमानस्स सक्कारस्स अन्तरे अत्तनो पत्तवारं ओलोकेन्तो ओकासं ञत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘भन्ते, अयं मे दुग्गतसक्कारो, इमं मे अनुकम्पं पटिच्च पटिग्गण्हथा’’ति। सत्था तस्सानुकम्पं पटिच्च चतुमहाराजेहि दत्तियेन सेलमयपत्तेन तं पटिग्गहेत्वा यथा अट्ठसट्ठिया भिक्खुसतसहस्सस्स दिय्यमानं न खीयति, एवं अधिट्ठासि।
५४.अथायस्मा सीवलित्थेरो अरहत्तं पत्वा पत्तएतदग्गट्ठानो अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिमाह। अनुत्तानत्थपदवण्णनमेव करिस्साम।
५५.सीलं तस्स असङ्खेय्यन्ति तस्स पदुमुत्तरस्स भगवतो सीलं असङ्खेय्यं।
‘‘नव कोटिसहस्सानि, असीतिसतकोटियो।
पञ्ञाससतसहस्सानि, छत्तिंसा च पुनापरे॥
‘‘एते संवरविनया, सम्बुद्धेन पकासिता।
पेय्यालमुखेन निद्दिट्ठा, सिक्खाविनयसंवरे’’ति॥ (विसुद्धि॰ १.२०; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.१.३७) –
एवं वुत्तसिक्खापदानि भिक्खूनं सावकपञ्ञत्तिवसेन वुत्तानि। भगवतो पन सीलं असङ्खेय्यमेव संखातुं गणेतुं असक्कुणेय्यन्ति अत्थो। समाधिवजिरूपमो यथा वजिरं इन्दनीलमणिवेळुरियमणिफलिकमसारगल्लादीनि रतनानि विज्झति छिद्दावछिद्दं करोति, एवमेव पदुमुत्तरस्स भगवतो लोकुत्तरमग्गसमाधि पटिपक्खपच्चनीकधम्मे विज्झति भिन्दति समुच्छिन्दतीति अत्थो। असङ्खेय्यं ञाणवरं तस्स बुद्धस्स चत्तारि सच्चानि सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मे सङ्खतासङ्खतधम्मे च जानितुं पटिविज्झितुं समत्थं सयम्भूञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणादिञाणसमूहं असङ्खेय्यं, अतीतानागतपच्चुप्पन्नादिभेदेन संखाविरहितन्ति अत्थो। विमुत्ति च अनोपमाति संकिलेसेहि विमुत्तत्ता सोतापत्तिफलादिका चतस्सो विमुत्तियो अनुपमा उपमारहिता ‘‘इमा विय भूता’’ति उपमेतुं न सक्काति अत्थो। सेसं उत्तानत्थमेवाति।
सीवलित्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
४. वङ्गीसत्थेरअपदानवण्णना
चतुत्थापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो वङ्गीसत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तो वुद्धिप्पत्तो धम्मं सोतुं गच्छन्तेहि नगरवासीहि सद्धिं विहारं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकभिक्खुं पटिभानवन्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सत्थु अधिकारकम्मं कत्वा – ‘‘अहम्पि अनागते पटिभानवन्तानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा सत्थारा ब्याकतो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु उभयसम्पत्तियो अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा मातु परिब्बाजिकाभावेन अपरभागे परिब्बाजकोति पाकटो वङ्गीसोति च लद्धनामो तयो वेदे उग्गण्हित्वा ततो आचरियं आराधेत्वा छवसीसजाननमन्तं नाम सिक्खित्वा छवसीसं नखेन आकोटेत्वा – ‘‘अयं सत्तो असुकयोनियं निब्बत्तो’’ति जानाति।
