७. तिस्समेत्तेय्यसुत्तनिद्देसवण्णना
४९.सत्तमे तिस्समेत्तेय्यसुत्ते मेथुनमनुयुत्तस्साति मेथुनधम्मं समायुत्तस्स। इतीति एवमाह। आयस्माति पियवचनमेतं। तिस्सोति नामं तस्स थेरस्स। सोपि हि तिस्सोति नामेन। मेत्तेय्योति गोत्तं, गोत्तवसेनेव एस पाकटो अहोसि। तस्मा अट्ठुप्पत्तियं (सु॰ नि॰ अट्ठ॰ २.८२१) वुत्तं – ‘‘तिस्समेत्तेय्या नाम द्वे सहाया’’ति। विघातन्ति उपघातं। ब्रूहीति आचिक्ख। मारिसाति पियवचनमेतं, निद्दुक्खाति वुत्तं होति। सुत्वान तव सासनन्ति तव वचनं सुत्वा। विवेके सिक्खिस्सामसेति सहायं आरब्भ धम्मदेसनं याचन्तो भणति, सो पन सिक्खितसिक्खोयेव।
मेथुनधम्मो नामाति इदं निद्दिसितब्बस्स मेथुनधम्मस्स उपदेसपदं। असद्धम्मोति असतं नीचजनानं धम्मो। गामधम्मोति गामवासीनं सेवनधम्मो। वसलधम्मोति वसलानं धम्मो, किलेसवस्सनतो वा सयमेव वसलो धम्मोति वसलधम्मो। दुट्ठुल्लोति दुट्ठो च किलेसेहि दुट्ठत्ता, थूलो च अनिपुणभावतोति दुट्ठुल्लो। यस्मा च तस्स धम्मस्स परिवारभूतं दस्सनम्पि गहणम्पि आमसनम्पि फुसनम्पि घट्टनम्पि दुट्ठुल्लं, तस्मापि दुट्ठुल्लो सो मेथुनधम्मो। ओदकन्तिकोति उदकं अस्स अन्ते सुद्धत्थं आदियतीति उदकन्तो, उदकन्तोयेव ओदकन्तिको। रहो पटिच्छन्ने ओकासे कत्तब्बताय रहस्सो। विनये पन ‘‘दुट्ठुल्लं ओदकन्तिकं रहस्स’’न्ति (पारा॰ ३९) पाठो। तत्थ तीसु पदेसु यो सोति पदं परिवत्तेत्वा यं तन्ति कत्वा योजेतब्बं ‘‘यं तं दुट्ठुल्लं, सो मेथुनधम्मो, यं तं ओदकन्तिकं सो मेथुनधम्मो, यं तं रहस्सं , सो मेथुनधम्मो’’ति। इध पन ‘‘यो सो असद्धम्मो, सो मेथुनधम्मो…पे॰… यो सो रहस्सो, सो मेथुनधम्मो’’ति एवं योजना वेदितब्बा। द्वयेन द्वयेन समापज्जितब्बतो द्वयंद्वयसमापत्ति। तत्थ योजना – या सा द्वयंद्वयसमापत्ति, सो मेथुनधम्मो नामाति। किंकारणा वुच्चति मेथुनधम्मोति केन कारणेन केन परियायेन मेथुनधम्मोति कथीयति। तं कारणं दस्सेन्तो ‘‘उभिन्नं रत्तान’’न्तिआदिमाह। तत्थ उभिन्नं रत्तानन्ति द्विन्नं इत्थिपुरिसानं रागेन रञ्जितानं। सारत्तानन्ति विसेसेन सुट्ठु रञ्जितानं। अवस्सुतानन्ति किलेसेन तिन्तानं। परियुट्ठितानन्ति कुसलाचारं परियादियित्वा मद्दित्वा ठितानं ‘‘मग्गे चोरा परियुट्ठिता’’तिआदीसु विय। परियादिन्नचित्तानन्ति कुसलचित्तं परियादियित्वा खेपेत्वा ठितचित्तानं। उभिन्नं सदिसानन्ति द्विन्नं किलेसेन सदिसानं। धम्मोति सभावो। तं कारणाति तेन कारणेन। तं उपमाय साधेन्तो ‘‘उभो कलहकारका’’तिआदिमाह। तत्थ उभो कलहकारकाति पुब्बभागे कलहकारका द्वे। मेथुनकाति वुच्चन्तीति सदिसाति वुच्चन्ति। भण्डनकारकाति तत्थ तत्थ गन्त्वा भण्डनं करोन्ता। भस्सकारकाति वाचाकलहं करोन्ता। विवादकारकाति नानावचनं करोन्ता। अधिकरणकारकाति विनिच्छयपापुणनविसेसकारणं करोन्ता। वादिनोति वादपटिवादिनो। सल्लापकाति वाचं कथेन्ता एवमेवन्ति उपमासंसन्दनं।
