१६. सारिपुत्तसुत्तनिद्देसवण्णना
१९०.सोळसमे न मे दिट्ठोति सारिपुत्तसुत्तनिद्देसो। तत्थ इतो पुब्बेति इतो सङ्कस्सनगरे ओतरणतो पुब्बे। वग्गुवदोति सुन्दरवदो। तुसिता गणिमागतोति तुसितकाया चवित्वा मातुकुच्छिं आगतत्ता तुसिता आगतो। गणाचरियत्ता गणी। सन्तुट्ठट्ठेन वा तुसितसङ्खाता देवलोका गणिं आगतो, तुसितानं वा अरहन्तानं गणिं आगतोति।
इमिना चक्खुनाति इमिना अत्तभावपरियापन्नेन पकतिमंसचक्खुना। इमिना अत्तभावेनाति इमिना पच्छिमेन अत्तभावेन। तावतिंसभवनेति तावतिंसदेवलोके। पारिच्छत्तकमूलेति कोविळाररुक्खस्स हेट्ठा। पण्डुकम्बलसिलायन्ति रत्तकम्बलसदिसपासाणपिट्ठे। वस्सं वुट्ठोति वुट्ठवस्सो। देवगणपरिवुतोति देवसङ्घेन परिवारितो। ओतिण्णोति अवतिण्णो। इमं दस्सनं पुब्बेति अञ्ञत्र इमम्हा दस्सना पुब्बे। न दिट्ठोति अञ्ञदा न दिट्ठपुब्बो।
खत्तियस्स वाति खत्तियस्स वदन्तस्स न सुतो। ब्राह्मणादीसुपि एसेव नयो।
मधुरवदोतिआदीसु ब्यञ्जनसम्पन्नं मधुरं वदतीति मधुरवदो। पेमजनकं पेमारहं वदतीति पेमनीयवदो। हदयङ्गमचित्ते ठपनयोग्यं वदतीति हदयङ्गमवदो। करवीकसकुणसद्दो विय मधुरघोसो अस्साति करवीकरुतमञ्जुघोसो। विस्सट्ठो चाति अपलिबुद्धो तत्थ तत्थ अपक्खलनो। विञ्ञेय्यो चाति सुविजानेय्यो च। मञ्जु चाति मधुरो च। सवनीयो चाति कण्णसुखो च। बिन्दु चाति घनो च। अविसारी चाति न पत्थटो च। गम्भीरो चाति न उत्तानो च। निन्नादि चाति घोसवन्तो च। अस्साति अस्स सत्थुनो। बहिद्धा परिसायाति परिसतो बहि। न निच्छरतीति न निक्खमति। किंकारणा? एवरूपो मधुरसद्दो निक्कारणा मा विनस्सतूति। ब्रह्मस्सरोति अञ्ञे छिन्नस्सरापि भिन्नस्सरापि काकस्सरापि होन्ति, अयं पन महाब्रह्मुनो सरसदिसेन सरेन समन्नागतो। महाब्रह्मुनो हि पित्तसेम्हेहि अपलिबुद्धत्ता सरो विसुद्धो होति, भगवतापि कतकम्मं वत्थुं सोधेति, वत्थुनो सुद्धत्ता नाभितो पट्ठाय समुट्ठहन्तो सरो विसुद्धो अट्ठङ्गसमन्नागताव समुट्ठाति। करवीको विय भणतीति करवीकभाणी, मत्तकरवीकरुतमञ्जुघोसोति अत्थो।
तारेतीति अखेमन्तट्ठानं अतिक्कामेति। उत्तारेतीति खेमन्तभूमिं उपनेन्तो तारेति। नित्तारेतीति अखेमन्तट्ठानतो निक्खामेन्तो तारेति । पतारेतीति परिग्गहेत्वा तारेति, हत्थेन परिग्गहेत्वा विय तारेतीति अत्थो। सब्बम्पेतं तारणुत्तारणादिखेमन्तट्ठाने ठपनमेवाति आह – ‘‘खेमन्तभूमिं सम्पापेती’’ति। सत्तेति वेनेय्यसत्ते। महागहनताय महानत्थताय दुन्नित्तरियताय च जातियेव कन्तारो जातिकन्तारो, तं जातिकन्तारं।
गणस्स सुस्सूसतीति गणो अस्स वचनं सुस्सूसति सुणाति उपलक्खेति। सोतं ओदहतीति सोतुकामताय सोतं अवदहति पतिट्ठापेति। अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेतीति ञातुकामं चित्तं पणिदहति। गणं अकुसला वुट्ठापेत्वाति जनसमूहं अकोसल्लसम्भूता अकुसला उट्ठापेत्वा। कुसले पतिट्ठापेतीति कोसल्लसम्भूते कुसले ठपेति। सङ्घीति रासिवसेन सङ्घो अस्स अत्थीति सङ्घी। परिसवसेन गणो अस्स अत्थीति गणी। गणस्स आचरियोति गणाचरियो।
१९१.दुतियगाथाय सदेवकस्स लोकस्स, यथा दिस्सतीति सदेवकस्स लोकस्स विय मनुस्सानम्पि दिस्सति। यथा वा दिस्सतीति तच्छतो अविपरीततो दिस्सति। चक्खुमाति उत्तमचक्खुमा। एकोति पब्बज्जासङ्खातादीहि एको। रतिन्ति नेक्खम्मरतिआदिं।
पतिरूपकोति सुवण्णपतिरूपको कुण्डलो। मत्तिकाकुण्डलोवाति मत्तिकाय कतकुण्डलो विय। लोहड्ढमासोव सुवण्णछन्नोति सुवण्णेन पटिच्छन्नो लोहमासको विय। परिवारछन्नाति परिवारेन छादिता। अन्तो असुद्धाति अब्भन्तरतो रागादीहि अपरिसुद्धा। बहि सोभमानाति चीवरादीहि बाहिरतो सुन्दरा।
अकप्पितइरियापथा चाति असज्जितइरियापथा। पणिधिसम्पन्नाति परिपुण्णपत्थना।
विसुद्धसद्दोति परिसुद्धकित्तिसद्दो, यथाभूतथुतिघोसोति अत्थो। गतकित्तिसद्दसिलोकोति कित्तिसद्दञ्च सिलोकञ्च गहेत्वा चरणसीलो। कत्थ विसुद्धसद्दोति चे? ‘‘नागभवने च सुपण्णभवनेचा’’तिआदिना नयेन वित्थारेत्वा वुत्तट्ठाने। ततो च भिय्योति ततो वुत्तप्पकारतो च वेनेय्यवसेन अतिरेकतरोपि दिस्सति।
सब्बं रागतमन्ति सकलं रागन्धकारं। दोसतमादीसुपि एसेव नयो। अन्धकरणन्ति पञ्ञालोकनिवारणकरणं। अचक्खुकरणन्ति पञ्ञाचक्खुनो अकरणं। अञ्ञाणकरणन्ति ञाणेन अजाननकरणं। पञ्ञानिरोधिकन्ति पञ्ञानयननासकं। विघातपक्खिकन्ति पीळाकोट्ठासिकं। अनिब्बानसंवत्तनिकन्ति अपच्चयअमतनिब्बानत्थाय न संवत्तनिकं।