ब्राह्मणा ‘‘अयं अम्हाकं जिविकाय मग्गो’’ति वङ्गीसं गहेत्वा गामनिगमराजधानियो विचरिंसु। वङ्गीसो तिवस्समत्थके मतानम्पि सीसं आहरापेत्वा नखेन आकोटेत्वा – ‘‘अयं सत्तो असुकयोनियं निब्बत्तो’’ति वत्वा महाजनस्स कङ्खाच्छेदनत्थं ते ते जने आवाहेत्वा अत्तनो अत्तनो गतिं कथापेति। तेन तस्मिं महाजनो अभिप्पसीदति। सो तं निस्साय महाजनस्स हत्थतो सतम्पि सहस्सम्पि लभति। ब्राह्मणा वङ्गीसं आदाय यथारुचि विचरिंसु। वङ्गीसो सत्थु गुणे सुत्वा सत्थारं उपसङ्कमितुकामो अहोसि। ब्राह्मणा ‘‘समणो गोतमो मायाय तं आवट्टेस्सती’’ति पटिक्खिपिंसु।
वङ्गीसो तेसं वचनं अनादियित्वा, सत्थु सन्तिकं गन्त्वा, पटिसन्थारं कत्वा, एकमन्तं निसीदि। सत्था तं पुच्छि – ‘‘वङ्गीस, किञ्चि सिप्पं जानाती’’ति? ‘‘आम, भो गोतम, छवसीसमन्तं नामेकं जानामि, तेन तिवस्समत्थके मतानम्पि सीसं नखेन आकोटेत्वा निब्बत्तट्ठानं जानामी’’ति। अथ सत्था तस्स एकं निरये निब्बत्तस्स सीसं, एकं मनुस्सेसु, एकं देवेसु, एकं परिनिब्बुतस्स सीसं आहरापेत्वा दस्सेसि। सो पठमसीसं आकोटेत्वा, ‘‘भो गोतम, अयं सत्तो निरये निब्बत्तो’’ति आह। साधु वङ्गीस, सुट्ठु तया दिट्ठं, ‘‘अयं सत्तो कुहिं निब्बत्तो’’ति पुच्छि। ‘‘मनुस्सलोके’’ति। ‘‘अयं कुहि’’न्ति? ‘‘देवलोके’’ति। तिण्णन्नम्पि निब्बत्तट्ठानं कथेसि। परिनिब्बुतस्स पन सीसं नखेन आकोटेन्तो नेव अन्तं न कोटिं पस्सि। अथ नं सत्था ‘‘न सक्कोसि, वङ्गीसा’’ति पुच्छि। ‘‘पस्सथ, भो गोतम, उपपरिक्खामि तावाति पुनप्पुनं परिवत्तेत्वापि बाहिरकमन्तेन खीणासवस्स सीसं जानितुं न सक्कोति। अथस्स मत्थकतो सेदो मुच्चि। सो लज्जित्वा तुण्ही अहोसि’’। अथ नं सत्था ‘‘किलमसि, वङ्गीसा’’ति आह। ‘‘आम, भो गोतम, इमस्स निब्बत्तट्ठानं जानितुं न सक्कोमि। सचे तुम्हे जानाथ, कथेथा’’ति। ‘‘वङ्गीस, अहं एतम्पि जानामि, इतो उत्तरिपि जानामी’’ति वत्वा –
‘‘चुतिं यो वेदि सत्तानं, उपपत्तिञ्च सब्बसो।
९६.एवं थेरो अरहत्तं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिमाह। अनुत्तानत्थमेव वण्णयिस्साम।
९९.पभाहि अनुरञ्जन्तोति सो पदुमुत्तरो भगवा नीलपीतादिछब्बण्णपभाहि रंसीहि अनुरञ्जन्तो जलन्तो सोभयमानो विज्जोतमानोति अत्थो। वेनेय्यपदुमानि सोति पदुमुत्तरसूरियो अत्तनो वचनसङ्खातेन सूरियरंसिया वेनेय्यजनसङ्खातपदुमानि विसेसेन बोधेन्तो पबोधेन्तो अरहत्तमग्गाधिगमेन फुल्लितानि करोतीति अत्थो।
१००.वेसारज्जेहि सम्पन्नोति –
‘‘अन्तराये च निय्याने, बुद्धत्ते आसवक्खये।
एतेसु चतुट्ठानेसु, बुद्धो सुट्ठु विसारदो’’ति॥ –
एवं वुत्तचतुवेसारज्जञाणेहि सम्पन्नो समङ्गीभूतो समन्नागतोति अत्थो।
१०५.वागीसो वादिसूदनोति वादीनं पण्डितजनानं ईसो पधानो ‘‘वादीसो’’ति वत्तब्बे द-कारस्स ग-कारं कत्वा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं। सकत्थपरत्थवादं सूदति पग्घरापेति पाकटं करोतीति वादिसूदनो।
