६. छक्कनिपातो
१. अवारियवग्गो
३७६. अवारियजातकं (६-१-१)
मासु कुज्झ भूमिपति, मासु कुज्झ रथेसभ।
कुद्धं अप्पटिकुज्झन्तो, राजा रट्ठस्स पूजितो॥
गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले।
सब्बत्थ अनुसासामि, मासु कुज्झ [मास्सु कुज्झि (सी॰ पी॰)] रथेसभ॥
अवारियपिता नाम, अहु गङ्गाय नाविको।
पुब्बे जनं तारेत्वान, पच्छा याचति वेतनं।
तेनस्स भण्डनं होति, न च भोगेहि वड्ढति॥
अतिण्णंयेव याचस्सु, अपारं तात नाविक।
अञ्ञो हि तिण्णस्स मनो, अञ्ञो होति पारेसिनो [तरेसिनो (सी॰ पी॰), तिरेसिनो (स्या॰)]॥
गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले।
सब्बत्थ अनुसासामि, मासु कुज्झित्थ नाविक॥
यायेवानुसासनिया, राजा गामवरं अदा।
तायेवानुसासनिया, नाविको पहरी मुखं॥
भत्तं भिन्नं हता भरिया, गब्भो च पतितो छमा।
मिगोव जातरूपेन, न तेनत्थं अबन्धि सूति [अवड्ढितुन्ति (सी॰ स्या॰), अवड्ढि सूति (?)]॥
अवारियजातकं पठमं।
३७७. सेतकेतुजातकं (६-१-२)
मा तात कुज्झि न हि साधु कोधो, बहुम्पि ते अदिट्ठमस्सुतञ्च।
माता पिता दिसता [दिसा तात (स्या॰), दिसा ता (पी॰)] सेतकेतु, आचरियमाहु दिसतं पसत्था॥
अगारिनो अन्नदपानवत्थदा [अन्नपानवत्थदा (स्या॰ क॰)], अव्हायिका तम्पि दिसं वदन्ति।
एसा दिसा परमा सेतकेतु, यं पत्वा दुक्खी सुखिनो भवन्ति॥
खराजिना जटिला पङ्कदन्ता, दुम्मक्खरूपा [दुमुक्खरूपा (सी॰ स्या॰), दुम्मुक्खरूपा (पी॰ क॰)] येमे जप्पन्ति मन्ते।
कच्चि नु ते मानुसके पयोगे, इदं विदू परिमुत्ता अपाया॥
पापानि कम्मानि कत्वान राज, बहुस्सुतो चे न [बहुस्सुतो नेव (सी॰ स्या॰)] चरेय्य धम्मं।
सहस्सवेदोपि न तं पटिच्च, दुक्खा पमुञ्चे चरणं अपत्वा॥
सहस्सवेदोपि न तं पटिच्च, दुक्खा पमुञ्चे चरणं अपत्वा।
मञ्ञामि वेदा अफला भवन्ति, ससंयमं चरणमेव [चरणञ्ञेव (सी॰ स्या॰ पी॰)] सच्चं॥
न हेव वेदा अफला भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्चं।
कित्तिञ्हि पप्पोति अधिच्च वेदे, सन्तिं पुणेति [सन्तं पुने’ति (सी॰ पी॰)] चरणेन दन्तोति॥
सेतकेतुजातकं दुतियं।
३७८. दरीमुखजातकं (६-१-३)
पङ्को च कामा पलिपो च कामा, भयञ्च मेतं तिमूलं पवुत्तं।
रजो च धूमो च मया पकासिता, हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्त॥
गधितो [गथितो (सी॰)] च रत्तो च अधिमुच्छितो च, कामेस्वहं ब्राह्मण भिंसरूपं।
