॥नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
विनयपिटके
पाचित्तिय-अट्ठकथा
५. पाचित्तियकण्डं
१. मुसावादवग्गो
१. मुसावादसिक्खापदवण्णना
येसं नवहि वग्गेहि, सङ्गहो सुप्पतिट्ठितो।
खुद्दकानं अयं दानि, तेसं भवति वण्णना॥
१.तत्थ मुसावादवग्गस्स ताव पठमसिक्खापदे हत्थकोति तस्स थेरस्स नामं। सक्यानं पुत्तोति सक्यपुत्तो। बुद्धकाले किर सक्यकुलतो असीति पुरिससहस्सानि पब्बजिंसु, तेसं सो अञ्ञतरोति। वादक्खित्तोति ‘‘वादं करिस्सामी’’ति एवं परिवितक्कितेन वादेन परवादिसन्तिकं खित्तो पक्खित्तो पहितो पेसितोति अत्थो। वादम्हि वा सकेन चित्तेन खित्तो। यत्र यत्र वादो तत्र तत्रेव सन्दिस्सतीतिपि वादक्खित्तो। अवजानित्वा अवजानातीति अत्तनो वादे कञ्चि दोसं सल्लक्खेन्तो ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजानित्वा पुन कथेन्तो कथेन्तो निद्दोसतं सल्लक्खेत्वा ‘‘ममेव अयं वादो’’ति पटिजानाति। पटिजानित्वा अवजानातीति किस्मिञ्चिदेव वचने आनिसंसं सल्लक्खेन्तो ‘‘अयं मम वादो’’ति पटिजानित्वा पुन कथेन्तो कथेन्तो तत्थ दोसं सल्लक्खेत्वा ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजानाति। अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन कारणेन अञ्ञं कारणं पटिचरति पटिच्छादेति अज्झोत्थरति, ‘‘रूपं अनिच्चं जानितब्बतो’’ति वत्वा पुन ‘‘जातिधम्मतो’’तिआदीनि वदति। कुरुन्दियं पन ‘‘एतस्स पटिच्छादनहेतुं अञ्ञं बहुं कथेती’’ति वुत्तं। तत्रायं अधिप्पायो – यं तं पटिजाननञ्च अवजाननञ्च, तस्स पटिच्छादनत्थं ‘‘को आह , किं आह, किस्मिं आहा’’ति एवमादि बहुं भासतीति। पुन महाअट्ठकथायं ‘‘अवजानित्वा पटिजानन्तो पटिजानित्वा अवजानन्तो एव च अञ्ञेनञ्ञं पटिचरती’’ति वुत्तं। सम्पजानमुसा भासतीति जानन्तो मुसा भासति। सङ्केतं कत्वा विसंवादेतीति पुरेभत्तादीसु ‘‘असुकस्मिं नाम काले असुकस्मिं नाम पदेसे वादो होतू’’ति सङ्केतं कत्वा सङ्केततो पुरे वा पच्छा वा गन्त्वा ‘‘पस्सथ भो, तित्थिया न आगता पराजिता’’ति पक्कमति।
२.सम्पजानमुसावादेति जानित्वा जानन्तस्स च मुसा भणने।
३.विसंवादनपुरेक्खारस्साति विसंवादनचित्तं पुरतो कत्वा वदन्तस्स। वाचाति मिच्छावाचापरियापन्नवचनसमुट्ठापिका चेतना। गिराति ताय चेतनाय समुट्ठापितसद्दं दस्सेति। ब्यप्पथोति वचनपथो; वाचायेव हि अञ्ञेसम्पि दिट्ठानुगतिमापज्जन्तानं पथभूततो ब्यप्पथोति वुच्चति। वचीभेदोति वचीसञ्ञिताय वाचाय भेदो; पभेदगता वाचा एव एवं वुच्चति। वाचसिका विञ्ञत्तीति वचीविञ्ञत्ति। एवं पठमपदेन सुद्धचेतना, मज्झे तीहि तंसमुट्ठापितसद्दसहिता चेतना, अन्ते एकेन विञ्ञत्तिसहिता चेतना ‘‘कथिता’’ति वेदितब्बा। अनरियवोहाराति अनरियानं बालपुथुज्जनानं वोहारा।
एवं सम्पजानमुसावादं दस्सेत्वा इदानि अन्ते वुत्तानं सम्पजानमुसावादसङ्खातानं अनरियवोहारानं लक्खणं दस्सेन्तो ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’तिआदिमाह। तत्थ अदिट्ठं दिट्ठं मेति एवं वदतो वचनं तंसमुट्ठापिका वा चेतना एको अनरियवोहारोति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। अपिचेत्थ चक्खुवसेन अग्गहितारम्मणं अदिट्ठं, सोतवसेन अग्गहितं असुतं, घानादिवसेन मुनित्वा तीहि इन्द्रियेहि एकाबद्धं विय कत्वा पत्वा अग्गहितं अमुतं, अञ्ञत्र पञ्चहि इन्द्रियेहि सुद्धेन विञ्ञाणेनेव अग्गहितं अविञ्ञातन्ति वेदितब्बं। पाळियं पन ‘‘अदिट्ठं नाम न चक्खुना दिट्ठ’’न्ति एवं ओळारिकेनेव नयेन देसना कताति। दिट्ठादीसु च अत्तनापि परेनपि दिट्ठं दिट्ठमेव। एवं सुतमुतविञ्ञातानीति अयमेको परियायो। अपरो नयो यं अत्तना दिट्ठं दिट्ठमेव तं। एस नयो सुतादीसु। यं पन परेन दिट्ठं, तं अत्तना सुतट्ठाने तिट्ठति। एवं मुतादीनिपि।
४.इदानि तेसं अनरियवोहारानं वसेन आपत्तिं आरोपेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तीहाकारेही’’तिआदिमाह। तस्सत्थो ‘‘तीहि आकारेहि पठमं झानं समापज्जिन्ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति एवमादिचतुत्थपाराजिकपाळिवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। केवलञ्हि तत्थ ‘‘पठमं झानं समापज्जि’’न्ति इध ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति, तत्थ च ‘‘आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति ‘‘इध आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति एवं वत्थुमत्ते आपत्तिमत्ते च विसेसो, सेसं एकलक्खणमेवाति।
९.तीहाकारेहि दिट्ठे वेमतिकोतिआदीनम्पि अत्थो ‘‘दिट्ठस्स होति पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो दिट्ठे वेमतिको’’ति एवमादिदुट्ठदोसपाळिवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। पाळिमत्तमेव हि एत्थ विसेसो, अत्थे पन सथेरवादे किञ्चि नानाकरणं नत्थि।