सब्बं तं तेन बोधिञाणेन बुज्झीति तं सकलं तेन चतुमग्गञाणवसेन बुज्झि। पठममग्गवसेन जानि अनुबुज्झि। दुतियमग्गवसेन पुन अञ्ञासि पटिविज्झि। ततियमग्गवसेन पटिवेधं पापुणि सम्बुज्झि। चतुत्थमग्गवसेन निस्सेसपटिवेधेन सम्माबुज्झि। अधिगच्छि फस्सेसि सच्छाकासीति एतं तयं फलवसेन योजेतब्बं। पठमदुतियवसेन पटिलभि। ततियवसेन ञाणफस्सेन फुसि। चतुत्थवसेन पच्चक्खं अकासि। अथ वा एकेकफलस्स तयोपि लब्भन्ति एव।
नेक्खम्मरतिन्ति पब्बज्जादीनि निस्साय उप्पन्नरतिं। विवेकरतिन्ति कायविवेकादिम्हि उप्पन्नरतिं। उपसमरतिन्ति किलेसवूपसमे रतिं। सम्बोधिरतिन्ति मग्गं पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्नरतिं।
१९२.ततियगाथाय बहूनमिध बद्धानन्ति इध बहूनं खत्तियादीनं सिस्सानं। सिस्सा हि आचरियपटिबद्धवुत्तित्ता ‘‘बद्धा’’ति वुच्चन्ति। अत्थि पञ्हेन आगमन्ति अत्थिको पञ्हेन आगतोम्हि , अत्थिकानं वा पञ्हेन आगमनं, पञ्हेन अत्थि आगमनं वाति।
बुद्धोति पदस्स अभावेपि तं बुद्धन्ति पदे यो सो बुद्धो, तं निद्दिसितुकामेन ‘‘बुद्धो’’ति वुत्तं। सयम्भूति उपदेसं विना सयमेव भूतो। अनाचरियकोति सयम्भूपदस्स अत्थविवरणं। यो हि आचरियं विना सच्चानि पटिविज्झति, सो सयम्भू नाम होतीति। पुब्बे अननुस्सुतेसूतिआदि अनाचरियकभावस्स अत्थप्पकासनं। अननुस्सुतेसूति आचरियतो अननुस्सुतेसु। सामन्ति सयमेव। अभिसम्बुज्झीति भुसं सम्मा पटिविज्झि। तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणीति तेसु च सच्चेसु सब्बञ्ञुभावं पापुणि। यथा सच्चानि पटिविज्झन्ता सब्बञ्ञुनो होन्ति , तथा सच्चानं पटिविद्धत्ता एवं वुत्तं। ‘‘सब्बञ्ञुतं पत्तो’’तिपि पाठो। बलेसुच वसीभावन्ति दससु च तथागतबलेसु इस्सरभावं पापुणि। यो सो एवं भूतो, सो बुद्धोति वुत्तं होति। तत्थ सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणनिमित्तानुत्तरविमोक्खाधिगमपरिभावितखन्धसन्तानं उपादाय पण्णत्तिको, सब्बञ्ञुतपदट्ठानं वा सच्चाभिसम्बोधिमुपादाय पण्णत्तिको सत्तविसेसो बुद्धो। एत्तावता अत्थतो बुद्धविभावना कता होति।
इदानि ब्यञ्जनतो विभावेन्तो ‘‘बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो’’तिआदिमाह। तत्थ यथा लोके अवगन्ता ‘‘अवगतो’’ति वुच्चति, एवं बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो। यथा पण्णसोसा वाता ‘‘पण्णसुसा’’ति वुच्चन्ति, एवं बोधेता पजायाति बुद्धो। सब्बञ्ञुताय बुद्धोति सब्बधम्मबुज्झनसमत्थाय बुद्धिया बुद्धोति वुत्तं होति। सब्बदस्साविताय बुद्धोति सब्बधम्मानं ञाणचक्खुना दिट्ठत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। अनञ्ञनेय्यताय बुद्धोति अञ्ञेन अबोधनीयतो सयमेव बुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। विसविताय बुद्धोति नानागुणविकसनतो पदुममिव विकसनट्ठेन बुद्धोति वुत्तं होति। खीणासवसङ्खातेन बुद्धोतिआदीहि छहि परियायेहि चित्तसङ्कोचकरधम्मप्पहानेन निद्दाय विबुद्धो पुरिसो विय सब्बकिलेसनिद्दाय विबुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। सङ्खा सङ्खातन्ति अत्थतो एकत्ता सङ्खातेनाति वचनस्स कोट्ठासेनाति अत्थो। तण्हालेपदिट्ठिलेपाभावेन निरुपलेपसङ्खातेन सवासनानं सब्बकिलेसानं पहीनत्ता एकन्तवचनेन विसेसेत्वा वुत्तं। एकन्तनिक्किलेसोति रागदोसमोहावसेसेहि सब्बकिलेसेहि निक्किलेसो।
एकायनमग्गं गतोति बुद्धोति गमनत्थानं धातूनं बुज्झनत्थत्ता बुज्झनत्थापि धातुयो गमनत्था होन्तेव, तस्मा एकायनमग्गं गतत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। एकायनमग्गो चेत्थ –
‘‘मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमायनं।
१९३.चतुत्थगाथाय विजिगुच्छतोति जातिआदीहि अट्टीयतो। रित्तमासनन्ति विवित्तं मञ्चपीठं। पब्बतानं गुहासु वाति पब्बतगुहासु वा रित्तमासनं भजतोति सम्बन्धितब्बं।
जातिया विजिगुच्छतोति जातिं विजिगुच्छतो। जराय। ब्याधिनातिआदीसुपि एसेव नयो। भजतोति एवमादीसु भजतोति भजन्तस्स। सेवतोति सेवन्तस्स। निसेवतोति सम्मा सेवन्तस्स । संसेवतोति पुनप्पुनं सेवन्तस्स। पटिसेवतोति उपगन्त्वा सेवन्तस्स। पब्बतपब्भाराति पब्बतकुच्छियो।
१९४.पञ्चमगाथाय उच्चावचेसूति हीनपणीतेसु। सयनेसूति विहारादीसु सेनासनेसु। कीवन्तो तत्थ भेरवाति कित्तका तत्थ भयकारणा। ‘‘कुवन्तो’’तिपि पाठो, कूजन्तोति चस्स अत्थो।