तं नुस्सहे जीविकत्थो पहातुं, काहामि पुञ्ञानि अनप्पकानि॥
यो अत्थकामस्स हितानुकम्पिनो, ओवज्जमानो न करोति सासनं।
इदमेव सेय्यो इति मञ्ञमानो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो॥
सो घोररूपं निरयं उपेति, सुभासुभं मुत्तकरीसपूरं।
सत्ता सकाये न जहन्ति गिद्धा, ये होन्ति कामेसु अवीतरागा॥
मीळ्हेन लित्ता रुहिरेन मक्खिता, सेम्हेन लित्ता उपनिक्खमन्ति।
यं यञ्हि कायेन फुसन्ति तावदे, सब्बं असातं दुखमेव केवलं॥
दिस्वा वदामि न हि अञ्ञतो सवं, पुब्बेनिवासं बहुकं सरामि।
चित्राहि गाथाहि सुभासिताहि, दरीमुखो निज्झापयि सुमेधन्ति॥
दरीमुखजातकं ततियं।
३७९. नेरुजातकं (६-१-४)
काकोला काकसङ्घा च, मयञ्च पततं वरा [वर (क॰) मयन्तिपदस्स हि विसेसनं]।
सब्बेव सदिसा होम, इमं आगम्म पब्बतं॥
इध सीहा च ब्यग्घा च, सिङ्गाला च मिगाधमा।
सब्बेव सदिसा होन्ति, अयं को नाम पब्बतो॥
इमं नेरूति [नेरुन्ति (सी॰ स्या॰)] जानन्ति, मनुस्सा पब्बतुत्तमं।
इध वण्णेन सम्पन्ना, वसन्ति सब्बपाणिनो॥
अमानना यत्थ सिया, सन्तानं वा विमानना।
हीनसम्मानना वापि, न तत्थ वसतिं वसे [वसती वसे (स्या॰), वस दिवसे (पी॰)]॥
यत्थालसो च दक्खो च, सूरो भीरु च पूजिया।
न तत्थ सन्तो वसन्ति, अविसेसकरे नरे [नगे (सी॰ स्या॰ पी॰)]॥
नायं नेरु विभजति, हीनउक्कट्ठमज्झिमे।
अविसेसकरो नेरु, हन्द नेरुं जहामसेति॥
नेरुजातकं चतुत्थं।
३८०. आसङ्कजातकं (६-१-५)
आसावती नाम लता, जाता चित्तलतावने।
तस्सा वस्ससहस्सेन, एकं निब्बत्तते फलं॥
तं देवा पयिरुपासन्ति, ताव दूरफलं सतिं।
आसीसेव [आसिंसेव (सी॰ स्या॰ पी॰)] तुवं राज, आसा फलवती सुखा॥
आसीसतेव [आसिंसेथेव (सी॰ स्या॰ पी॰)] सो पक्खी, आसीसतेव [आसिंसेथेव (सी॰ स्या॰ पी॰)] सो दिजो।
तस्स चासा [तस्सेवासा (स्या॰)] समिज्झति, ताव दूरगता सती।
आसीसेव तुवं राज, आसा फलवती सुखा॥
सम्पेसि खो मं वाचाय, न च सम्पेसि [संसेसि (क॰)] कम्मुना।
माला सेरेय्यकस्सेव, वण्णवन्ता अगन्धिका॥
अफलं मधुरं वाचं, यो मित्तेसु पकुब्बति।
अददं अविस्सजं भोगं, सन्धि तेनस्स जीरति॥
यञ्हि कयिरा तञ्हि वदे, यं न कयिरा न तं वदे।
अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता॥
बलञ्च वत मे खीणं, पाथेय्यञ्च न विज्जति।
सङ्के पाणूपरोधाय, हन्द दानि वजामहं॥
एतदेव हि मे नामं, यं नामस्मि रथेसभ।
आगमेहि महाराज, पितरं आमन्तयामहन्ति॥