युत्तस्साति सञ्ञुत्तस्स। पयुत्तस्साति आदरेन युत्तस्स। आयुत्तस्साति विसेसेन युत्तस्स। समायुत्तस्साति एकतो युत्तस्स। तच्चरितस्साति तंचरितं करोन्तस्स। तब्बहुलस्साति तंबहुलं करोन्तस्स। तग्गरुकस्साति तंगरुं करोन्तस्स। तन्निन्नस्साति तस्मिं नतचित्तस्स। तप्पोणस्साति तस्मिं नतकायस्स। तप्पब्भारस्साति तस्मिं अभिमुखकायस्स। तदधिमुत्तस्साति तस्मिं अधिहरितस्स। तदधिपतेय्यस्साति तं अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा पवत्तस्स।
विघातन्ति निद्देसस्स उद्देसवचनं। विघातन्ति पीळनं। उपघातन्ति समीपं कत्वा पीळनं। पीळनन्ति घट्टनं। घट्टनन्ति पीळनं। सब्बं अञ्ञमञ्ञवेवचनं। उपद्दवन्ति हिंसनं। उपसग्गन्ति तत्थ तत्थ उपगन्त्वा पीळनाकारं। ब्रूहीति कथेहि। आचिक्खाति विस्सज्जेहि। देसेहीति दस्सेहि। पञ्ञपेहीति ञापेहि। पट्ठपेहीति ठपेहि। विवराति पाकटं करोहि। विभजाति भाजेहि। उत्तानीकरोहीति तीरं पापेहि। पकासेहीति पाकटं करोहि।
तुय्हं वचनन्ति तव वाचं। ब्यप्पथन्ति वचनं। देसनन्ति आचिक्खनं। अनुसासनन्ति ओवादं। अनुसिट्ठन्ति अनुसासनं। सुत्वाति सोतेन सुत्वा। सुणित्वाति तस्सेव वेवचनं। उग्गहेत्वाति सम्मा गहेत्वा। उपधारयित्वाति अनासेत्वा। उपलक्खयित्वाति सल्लक्खेत्वा।
५०.मुस्सते वापि सासनन्ति परियत्तिपटिपत्तितो दुविधम्पि सासनं नस्सति। वापीति पदपूरणमत्तं। एतं तस्मिं अनरियन्ति तस्मिं पुग्गले एतं अनरियं, यदिदं मिच्छापटिपदा। गारवाधिवचनन्ति गुणविसिट्ठसब्बसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनं। तेनाहु पोराणा –
‘‘भगवाति वचनं सेट्ठं, भगवाति वचनमुत्तमं।
गरु गारवयुत्तो सो, भगवा तेन वुच्चती’’ति॥ (विसुद्धि॰ १.१४२)।
चतुब्बिधं वा नामं आवत्थिकं, लिङ्गिकं, नेमित्तिकं, अधिच्चसमुप्पन्नन्ति। अधिच्चसमुप्पन्नं नाम लोकियवोहारेन ‘‘यदिच्छक’’न्ति वुत्तं होति। तत्थ वच्छो, दम्मो, बलीबद्धोति एवमादि आवत्थिकं, दण्डी, छत्ती, सिखी, करीति एवमादि लिङ्गिकं, तेविज्जो, छळभिञ्ञोति एवमादि नेमित्तिकं, सिरिवड्ढको, धनवड्ढकोति एवमादि वचनत्थं अनपेक्खित्वा पवत्तं अधिच्चसमुप्पन्नं। इदं पन भगवाति नामं नेमित्तिकं, न महामायाय, न सुद्धोदनमहाराजेन, न असीतिया ञातिसहस्सेहि कतं, न सक्कसन्तुसितादीहि देवताविसेसेहि कतं। वक्खति च ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कतं…पे॰… पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं भगवा’’ति (महानि॰ ८४)।
‘‘भाग्यवा भग्गवा युत्तो, भगेहि च विभत्तवा।
भत्तवा वन्तगमनो, भवेसु भगवा ततो’’ति॥ (विसुद्धि॰ १.१४४)।