११०.मारमसनाति खन्धमारादयो पञ्चमारे मसति परामसति विद्धंसेतीति मारमसनो। दिट्ठिसूदनाति वोहारपरमत्थसङ्खातं दिट्ठिदस्सनं सूदति पग्घरं दीपेतीति दिट्ठिसूदनो।
१११.विस्सामभूमि सन्तानन्ति सकलसंसारसागरे सन्तानं किलमन्तानं सोतापत्तिमग्गादिअधिगमापनेन विस्समभूमि विस्समट्ठानं वूपसमनट्ठानन्ति अत्थो।
१३२.ततोहं विहतारम्भोति ततो पच्चेकबुद्धस्स सरीरदस्सनेन अहं विहतारम्भो विनट्ठसारम्भो, विनट्ठमानो निम्मदो हुत्वा पब्बज्जं सं सुट्ठु याचिं संयाचिं आरोचेसिन्ति अत्थो। सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति।
वङ्गीसत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
५. नन्दकत्थेरअपदानवण्णना
पञ्चमापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो नन्दकत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारोतिआदि सब्बं पाठानुसारेन सुविञ्ञेय्यमेवाति।
नन्दकत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
६. काळुदायित्थेरअपदानवण्णना
छट्ठापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो काळुदायित्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं कुलप्पसादकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा तज्जं अभिनीहारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि। सत्थापि ब्याकासि। सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं बोधिसत्तस्स मातुकुच्छियं पटिसन्धिग्गहणदिवसे देवलोकतो चवित्वा कपिलवत्थुस्मिंयेव अमच्चकुले पटिसन्धिं गण्हि। बोधिसत्तेन सह एकदिवसेयेव जातो, तंदिवसंयेव नं दुकूलचुम्बटकेन निपज्जापेत्वा बोधिसत्तस्स उपट्ठानं नयिंसु। बोधिसत्तेन हि सद्धिं बोधिरुक्खो, राहुलमाता, चत्तारो निधी , आरोहनियहत्थी, कण्डको, छन्नो, काळुदायीति इमे सत्त एकदिवसे जातत्ता सहजाता नाम अहेसुं। अथस्स नामग्गहणदिवसे सकलनगरस्स उदग्गचित्तदिवसे जातत्ता उदायीत्वेव नामं करिंसु। थोकं काळधातुकत्ता पन काळुदायीति पञ्ञायित्थ। सो बोधिसत्तेन सद्धिं कुमारकीळं कीळन्तो वुद्धिं अगमासि।
अपरभागे लोकनाथे महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्के राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्ते सुद्धोदनमहाराजा तं पवत्तिं सुत्वा पुरिससहस्सपरिवारं एकं अमच्चं ‘‘पुत्तं मे इधानेही’’ति पेसेसि। सो सत्थु धम्मदेसनावेलायं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुत्वा सपरिवारो अरहत्तं पापुणि। अथ ने सत्था ‘‘एथ, भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि। सब्बे तंखणंयेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा वस्ससट्ठिकत्थेरा विय अहेसुं। अरहत्तप्पत्ततो पट्ठाय अरिया नाम मज्झत्ताव होन्ति, तस्मा रञ्ञा पेसितसासनं दसबलस्स नारोचेसि। राजा नेव गतो आगच्छति, न सासनं सुय्यतीति अपरम्पि अमच्चं पुरिससहस्सपरिवारं पेसेसि। तस्मिम्पि तथा पटिपन्ने अपरम्पीति एतेन नयेन नवपुरिससहस्सपरिवारे नव अमच्चे पेसेसि। सब्बे गन्त्वा अरहत्तं पत्वा तुण्हीभूता अहेसुं।