११.सहसा भणतीति अवीमंसित्वा अनुपधारेत्वा वा वेगेन दिट्ठम्पि ‘‘अदिट्ठं मे’’ति भणति। अञ्ञं भणिस्सामीति अञ्ञं भणतीति मन्दत्ता जळत्ता पक्खलन्तो ‘‘चीवर’’न्ति वत्तब्बे ‘‘चीर’’न्ति आदिं भणति। यो पन सामणेरेन ‘‘अपि भन्ते मय्हं उपज्झायं पस्सित्था’’ति वुत्तो केळिं कुरुमानो ‘‘तव उपज्झायो दारुसकटं योजेत्वा गतो भविस्सती’’ति वा सिङ्गालसद्दं सुत्वा ‘‘कस्सायं भन्ते सद्दो’’ति वुत्तो ‘‘मातुया ते यानेन गच्छन्तिया कद्दमे लग्गचक्कं उद्धरन्तानं अयं सद्दो’’ति वा एवं नेव दवा न रवा अञ्ञं भणति, सो आपत्तिं आपज्जतियेव। अञ्ञा पूरणकथा नाम होति, एको गामे थोकं तेलं लभित्वा विहारं आगतो सामणेरं भणति – ‘‘त्वं अज्ज कुहिं गतो, गामो एकतेलो अहोसी’’ति वा पच्छिकाय ठपितं पूवखण्डं लभित्वा ‘‘अज्ज गामे पच्छिकाहि पूवे चारेसु’’न्ति वा, अयं मुसावादोव होति। सेसं उत्तानमेवाति।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
मुसावादसिक्खापदं पठमं।
२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना
१२.दुतियसिक्खापदे ओमसन्तीति ओविज्झन्ति। खुंसेन्तीति अक्कोसन्ति। वम्भेन्तीति पधंसेन्ति।
१३.भूतपुब्बन्ति इदं वत्थुं भगवा ओमसवादगरहणत्थं आहरि। नन्दिविसालो नामाति नन्दीति तस्स बलीबद्दस्स नामं, विसाणानि पनस्स विसालानि, तस्मा ‘‘नन्दिविसालो’’ति वुच्चति। बोधिसत्तो तेन समयेन नन्दिविसालो नाम होति। ब्राह्मणो तं यागुभत्तादीहि अतिविय पोसेसि। अथ सो ब्राह्मणं अनुकम्पमानो ‘‘गच्छ त्व’’न्तिआदिमाह। तत्थेव अट्ठासीति अहेतुकपटिसन्धिकालेपि परखुंसनं अमनापतोयेव पच्चेसि, तस्मा ब्राह्मणस्स दोसं दस्सेतुकामो अट्ठासि। सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेसीति पटिपाटिया ठपेत्वा हेट्ठारुक्खे दत्वा एकाबद्धं कत्वा मुग्गमासवालुकादीहि पुण्णं सकटसतं पवट्टेन्तो, किञ्चापि पुब्बे पतिट्ठितारप्पदेसं पुन अरे पत्ते पवट्टितं होति, बोधिसत्तो पन पुरिमसकटेन पतिट्ठितट्ठाने पच्छिमसकटं पतिट्ठापेतुं सकटसतप्पमाणं पदेसं पवट्टेसि। बोधिसत्तानञ्हि सिथिलकरणं नाम नत्थि। तेन चत्तमनो अहूति तेन ब्राह्मणस्स धनलाभेन अत्तनो कम्मेन च सो नन्दिविसालो अत्तमनो अहोसि।
१५.अक्कोसेनपीति एत्थ पन यस्मा परतो ‘‘द्वे अक्कोसा – हीनो च अक्कोसो उक्कट्ठो च अक्कोसो’’ति विभजितुकामो, तस्मा यथा पुब्बे ‘‘हीनेनपि अक्कोसेन खुंसेन्ती’’ति वुत्तं; एवं अवत्वा ‘‘अक्कोसेन’’ इच्चेवमाह। वेनजातीति तच्छकजाति; वेणुकारजातीतिपि वदन्ति। नेसादजातीति मिगलुद्दकादिजाति।
रथकारजातीति चम्मकारजाति। पुक्कुसजातीति पुप्फछड्डकजाति। अवकण्णकादि दासानं नामं होति; तस्मा हीनं। ओञ्ञातन्ति अवञ्ञातं; ‘‘उञ्ञात’’न्तिपि पठन्ति। अवञ्ञातन्ति वम्भेत्वा ञातं। हीळितन्ति जिगुच्छितं । परिभूतन्ति किमेतेनातिति परिभवकतं। अचित्तीकतन्ति न गरुकतं।
कोट्ठककम्मन्ति तच्छककम्मं। मुद्दाति हत्थमुद्दागणना। गणनाति अच्छिद्दकादिअवसेसगणना। लेखाति अक्खरलेखा। मधुमेहाबाधो वेदनाय अभावतो ‘‘उक्कट्ठो’’ति वुत्तो। पाटिकङ्खाति इच्छितब्बा। यकारेन वा भकारेन वाति यकारभकारे योजेत्वा यो अक्कोसो। काटकोटचिकाय वाति ‘‘काट’’न्ति पुरिसनिमित्तं, ‘‘कोटचिका’’ति इत्थिनिमित्तं; एतेहि वा यो अक्कोसो, एसो हीनो नाम अक्कोसोति।
१६.इदानि तेसं जातिआदीनं पभेदवसेन आपत्तिं आरोपेत्वा दस्सेन्तो ‘‘उपसम्पन्नो उपसम्पन्न’’न्तिआदिमाह। तत्थ खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामोति अक्कोसितुकामो पधंसितुकामो गरहितुकामो नित्तेजं कत्तुकामोति अत्थो। हीनेन हीनन्ति हीनेन जातिवचनेन हीनजातिकं। एतेन उपायेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो।
एत्थ च हीनेन हीनं वदन्तो किञ्चापि सच्चं वदति, ओमसितुकामताय पनस्स वाचाय वाचाय पाचित्तियं। उक्कट्ठेन हीनं वदन्तो च किञ्चापि अलिकं भणति, ओमसितुकामताय पन इमिनाव सिक्खापदेन पाचित्तियं आपज्जति, न पुरिमेन। योपि ‘‘अतिचण्डालोसि, अतिब्राह्मणोसि, दुट्ठचण्डालोसि, दुट्ठब्राह्मणोसी’’तिआदीनि वदति, सोपि आपत्तिया कारेतब्बो।
२६.सन्तिइधेकच्चेति वारे पन परिहरित्वा वुत्तभावेन दुक्कटं। एसेव नयो ये नून…पे॰… न मयन्ति वारेसुपि। अनुपसम्पन्ने पन चतूसुपि वारेसु दुक्कटमेव। चोरोसि गण्ठिभेदकोसीतिआदिवचनेहि पन उपसम्पन्नेपि अनुपम्पन्नेपि सब्बवारेसु दुक्कटमेव। दवकम्यताय पन उपसम्पन्नेपि अनुपसम्पन्नेपि सब्बवारेसु दुब्भासितं। दवकम्यता नाम केळिहसाधिप्पायता। इमस्मिञ्च सिक्खापदे ठपेत्वा भिक्खुं भिक्खुनीआदयो सब्बसत्ता अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिताति वेदितब्बा।
३५.अत्थपुरेक्खारस्सातिआदीसु पाळिया अत्थं वण्णयन्तो अत्थपुरेक्खारो; पाळिं वाचेन्तो धम्मपुरेक्खारो; अनुसिट्ठियं ठत्वा ‘‘इदानिपि चण्डालोसि, पापं मा अकासि, मा तमो तमपरायणो अहोसी’’तिआदिना नयेन कथेन्तो अनुसासनीपुरेक्खारो नामाति वेदितब्बो। सेसं उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति। किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति। दुब्भासितापत्ति पनेत्थ वाचाचित्ततो समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनं सुखा च मज्झत्ता चाति।
ओमसवादसिक्खापदं दुतियं।
३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना
३६.ततियसिक्खापदे – भण्डनजातानन्ति सञ्जातभण्डनानं। भण्डनन्ति कलहस्स पुब्बभागो, ‘‘इमिना च इमिना च इदं कतं; एवं वुत्ते एवं वक्खामा’’तिआदिकं सकसकपक्खे सम्मन्तनं। कलहोति आपत्तिगामिको कायवाचावीतिक्कमो। विवादोति विग्गाहिककथा। तं विवादं आपन्नानं विवादापन्नानं। पेसुञ्ञन्ति पिसुणवाचं, पियभावस्स सुञ्ञकरणवाचन्ति वुत्तं होति।
३७.भिक्खुपेसुञ्ञेति भिक्खूनं पेसुञ्ञे; भिक्खुतो सुत्वा भिक्खुना भिक्खुस्स उपसंहटपेसुञ्ञेति अत्थो।
३८.द्वीहाकारेहीति द्वीहि कारणेहि। पियकम्यस्स वाति ‘‘एवं अहं एतस्स पियो भविस्सामी’’ति अत्तनो पियभावं पत्थयमानस्स वा। भेदाधिप्पायस्स वाति ‘‘एवमयं एतेन सद्धिं भिज्जिस्सती’’ति परस्स परेन भेदं इच्छन्तस्स वा। जातितोपीतिआदि सब्बं पुरिमसिक्खापदे वुत्तनयमेव। इधापि भिक्खुनिं आदिं कत्वा सब्बे अनुपसम्पन्ना नाम।
न पियकम्यस्स न भेदाधिप्पायस्साति एकं अक्कोसन्तं एकञ्च खमन्तं दिस्वा ‘‘अहो निल्लज्जो, ईदिसम्पि नाम भवन्तं पुन वत्तब्बं मञ्ञिस्सती’’ति एवं केवलं पापगरहिताय भणन्तस्स अनापत्ति। सेसं उत्तानत्थमेव। तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति , किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
पेसुञ्ञसिक्खापदं ततियं।
४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना
४४.चतुत्थसिक्खापदे – अप्पतिस्साति अप्पतिस्सवा। उपासकाति वुत्ते वचनम्पि न सोतुकामा; अनादराति अत्थो। अप्पतिस्सया वा अनीचवुत्तिनोति अत्थो। असभागवुत्तिकाति विसभागजीविका, यथा भिक्खूसु वत्तितब्बं; एवं अप्पवत्तवुत्तिनोति अत्थो।
४५.पदसो धम्मं वाचेय्याति एकतो पदं पदं धम्मं वाचेय्य; कोट्ठासं कोट्ठासं वाचेय्याति अत्थो। यस्मा पन तं कोट्ठासनामकं पदं चतुब्बिधं होति, तस्मा तं दस्सेतुं ‘‘पदं अनुपदं अन्वक्खरं अनुब्यञ्जन’’न्ति पदभाजनं वुत्तं। तत्थ पदन्ति एको गाथापादो अधिप्पेतो। अनुपदन्ति दुतियपादो। अन्वक्खरन्ति एकेकमक्खरं। अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जनं। यं किञ्चि वा एकमक्खरं अन्वक्खरं, अक्खरसमूहो अनुब्यञ्जनं, अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पदं। पठमपदं पदमेव, दुतियं अनुपदन्ति एवमेत्थ नानाकरणं वेदितब्बं।
इदानि पदं नाम एकतो पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्तीति गाथाबन्धं धम्मं वाचेन्तो ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति एकमेकं पदं सामणेरेन सद्धिं एकतो आरभित्वा एकतोयेव निट्ठापेति। एवं वाचेन्तस्स पदगणनाय पाचित्तिया वेदितब्बा। अनुपदं नाम पाटेक्कं पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्तीति थेरेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति वुत्ते सामणेरो तं पदं अपापुणित्वा ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’ति दुतियपदं एकतो भणति, इमे पाटेक्कं पट्ठपेत्वा एकतो ओसापेन्ति नाम। एवं वाचेन्तस्सापि अनुपदगणनाय पाचित्तिया। अन्वक्खरं नाम रूपं अनिच्चन्तिवुच्चमानो ‘‘रू’’ति ओपातेतीति ‘‘रूपं अनिच्चन्ति भण सामणेरा’’ति वुच्चमानो रूकारमत्तमेव एकतो वत्वा तिट्ठति। एवं वाचेन्तस्सापि अन्वक्खरगणनाय पाचित्तिया। गाथाबन्धेपि च एस नयो लब्भतियेव। अनुब्यञ्जनं नाम रूपं अनिच्चन्ति वुच्चमानो वेदना अनिच्चाति सद्दं निच्छारेतीति ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं, वेदना अनिच्चा’’ति इमं सुत्तं वाचयमानो थेरेन ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वुच्चमानो सामणेरो सीघपञ्ञताय ‘‘वेदना अनिच्चा’’ति इमं अनिच्चपदं थेरस्स ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति एतेन अनिच्चपदेन सद्धिं एकतो भणन्तो वाचं निच्छारेति। एवं वाचेन्तस्सापि अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तिया। अयं पनेत्थ सङ्खेपो – इमेसु पदादीसु यं यं एकतो भणति तेन तेन आपत्तिं आपज्जतीति।
बुद्धभासितोति सकलं विनयपिटकं अभिधम्मपिटकं धम्मपदं चरियापिटकं उदानं इतिवुत्तकं जातकं सुत्तनिपातो विमानवत्थु पेतवत्थु ब्रह्मजालादीनि च सुत्तानि। सावकभासितोति चतुपरिसपरियापन्नेहि सावकेहि भासितो अनङ्गणसम्मादिट्ठिअनुमानसुत्तचुळवेदल्लमहावेदल्लादिको। इसिभासितोति बाहिरपरिब्बाजकेहि भासितो सकलो परिब्बाजकवग्गो, बावरियस्स अन्तेवासिकानं सोळसन्नं ब्राह्मणानं पुच्छाति एवमादि। देवताभासितोति देवताहि भासितो; सो देवतासंयुत्तदेवपुत्तसंयुत्तमारसंयुत्तब्रह्मसंयुत्तसक्कसंयुत्तादिवसेन वेदितब्बो।
अत्थूपसञ्हितोति अट्ठकथानिस्सितो। धम्मूपसञ्हितोति पाळिनिस्सितो; उभयेनापि विवट्टूपनिस्सितमेव वदति। किञ्चापि विवट्टूपनिस्सितं वदति, तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हधम्मंयेव पन पदसो वाचेन्तस्स आपत्ति । विवट्टूपनिस्सितेपि नानाभासावसेन गाथासिलोकबन्धादीहि अभिसङ्खते अनापत्ति। तिस्सो सङ्गीतियो अनारुळ्हेपि कुलुम्बसुत्तं राजोवादसुत्तं तिक्खिन्द्रियं चतुपरिवट्टं नन्दोपनन्दन्ति ईदिसे आपत्तियेव। अपलालदमनम्पि वुत्तं, महापच्चरियम्पन पटिसिद्धं। मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसु थेरस्स सकपटिभाने अनापत्ति, यं रञ्ञो सञ्ञापनत्थं आहरित्वा वुत्तं, तत्थ आपत्ति। वण्णपिटकअङ्गुलिमालपिटकरट्ठपालगअजतआळवकगज्जितगुळ्हमग्गगुळ्हवेस्सन्तरगुळ्हविनयवेदल्लपिटकानि पन अबुद्धवचनानियेवाति वुत्तं। सीलूपदेसो नाम धम्मसेनापतिना वुत्तोति वदन्ति, तस्मिं आपत्तियेव। अञ्ञानिपि मग्गकथाआरम्मणकथाबुद्धिकदण्डक ञाणवत्थुअसुभकथादीनि अत्थि, तेसु सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा विभत्ता, धुतङ्गपञ्हे पटिपदा विभत्ता; तस्मा तेसु आपत्तीति वुत्तं। महापच्चरियादीसु पन सङ्गीतिं अनारुळ्हेसु राजोवादतिक्खिन्द्रियचतुपरिवट्टनन्दोपनन्दकुलुम्बसुत्तेसुयेव आपत्तीति वत्वा अवसेसेसु यं बुद्धवचनतो आहरित्वा वुत्तं, तदेव आपत्तिवत्थु होति, न इतरन्ति अयमत्थो परिग्गहितो।