तत्थ –
‘‘वण्णागमो वण्णविपरियायो, द्वे चापरे वण्णविकारनासा।
धातूनमत्थातिसयेन योगो, तदुच्चते पञ्चविधं निरुत्ति’’न्ति॥ –
एवं वुत्तनिरुत्तिलक्खणं गहेत्वा पदसिद्धि वेदितब्बा। तत्थ ‘‘नक्खत्तराजारिव तारकान’’न्ति एत्थ रकारागमो विय अविज्जमानस्स अक्खरस्स आगमो वण्णागमो नाम। ‘‘हिंसना, हिंसो’’ति वत्तब्बे ‘‘सीहो’’ति विय विज्जमानक्खरानं हेट्ठुपरियवसेन परिवत्तनं वण्णविपरियायो नाम। ‘‘नवे छन्नके दानं दिय्यती’’ति एत्थ अकारस्स एकारापज्जनता विय अञ्ञक्खरस्स अञ्ञक्खरापज्जनता वण्णविकारो नाम। ‘‘जीवनस्स मूतो जीवनमूतो’’ति वत्तब्बे ‘‘जीमूतो’’ति वकारनकारानं विनासो विय विज्जमानक्खरविनासो वण्णविनासो नाम। ‘‘फरुसाहि वाचाहि पक्रुब्बमानो आसज्ज मं त्वं वदसि कुमारा’’ति एत्थ पक्रुब्बमानोति पदस्स अभिभवमानोति अत्थपटिपादनं विय तत्थ तत्थ यथायोगं विसेसत्थयोगो धातूनं अत्थातिसयेन योगो नाम।
५१.एको पुब्बे चरित्वानाति पब्बज्जासङ्खातेन वा गणाववस्सग्गट्ठेन वा पुब्बे लोके विहरित्वा। यानं भन्तंव तं लोके, हीनमाहु पुथुज्जनन्ति तं विब्भन्तकं पुग्गलं यथा हत्थियानादियानं अदन्तं विसमम्पि आरोहति, आरोहनकम्पि भञ्जति, पपातेपि पपतति, एवं कायदुच्चरितादिविसमारोहनेन निरयादीसु, अत्थभञ्जनेन जातिपपातादीसु पपतनेन च यानं भन्तंव हीनं पुथुज्जनञ्च आहूति।
पब्बज्जासङ्खातेन वाति पब्बज्जाकोट्ठासेन वा ‘‘पब्बजितो समणो’’ति गणनारोपनेन वा। गणाववस्सग्गट्ठेन वाति गणसङ्गणिकारामतं विस्सज्जेत्वा वस्सग्गट्ठेन वा।
एकोपटिक्कमतीति एककोव गामतो निवत्तति। यो निसेवतीति निद्देसस्स उद्देसपदं। अपरेन समयेनाति अञ्ञस्मिं काले अपरभागे। बुद्धन्ति सब्बञ्ञुबुद्धं। धम्मन्ति स्वाक्खाततादिगुणयुत्तं धम्मं। सङ्घन्ति सुप्पटिपन्नतादिगुणयुत्तं सङ्घं। सिक्खन्ति अधिसीलादिसिक्खितब्बं सिक्खं। पच्चक्खायाति बुद्धादिं पटिक्खिपित्वा। हीनायाति हीनत्थाय गिहिभावाय। आवत्तित्वाति निवत्तित्वा। सेवति एकवारं सेवति। निसेवति अनेकविधेन सेवति। संसेवति अल्लीयित्वा सेवति। पटिसेवति पुनप्पुनं सेवति।
भन्तन्ति विब्भन्तं। अदन्तन्ति दन्तभावं अनुपनीतं। अकारितन्ति सुसिक्खितकिरियं असिक्खापितं। अविनीतन्ति न विनीतं आचारसम्पत्तिया असिक्खितं। उप्पथं गण्हातीति वुत्तप्पकारं यानं अदन्तातियुत्तं भन्तं विसममग्गं उपेति। विसमं खाणुम्पि पासाणम्पि अभिरुहतीति विसमं हुत्वा ठितं खरखाणुम्पि तथा पब्बतपासाणम्पि आरोहति। यानम्पि आरोहनकम्पि भञ्जतीति वय्हादियानं आरोहन्तस्स पाजेन्तस्स हत्थपादादिम्पि भिन्दति। पपातेपि पपततीति एकतोच्छिन्नपब्भारपपातेपि पातेति। सो विब्भन्तकोति सो पटिक्कन्तको। भन्तयानपटिभागोति अनवट्ठितयानसदिसो। उप्पथं गण्हातीति