कुवन्तोति सद्दायन्तो। कूजन्तोति अब्यत्तसद्दं करोन्तो। नदन्तोति उक्कुट्ठिं करोन्तो। सद्दं करोन्तोति वाचं भासन्तो। कतीति पुच्छा। कित्तकाति पमाणपुच्छा। कीवतकाति परिच्छेदपुच्छा। कीवबहुकाति पमाणपरिच्छेदपुच्छा। ते भेरवाति एते भयजननुपद्दवा भयारम्मणा। कीवबहुकाति पुच्छिते आरम्मणे दस्सेतुं ‘‘सीहा ब्यग्घा दीपी’’तिआदीहि विस्सज्जेति।
१९५.छट्ठगाथाय कति परिस्सयाति कित्तका उपद्दवा। अगतं दिसन्ति निब्बानं। तञ्हि अगतपुब्बत्ता अगतं, निद्दिसितब्बतो दिसा चाति। तेन वुत्तं – ‘‘अगतं दिस’’न्ति। अमतं दिस’’न्तिपि पाठो। अभिसम्भवेति अभिसम्भवेय्य। पन्तम्हीति परियन्ते।
अगतपुब्बा सा दिसाति या दिसा सुपिनन्तेनपि न गतपुब्बा। न सा दिसा गतपुब्बाति एसा दिसा वुत्तनयेन न गतपुब्बा। इमिना दीघेन अद्धुनाति अनेन दीघकालेन।
समतित्तिकन्ति अन्तोमुखवट्टिलेखं पापेत्वा समभरितं। अनवसेकन्ति अनवसिञ्चनकं अपरिसिञ्चनकं कत्वा। तेलपत्तन्ति पक्खित्ततेलं तेलपत्तं। परिहरेय्याति हरेय्य आदाय गच्छेय्य। एवं सचित्तमनुरक्खेति तं तेलभरितं पत्तं विय अत्तनो चित्तं कायगताय सतिया गोचरे चेव सम्पयुत्तसतिया चाति उभिन्नं अन्तरे पक्खिपित्वा यथा मुहुत्तम्पि बहिद्धा गोचरे न विक्खिपति, तथा पण्डितो योगावचरो रक्खेय्य गोपयेय्य। किंकारणा? एतस्स हि –
‘‘दुन्निग्गहस्स लहुनो, यत्थकामनिपातिनो।
चित्तस्स दमथो साधु, चित्तं दन्तं सुखावहं’’॥ (ध॰ प॰ ३५)।
तस्मा –
‘‘सुदुद्दसं सुनिपुणं, यत्थकामनिपातिनं।
चित्तं रक्खेथ मेधावी, चित्तं गुत्तं सुखावहं’’॥ (ध॰ प॰ ३६)।
इदञ्हि –
‘‘दूरङ्गमं एकचरं, असरीरं गुहासयं।
ये चित्तं संयमेस्सन्ति, मोक्खन्ति मारबन्धना’’॥ (ध॰ प॰ ३७)।
इतरस्स पन –
१९६.सत्तमगाथाय क्यास्स ब्यप्पथयो अस्सूति किदिसानि तस्स वचनानि अस्सु।
मुसावादं पहायाति एत्थ मुसाति विसंवादनपुरेक्खारस्स अत्थभञ्जनको वचीपयोगो कायपयोगो वा। विसंवादनाधिप्पायेन पनस्स परविसंवादककायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो। अपरो नयो – मुसाति अभूतं अतच्छं वत्थु, वादोति तस्स भूततो तच्छतो विञ्ञापनं। लक्खणतो पन अतथं वत्थुं तथतो परं विञ्ञापेतुकामस्स तथाविञ्ञत्तिसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो। सो यमत्थं भञ्जति, तस्स अप्पताय अप्पसावज्जो, महन्तताय महासावज्जो। अपि च गहट्ठानं अत्तनो सन्तकं अदातुकामताय ‘‘नत्थी’’तिआदिनयप्पवत्तो अप्पसावज्जो, सक्खिना हुत्वा अत्थभञ्जनत्थं वुत्तो महासावज्जो। पब्बजितानं अप्पकम्पि तेलं वा सप्पिं वा लभित्वा हसाधिप्पायेन ‘‘अज्ज गामे तेलं नदी मञ्ञे सन्दती’’ति पूरणकथानयेन पवत्तो अप्पसावज्जो, अदिट्ठंयेव पन दिट्ठन्तिआदिना नयेन वदन्तानं महासावज्जो।
तस्स चत्तारो सम्भारा होन्ति – अतथं वत्थु विसंवादनचित्तं तज्जो वायामो परस्स तदत्थविजाननन्ति। एको पयोगो साहत्थिकोव। सो च कायेन वा कायपटिबद्धेन वा वाचाय वा परविसंवादककिरियाकरणे दट्ठब्बो। ताय चे किरियाय परो तमत्थं जानाति, अयं किरियसमुट्ठापिका चेतनाक्खणेयेव मुसावादकम्मुना बज्झति।
सच्चं वदतीति सच्चवादी। सच्चेन सच्चं सन्दहति घटेतीति सच्चसन्धो, न अन्तरन्तरा मुसा वदतीति अत्थो। यो हि पुरिसो कदाचि मुसा वदति, कदाचि सच्चं, तस्स मुसावादेन अन्तरिकताय सच्चं सच्चेन न घटियति, तस्मा न सो सच्चसन्धो। अयं पन न तादिसो, जीवितहेतुपि मुसा अवत्वा सच्चेन सच्चं सन्दहतियेवाति सच्चसन्धो।
थेतोति थिरो, थिरकथोति अत्थो। एको पुग्गलो हलिद्दिरागो विय थुसरासिम्हि निखातखाणु विय अस्सपिट्ठे ठपितकुम्भण्डमिव च न थिरकथो होति। एको पासाणलेखा विय इन्दखीलो विय च थिरकथो होति, असिना सीसं छिन्दन्तेपि द्वेकथा न कथेति। अयं वुच्चति थेतो।
पच्चयिकोति पत्तियायितब्बो, सद्धायितब्बकोति अत्थो। एकच्चो हि पुग्गलो न पच्चयिको होति, ‘‘इदं केन वुत्तं, असुकेना’’ति वुत्ते ‘‘मा तस्स वचनं सद्दहथा’’ति वत्तब्बतं आपज्जति। एको पच्चयिको होति, ‘‘इदं केन वुत्तं, असुकेना’’ति वुत्ते ‘‘यदि तेन वुत्तं, इदमेव पमाणं, इदानि उपपरिक्खितब्बं नत्थि, एवमेव इद’’न्ति वत्तब्बतं आपज्जति, अयं वुच्चति पच्चयिको। अविसंवादको लोकस्साति ताय सच्चवादिताय लोकं न विसंवादेतीति अत्थो।
१९७.अट्ठमगाथाय एकोदि निपकोति एकग्गचित्तो पण्डितो।