अथ राजा चिन्तेसि – ‘‘एत्तका जना मयि सिनेहाभावेन दसबलस्स इधागमनत्थाय न किञ्चि कथयिंसु, अयं खो पन उदायी दसबलेन समवयो सहपंसुकीळिको, मयि च सिनेहवा, इमं पेसेस्सामी’’ति। अथ तं पक्कोसापेत्वा, ‘‘तात, त्वं पुरिससहस्सपरिवारो गन्त्वा दसबलं इधानेही’’ति वत्वा पेसेसि। सो पन गच्छन्तो ‘‘सचाहं, देव, पब्बजितुं लभिस्सामि, एवाहं भगवन्तं इधानेस्सामी’’ति वत्वा रञ्ञा ‘‘पब्बजितोपि मम पुत्तं दस्सेही’’ति वुत्तो राजगहं गन्त्वा सत्थु धम्मदेसनावेलाय परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुत्वा सपरिवारो अरहत्तं पत्वा एहिभिक्खुभावे पतिट्ठासि। सो अरहत्तं पत्वा – ‘‘न तावायं दसबलस्स कुलनगरं गन्तुं कालो, वस्सन्ते पन उपगते पब्बतेसु वनसण्डेसु हरिततिणसञ्छन्नाय भूमिया गमनकालो भविस्सती’’ति गमनकालं आगमेन्तो वस्सन्ते सम्पत्ते सत्थु कुलनगरं गन्तुं गमनवण्णं संवण्णेसि। वुत्तञ्चेतं थेरगाथाय (थेरगा॰ ५२७-५३०) –
१६५.थेरो पत्तएतदग्गट्ठानो अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिगाथायो अभासि। तत्थ अनुत्तानपदमेव वण्णयिस्साम।
१६६.गुणागुणविदूति गुणञ्च अगुणञ्च गुणागुणं, वण्णावण्णं, कुसलाकुसलं वा तं जानातीति गुणागुणविदू। कतञ्ञूति अञ्ञेहि कतगुणं जानातीति कतञ्ञू, एकदिवसम्पि भत्तदानादिना कतूपकारस्स रज्जम्पि दातुं समत्थत्ता कतञ्ञू। कतवेदीति कतं विन्दति अनुभवति सम्पटिच्छतीति कतवेदी। तित्थे योजेति पाणिनेति सब्बसत्ते निब्बानपवेसनुपाये कुसलपथे मग्गे धम्मदेसनाय योजेति सम्पयोजेति पतिट्ठापेतीति अत्थो। सेसं उत्तानत्थमेव। गमनवण्णनगाथानमत्थो थेरगाथायं वुत्तोयेवाति।
काळुदायित्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
७. अभयत्थेरअपदानवण्णना
सत्तमापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो अभयत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमजिनवरेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विपट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तो। सो वुद्धिमन्वाय वेदङ्गपारगो सकपरसमयकुसलो एकदिवसं सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नमानसो भगवन्तं गाथाहि थोमेसि। सो तत्थ यावतायुकं ठत्वा पुञ्ञानि कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तो अपरापरं सुगतीसुयेवं संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे बिम्बिसाररञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, अभयोत्वेवस्स नामं करिंसु। सो वयप्पत्तो निगण्ठेहि सद्धिं विस्सासिको हुत्वा चरन्तो एकदिवसं निगण्ठेन नाटपुत्तेन सत्थु वादारोपनत्थाय पेसितो निपुणपञ्हं पुच्छित्वा निपुणब्याकरणं सुत्वा पसन्नो सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा कम्मट्ठानानुरूपं ञाणं पेसेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि।