कुसलकम्मपथतो पटिक्कमित्वा अपायपथभूतं उप्पथं मिच्छामग्गं उपेति। विसमं कायकम्मं अभिरुहतीति समस्स पटिपक्खं कायदुच्चरितसङ्खातं विसमं कायकम्मं आरोहति। सेसेसुपि एसेव नयो। निरये अत्तानं भञ्जतीति निरस्सादसङ्खाते निरये अत्तभावं चुण्णविचुण्णं करोति। मनुस्सलोके अत्तानं भञ्जतीति विविधकम्मकारणवसेन भञ्जति। देवलोके अत्तानं भञ्जतीति पियविप्पयोगादिदुक्खवसेन। जातिपपातम्पि पपततीति जातिपपातेपि पातेति। जरापपातादीसुपि एसेव नयो। मनुस्सलोकेति इध अधिप्पेतलोकमेव दस्सेति।
पुथुज्जनाति निद्देसस्स उद्देसपदं। तत्थ पुथुज्जनाति –
पुथूनं जननादीहि, कारणेहि पुथुज्जनो।
५२.यसो कित्ति चाति लाभसक्कारो पसंसा च। पुब्बेति पब्बजितभावे। हायते वापि तस्स साति तस्स विब्भन्तकस्स सतो सो च यसो सा च कित्ति हायति। एतम्पि दिस्वाति एतम्पि पुब्बे यसकित्तीनं लाभं पच्छा च हानिं दिस्वा। सिक्खेथ मेथुनं विप्पहातवेति तिस्सो सिक्खायो सिक्खेथ। किं कारणा? मेथुनं विप्पहातवे, मेथुनप्पहानत्थायाति वुत्तं होति।
कित्तिवण्णगतोति भगवा कित्तिवण्णो, कित्तिसद्दञ्चेव गुणञ्च उक्खिपित्वा वदन्तो होतीति अत्थो। चित्तं नानानयेन कथनं अस्स अत्थीति चित्तकथी। कल्याणपटिभानोति सुन्दरपञ्ञो।
हायतीति निद्देसस्स उद्देसपदं। परिहायतीति समन्ततो हायति। परिधंसतीति अधोपथविं पतति। परिपततीति समन्ततो अपगच्छति। अन्तरधायतीति अदस्सनं याति। विप्पलुज्जतीति उच्छिज्जति।
खुद्दको सीलक्खन्धोति थुल्लच्चयादि। महन्तो सीलक्खन्धोति पाराजिकसंङ्घादिसेसो।
मेथुनधम्मस्स पहानायाति तदङ्गादिपहानेन पजहनत्थाय। वूपसमायाति मलानं वूपसमनत्थाय। पटिनिस्सग्गायाति पक्खन्दनपरिच्चागपटिनिस्सग्गत्थाय। पटिपस्सद्धियाति पटिपस्सद्धिसङ्खातस्स फलस्स अत्थाय।
५३.यो हि मेथुनं न विप्पजहति सङ्कप्पेहि…पे॰… तथाविधो। तत्थ परेतोति समन्नागतो। परेसं निग्घोसन्ति उपज्झायादीनं निन्दावचनं। मङ्कु होतीति दुम्मनो होति।
कामसङ्कप्पेनाति कामपटिसंयुत्तेन वितक्केन। उपरिट्ठेपि एसेव नयो। फुट्ठोति वितक्केहि फुसितो। परेतोति अपरिहीनो। समोहितोति सम्मा ओहितो अन्तो पविट्ठो। कपणो वियाति दुग्गतमनुस्सो विय। मन्दो वियाति अञ्ञाणी विय। मोमूहो वियाति सम्मोहभूतो विय। झायतीति चिन्तेति। पज्झायतीति भुसं चिन्तेति। निज्झायतीति अनेकविधेन चिन्तेति। अपज्झायतीति ततो अपगन्त्वा चिन्तेति। उलूकोति उलूकसकुणो। रुक्खसाखायन्ति रुक्खे उट्ठितसाखाय, विटपे वा। मूसिकं मगयमानोति मूसिकं गवेसमानो, ‘‘मग्गयमानो’’तिपि पठन्ति। कोत्थूति सिङ्गालो। बिळारोति बब्बु। सन्धिसमलसङ्कटिरेति द्विन्नं घरानं अन्तरे च उदकनिद्धमनचिक्खल्लकचवरनिक्खिपनट्ठाने च थण्डिले च। वहच्छिन्नोति पिट्ठिगीवमंसच्छिन्नो। इतो परा गाथा पाकटसम्बन्धा एव।