४८.एकतो उद्दिसापेन्तोति अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो उद्देसं गण्हन्तोपि एकतो वदति अनापत्तीति अत्थो।
तत्रायं विनिच्छयो – उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च निसीदित्वा उद्दिसापेन्ति। आचरियो निसिन्नानं भणामीति तेहि सद्धिं एकतो वदति, आचरियस्स आपत्ति। अनुपसम्पन्नेन सद्धिं गण्हन्तस्स अनापत्ति। द्वेपि ठिता गण्हन्ति, एसेव नयो। दहरभिक्खु निसिन्नो, सामणेरो ठितो, निसिन्नस्स भणामीति भणतो अनापत्ति। सचे दहरो तिट्ठति, इतरो निसीदति, ठितस्स भणामीति भणतोपि अनापत्ति। सचे बहूनं भिक्खूनं अन्तरे एको सामणेरो निसिन्नो होति, तस्मिं निसिन्ने पदसो धम्मं वाचेन्तस्स आचरियस्स अचित्तकापत्ति। सचे सामणेरो उपचारं मुञ्चित्वा ठितो वा निसिन्नो वा होति, येसं वाचेति, तेसु अपरियापन्नत्ता एकेन दिसाभागेन पलायनकगन्थं नाम गण्हातीति सङ्ख्यं गच्छति, तस्मा अनापत्ति। एकतो सज्झायं करोन्तोपि अनुपसम्पन्नेन सद्धिं उपसम्पन्नो एकतो सज्झायं करोन्तो तेन सद्धिंयेव भणति, अनापत्ति। अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके उद्देसं गण्हन्तस्सपि तेन सद्धिं एकतो भणन्तस्स अनापत्ति। अयम्पि हि एकतो सज्झायं करोतिच्चेव सङ्ख्यं गच्छति।
येभुय्येन पगुणं गन्थं भणन्तं ओपातेतीति सचे एकगाथाय एको पादो न आगच्छति, सेसं आगच्छति, अयं येभुय्येन पगुणगन्थो नाम। एतेन नयेन सुत्तेपि वेदितब्बो। तं ओपातेन्तस्स एवं भणाहीति एकतोपि भणन्तस्स अनापत्ति। ओसारेन्तं ओपातेतीति सुत्तं उच्चारेन्तं परिसमज्झे परिसङ्कमानं एवं वदेहीति तेन सद्धिं एकतोपि वदन्तस्स अनापत्ति। यं पन महापच्चरियादीसु ‘‘मया सद्धिं मा वदा’’ति वुत्तो यदि वदति, ‘‘अनापत्ती’’ति वुत्तं, तं महाअट्ठकथायं नत्थि, नत्थिभावोयेव चस्स युत्तो। कस्मा? किरियसमुट्ठानत्ता। इतरथा हि किरियाकिरियं भवेय्य। सेसं उत्तानत्थमेव।
पदसोधम्मसमुट्ठानं – वाचतो च वाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
पदसोधम्मसिक्खापदं चतुत्थं।
५. सहसेय्यसिक्खापदवण्णना
४९.पञ्चमसिक्खापदे – मुट्ठस्सती असम्पजानाति पुब्बभागे सतिसम्पजञ्ञस्स अकरणवसेनेतं वुत्तं, भवङ्गोतिण्णकाले पन कुतो सतिसम्पजञ्ञन्ति! विकूजमानाति विप्पलपमाना । काकच्छमानाति नासाय काकसद्दं विय निरत्थकसद्दं मुञ्चमाना। उपासकाति पठमतरं उट्ठितउपासका।
५०.एतदवोचुन्ति ‘‘भगवता आवुसो राहुल सिक्खापदं पञ्ञत्त’’न्ति भिक्खू सिक्खापदगारवेनेव एतं अवोचुं। पकतिया पन ते भगवति च गारवेन आयस्मतो च राहुलस्स सिक्खाकामताय तस्स आयस्मतो वसनट्ठानं आगतस्स चूळमञ्चकं वा अपस्सेनं वा यं अत्थि तं पञ्ञपेत्वा चीवरं वा उत्तरासङ्गं वा उस्सीसकरणत्थाय देन्ति । तत्रिदं तस्सायस्मतो सिक्खाकामताय – भिक्खू किर तं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा मुट्ठिसम्मुञ्जनिञ्च कचवरछड्डनकञ्च बहि खिपन्ति। अथञ्ञेहि ‘‘आवुसो केनिदं पातित’’न्ति वुत्ते अञ्ञे एवं वदन्ति – ‘‘भन्ते, राहुलो इमस्मिं पदेसे सञ्चरि, तेन नु खो पातित’’न्ति। सो पनायस्मा ‘‘न मय्हं भन्ते इदं कम्म’’न्ति एकदिवसम्पि अवत्वा तं पटिसामेत्वा भिक्खू खमापेत्वा गच्छति। वच्चकुटिया सेय्यं कप्पेसीति तंयेव सिक्खाकामतं अनुब्रूहन्तो धम्मसेनापतिमहामोग्गल्लानआनन्दत्थेरादीनं सन्तिकं अगन्त्वा भगवतो वळञ्जनकवच्चकुटियं सेय्यं कप्पेसि। सा किर कुटि कवाटबद्धा गन्धपरिभण्डकता समोसरितपुप्फदामा चेतियट्ठानमिव तिट्ठति, अपरिभोगा अञ्ञेसं।
५१.उत्तरिदिरत्ततिरत्तन्ति भगवा सामणेरानं सङ्गहकरणत्थाय तिरत्तं परिहारं अदासि। न हि युत्तं कुलदारके पब्बाजेत्वा नानुग्गहेतुन्ति। सहसेय्यन्ति एकतो सेय्यं। सेय्याति कायप्पसारणसङ्खातं सयनम्पि वुच्चति, यस्मिं सेनासने सयन्ति, तम्पि। तत्थ सेनासनं ताव दस्सेतुं ‘‘सेय्या नाम सब्बच्छन्ना’’तिआदि वुत्तं। कायप्पसारणं दस्सेतुं अनुपसम्पन्ने निपन्ने भिक्खु निपज्जती’’तिआदि वुत्तं। तस्मा अयमेत्थ अत्थो – ‘‘सेनासनसङ्खातं सेय्यं पविसित्वा कायप्पसारणसङ्खातं सेय्यं कप्पेय्य विदहेय्य सम्पादेय्या’’ति। सब्बच्छन्नातिआदिना पन तस्सा सेनासनसङ्खाताय सेय्याय लक्खणं वुत्तं। तस्मा यं सेनासनं उपरि पञ्चहि छदनेहि अञ्ञेन वा केनचि सब्बमेव पटिच्छन्नं, अयं सब्बच्छन्ना नाम सेय्या। अट्ठकथासु पन पाकटवोहारं गहेत्वा वाचुग्गतवसेन ‘‘सब्बच्छन्ना नाम पञ्चहि छदनेहि छन्ना’’ति वुत्तं। किञ्चापि वुत्तं? अथ खो दुस्सकुटियं वसन्तस्सापि