१९५.सो अरहत्तं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिमाह। तं सब्बं सुविञ्ञेय्यमेवाति।
अभयत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
८. लोमसकङ्गियत्थेरअपदानवण्णना
अट्ठमापदाने इमम्हि भद्दके कप्पेतिआदिकं आयस्मतो लोमसकङ्गियत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो कस्सपस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तो सद्धो पसन्नो अहोसि। अपरो चन्दनो नाम तस्स सहायो चासि। ते द्वेपि सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पसन्नमानसा पब्बजित्वा यावजीवं सीलं रक्खित्वा सुपरिसुद्धसीला ततो चुता देवलोके निब्बत्तित्वा एकं बुद्धन्तरं दिब्बसुखं अनुभविंसु। तेसु अयं इमस्मिं बुद्धुप्पादे साकियकुले निब्बत्तित्वा अपरो चन्दनो देवपुत्तो हुत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति। अथ सो सक्यकुलप्पसादकेन काळुदायिना आराधितेन भगवता सक्यराजूनं मानमद्दनाय कतं वेस्सन्तरधम्मदेसनायं (जा॰ २.२२.१६५५ आदयो) पोक्खरवस्सइद्धिपाटिहारियं दिस्वा पसन्नमानसो पब्बजित्वा मज्झिमनिकाये वुत्तं भद्देकरत्तसुत्तन्तदेसनं सुत्वा अरञ्ञवासं वसन्तो भद्देकरत्तसुत्तन्तदेसनानुसासनं (म॰ नि॰ ३.२८६ आदयो) सरित्वा तदनुसारेन ञाणं पेसेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करित्वा अरहत्तं पापुणि।
२२५.अरहत्तं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सञ्जातसोमनस्सो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो इमम्हि भद्दके कप्पेतिआदिमाह। तत्थ कप्पो ताव चतुब्बिधो – सारकप्पो, वरकप्पो, मण्डकप्पो, भद्दकप्पोति। तेसु यस्मिं कप्पे एको बुद्धो उप्पज्जति, अयं सारकप्पो नाम। यस्मिं द्वे वा तयो वा बुद्धा उप्पज्जन्ति, अयं वरकप्पो नाम। यस्मिं चत्तारो बुद्धा उप्पज्जन्ति, अयं मण्डकप्पो नाम। यस्मिं पञ्च बुद्धा उप्पज्जन्ति, अयं भद्दकप्पो नाम। अञ्ञत्थ पन –
‘‘सारकप्पो मण्डकप्पो, सारमण्डकप्पो तथा।
वरकप्पो भद्दकप्पो, कप्पा पञ्चविधा सियुं॥
‘‘एको द्वे तयो चत्तारो, पञ्च बुद्धा यथाक्कमं।
एतेसु पञ्चकप्पेसु, उप्पज्जन्ति विनायका’’ति॥ –
एवं पञ्च कप्पा वुत्ता। तेसु अयं कप्पो ‘‘ककुसन्धो कोणागमनो कस्सपो गोतमो मेत्तेय्यो’’ति पञ्चबुद्धपटिमण्डितत्ता भद्दकप्पो नाम जातो।
तस्मा इमस्मिं भद्दकप्पम्हि कस्सपो नायको उप्पज्जीति सम्बन्धो। सेसं उत्तानत्थमेवाति।
लोमसकङ्गियत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
९. वनवच्छत्थेरअपदानवण्णना
नवमापदाने इमम्हि भद्दके कप्पेतिआदिकं आयस्मतो वनवच्छत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तो विञ्ञुतं पत्वा सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सद्धाजातो पब्बजित्वा परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरित्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तो, ततो चुतो अरञ्ञायतने भिक्खूनं समीपे कपोतयोनियं निब्बत्तो। तेसु