५४.तासु सत्थानीति कायदुच्चरितादीनि। तानि हि अत्तनो परेसञ्च छेदनट्ठेन ‘‘सत्थानी’’ति वुच्चन्ति। तेसु वायं विसेसेन ताव आदितो मुसावचनसत्थानेव करोति, ‘‘इमिना कारणेनाहं विब्भन्तो’’ति भणन्तो। तेनेवाह – ‘‘एस ख्वस्स महागेधो, मोसवज्जं पगाहती’’ति। तत्थ एस ख्वस्साति एस खो अस्स। महागेधोति महाबन्धनं। कतमोति चे? यदिदं मोसवज्जं पगाहति, स्वायं मुसावादज्झोगाहो ‘‘महागेधो’’ति वेदितब्बो।
तीणि सत्थानीति तयो छेदका। कायदुच्चरितं कायसत्थं। वचीसत्थादीसुपि एसेव नयो। तं विभागतो दस्सेतुं ‘‘तिविधं कायदुच्चरितं कायसत्थ’’न्ति आह। सम्पजानमुसा भासतीति जानन्तो तुच्छं वाचं भासति। अभिरतो अहं भन्ते अहोसिं पब्बज्जायाति सासने पब्बज्जाय अनभिरतिविरहितो अहं आसिं। माता मे पोसेतब्बाति माता मया पोसेतब्बा। तेनम्हि विब्भन्तोति भणतीति तेन कारणेन पटिक्कन्तो अस्मीतिपि कथेति। पिता मे पोसेतब्बोतिआदीसुपि एसेव नयो।
एसो तस्स महागेधोति तस्स पुग्गलस्स एसो महाबन्धो। महावनन्ति महन्तं दुट्ठवनं। गहनन्ति दुरतिक्कमं। कन्तारोति चोरकन्तारादिसदिसो। विसमोति कण्टकविसमो। कुटिलोति वङ्ककटकसदिसो। पङ्कोति पल्ललसदिसो। पलिपोति कद्दमसदिसो। पलिबोधोति महादुक्खो। महाबन्धनन्ति महन्तं दुमोचयबन्धनं। यदिदं सम्पजानमुसावादोति यो अयं सम्पजानमुसावादो।
सभग्गतो वाति सभायं ठितो वा। परिसग्गतो वाति गामपरिसायं ठितो वा। ञातिमज्झगतो वाति दायादानं मज्झे ठितो वा। पूगमज्झगतो वाति सेनीनं मज्झे ठितो वा। राजकुलमज्झगतो वाति राजकुलस्स मज्झे महाविनिच्छये ठितो वा। अभिनीतोति पुच्छनत्थाय नीतो। सक्खिपुट्ठोति सक्खिं कत्वा पुच्छितो। एहम्भो पुरिसाति आलपनमेतं। अत्तहेतु वा परहेतु वाति अत्तनो वा परस्स वा हत्थपादादिहेतु वा धनहेतु वा। आमिसकिञ्चिक्खहेतु वाति एत्थ आमिसन्ति लाभो अधिप्पेतो। किञ्चिक्खन्ति यं वा तं वा अप्पमत्तकं, अन्तमसो तित्तिरवट्टकसप्पिपिण्डनवनीतपिण्डादिमत्तकस्सपि लाभस्स हेतूति अत्थो। सम्पजानमुसा भासतीति जानन्तोयेव मुसावादं करोति।
पुन अञ्ञं परियायं दस्सेन्तो ‘‘अपि च तीहाकारेहि मुसावादो होति, पुब्बेवस्स होती’’तिआदिमाह। तत्थ तीहाकारेहीति सम्पजानमुसावादस्स अङ्गभूतेहि तीहि कारणेहि। पुब्बेवस्सहोतीति पुब्बभागेयेव अस्स पुग्गलस्स एवं होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति। भणन्तस्स होतीति भणमानस्स होति। भणितस्स होतीति भणिते अस्स होति। यं वत्तब्बं तस्मिं वुत्ते होतीति अत्थो। अथ वा भणितस्साति वुत्तवतो निट्ठितवचनस्स होतीति। यो एवं पुब्बभागेपि जानाति, भणन्तोपि जानाति, पच्छापि जानाति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, सो एवं वदन्तो मुसावादकम्मुना