जातरूपस्स ओळारिकम्पि मलं धमतीति सुवण्णस्स थूलं जल्लं अग्गिसंयोगेन नीहरति। सन्धमतीति सम्मा नीहरति। निद्धमतीति अपुनभवप्पत्तिकं कत्वा नीहरति। ‘‘झापेती’’ति केचि वदन्ति। मज्झिमकम्पीति ततो सुखुमतरम्पि। सुखुमकम्पीति अतिसुखुमतरम्पि। एवमेवाति ओपम्मसम्पटिपादनं। अत्तनो ओळारिकेपि किलेसे धमतीति कायदुच्चरितादिके थूलकिलेसे वीरियातपेन नीहरति। मज्झिमकेपि किलेसेति कामवितक्कादिके ओळारिकसुखुमानं मज्झिमकेपि। सुखुमकेपीति ञातिवितक्कादिके अतिसण्हकेपि किलेसे। सम्मादिट्ठिया मिच्छादिट्ठिं धमतीति सह विपस्सनाय मग्गसम्पयुत्ताय सम्मादिट्ठिया विपरीतसङ्खातं मिच्छादिट्ठिं नीहरति। सम्मासङ्कप्पादीसुपि एसेव नयो।
१९८.एवं आयस्मता सारिपुत्तेन तीहि गाथाहि भगवन्तं थोमेत्वा पञ्चहि गाथाहि पञ्चसतानं सिस्सानमत्थाय च सेनासनगोचरसीलवतादीनि पुच्छितो तमत्थं पकासेतुं ‘‘विजिगुच्छमानस्सा’’तिआदिना नयेन विस्सज्जनमारद्धं। तत्थ पठमगाथाय तावत्थो – जातिआदीहि जिगुच्छमानस्स रित्तासनं सयनं सेवतो वे सम्बोधिकामस्स सारिपुत्त भिक्खुनो यदिदं फासु यो फासुविहारो यथानुधम्मं यो च अनुधम्मो, तं ते पवक्खामि यथा पजानं यथा पजानन्तो वदेय्य, एवं वदामीति। यं फासुविहारन्ति यं सुखविहारं। असप्पायरूपदस्सनेनाति इत्थिरूपादिसमणासप्पायरूपदस्सनेन। तं बोधिं बुज्झितुकामस्साति तं चतुमग्गञाणसङ्खातं बोधिं बुज्झितुं इच्छन्तस्स। अनुबुज्झितुकामस्साति अनुरूपाय पटिपत्तिया बुज्झितुकामस्स। पटिविज्झितुकामस्साति अभिमुखे कत्वा निब्बिज्झितुकामस्स। सम्बुज्झितुकामस्साति पहीनकिलेसे अपच्चागमनवसेन सम्मा बुज्झितुं इच्छन्तस्स। अधिगन्तुकामस्साति पापुणितुकामस्स। सच्छिकातुकामस्साति पटिलाभसच्छिकिरियाय पत्तुकामस्स। अथ वा बुज्झितुकामस्साति सोतापत्तिमग्गञाणं ञातुकामस्स। अनुबुज्झितुकामस्साति सकदागामिमग्गञाणं पुन ञातुकामस्स। पटिविज्झितुकामस्साति अनागामिमग्गञाणं पटिवेधवसेन ञातुकामस्स। सम्बुज्झितुकामस्साति अरहत्तमग्गञाणं सम्मा ञातुकामस्स। अधिगन्तुकामस्साति चतुब्बिधम्पि अधिगन्तुकामस्स। फस्सितुकामस्साति ञाणफुसनाय फुसितुकामस्स। सच्छिकातुकामस्साति पच्चवेक्खणाय पच्चक्खं कत्तुकामस्स।
चतुन्नं मग्गानं पुब्बभागे विपस्सनाति चतुन्नं अरियमग्गानं पुरिमकोट्ठासे उप्पन्नउदयब्बयादिविपस्सनाञाणानि।
१९९.दुतियगाथाय सपरियन्तचारीति सीलादीसु चतूसु परियन्तेसु चरमानो। डंसाधिपातानन्ति पिङ्गलमक्खिकानञ्च सेसमक्खिकानञ्च। ते हि ततो ततो अधिपतित्वा खादन्ति, तस्मा ‘‘अधिपाता’’ति वुच्चन्ति। मनुस्सफस्सानन्ति चोरादिफस्सानं।
चत्तारो परियन्ताति चत्तारो मरियादा परिच्छेदा। अन्तोपूतिभावं पच्चवेक्खमानोति अब्भन्तरे कुच्छितभावं सीलविरहितभावं ओलोकयमानो। अन्तो सीलसंवरपरियन्ते चरतीति सीलसंवरपरिच्छेदब्भन्तरे चरति विचरति। मरियादं न भिन्दतीति सीलमरियादं सीलपरिच्छेदं न कोपेति।
आदित्तपरियायं पच्चवेक्खमानोति आदित्तदेसनं (महाव॰ ५४; सं॰ नि॰ ३.६१; ४.२८) ओलोकेन्तो। अक्खब्भञ्जनवणपटिच्छादनपुत्तमंसूपमं पच्चवेक्खमानोति साकटिकस्स अक्खब्भञ्जनउपमञ्च, कुट्ठब्याधिनो वणानं पटिच्छादनतेलपिलोतिकउपमञ्च, कन्तारपटिपन्नानं जायम्पतिकानं पुत्तमंसखादनउपमञ्च (सं॰ नि॰ २.६३; मि॰ प॰ ६.१.२) ओलोकेन्तो। भद्देकरत्तविहारं पच्चवेक्खमानोति –
‘‘अतीतं नान्वागमेय्य, नप्पटिकङ्खे अनागतं।
तं वे ‘भद्देकरत्तो’ति, सन्तो आचिक्खते मुनी’’ति॥ (म॰ नि॰ ३.२८०; नेत्ति॰ १०३) –
एवं वुत्तं भद्देकरत्तविहारं ओलोकेन्तो। ता उप्पतित्वा उप्पतित्वा खादन्तीति निप्पतित्वा निप्पतित्वा खादन्ति।
२००.ततियगाथाय परधम्मिका नाम सत्तसहधम्मिकवज्जा सब्बेपि ते बाहिरका। कुसलानुएसीति कुसलधम्मे अन्वेसमानो।
सत्त सहधम्मिके ठपेत्वाति भिक्खुभिक्खुनीसिक्खमानासामणेरसामणेरीउपासकउपासिकायो वज्जेत्वा। अथापरानिपिअत्थि अभिसम्भोतब्बानीति अपरानिपि मद्दितब्बानि अत्थि संविज्जन्ति।
२०१.चतुत्थगाथाय आतङ्कफस्सेनाति रोगफस्सेन। सीतं अथुण्हन्ति सीतञ्च उण्हञ्च। सो तेहि फुट्ठो बहुधाति सो तेहि आतङ्कादीहि अनेकेहि आकारेहि फुट्ठो समानो। अनोकोति अभिसङ्खारविञ्ञाणादीनं अनोकासभूतो। अब्भन्तरधातुपकोपवसेन वाति सरीरब्भन्तरे आपोधातुक्खोभवसेन वा अञ्ञधातुक्खोभवसेन वा। उण्हन्ति सरीरब्भन्तरे तेजोधातुक्खोभवसेन उण्हं भवति। अभिसङ्खारसहगतविञ्ञाणस्साति कुसलाकुसलचेतनासम्पयुत्तचित्तस्स। ओकासं न करोतीति अवकासं पतिट्ठं न करोति। अवत्थितसमादानोति ओतरित्वा गाहको।