आसङ्कजातकं पञ्चमं।
३८१. मिगालोपजातकं (६-१-६)
न मे रुच्चि मिगालोप, यस्स ते तादिसी गती।
अतुच्चं तात पतसि, अभूमिं तात सेवसि॥
चतुक्कण्णंव केदारं, यदा ते पथवी सिया।
ततो तात निवत्तस्सु, मास्सु एत्तो परं गमि॥
सन्ति अञ्ञेपि सकुणा, पत्तयाना विहङ्गमा।
अक्खित्ता वातवेगेन, नट्ठा ते सस्सतीसमा॥
अकत्वा अपनन्दस्स [अपरण्णस्स (सी॰ स्या॰ पी॰)], पितु वुद्धस्स सासनं।
कालवाते अतिक्कम्म, वेरम्भानं वसं अगा [गतो (सी॰)]॥
तस्स पुत्ता च दारा च, ये चञ्ञे अनुजीविनो।
सब्बे ब्यसनमापादुं, अनोवादकरे दिजे॥
एवम्पि इध वुद्धानं, यो वाक्यं नावबुज्झति।
अतिसीमचरो [अतिसीमं चरो (सी॰ स्या॰ क॰)] दित्तो, गिज्झोवातीतसासनो।
सब्बे ब्यसनं पप्पोन्ति, अकत्वा बुद्धसासनन्ति॥
मिगालोपजातकं छट्ठं।
३८२. सिरिकाळकण्णिजातकं (६-१-७)
का नु काळेन वण्णेन, न चापि [न चासि (सी॰)] पियदस्सना।
का वा त्वं कस्स वा धीता, कथं जानेमु तं मयं॥
महाराजस्सहं धीता, विरूपक्खस्स चण्डिया।
अहं काळी अलक्खिका, काळकण्णीति मं विदू।
ओकासं याचितो देहि, वसेमु तव सन्तिके॥
किंसीले किंसमाचारे, पुरिसे निविससे तुवं।
पुट्ठा मे काळि अक्खाहि, कथं [यथा (सी॰ पी॰)] जानेमु तं मयं॥
मक्खी पळासी सारम्भी, इस्सुकी मच्छरी सठो।
सो मय्हं पुरिसो कन्तो, लद्धं यस्स विनस्सति॥
कोधनो उपनाही च, पिसुणो च विभेदको।
कण्डकवाचो [अण्डकवाचो (क॰ सी॰ पी॰)] फरुसो, सो मे कन्ततरो ततो॥
अज्ज सुवेति पुरिसो, सदत्थं नावबुज्झति।
ओवज्जमानो कुप्पति, सेय्यं सो अतिमञ्ञति॥
दवप्पलुद्धो [देवप्पलुद्धो (क॰), दवप्पलद्धो (पी॰)] पुरिसो, सब्बमित्तेहि धंसति।
सो मय्हं पुरिसो कन्तो, तस्मिं होमि अनामया॥
अपेहि एत्तो त्वं काळि, नेतं अम्हेसु विज्जति।
अञ्ञं जनपदं गच्छ, निगमे राजधानियो॥
अहम्पि खो तं [चेतं (सी॰)] जानामि, नेतं तुम्हेसु विज्जति।
सन्ति लोके अलक्खिका, सङ्घरन्ति बहुं धनं।
अहं देवो च मे भाता, उभो नं विधमामसे॥
का नु दिब्बेन वण्णेन, पथब्या सुपतिट्ठिता।
का वा त्वं कस्स वा धीता, कथं जानेमु तं मयं॥
महाराजस्सहं धीता, धतरट्ठस्स सिरीमतो [धतरट्ठसिरीमतो (स्या॰ क॰)]।
अहं सिरी च लक्खी च, भूरिपञ्ञाति मं विदू।
ओकासं याचितो देहि, वसेमु तव सन्तिके॥
किंसीले किंसमाचारे, पुरिसे निविससे तुवं।
पुट्ठा मे लक्खि अक्खाहि, कथं [यथा (सी॰ पी॰)] जानेमु तं मयं॥
यो चापि सीते अथवापि उण्हे, वातातपे डंससरीसपे च।