बज्झतीति अयमेत्थ अत्थो दस्सितो। किञ्चापि दस्सितो, अथ खो अयमेत्थ विसेसो – पुच्छा ताव होति, ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति पुब्बभागो अत्थि, ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति पच्छाभागो नत्थि। वुत्तमत्तमेव हि कोचि पमुस्सति किं तस्स मुसावादो होति, न होतीति? सा एवं अट्ठकथासु विस्सज्जिता – पुब्बभागे ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति च, भणन्तस्स ‘‘मुसा भणामी’’ति च जानतो पच्छाभागे ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति न सक्का न भवितुं, सचेपि न होति, मुसावादोयेव। पुरिममेव हि अङ्गद्वयं पमाणं। यस्सापि पुब्बभागे ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति आभोगो नत्थि, भणन्तो पन ‘‘मुसा भणामी’’ति जानाति। भणितेपि ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति जानाति। सो मुसावादेन न कारेतब्बो। पुब्बभागो हि पमाणतरो। तस्मिं असति दवा भणितं वा, रवा भणितं वा होतीति।
५५.मन्दोव परिकिस्सतीति पाणवधादीनि करोन्तो ततोनिदानञ्च दुक्खमनुभोन्तो भोगपरियेसनारक्खणानि च करोन्तो मोमूहो विय परिकिलिस्सति।
तमेनं राजानो गहेत्वा विविधा कम्मकारणा कारेन्तीति न राजानो करोन्ति, राजाधीनपुरिसा नानाविधानि कम्मकारणानि करोन्ति। कसाहिपिताळेन्तीति कसादण्डकेहिपि वितज्जेन्ति। वेत्तेहीति वेत्तलताहि। अद्धदण्डकेहीति मुग्गरेहि, पहारसाधनत्थं वा चतुहत्थदण्डं द्वेधा छेत्वा गहितदण्डकेहि। बिलङ्गथालिकन्ति कञ्जियउक्खलिककम्मकारणं। तं करोन्ता सीसकपालं उप्पाटेत्वा तत्तं अयोगुळं सण्डासेन गहेत्वा तत्थ पक्खिपन्ति, तेन मत्थलुङ्गं पक्कुट्ठित्वा उपरि उत्तरति। सङ्खमुण्डिकन्ति सङ्खमुण्डकम्मकारणं। तं करोन्ता उत्तरोट्ठउभतोकण्णचूळिकगलवाटकपरिच्छेदेन चम्मं छिन्दित्वा सब्बकेसे एकतो गण्ठिं कत्वा दण्डकेन वेठेत्वा उप्पाटेन्ति, सह केसेहि चम्मं उट्ठहति। ततो सीसकटाहं थूलसक्खराहि घंसित्वा धोवन्ता सङ्खवण्णं करोन्ति। राहुमुखन्ति राहुमुखकम्मकारणं। तं करोन्ता सङ्कुना मुखं विवरित्वा अन्तोमुखे दीपं जालेन्ति, कण्णचूळिकाहि वा पट्ठाय मुखं निखादनेन खनन्ति, लोहितं पग्घरित्वा मुखं पूरेति।
जोतिमालिकन्ति सकलसरीरं तेलपिलोतिकाय वेठेत्वा आलिम्पेन्ति। हत्थपज्जोतिकन्ति हत्थे तेलपिलोतिकाय वेठेत्वा दीपं विय पज्जालेन्ति। एरकवत्तिकन्ति एरकवत्तकम्मकारणं। तं करोन्ता हेट्ठागीवतो पट्ठाय चम्मवट्टे कन्तित्वा गोप्फके पातेन्ति। अथ नं योत्तेहि बन्धित्वा कड्ढन्ति। सो अत्तनो चम्मवट्टे अक्कमित्वा अक्कमित्वा पतति। चिरकवासिकन्ति चिरकवासिककम्मकारणं। तं करोन्ता तथेव चम्मवट्टे कन्तित्वा कटियं ठपेन्ति, कटितो