२०२.एवं ‘‘भिक्खुनो विजिगुच्छतो’’तिआदीहि तीहि गाथाहि पुट्ठमत्थं विस्सज्जेत्वा इदानि ‘‘क्यास्स ब्यप्पथयो’’तिआदिना नयेन पुट्ठं विस्सज्जेन्तो ‘‘थेय्यं न कारे’’तिआदिमाह। तत्थ फस्सेति फुसेय्य। यदाविलत्तं मनसो विजञ्ञाति यं चित्तस्स आविलत्तं विजानेय्य, तं सब्बं ‘‘कण्हस्स पक्खो’’ति विनोदयेय्य।
अदिन्नादानंपहायाति एत्थ अदिन्नस्स आदानं अदिन्नादानं, परसंहरणं, थेय्यं चोरिकाति वुत्तं होति। तत्थ अदिन्नन्ति परपरिग्गहितं, यत्थ परो यथाकामकारितं आपज्जन्तो अदण्डारहो अनुपवज्जो च होति; तस्मिं परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्ञिनो तदादायकउपक्कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना अदिन्नादानं। तं हीने परस्स सन्तके अप्पसावज्जं, पणीते महासावज्जं। कस्मा? वत्थुपणीतताय। वत्थुसमत्ते सति गुणाधिकानं सन्तके वत्थुस्मिं महासावज्जं, तं तं गुणाधिकं उपादाय ततो ततो हीनगुणस्स सन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्जं।
तस्स पञ्च सम्भारा होन्ति – परपरिग्गहितं, परपरिग्गहितसञ्ञिता, थेय्यचित्तं, उपक्कमो, तेन हरणन्ति। पहायाति इमं अदिन्नादानचेतनासङ्खातं दुस्सील्यं पजहित्वा। पटिविरतोति पहीनकालतो पट्ठाय ततो दुस्सील्यतो ओरतो विरतोव। दिन्नमेव आदियतीति दिन्नादायी। चित्तेनपि दिन्नमेव पटिकङ्खतीति दिन्नपाटिकङ्खी। थेनेतीति थेनो, न थेनेन अथेनेन। अथेनत्तायेव सुचिभूतेन। अत्तनाति अत्तभावेन, अथेनं सुचिभूतं अत्तभावं कत्वा विहरतीति वुत्तं होति। इतो परं वुत्तनयमेव।
मेत्तायनवसेन मेत्ति। मेत्ताकारो मेत्तायना। मेत्ताय अयितस्स मेत्तासमङ्गिनो चित्तस्स भावो मेत्तायितत्तं। अनुदयतीति अनुदया, रक्खतीति अत्थो। अनुदयाकारो अनुदयना। अनुदयितस्स भावो अनुदयितत्तं। हितस्स एसनवसेन हितेसिता। अनुकम्पनवसेन अनुकम्पा। सब्बेहिपि इमेहि पदेहि उपचारप्पनाप्पत्ताव मेत्ता वुत्ता। विपुलेनाति एत्थ फरणवसेन विपुलता दट्ठब्बा। भूमिवसेन पन तं महग्गतं। पगुणवसेन अप्पमाणं। सत्तारम्मणवसेन च अप्पमाणं। ब्यापादपच्चत्थिकप्पहानेन अवेरं। दोमनस्सप्पहानतो अब्यापज्जं, निद्दुक्खन्ति वुत्तं होति।
आविलन्ति अप्पसन्नं। लुळितन्ति कललं। एरितन्ति असन्निट्ठानं। घट्टितन्ति आरम्मणेन घट्टनमापादितं। चलितन्ति कम्पमानं। भन्तन्ति विब्भन्तं। अवूपसन्तन्ति अनिब्बुतं।
योसो मारोति एवमादीसु महाजनं अनत्थे नियोजेत्वा मारेतीति मारो। कण्हकम्मत्ता कण्हो। कामावचरिस्सरत्ता अधिपति। मरणं पापनतो अन्तगू। मुञ्चितुं अप्पदानट्ठेन नमुचि। मारस्स बळिसन्ति मारबळिसं। वट्टसन्निस्सितट्ठेन मारस्स आमिसन्ति मारामिसं। वसवत्तनट्ठेन मारस्स विसयोति मारविसयो। गोचरट्ठेन मारस्स निवासोति मारनिवासो। कामचारं चरट्ठेन मारस्स गोचरोति मारगोचरो। दुप्पमुञ्चनट्ठेन मारस्स बन्धनन्ति मारबन्धनं। दुक्खुद्दयोति दुक्खबन्धनो।
२०३.मूलम्पि तेसं पलिखञ्ञ तिट्ठेति तेसं कोधातिमानानं यं अविज्जादिकं मूलं, तम्पि पलिखणित्वा तिट्ठेय्य। अद्धा भवन्तो अभिसम्भवेय्याति एतं पियापियं अभिभवन्तो एकंसेनेव अभिभवेय्य, न तत्थ सिथिलं परक्कमेय्याति अधिप्पायो।
अविज्जा मूलन्तिआदयो अविज्जा कोधस्स उपनिस्सयसहजातादिवसेन मूलं होति। अनुपायमनसिकारो च अस्मिमानो च इमे द्वे उपनिस्सयवसेनेव। अहिरिकअनोत्तप्पउद्धच्चा इमे तयो उपनिस्सयसहजातादिवसेन मूलानि होन्ति, तथा अतिमानस्सापि।
२०४.पञ्ञं पुरक्खत्वाति पञ्ञं पुब्बङ्गमं कत्वा। कल्याणपीतीति कल्याणपीतिया समन्नागतो। चतुरो सहेथ परिदेवधम्मेति अनन्तरगाथाय वुच्चमाने परिदेवनीयधम्मे सहेय्य।
विचयबहुलोति परिवीमंसनबहुलो। पविचयबहुलोति विसेसेन वीमंसनबहुलो। पेक्खायनबहुलोति इक्खणबहुलो। समेक्खायनबहुलोति एसनबहुलो। विभूतविहारीति पाकटं कत्वा ञातविहारी।
अभिक्कन्ते पटिक्कन्तेति एत्थ ताव अभिक्कन्तं वुच्चति गमनं। पटिक्कन्तं निवत्तनं। तदुभयम्पि चतूसु इरियापथेसु लब्भति। गमने ताव पुरतो कायं अभिहरन्तो अभिक्कमति नाम। पटिनिवत्तेन्तो पटिक्कमति नाम। ठानेपि ठितकोव कायं पुरतो ओनमेन्तो अभिक्कमति नाम। पच्छतो अपनामेन्तो पटिक्कमति नाम। निसज्जायपि निसिन्नकोव आसनस्स पुरिमअङ्गाभिमुखो संसरन्तो अभिक्कमति नाम। पच्छिमअङ्गप्पदेसं पच्छा संसरन्तो पटिक्कमति नाम। निपज्जायपि एसेव नयो।