खुधं [खुद्दं (स्या॰ क॰), खुदं (पी॰)] पिपासं अभिभुय्य सब्बं, रत्तिन्तिवं यो सततं नियुत्तो।
कालागतञ्च न हापेति अत्थं, सो मे मनापो निविसे च तम्हि॥
अक्कोधनो मित्तवा चागवा च, सीलूपपन्नो असठोजुभूतो [असठो उज्जुभूतो (पी॰)]।
सङ्गाहको सखिलो सण्हवाचो, महत्तपत्तोपि निवातवुत्ति।
तस्मिंहं [तस्माहं (सी॰ पी॰)] पोसे विपुला भवामि, ऊमि समुद्दस्स यथापि वण्णं॥
यो चापि मित्ते अथवा अमित्ते, सेट्ठे सरिक्खे अथ वापि हीने।
अत्थं चरन्तं अथवा अनत्थं, आवी रहो सङ्गहमेव वत्ते [वत्तो (स्या॰ क॰)]॥
वाचं न वज्जा फरुसं कदाचि, मतस्स जीवस्स च तस्स होमि॥
एतेसं यो अञ्ञतरं लभित्वा, कन्ता सिरी [कन्तसिरिं (कत्थचि), कन्तं सिरिं (स्या॰) अट्ठकथायं दुतियततियपाठन्तरानि] मज्जति अप्पपञ्ञो।
तं दित्तरूपं विसमं चरन्तं, करीसठानंव [करीसजातं व (सी॰ स्या॰)] विवज्जयामि॥
अत्तना कुरुते लक्खिं, अलक्खिं कुरुतत्तना।
न हि लक्खिं अलक्खिं वा, अञ्ञो अञ्ञस्स कारकोति॥
सिरिकाळकण्णिजातकं सत्तमं।
३८३. कुक्कुटजातकं (६-१-८)
सुचित्तपत्तछदन , तम्बचूळ विहङ्गम।
ओरोह दुमसाखाय, मुधा भरिया भवामि ते॥
चतुप्पदी त्वं कल्याणि, द्विपदाहं मनोरमे।
मिगी पक्खी असञ्ञुत्ता, अञ्ञं परियेस सामिकं॥
कोमारिका ते हेस्सामि, मञ्जुका पियभाणिनी।
विन्द मं अरियेन वेदेन, सावय मं यदिच्छसि॥
कुणपादिनि लोहितपे, चोरि कुक्कुटपोथिनि।
न त्वं अरियेन वेदेन, ममं भत्तारमिच्छसि॥
एवम्पि चतुरा [चातुरा (स्या॰ क॰)] नारी, दिस्वान सधनं [पवरं (सी॰ स्या॰ पी॰)] नरं।
नेन्ति सण्हाहि वाचाहि, बिळारी विय कुक्कुटं॥
यो च उप्पतितं अत्थं, न खिप्पमनुबुज्झति।
अमित्तवसमन्वेति, पच्छा च अनुतप्पति॥
यो च उप्पतितं अत्थं, खिप्पमेव निबोधति।
मुच्चते सत्तुसम्बाधा, कुक्कुटोव बिळारियाति॥
कुक्कुटजातकं अट्ठमं।
३८४. धम्मधजजातकं (६-१-९)
धम्मं चरथ ञातयो, धम्मं चरथ भद्दं वो [भद्द वो (क॰)]।
धम्मचारी सुखं सेति, अस्मिं लोके परम्हि च॥
भद्दको वतयं पक्खी, दिजो परमधम्मिको।
एकपादेन तिट्ठन्तो, धम्ममेवानुसासति॥
नास्स सीलं विजानाथ, अनञ्ञाय पसंसथ।
भुत्वा अण्डञ्च पोतञ्च [छापे च (सी॰ पी॰)], धम्मो धम्मोति भासति॥
अञ्ञं भणति वाचाय, अञ्ञं कायेन कुब्बति।
वाचाय नो च कायेन, न तं धम्मं अधिट्ठितो॥
वाचाय सखिलो मनोविदुग्गो, छन्नो कूपसयोव कण्हसप्पो।