पट्ठाय कन्तित्वा गोप्फकेसु ठपेन्ति, उपरिमेहि हेट्ठिमसरीरं चिरकनिवासननिवत्थं विय होति। एणेय्यकन्ति एणेय्यककम्मकारणं। तं करोन्ता उभोसु कप्परेसु च उभोसु जण्णुकेसु च अयवलयानि दत्वा अयसूलानि कोट्टेन्ति, सो चतूहि अयसूलेहि भूमियं पतिट्ठहति। अथ नं परिवारेत्वा अग्गिं करोन्ति। ‘‘एणेय्यको जोतिपरिग्गहो यथा’’ति आगतट्ठानेपि इदमेव वुत्तं। तं सन्धितो सन्धितो सूलानि अपनेत्वा चतूहि अट्ठिकोटीहियेव ठपेन्ति। एवरूपा कम्मकारणा नाम नत्थि।
बळिसमंसिकन्ति उभतोमुखेहि बळिसेहि पहरित्वा चम्ममंसन्हारूनि उप्पाटेन्ति। कहापणिकन्ति सकलसरीरं तिण्हाहि वासीहि कोटितो पट्ठाय कहापणमत्तं कहापणमत्तं पातेन्ता कोट्टेन्ति। खारापतच्छिकन्ति सरीरं तत्थ तत्थ आवुधेहि पहरित्वा कोच्छेहि खारं घंसेन्ति, चम्ममंसन्हारूनि पग्घरित्वा पसवन्ति, अट्ठिकसङ्खलिकाव तिट्ठति। पलिघपरिवत्तिकन्ति एकेन पस्सेन निपज्जापेत्वा कण्णच्छिद्देन अयसूलं कोट्टेत्वा पथविया एकाबद्धं करोन्ति। अथ नं पादे गहेत्वा आविञ्छन्ति। पलालपीठकन्ति छेका कारणिका छविचम्मं अच्छिन्दित्वा निसदपोतकाहि अट्ठीनि छिन्दित्वा केसेसु गहेत्वा उक्खिपन्ति, मंसरासियेव होति। अथ नं केसेहेव परियोनन्धित्वा गण्हन्ति, पलालपीठं विय कत्वा पलिवेठेन्ति। सुनखेहिपीति कतिपयानि दिवसानि आहारं अदत्वा छातसुनखेहि खादापेन्ति। ते मुहुत्तेन अट्ठिसङ्खलिकमेव करोन्ति। एवम्पि किस्सतीति एवम्पि विघातं पापुणाति। परिकिस्सतीति सब्बभागेन विघातं पापुणाति। परिकिलिस्सतीति उपतापं पापुणाति।
५६.एतमादीनवंञत्वा, मुनि पुब्बापरे इधाति एतं ‘‘यसो कित्ति च या पुब्बे, हायते वापि तस्स सा’’ति इतो पभुति वुत्ते पुब्बापरे इध इमस्मिं सासने पुब्बतो अपरे समणभावतो विब्भन्तकभावे आदीनवं मुनि ञत्वा।
दळ्हं करेय्याति निद्देसपदस्स उद्देसपदं। थिरं करेय्याति असिथिलं करेय्य। दळ्हं समादानो अस्साति थिरपटिञ्ञो भवेय्य। अवट्ठितसमादानोति सन्निट्ठानपटिञ्ञो।
५७.एतंअरियानमुत्तमन्ति यदिदं विवेकचरिया, एतं बुद्धादीनं अरियानं उत्तमं। तस्मा विवेकंयेव सिक्खेथाति अधिप्पायो। न तेन सेट्ठो मञ्ञेथाति तेन च विवेकेन अत्तानं ‘‘सेट्ठो अह’’न्ति न मञ्ञेय्य, तेन मानथद्धो न भवेय्याति वुत्तं होति।
उन्नतिन्ति उस्सापनं। उन्नमन्ति उग्गन्त्वा पट्ठपनं। मानन्ति अहंकारं। थामन्ति बलक्कारं। थम्भन्ति थद्धकरणं। थद्धोति अमद्दवो। पत्थद्धोति विसेसेन अमद्दवो। पग्गहितसिरोति उट्ठितसीसो। सामन्ताति न आरका। आसन्नेति न दूरे। अविदूरेति समीपे। उपकट्ठेति सन्तिके।
५८.रित्तस्साति विवित्तस्स, कायदुच्चरितादीहि विरहितस्स। ओघतिण्णस्स पिहयन्ति, कामेसु गधिता पजाति वत्थुकामेसु लग्गा सत्ता तस्स चतुरोघतिण्णस्स पिहयन्ति इणायिका विय आणण्यस्साति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि।