सम्पजानकारीहोतीति सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी, सम्पजञ्ञमेव वा कारी होति। सो हि अभिक्कन्तादीसु सम्पजञ्ञं करोतेव, न कत्थचि सम्पजञ्ञविरहितो होति। आलोकिते विलोकितेति एत्थ पन आलोकितं नाम पुरतो पेक्खनं। विलोकितं नाम अनुदिसापेक्खनं। अञ्ञानिपि हेट्ठा उपरि पच्छतो पेक्खनवसेन ओलोकितउल्लोकितअपलोकितानि नाम होन्ति। तानि इध न गहितानि। सारुप्पवसेन पन इमानेव द्वे गहितानि, इमिना वा मुखेन सब्बानि गहितानेवाति।
समिञ्जिते पसारितेति पब्बानं समिञ्जनपसारणे। सङ्घाटिपत्तचीवरधारणेति एत्थ सङ्घाटिचीवरानं निवासनपारुपनवसेन , पत्तस्स भिक्खापटिग्गहणादिवसेन परिभोगो धारणं नाम। असितादीसु असितेति पिण्डपातभोजने। पीतेति यागुआदिपाने। खायितेति पिट्ठखज्जकादिखादने। सायितेति मधुफाणितादिसायने। उच्चारपस्सावकम्मेति उच्चारस्स च पस्सावस्स च करणे। गतादीसु गतेति गमने। ठितेति ठाने। निसिन्नेति निसज्जाय।
सुत्तेति सयने। जागरितेति जागरणे। भासितेति कथने। तत्थ उपादारूपस्स सद्दायतनस्स अप्पवत्ते सति भासिता नाम न होति, तस्मिं पवत्तन्ते होतीति परिग्गाहको भिक्खु भासिते सम्पजानकारी नाम होति। विमुत्तायतनसीसेन धम्मं देसेन्तोपि बात्तिंसतिरच्छानकथं पहाय दसकथावत्थुनिस्सितं कथं कथेन्तोपि भासिते सम्पजानकारी नाम। तुण्हीभावेति अकथने। तत्थ उपादारूपस्स सद्दायतनस्स पवत्तियं तुण्हीभावो नाम नत्थि, अप्पवत्तियं होतीति परिग्गाहको भिक्खु तुण्हीभावे सम्पजानकारी नाम होति। अट्ठतिंसआरम्मणेसु चित्तरुचियं कम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नोपि दुतियज्झानं समापन्नोपि तुण्हीभावे सम्पजानकारी नाम। एत्थ च एको इरियापथो द्वीसु ठानेसु आगतो। सो हेट्ठा अभिक्कन्ते पटिक्कन्तेति एत्थ भिक्खाचारगामं गच्छतो आगच्छतो च अद्धानगमनवसेन कथितो। गते ठितेति एत्थ विहारे चुण्णिकपादुद्धारवसेन कथितोति वेदितब्बो। बुद्धानुस्सतिवसेनातिआदयो हेट्ठा तत्थ तत्थ पकासिता एव।
२०५.किं सू असिस्सन्ति किं भुञ्जिस्सामि। कुव वा असिस्सन्ति कुहिं वा असिस्सामि। दुक्खं वत सेत्थ कुवज्ज सेस्सन्ति इमं रत्तिं दुक्खं सयिं, अज्ज आगमनरत्तिं कत्थ सयिस्सं। एते वितक्केति एते पिण्डपातनिस्सिते द्वे, सेनासननिस्सिते द्वेति चत्तारो वितक्के। अनिकेतचारीति अपलिबोधचारी नित्तण्हचारी।
फलकेवाति वङ्कादिफलकपीठे च। आगामिरत्तिन्ति आगमनिरत्तियं। आदेवनेय्येति विसेसेन देवनिय्ये। परिदेवनेय्येति समन्ततो देवनिय्ये।
२०६.कालेति पिण्डपातकाले पिण्डपातसङ्खातं अन्नं वा, चीवरकाले चीवरसङ्खातं वसनं वा लद्धा धम्मेन समेनाति अधिप्पायो। मत्तं स जञ्ञाति परिग्गहे च परिभोगे च सो पमाणं जानेय्य। इधाति सासने, निपातमत्तमेव वा एतं। तोसनत्थन्ति सन्तोसत्थं, एतदत्थं मत्तं जानेय्याति वुत्तं होति। सो तेसु गुत्तोति सो भिक्खु तेसु पच्चयेसु गुत्तो। यतचारीति सञ्ञतविहारो, रक्खितइरियापथो रक्खितकायवचीमनोद्वारो चाति वुत्तं होति। ‘‘यतिचारी’’तिपि पाठो, एसोयेवत्थो। रुसितोति रोसितो। घट्टितोति वुत्तं होति।
द्वीहि कारणेहि मत्तं जानेय्याति द्वीहि भागेहि पमाणं जानेय्य। पटिग्गहणतो वाति परेहि दिय्यमानग्गहणकालतो वा। परिभोगतो वाति परिभुञ्जनकालतो वा। थोकेपि दिय्यमानेति अप्पकेपि दिय्यमाने। कुलानुदयायाति कुलानं अनुदयताय। कुलानुरक्खायाति कुलानं अनुरक्खणत्थाय। पटिग्गण्हातीति थोकम्पि गण्हाति। बहुकेपि दिय्यमानेति अनप्पकेपि दिय्यमाने। कायपरिहारिकं चीवरं पटिग्गण्हातीति एत्थ कायं परिहरति पोसेतीति कायपरिहारिकं। कुच्छिपरिहारिकन्ति कुच्छिं परिहरति पोसेतीति कुच्छिपरिहारिकं। इतरीतरपच्चयसन्तोसेन समन्नागतस्स भिक्खुनो अट्ठ परिक्खारा वट्टन्ति तीणि चीवरानि पत्तो दन्तकट्ठच्छेदनवासि एका सूचि कायबन्धनं परिस्सावनन्ति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘तिचीवरञ्च पत्तो च, वासि सूचि च बन्धनं।
परिस्सावनेन अट्ठेते, युत्तयोगस्स भिक्खुनो’’ति॥ (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२१५; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२९४; २.३४९; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ २.४.१९८)।
ते सब्बे कायपरिहारिकापि होन्ति कुच्छिपरिहारिकापि। कथं? तिचीवरं ताव निवासेत्वा च पारुपित्वा च विचरणकाले कायं परिहरति पोसेतीति कायपरिहारिकं होति। चीवरकण्णेन उदकं परिस्सावेत्वा पिवनकाले खादितब्बफलाफलग्गहणकाले च कुच्छिं परिहरति पोसेतीति कुच्छिपरिहारिकं होति।