न सक्का अनापत्ति कातुं, तस्मा यं किञ्चि पटिच्छादनसमत्थं इध छदनञ्च परिच्छन्नञ्च वेदितब्बं। पञ्चविधच्छदनेयेव हि गय्हमाने पदरच्छन्नेपि सहसेय्या न भवेय्य। यं पन सेनासनं भूमितो पट्ठाय याव छदनं आहच्च पाकारेन वा अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनापि परिक्खित्तं, अयं सब्बपरिच्छन्ना नाम सेय्या। छदनं अनाहच्च सब्बन्तिमेन परियायेन दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारादिना परिक्खित्तापि सब्बपरिच्छन्नायेवाति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं। यस्सा पन उपरि बहुतरं ठानं छन्नं, अप्पं अच्छन्नं, समन्ततो वा बहुतरं परिक्खित्तं, अप्पं अपरिक्खित्तं, अयं येभुय्येन छन्ना येभुय्येन परिच्छन्ना नाम। इमिना हि लक्खणेन समन्नागतो सचेपि सत्तभूमको पासादो एकूपचारो होति, सतगब्भं वा चतुस्सालं वा, एकसेय्याइच्चेव सङ्ख्यं गच्छति। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘चतुत्थे दिवसे अत्थङ्गते सूरिये अनुपसम्पन्ने निपन्ने भिक्खु निपज्जति, आपत्ति पाचित्तियस्सा’’तिआदि।
तत्थ च निपज्जनमत्तेनेव पाचित्तियं। सचे पन सम्बहुला सामणेरा, एको भिक्खु, सामणेरगणनाय पाचित्तिया। ते चे उट्ठायुट्ठाय निपज्जन्ति, तेसं पयोगे पयोगे भिक्खुस्स आपत्ति। भिक्खुस्स उट्ठायुट्ठाय निपज्जने पन भिक्खुस्सेव पयोगेन भिक्खुस्स आपत्ति। सचे पन सम्बहुला भिक्खू एको सामणेरो सब्बेसं आपत्तिं करोति, तस्स उट्ठायुट्ठाय निपज्जनेनपि भिक्खूनं आपत्तियेव। उभयेसं सम्बहुलभावेपि एसेव नयो।
अपिचेत्थ एकावासादिकम्पि चतुक्कं वेदितब्बं। यो हि एकस्मिं आवासे एकेनेव अनुपसम्पन्नेन सद्धिं तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेति, तस्स चतुत्थदिवसतो पट्ठाय देवसिका आपत्ति। योपि एकस्मिंयेव आवासे नानाअनुपसम्पन्नेहि सद्धिं तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेति, तस्सपि। योपि नानाआवासेसु एकेनेव अनुपसम्पन्नेन सद्धिं तिरत्तं सहसेय्यं कप्पेति, तस्सपि। योपि नानाआवासेसु नानाअनुपसम्पन्नेहि सद्धिं योजनसतम्पि गन्त्वा सहसेय्यं कप्पेति, तस्सपि चतुत्थदिवसतो पट्ठाय देवसिका आपत्ति।
५३.उपड्ढच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ सब्बच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्नेति एवमादीसुपि महापच्चरियं दुक्कटमेवाति वुत्तं। महाअट्ठकथायं पन ‘‘सब्बच्छन्ने येभुय्येनपरिच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनछन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने पाचित्तियं, सब्बपरिच्छन्ने येभुय्येनछन्ने पाचित्तियं, सब्बपरिछन्ने उपड्ढच्छन्ने पाचित्तियं, येभुय्येनपरिच्छन्ने उपड्ढच्छन्ने पाचित्तियं, पाळियं वुत्तपाचित्तियेन सद्धिं सत्त पाचित्तियानी’’ति वुत्तं। ‘‘सब्बच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येनछन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, सब्बपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येनपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, पाळियं दुक्कटेन सह पञ्च दुक्कटानी’’ति वुत्तं।
‘‘उपड्ढच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ति, उपड्ढपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने अनापत्ति, चूळकच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ति, सब्बच्छन्ने सब्बअपरिच्छन्नेति च एत्थ सेनम्बमण्डपवण्णं होती’’ति वुत्तं। इमिनापेतं वेदितब्बं – ‘‘यथा जगति परिक्खेपसङ्खय न गच्छती’’ति। सेसं उत्तानत्थमेव।
एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
सहसेय्यसिक्खापदं पञ्चमं।
६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना
५५.दुतियसहसेय्यसिक्खापदे – आवसथागारन्ति आगन्तुकानं वसनागारं। पञ्ञत्तं होतीति पुञ्ञकामताय कत्वा ठपितं होति। येन सा इत्थी तेनुपसङ्कमीति असुकस्मिं नाम ठाने आवसथागारं पञ्ञत्तं अत्थीति मनुस्सानं सुत्वा उपसङ्कमि। गन्धगन्धिनीति अगरुकुङ्कुमादीनं गन्धानं गन्धो गन्धगन्धो, सो अस्सा अत्थीति गन्धगन्धिनी। साटकं निक्खिपित्वाति अप्पेव नामस्स इमम्पि विप्पकारं पस्सन्तस्स रागो उप्पज्जेय्याति चिन्तेत्वा एवमकासि। ओक्खिपित्वाति अधो खिपित्वा। अच्चयोति अपराधो। मं अच्चगमाति मं अतिक्कम्म अभिभवित्वा पवत्तो। सेसं पठमसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अयमेव हि विसेसो – पठमसिक्खापदे चतुत्थदिवसे आपत्ति इध पठमदिवसेपि। यक्खीपेतीहि दिस्समानकरूपाहि तिरच्छानगतित्थिया च मेथुनधम्मवत्थुभूताय एव दुक्कटं। सेसाहि अनापत्ति। समुट्ठानादीनि पठमसदिसानेवाति।
दुतियसहसेय्यसिक्खापदं छट्ठं।
७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना
६०.सत्तमसिक्खापदे – घरणीति घरसामिनी। निवेसनद्वारेति निवेसनस्स महाद्वारे। घरसुण्हाति तस्मिं घरे सुण्हा। आवसथद्वारेति ओवरकद्वारे। विस्सट्ठेनाति सुनिग्गतेन सद्देन। विवटेनाति सुट्ठु पकासेन असंवुतेन। धम्मो देसेतब्बोति अयं सरणसीलादिभेदो धम्मो कथेतब्बो। अञ्ञातुन्ति आजानितुं। विञ्ञुना पुरिसविग्गहेनाति विञ्ञुना पुरिसेन, पुरिसविग्गहं गहेत्वापि ठितेन न यक्खेन न पेतेन न तिरच्छानगतेन।