धम्मधजो गामनिगमासुसाधु [गामनिगमासु साधुसम्मतो (सी॰), गामनिगमसाधु (पी॰)], दुज्जानो पुरिसेन बालिसेन॥
इमं तुण्डेहि पक्खेहि, पादा चिमं विहेठथ [विपोथथ (पी॰)]।
छवञ्हिमं विनासेथ, नायं संवासनारहोति॥
धम्मधजजातकं नवमं।
३८५. नन्दियमिगराजजातकं (६-१-१०)
सचे ब्राह्मण गच्छेसि, साकेते [साकेतं (सी॰ स्या॰)] अज्जुनं [अञ्झनं (सी॰ स्या॰ पी॰)] वनं।
वज्जासि नन्दियं नाम, पुत्तं अस्माकमोरसं।
माता पिता च ते वुद्धा, ते तं इच्छन्ति पस्सितुं॥
भुत्ता मया निवापानि, राजिनो पानभोजनं।
तं राजपिण्डं अवभोत्तुं [अवभोत्तं (क॰)], नाहं ब्राह्मण मुस्सहे॥
ओदहिस्सामहं पस्सं, खुरप्पानिस्स [खुरप्पाणिस्स (सी॰), खुरपाणिस्स (पी॰), खुरप्पपाणिस्स (?)] राजिनो।
तदाहं सुखितो मुत्तो, अपि पस्सेय्य मातरं॥
मिगराजा पुरे आसिं, कोसलस्स निकेतने [निकेतवे (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
नन्दियो नाम नामेन, अभिरूपो चतुप्पदो॥
तं मं वधितुमागच्छि, दायस्मिं अज्जुने वने।
धनुं आरज्जं [आरज्जुं (निय्य), अदेज्झं (सी॰ पी॰) अद्वेधाभावं एकीभावन्ति अत्थो] कत्वान, उसुं सन्नय्ह [सन्धाय (सी॰ पी॰)] कोसलो॥
तस्साहं ओदहिं पस्सं, खुरप्पानिस्स राजिनो।
तदाहं सुखितो मुत्तो, मातरं दट्ठुमागतोति॥
नन्दियमिगराजजातकं दसमं।
अवारियवग्गो पठमो।
तस्सुद्दानं –
अथ कुज्झरथेसभ केतुवरो, सदरीमुख नेरु लता च पुन।
अपनन्द सिरी च सुचित्तवरो, अथ धम्मिक नन्दिमिगेन दसाति॥
२. खरपुत्तवग्गो
३८६. खरपुत्तजातकं (६-२-१)
सच्चं किरेवमाहंसु, वस्तं [भस्तं (सी॰ पी॰), कलकं (स्या॰), गरं (क॰)] बालोति पण्डिता।
पस्स बालो रहोकम्मं, आविकुब्बं न बुज्झति॥
त्वं खोपि [त्वं नु खो (सी॰ स्या॰), त्वञ्च खो (पी॰)] सम्म बालोसि, खरपुत्त विजानहि।
रज्जुया हि [रज्जुयासि (पी॰)] परिक्खित्तो, वङ्कोट्ठो ओहितोमुखो॥
अपरम्पि सम्म ते बाल्यं [अयम्पि सम्म ते बालो (क॰)], यो मुत्तो न पलायसि।
सो च बालतरो सम्म, यं त्वं वहसि सेनकं॥
यं नु सम्म अहं बालो, अजराज विजानहि।
अथ केन सेनको बालो, तं मे अक्खाहि पुच्छितो॥
उत्तमत्थं लभित्वान, भरियाय यो पदस्सति [भयिया यो पदस्सति (पी॰), भयिया न भविस्सति (क॰)]।
तेन जहिस्सतत्तानं, सा चेवस्स न हेस्सति॥
न वे पियम्मेति [न पियमेति (क॰), न पियमेदन्ति (कत्थचि)] जनिन्द तादिसो, अत्तं निरंकत्वा पियानि सेवति [सेवये (?)]।
अत्ताव सेय्यो परमा च सेय्यो, लब्भा पिया ओचितत्थेन पच्छाति॥