पत्तोपि तेन उदकं उद्धरित्वा न्हानकाले कुटिपरिभण्डकरणकाले च कायपरिहारिको होति । आहारं गहेत्वा भुञ्जनकाले कुच्छिपरिहारिको। वासिपि ताय दन्तकट्ठच्छेदनकाले मञ्चपीठानं अङ्गपादचीवरकुटिदण्डकसज्जनकाले च कायपरिहारिका होति। उच्छुच्छेदननाळिकेरादितच्छनकाले कुच्छिपरिहारिका। सूचि चीवरसिब्बनकाले कायपरिहारिका होति। पूवं वा फलं वा विज्झित्वा खादनकाले कुच्छिपरिहारिका। कायबन्धनं बन्धित्वा विचरणकाले कायपरिहारिकं। उच्छुआदीनि बन्धित्वा गहणकाले कुच्छिपरिहारिकं। परिस्सावनं तेन उदकं परिस्सावेत्वा न्हानकाले सेनासनपरिभण्डकरणकाले च कायपरिहारिकं, पानीयपाणकपरिस्सावनकाले तेनेव तिलतण्डुलपुथुकादीनि गहेत्वा खादनकाले च कुच्छिपरिहारिकं।
२०७.झानानुयुत्तोति अनुप्पन्नुप्पादनेन उप्पन्नसेवनेन च झानेन अनुयुत्तो। उपेक्खमारब्भ समाहितत्तोति चतुत्थज्झानुपेक्खं उप्पादेत्वा समाहितचित्तो। तक्कासयं कुक्कुच्चञ्चुपच्छिन्देति कामवितक्कादिवितक्कञ्च कामसञ्ञादिकं वितक्कस्स आसयञ्च हत्थकुक्कुच्चादिकुक्कुच्चञ्च उपच्छिन्देय्य।
अनुप्पन्नस्सवा पठमस्स झानस्स उप्पादायाति तस्मिं अत्तभावे अनुप्पन्नस्स वा उप्पज्जित्वा परिहीनस्स वा पठमज्झानस्स उप्पादनत्थं अत्तनो सन्ताने पटिलाभत्थं। उप्पन्नं वा पठमं झानं आसेवतीतिआदीसु एत्थ आदरेन सेवति पगुणं करोति भावेति वड्ढेति बहुलीकरोति पुनप्पुनं करोति।
उपेक्खाति चतुत्थज्झाने उप्पन्ना तत्रमज्झत्तुपेक्खा। उपेक्खाति सभावपदं। उपेक्खनाति उपपत्तितो इक्खनाकारो। अज्झुपेक्खनाति अधिका हुत्वा इक्खना। चित्तसमताति चित्तस्स समता चित्तस्स ऊनातिरित्ततं वज्जेत्वा समभावो। चित्तप्पस्सद्धताति चित्तस्स अप्पगब्भता, अथद्धभावोति अत्थो। मज्झत्तता चित्तस्साति न सत्तस्स न पोसस्स, चित्तस्स मज्झत्तभावोति अत्थो। चतुत्थे झाने उपेक्खं आरब्भाति चतुत्थस्मिं झानस्मिं उप्पन्नं तत्रमज्झत्तुपेक्खं पटिच्च। एकग्गचित्तोति एकारम्मणे पवत्तचित्तो। अविक्खित्तचित्तोति उद्धच्चविरहितो न विक्खित्तचित्तो।
नव वितक्का वुत्तनया एव। कामवितक्कानं कामसञ्ञासयोति कामवितक्कं वितक्केन्तस्स उप्पन्ना कामसञ्ञा तेसं वितक्कानं आसयो वसनोकासोति कामसञ्ञासयो। ब्यापादवितक्कादीसुपि एसेव नयो।
२०८.चुदितो वचीभि सतिमाभिनन्देति उपज्झायादीहि वाचाहि चोदितो समानो सतिमा हुत्वा तं चोदनं अभिनन्देय्य। वाचं पमुञ्चे कुसलन्ति ञाणसमुट्ठितं वाचं पमुञ्चेय्य। नातिवेलन्ति अतिवेलं पन वाचं कालवेलञ्च सीलवेलञ्च अतिक्कन्तं नप्पमुञ्चेय्य। जनवादधम्मायाति जनपरिवादकथाय। न चेतयेय्याति चेतनं न उप्पादेय्य।
इदं ते अप्पत्तन्ति इदं तव न पत्तं। असारुप्पन्ति तव पयोगं असारुप्पं। असीलट्ठन्ति तव पयोगं न सीले पतिट्ठन्ति असीलट्ठं, सीले ठितस्स पयोगं न होतीति वुत्तं होति। केचि ‘‘असिलिट्ठ’’न्ति पठन्ति, अमट्ठवचनन्ति अत्थं वण्णयन्ति।
निधीनन्ति तत्थ तत्थ निदहित्वा ठपितानं हिरञ्ञसुवण्णादिपूरानं निधिकुम्भीनं। पवत्तारन्ति किच्छजीविके दुग्गतमनुस्से अनुकम्पं कत्वा ‘‘एहि सुखेन ते जीवनुपायं दस्सेस्सामी’’ति निधिट्ठानं नेत्वा हत्थं पसारेत्वा ‘‘इमं गहेत्वा सुखं जीवा’’ति आचिक्खितारं विय। वज्जदस्सिनन्ति द्वे वज्जदस्सिनो ‘‘इमिना नं असारुप्पेन वा खलितेन वा सङ्घमज्झे निग्गण्हिस्सामी’’ति रन्धगवेसको च अञ्ञातं ञापनत्थाय ञातं अनुग्गण्हत्थाय सीलादिना चस्स वुद्धिकामताय तं तं वज्जं ओलोकनेन उल्लपनसभावसण्ठितो च। अयं इध अधिप्पेतो। यथा हि दुग्गतमनुस्सो ‘‘इमं गण्हाही’’ति तज्जेत्वा पोट्ठेत्वापि निधिं दस्सेन्ते कोपं न करोति, पमुदितोव होति, एवमेव एवरूपे पुग्गले असारुप्पं वा खलितं वा दिस्वा आचिक्खन्ते कोपो न कातब्बो, तुट्ठेनेव भवितब्बं। ‘‘भन्ते महन्तं वो कतं कम्मं, मय्हं आचरियुपज्झायट्ठाने ठत्वा ओवदन्तेहि पुनपि मं वदेय्याथा’’ति पवारेतब्बमेव। निग्गय्हवादिन्ति एकच्चो हि सद्धिविहारिकादीनं असारुप्पं वा खलितं वा दिस्वा ‘‘अयं मे मुखोदकदानादीहि सक्कच्चं उपट्ठहति, सचे नं वक्खामि, न मं उपट्ठहिस्सति, एवं मम परिहानि भविस्सती’’ति वत्तुं अविसहन्तो न निग्गय्हवादी नाम होति, सो इमस्मिं सासने कचवरं आकिरति। यो पन तथारूपं वज्जं दिस्वा वज्जानुरूपं तज्जेत्वा पणामेन्तो दण्डकम्मं करोन्तो विहारा नीहरन्तो सिक्खापेति, अयं निग्गय्हवादी नाम सेय्यथापि सम्मासम्बुद्धो। वुत्तञ्हेतं – ‘‘निग्गय्ह निग्गय्हाहं, आनन्द, वक्खामि, पवय्ह पवय्हाहं, आनन्द, वक्खामि, यो सारो सो ठस्सती’’ति (म॰ नि॰ ३.१९६)। मेधाविन्ति धम्मोजपञ्ञाय समन्नागतं। तादिसन्ति एवरूपं पण्डितं भजेय्य पयिरुपासेय्य। तादिसञ्हि आचरियं भजमानस्स अन्तेवासिकस्स सेय्योव होति, न पापियो, वुड्ढियेव होति, नो परिहानीति।