६६.अनापत्ति विञ्ञुना पुरिसविग्गहेनाति विञ्ञुना पुरिसविग्गहेन सद्धिं ठिताय बहुम्पि धम्मं देसेन्तस्स अनापत्ति। छप्पञ्चवाचाहीति छहि पञ्चहि वाचाहि यो देसेति, तस्सपि अनापत्ति। तत्थ एको गाथापादो एकवाचाति एवं सब्बत्थ वाचापमाणं वेदितब्बं। सचे अट्ठकथं धम्मपदं जातकादिवत्थुं वा कथेतुकामो होति, छप्पञ्चपदमत्तमेव कथेतुं वट्टति। पाळिया सद्धिं कथेन्तेन एकपदं पाळितो पञ्च अट्ठकथातोति एवं छ पदानि अनतिक्कामेत्वाव कथेतब्बो। पदसोधम्मे वुत्तप्पभेदो हि इधापि सब्बो धम्मोयेव। तस्मिं देसेतीति तस्मिं खणे देसेति। सम्पदानत्थे वा एतं भुम्मवचनं। तस्सा देसेतीति अत्थो। अञ्ञिस्सा मातुगामस्साति एकिस्सा देसेत्वा पुन आगतागताय अञ्ञिस्सापि देसेतीति एवं एकासने निसिन्नो मातुगामसतसहस्सन्नम्पि देसेतीति अत्थो। महापच्चरियट्ठकथायं वुत्तं समं निसिन्नानं मातुगामानं ‘‘तुम्हाकं एकेकिस्सा एकेकं गाथं देसेस्सामि, तं सुणाथाति देसेति, अनापत्ति। पठमं एकेकिस्सा एकेकं गाथं कथेस्सामीति आभोगं कत्वा जानापेत्वा कथेतुं वट्टति, न पच्छाति। पञ्हं पुच्छति पञ्हं पुट्ठो कथेतीति मातुगामो ‘‘दीघनिकायो नाम भन्ते किमत्थं दीपेती’’ति पुच्छति। एवं पञ्हं पुट्ठो भिक्खु सब्बं चेपि दीघनिकायं कथेति, अनापत्ति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव।
पदसोधम्मसमुट्ठानं – वाचतो च वाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
धम्मदेसनासिक्खापदं सत्तमं।
८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना
६७.अट्ठमसिक्खापदे – वत्थुकथाय ताव यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं चतुत्थपाराजिकवण्णनायं वुत्तनयमेव। अयमेव हि विसेसो – तत्थ अभूतं आरोचेसुं, इध भूतं। भूतम्पि पुथुज्जना आरोचेसुं, न अरिया। अरियानञ्हि पयुत्तवाचा नाम नत्थि, अत्तनो गुणे आरोचयमाने पन अञ्ञे न पटिसेधेसुं, तथाउप्पन्ने च पच्चये सादियिंसु, तथाउप्पन्नभावं अजानन्ता।
‘‘अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसु’’न्तिआदिम्हि पन ये उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णं भासिंसु, ते आरोचेसुन्ति वेदितब्बं। ‘‘कच्चि पन वो भिक्खवे भूत’’न्ति पुच्छिते पन सब्बेपि ‘‘भूतं भगवा’’ति पटिजानिंसु। अरियानम्पि हि अब्भन्तरे भूतो उत्तरिमनुस्सधम्मोति। अथ भगवा अरियमिस्सकत्ता ‘‘मोघपुरिसा’’ति अवत्वा ‘‘कथञ्हि नाम तुम्हे भिक्खवे’’ति वत्वा ‘‘उदरस्स कारणा’’तिआदिमाह। तत्थ यस्मा अरिया अञ्ञेसं सुत्वा ‘‘अय्यो किर, भन्ते, सोतापन्नो’’तिआदिना नयेन पसन्नेहि मनुस्सेहि पुच्छियमाना अपञ्ञत्ते सिक्खापदे अनादीनवदस्सिनो सुद्धचित्तताय अत्तनो च परेसञ्च विसेसाधिगमं पटिजानिंसु। एवं पटिजानन्तेहि च तेहि यं अञ्ञे उदरस्स कारणा उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णं भासित्वा पिण्डपातं उप्पादेसुं, तं सुद्धचित्तताय सादियन्तेहिपि उदरस्स कारणा उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णो भासितो विय होति। तस्मा सब्बसङ्गाहिकेनेव नयेन ‘‘कथञ्हि नाम तुम्हे, भिक्खवे, उदरस्स कारणा गिहीनं अञ्ञमञ्ञं उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णं भासिस्सथा’’ति आह। सेसं चतुत्थपाराजिकवत्थुसदिसमेव। सिक्खापदविभङ्गेपि केवलं तत्थ पाराजिकञ्चेव थुल्लच्चयञ्च इध भूतत्ता पाचित्तियञ्चेव दुक्कटञ्च अयं विसेसो। सेसं वुत्तनयमेव।
७७.‘‘उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेती’’ति उत्तरिमनुस्सधम्ममेव सन्धाय वुत्तं। परिनिब्बानकाले हि अन्तरा वा अतिकड्ढियमानेन उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेतुं वट्टति। सुतपरियत्तिसीलगुणं पन अनुपसम्पन्नस्सापि आरोचेतुं वट्टति। आदिकम्मिकस्स अनापत्ति। ‘‘उम्मत्तकस्सा’’ति इदं पन इध न वुत्तं। कस्मा? दिट्ठिसम्पन्नानं उम्मादस्स वा चित्तक्खेपस्स वा अभावाति। महापच्चरियम्पि हि विचारितं ‘‘झानलाभी पन परिहीने झाने उम्मत्तको भवेय्य, तस्सपि भूतारोचनपच्चया अनापत्ति न वत्तब्बा, भूतस्सेव अभावतो’’ति। सेसं उत्तानमेव।
भूतारोचनं नामेतं पुब्बे अवुत्तेहि तीहि समुट्ठानेहि समुट्ठाति – कायतो वाचतो कायवाचतो चाति। किरियं , नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, कुसलाब्याकतचित्तेहि द्विचित्तं, सुखमज्झत्तवेदनाहि द्विवेदनन्ति।
भूतारोचनसिक्खापदं अट्ठमं।
९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना
७८.नवमसिक्खापदे – दुट्ठुल्ला नाम आपत्ति चत्तारि च पाराजिकानि तेरस च सङ्घादिसेसाति इमिस्सा पाळिया ‘‘पाराजिकानि दुट्ठुल्लसद्दत्थदस्सनत्थं वुत्तानि, सङ्घादिसेसं पन इध अधिप्पेत’’न्ति अट्ठकथासु वुत्तं। तत्रायं विचारणा – सचे पाराजिकं आरोचेन्तस्स पाचित्तियं न भवेय्य, यथा समानेपि भिक्खु-भिक्खुनीनं उपसम्पन्नसद्दे यत्थ भिक्खुनी अनधिप्पेता होति, तत्थ भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो अनुपसम्पन्नोति वुच्चति; एवमिध समानेपि पाराजिकसङ्घादिसेसानं दुट्ठुल्लसद्दे यदि पाराजिकं अनधिप्पेतं, ‘‘दुट्ठुल्ला नाम आपत्ति तेरस सङ्घादिसेसा’’ति एतदेव वत्तब्बं सिया। तत्थ भवेय्य ‘‘यो पाराजिकं आपन्नो, सो भिक्खुभावतो चुतो, तस्मा तस्स आपत्तिं आरोचेन्तो दुक्कटं आपज्जती’’ति। एवं सति अक्कोसन्तोपि दुक्कटं आपज्जेय्य, पाचित्तियमेव च आपज्जति। वुत्तञ्हेतं – ‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे असुद्धदिट्ठि समानो ओकासं कारापेत्वा अक्कोसाधिप्पायो वदति, आपत्ति ओमसवादस्सा’’ति (पारा॰ ३८९)। एवं पाळिया विचारियमानाय पाराजिकं आरोचेन्तस्सापि पाचित्तियमेव दिस्सति। किञ्चापि दिस्सति, अथ खो सब्बअट्ठकथासु वुत्तत्ता अट्ठकथाचरियाव एत्थ पमाणं, न अञ्ञा विचारणा। पुब्बेपि च आवोचुम्ह – ‘‘बुद्धेन धम्मो विनयो च वुत्तो, यो तस्स पुत्तेहि तथेव ञातो’’तिआदि (पारा॰ अट्ठ॰ १.गन्थारम्भकथा)। अट्ठकथाचरिया हि बुद्धस्स अधिप्पायं जानन्ति।
इमिनापि चेतं परियायेन वेदितब्बं। अञ्ञत्र भिक्खुसम्मुतियाति हि वुत्तं। भिक्खुसम्मुतिया च आरोचनं आयतिं संवरत्थाय पुन तथारूपं आपत्तिं अनापज्जनत्थाय भगवता अनुञ्ञातं, न तस्स भिक्खुनो अवण्णमत्तप्पकासनत्थाय, सासने चस्स पतिट्ठानिसेधनत्थाय , न च पाराजिकं आपन्नस्स पुन तथारूपाय आपत्तिया अनापज्जनेन भिक्खुभावो नाम अत्थि। तस्मा ‘‘पाराजिकानि दुट्ठुल्लसद्दत्थदस्सनत्थं वुत्तानि, सङ्घादिसेसं पन इधाधिप्पेत’’न्ति यं अट्ठकथासु वुत्तं, तं सुवुत्तमेव।
८०.अत्थिभिक्खुसम्मुति आपत्तिपरियन्तातिआदीसु पन या अयं भिक्खुसम्मुति वुत्ता, सा न कत्थचि आगता, इध वुत्तत्तायेव पन अभिण्हापत्तिकं भिक्खुं दिस्वा एवमेस परेसु हिरोत्तप्पेनापि आयतिं संवरं आपज्जिस्सतीति तस्स भिक्खुनो हितेसिताय तिक्खत्तुं अपलोकेत्वा सङ्घेन कातब्बाति वेदितब्बाति।
८२.अदुट्ठुल्लं आपत्तिं आरोचेति आपत्ति दुक्कटस्साति पञ्चपि आपत्तिक्खन्धे आरोचेन्तस्स दुक्कटं। महापच्चरियं पन पाराजिकं आरोचेन्तस्सापि दुक्कटमेव वुत्तं। अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं वा अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति एत्थ आदितो पञ्च सिक्खापदानि दुट्ठुल्लो नाम अज्झाचारो, सेसानि अदुट्ठुल्लो। सुक्कविस्सट्ठिकायसंसग्गदुट्ठुल्लअत्तकामा पनस्स अज्झाचारो नामाति वुत्तं।
८३.वत्थुं आरोचेतीति ‘‘अयं सुक्कविस्सट्ठिं आपन्नो, दुट्ठुल्लं आपन्नो, अत्तकामं आपन्नो’’ कायसंसग्गं आपन्नोति एवं वदन्तस्स अनापत्ति। आपत्तिं आरोचेतीति एत्थ ‘‘अयं पाराजिकं आपन्नो, सङ्घादिसेसं थुल्लच्चयं पाचित्तियं पाटिदेसनीयं दुक्कटं दुब्भासितं आपन्नो’’ति वदति अनापत्ति। ‘‘अयं असुचिं मोचेत्वा सङ्घादिसेसं आपन्नो’’तिआदिना पन नयेन वत्थुना सद्धिं आपत्तिं घटेत्वा आरोचेन्तस्सेव आपत्ति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदं नवमं।
१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना
८६.दसमसिक्खापदे – जाता च पथवी अजाता च पथवीति इमेहि पदेहि जातपथविञ्च अजातपथविञ्च दस्सेति। अप्पपासाणादीसु अप्पा पासाणा एत्थाति अप्पपासाणाति एवमत्थो दट्ठब्बो। तत्थ मुट्ठिप्पमाणतो उपरि पासाणाति वेदितब्बा, मुट्ठिप्पमाणा सक्खरा। कथलाति कपालखण्डानि। मरुम्बाति कटसक्खरा। वालिकाति वालुकायेव। येभुय्येन पंसुकाति तीसु कोट्ठासेसु द्वे कोट्ठासा पंसु, एको पासाणादीसु अञ्ञतरो। अदड्ढापीति उद्धनपत्तपचनकुम्भकारावापादिवसेन तथा तथा अदड्ढा। सा पन विसुं नत्थि, सुद्धपंसुआदीसु अञ्ञतराव वेदितब्बा। येभुय्येनसक्खराति बहुतरा सक्खरा। हत्थिकुच्छियं किर एकपच्छिपूरं आहरापेत्वा दोणियं धोवित्वा पथविया येभुय्येन सक्खरभावं ञत्वा सयं भिक्खू पोक्खरणिं खणिंसु। यानि पन मज्झे ‘‘अप्पपंसु अप्पमत्तिका’’ति द्वे पदानि, तानि येभुय्येनपासाणादिपञ्चकमेव पविसन्ति तेसंयेव हि द्विन्नं पभेददस्सनमेतं। सयं खणति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पहारे पहारे पाचित्तियं वेदितब्बं। सकिं आणत्तो बहुकम्पि खणतीति सचेपि सकलदिवसं खणति, आणापकस्स एकंयेव पाचित्तियं। सचे पन कुसितो होति, पुनप्पुनं आणापेतब्बो। तं आणापेत्वा खणापेन्तस्स वाचाय वाचाय पाचित्तियं। अयं ताव पाळिवण्णना।
अयं पन पाळिमुत्तकविनिच्छयो – ‘‘पोक्खरणिं खणा’’ति वदति, वट्टति। खतायेव हि पोक्खरणी नाम होति, तस्मा अयं कप्पियवोहारो। एस नयो ‘‘वापिं तळाकं आवाटं खणा’’तिआदीसुपि। ‘‘इमं ओकासं खण, इमस्मिं ओकासे पोक्खरणिं खणा’’ति वत्तुं पन न वट्टति। ‘‘कन्दं खण, मूलं खणा’’ति अनियामेत्वा वत्तुं वट्टति। ‘‘इमं वल्लिं खण, इमस्मिं ओकासे कन्दं वा मूलं वा खणा’’ति वत्तुं न वट्टति। पोक्खरणिं सोधेन्तेहि यो कुटेहि उस्सिञ्चितुं सक्का होति तनुककद्दमो, तं अपनेतुं वट्टति, बहलं न वट्टति। आतपेन सुक्खकद्दमो फलति, तत्र यो हेट्ठा पथविया असम्बद्धो, तमेव अपनेतुं वट्टति। उदकेन गतट्ठाने उदकपप्पटको नाम होति, वातप्पहारेन चलति, तं अपनेतुं वट्टति।