रित्तस्साति सब्बकिलेसेहि तुच्छस्स। विवित्तस्साति सुञ्ञस्स। पविवित्तस्साति एककस्स। इदानि येहि रित्तो होति, ते दस्सेन्तो ‘‘कायदुच्चरितेन रित्तस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ किलेसपटिपाटिया मग्गपटिपाटियाति द्विधा रित्तता वेदितब्बा। किलेसपटिपाटिया ताव रागो मोहो थम्भो सारम्भो मानो मदोति, इमेहि छहि किलेसेहि अरहत्तमग्गेन रित्तो होति; दोसो कोधो उपनाहो पमादोति, इमेहि चतूहि किलेसेहि अनागामिमग्गेन रित्तो होति; अतिमानो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यन्ति, इमेहि सत्तहि सोतापत्तिमग्गेन रित्तो होति।
मग्गपटिपाटिया पन सोतापत्तिमग्गेन अतिमानो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यन्ति; इमेहि सत्तहि रित्तो होति, अनागामिमग्गेन दोसो कोधो उपनाहो पमादोति, इमेहि चतूहि रित्तो होति; अरहत्तमग्गेन रागो मोहो थम्भो सारम्भो मानो मदोति, इमेहि छहि रित्तो होति। तीणि दुच्चरितानि सब्बकिलेसेहीतिआदिना नयेन अवसेसापि यथायोगं योजेतब्बा।
वत्थुकामेपरिजानित्वाति तेभूमके वत्थुकामे ञाततीरणपरिञ्ञाहि समापनवसेन जानित्वा। किलेसकामे पहायाति छन्दादयो किलेसकामे पहानपरिञ्ञाय जहित्वा। ब्यन्तिं करित्वाति विगतन्तं विगतकोटिं करित्वा।
कामोघंतिण्णस्साति अनागामिमग्गेन अवसानसङ्खातं कामोघं तरित्वा ठितस्स। भवोघन्ति अरहत्तमग्गेन। दिट्ठोघन्ति सोतापत्तिमग्गेन। अविज्जोघन्ति अरहत्तमग्गेन। सब्बं संसारपथन्ति सब्बखन्धधातुआयतनपटिपाटिसङ्खातं पथं अरहत्तमग्गेनेव तरित्वा ठितस्स। सोतापत्तिमग्गेन उत्तिण्णस्स। सकदागामिमग्गेन नित्तिण्णस्स। अनागामिमग्गेन कामधातुं अतिक्कन्तस्स। अरहत्तमग्गेन सब्बभवं समतिक्कन्तस्स। फलसमापत्तिवसेन वीतिवत्तस्स। पारंगतस्सातिआदीनि निब्बानवसेन वुत्तानि। यथा इणायिका आणण्यन्ति पवड्ढकइणं आदाय विचरन्ता आणण्यं। पत्थेन्तीति पत्थनं उप्पादेन्ति। आबाधिका आरोग्यन्ति पित्तादिरोगातुरो भेसज्जकिरियाय तंरोगवूपसमनत्थं आरोग्यं। यथा बन्धनबद्धाति नक्खत्तदिवसे बन्धनागारे बद्धपुरिसा। यथा दासा भुजिस्सन्ति यस्मा भुजिस्सा पुरिसा यं इच्छन्ति, तं करोन्ति, न नं कोचि बलक्कारेन ततो निवत्तेति, तस्मा दासा भुजिस्सभावं पत्थेन्ति। यथा कन्तारद्धानपक्खन्दाति यस्मा बलवन्तो पुरिसा हत्थभारं गहेत्वा सज्जावुधा सपरिवारा कन्तारं पटिपज्जन्ति, ते चोरा दूरतोव दिस्वा पलायन्ति। ते सोत्थिना कन्तारं नित्थरित्वा खेमन्तं पत्वा हट्ठतुट्ठा होन्ति। तस्मा कन्तारपक्खन्दा खेमन्तभूमिं पत्थेन्ति। देसनापरियोसाने तिस्सो सोतापत्तिफलं पत्वा पच्छा पब्बजित्वा अरहत्तं सच्छाकासि।