ओवदेय्याति उप्पन्ने वत्थुस्मिं वदन्तो ओवदति नाम, अनुप्पन्ने ‘‘अयसोपि ते सिया’’तिआदिवसेन अनागतं दस्सेन्तो अनुसासति नाम। सम्मुखा वदन्तोपि ओवदति नाम, परम्मुखा दूतं वा सासनं वा पेसेन्तो अनुसासति नाम। सकिं वदन्तोपि ओवदति नाम, पुनप्पुनं वदन्तो अनुसासति नाम। ओवदन्तो एव वा अनुसासति नामाति एवं ओवदेय्य अनुसासेय्य। असब्भाति अकुसलधम्मा निवारेय्य, कुसलधम्मे पतिट्ठपेय्याति अत्थो। सतञ्हि सो पियो होतीति सो एवरूपो पुग्गलो बुद्धादीनं सप्पुरिसानं पियो होति। ये पन अदिट्ठधम्मा अवितिण्णपरलोका आमिसचक्खुका जीविकत्थाय पब्बजिता, तेसं असतं सो ओवादको अनुसासको ‘‘न त्वं अम्हाकं उपज्झायो, न आचरियो, कस्मा अम्हाकं ओवदसी’’ति एवं मुखसत्तीहि विज्झन्तानं अप्पियो होतीति।
२०९.अथापरन्ति अथ इदानि इतो परम्पि। पञ्च रजानीति रूपरागादीनि पञ्च रजानि। येसं सतीमा विनयाय सिक्खेति येसं उपट्ठितस्सति हुत्वाव विनयनत्थं तिस्सो सिक्खा सिक्खेय्य। एवं सिक्खन्तो हि रूपेसु…पे॰… फस्सेसु सहेथ रागं, न अञ्ञेति।
रूपरजोति रूपारम्मणं पटिच्च उप्पन्नो रागादिरजो। सद्दरजादीसुपि एसेव नयो।
२१०.ततो सो तेसं विनयाय सिक्खन्तो अनुक्कमेन – एतेसु धम्मेसूति गाथा। तत्थ एतेसूति रूपादीसु। कालेन सो सम्मा धम्मं परिवीमंसमानोति सो भिक्खु य्वायं ‘‘उद्धते चित्ते समथस्स कालो’’तिआदिना (सं॰ नि॰ ५.२३४) नयेन कालो वुत्तो, तेन कालेन सब्बं सङ्खतधम्मं अनिच्चादिनयेन परिवीमंसमानो। एकोदिभूतो विहने तमं सोति सो एकग्गचित्तो सब्बं मोहादितमं विहनेय्य, नत्थि एत्थ संसयो।
उद्धते चित्तेति वीरियिन्द्रियवसेन चित्ते अवूपसन्ते। बलववीरियञ्हि मन्दसमाधिं वीरियस्स उद्धच्चपक्खत्ता उद्धच्चं अभिभवति। एवं उद्धते चित्ते। समथस्स कालोति समाधिस्स भावनाय कालो। समाहिते चित्तेति उपचारप्पनाहि चित्ते समाहिते। बलवसमाधि हि मन्दवीरियं समाधिस्स कोसज्जपक्खत्ता कोसज्जं अभिभवति। समाधि वीरियेन सञ्ञोजितो कोसज्जे पतितुं न लभति। वीरियं समाधिना सञ्ञोजितं उद्धच्चे पतितुं न लभति । तस्मा तदुभयं समं कातब्बं। उभयसमताय हि अप्पना होति। विपस्सनाय कालोति एवं समाहिते अनिच्चादिवसेन विविधाय पस्सनाय कालो, समाधिकम्मिकस्स बलवतीपि सद्धा वट्टति। एवं सद्दहन्तो ओकप्पेन्तो अप्पनं पापुणाति। समाधिपञ्ञासु पन समाधिकम्मिकस्स बलवती एकग्गता वट्टति। एवञ्हि सो अप्पनं पापुणाति। विपस्सनाकम्मिकस्स पन पञ्ञा बलवती वट्टति। एवञ्हि सो लक्खणप्पटिवेधं पापुणाति। उभिन्नं पन समत्तेपि अप्पना होति एव।
काले पग्गण्हति चित्तन्ति यस्मिं समये अतिसिथिलवीरियतादीहि लीनं चित्तं होति, तस्मिं समये धम्मविचयवीरियपीतिसम्बोज्झङ्गसमुट्ठापनेन तं चित्तं पग्गण्हाति। निग्गण्हतीति यस्मिं समये अच्चारद्धवीरियतादीहि उद्धतं चित्तं होति, तस्मिं समये पस्सद्धिसमाधिउपेक्खासम्बोज्झङ्गसमुट्ठापनेन तं चित्तं निग्गण्हाति। सम्पहंसति कालेनाति यस्मिं समये चित्तं पञ्ञापयोगमन्दताय वा उपसमसुखानं विगमेन वा निरस्सादं होति , तस्मिं समये अट्ठसंवेगवत्थुपच्चवेक्खणेन संवेजेति। अट्ठ संवेगवत्थूनि नाम – जातिजराब्याधिमरणानि चत्तारि, अपायदुक्खं पञ्चमं, अतीते वट्टमूलकं दुक्खं अनागते वट्टमूलकं दुक्खं, पच्चुप्पन्ने आहारपरियेट्ठिमूलकं दुक्खन्ति। रतनत्तयगुणानुस्सरणेनास्स पसादं जनेति। अयं वुच्चति ‘‘सम्पहंसति कालेना’’ति। काले चित्तं समादहेति यस्मिं समये सद्धापञ्ञानं समाधिवीरियानञ्च समभावो, तस्मिं काले चित्तं समादहेय्य।
अज्झुपेक्खति कालेनाति यस्मिं समये सम्मा पटिपत्तिं आगम्म अलीनं अनुद्धतं अनिरस्सादं आरम्मणे समप्पवत्तं समथवीथिपटिपन्नं चित्तं होति, तदास्स पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु न ब्यापारं आपज्जति सारथि विय समप्पवत्तेसु अस्सेसु। अयं वुच्चति ‘‘अज्झुपेक्खति कालेना’’ति। सो योगी कालकोविदोति एसो वुत्तप्पकारो कम्मट्ठानयोगे नियुत्तो पग्गहनिग्गहसम्पहंसनसमादहनअज्झुपेक्खनकालेसु छेको ब्यत्तो। किम्हि कालम्हीतिआदिना पग्गहादिकालं पुच्छति।