मेत्तचित्तो धम्मं सुत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति। तस्स मातुकुच्छिगतकालेयेव मातु दोहळो उदपादि वने वसितुं वने विजायितुं । ततो इच्छानुरूपवसेन वने वसन्तिया गब्भवुट्ठानं अहोसि। गब्भतो निक्खन्तञ्च नं कासावखण्डेन पटिग्गहेसुं। तदा बोधिसत्तस्स उप्पन्नकालो, राजा तं कुमारं आहरापेत्वा सहेव पोसेसि। अथ बोधिसत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा पब्बजित्वा छब्बसानि दुक्करकारिकं कत्वा बुद्धे जाते सो महाकस्सपस्स सन्तिकं गन्त्वा तस्सोवादे पसन्नो तस्स सन्तिका बुद्धुप्पादभावं सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अरहा अहोसि।
२५१.सो अरहत्तं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो इमम्हि भद्दके कप्पेतिआदिमाह। तत्थ ब्रह्मबन्धु महायसोति एत्थ ब्राह्मणानं बन्धु ञातकोति ब्राह्मणबन्धूति वत्तब्बे गाथाबन्धसुखत्थं ‘‘ब्रह्मबन्धू’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं। लोकत्तयब्यापकयसत्ता महायसो। सेसं सब्बं सुविञ्ञेय्यमेवाति।
वनवच्छत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
१०. चूळसुगन्धत्थेरअपदानवण्णना
दसमापदाने इमम्हि भद्दके कप्पेतिआदिकं आयस्मतो सुगन्धत्थेरस्स अपदानं। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले बाराणसियं विभवसम्पन्ने कुले निब्बत्तो विञ्ञुतं पत्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा सब्बदा नमस्समानो महादानं ददमानो मासस्स सत्तक्खत्तुं भगवतो गन्धकुटिया चतुज्जातिगन्धेन विलिम्पेसि। ‘‘मम निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने सरीरतो सुगन्धगन्धो निब्बत्ततू’’ति पत्थनं अकासि। भगवा तं ब्याकासि। सो यावतायुकं ठत्वा पुञ्ञानि करोन्तो ततो चुतो देवलोके निब्बत्तो कामावचरलोकं सरीरगन्धेन सुगन्धं कुरुमानो सुगन्धदेवपुत्तोति पाकटो अहोसि। सो देवलोकसम्पत्तियो अनुभवित्वा ततो चुतो इमस्मिं बुद्धुप्पादे महाभोगकुले निब्बत्ति, तस्स मातुकुच्छिगतस्सेव मातुया सरीरगन्धेन सकलगेहं सकलनगरञ्च सुगन्धेन एकगन्धं अहोसि, जातक्खणे सकलं सावत्थिनगरं सुगन्धकरण्डको विय अहोसि, तेनस्स सुगन्धोति नामं करिंसु। सो वुद्धिं अगमासि। तदा सत्था सावत्थियं पत्वा जेतवनमहाविहारं पटिग्गहेसि, तं दिस्वा पसन्नमानसो भगवतो सन्तिके पब्बजित्वा नचिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि। तस्स उप्पन्नदिवसतो पट्ठाय याव परिनिब्बाना एत्थन्तरे निपन्नट्ठानादीसु सुगन्धमेव वायि। देवापि दिब्बचुण्णदिब्बगन्धपुप्फानि ओकिरन्ति।
२७२.सोपि थेरो अरहत्तं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो इमम्हि भद्दके कप्पेतिआदिमाह। तं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानत्थत्ता च सुविञ्ञेय्यमेव, केवलं पुञ्ञनानत्तं नामनानत्तञ्च विसेसो।
चूळसुगन्धत्थेरअपदानवण्णना समत्ता।
पञ्चपञ्ञासमवग्गवण्णना समत्ता।