पोक्खरणीआदीनं तटं भिज्जित्वा उदकसामन्ता पतति, सचे ओमकचातुमासं ओवट्ठं, छिन्दितुं वा भिन्दितुं वा वट्टति, चातुमासतो उद्धं न वट्टति। सचे पन उदकेयेव पतति, देवे अतिरेकचातुमासं ओवट्ठेपि उदकेयेव उदकस्स पतितत्ता वट्टति। पासाणपिट्ठियं सोण्डिं खणन्ति, सचे तत्थ पठममेव सुखुमरजं पतति, तञ्चे देवेन ओवट्ठं होति, चातुमासच्चयेन अकप्पियपथवीसङ्ख्यं गच्छति। उदके परियादिण्णे सोण्डिं सोधेन्तेहि तं विकोपेतुं न वट्टति। सचे पठममेव उदकेन पूरति, पच्छा रजं पतति, तं विकोपेतुं वट्टति। तत्थ हि देवे वस्सन्तेपि उदकेयेव उदकं पततीति। पिट्ठिपासाणे सुखुमरजं होति, देवे फुसायन्ते अल्लीयति, तम्पि चातुमासच्चयेन विकोपेतुं न वट्टति। सचे पन अकतपब्भारे वम्मिको उट्ठितो होति, यथासुखं विकोपेतुं वट्टति। सचे अब्भोकासे उट्ठहति, ओमकचातुमासं ओवट्ठोयेव वट्टति। रुक्खादीसु आरुळ्हउपचिकामत्तिकायपि एसेव नयो। गण्डुप्पादगूथमूसिकुक्करगोकण्टकादीसुपि एसेव नयो।
८७.खणति वा खणापेति वाति अन्तमसो पादङ्गुट्ठकेनपि सम्मज्जनीसलाकायपि सयं वा खणति, अञ्ञेन वा खणापेति। भिन्दति वा भेदापेति वाति अन्तमसो उदकम्पि छड्डेन्तो सयं वा भिन्दति, अञ्ञेन वा भिन्दापेति। दहति वा दहापेति वाति अन्तमसो पत्तम्पि पचन्तो सयं वा दहति, अञ्ञेन वा दहापेति। यत्तकेसु ठानेसु अग्गिं देति वा दापेति वा तत्तकानि पाचित्तियानि। पत्तं पचन्तेनपि हि पुब्बे पक्कट्ठानेयेव हि पचितब्बो। अदड्ढाय पथविया अग्गिं ठपेतुं न वट्टति। पत्तपचनकपालस्स पन उपरि अग्गिं ठपेतुं वट्टति। दारूनं उपरि ठपेति , सो अग्गि तानि दहन्तो गन्त्वा पथविं दहति, न वट्टति। इट्ठककपालादीसुपि एसेव नयो।
तत्रापि हि इट्ठकादीनंयेव उपरि ठपेतुं वट्टति। कस्मा? तेसं अनुपादानत्ता। न हि तानि अग्गिस्स उपादानसङ्ख्यं गच्छन्ति। सुक्खखाणुसुक्खरुक्खादीसुपि अग्गिं दातुं न वट्टति। सचे पन पथविं अप्पत्तमेव निब्बापेत्वा गमिस्सामीति देति, वट्टति। पच्छा निब्बापेतुं न सक्कोति, अविसयत्ता अनापत्ति। तिणुक्कं गहेत्वा गच्छन्तो हत्थे डय्हमाने भूमियं पातेति, अनापत्ति। पतितट्ठानेयेव उपादानं दत्वा अग्गिं कातुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं। दड्ढपथविया च यत्तकं ठानं उसुमाय अनुगतं, सब्बं विकोपेतुं वट्टतीति तत्थेव वुत्तं। यो पन अजाननको भिक्खु अरणीसहितेन अग्गिं निब्बत्तेत्वा हत्थेन उक्खिपित्वा ‘‘किं करोमी’’ति वदति, ‘‘जालेही’’ति वत्तब्बो, ‘‘हत्थो डय्हती’’ति वदति, ‘‘यथा न डय्हति तथा करोही’’ति वत्तब्बो। ‘‘भूमियं पातेही’’ति पन न वत्तब्बो। सचे हत्थे डय्हमाने पातेति ‘‘पथविं दहिस्सामी’’ति अपातितत्ता अनापत्ति। पतितट्ठाने पन अग्गिं कातुं वट्टतीति कुरुन्दियं वुत्तं।
८८.अनापत्ति इमं जानातिआदीसु ‘‘इमस्स थम्भस्स आवाटं जान, महामत्तिकं जान, थुसमत्तिकं जान, महामत्तिकं देहि, थुसमत्तिकं देहि, मत्तिकं आहर, पंसुं आहर, मत्तिकाय अत्थो, पंसुना अत्थो, इमस्स थम्भस्स आवाटं कप्पियं करोहि, इमं मत्तिकं कप्पियं करोहि, इमं पंसुं कप्पियं करोही’’ति एवमत्थो वेदितब्बो।
असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स कत्तरदण्डेन वा आहच्च आहच्च गच्छन्तस्स पथवी भिज्जति, सा ‘‘तेन भिन्दिस्सामी’’ति एवं सञ्चिच्च अभिन्नत्ता असञ्चिच्च भिन्ना नाम होति। इति असञ्चिच्च भिन्दन्तस्स अनापत्ति। असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा कत्तरयट्ठिया वा पथविं विलिखन्तो तिट्ठति, एवं असतिया विलिखन्तस्स वा भिन्दन्तस्स वा अनापत्ति। अजानन्तस्साति अन्तोगेहे ओवट्ठं छन्नं पथविं ‘‘अकप्पियपथवी’’ति न जानाति, ‘‘कप्पियपथवी’’ति सञ्ञाय विकोपेति, ‘‘खणामि भिन्दामि दहामी’’ति वा न जानाति , केवलं सङ्गोपनत्थाय खणित्तादीनि वा ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति, एवं अजानन्तस्स अनापत्ति। सेसं उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति। किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
पथवीखणनसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन मुसावादवग्गो पठमो।
२. भूतगामवग्गो
१. भूतगामसिक्खापदवण्णना
८९.सेनासनवग्गस्स पठमसिक्खापदे – अनादियन्तोति तस्सा वचनं अगण्हन्तो। दारकस्स बाहुं आकोटेसीति उक्खित्तं फरसुं निग्गहेतुं असक्कोन्तो मनुस्सानं चक्खुविसयातीते महाराजसन्तिका लद्धे रुक्खट्ठकदिब्बविमाने निपन्नस्स दारकस्स बाहुं थनमूलेयेव छिन्दि। न खो मेतं पतिरूपन्तिआदिम्हि अयं सङ्खेपवण्णना – हिमवन्ते किर पक्खदिवसेसु देवतासन्निपातो होति, तत्थ रुक्खधम्मं पुच्छन्ति – ‘‘त्वं रुक्खधम्मे ठिता न ठिता’’ति? रुक्खधम्मो नाम रुक्खे छिज्जमाने रुक्खदेवताय मनोपदोसस्स अकरणं। तत्थ या देवता रुक्खधम्मे अट्ठिता होति, सा देवतासन्निपातं पविसितुं न लभति। इति सा देवता इमञ्च रुक्खधम्मे अट्ठानपच्चयं आदीनवं अद्दस, भगवतो च सम्मुखा सुतपुब्बधम्मदेसनानुसारेन तथागतस्स छद्दन्तादिकाले पुब्बचरितं अनुस्सरि। तेनस्सा एतदहोसि – ‘‘न खो मेतं पतिरूपं…पे॰… वोरोपेय्य’’न्ति। यंनूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्यन्ति इदं पनस्सा ‘‘अयं भिक्खु सपितिको पुत्तो, अद्धा भगवा इमं इमस्स अज्झाचारं सुत्वा मरियादं बन्धिस्सति, सिक्खापदं पञ्ञपेस्सती’’ति पटिसञ्चिक्खन्तिया अहोसि। सचज्ज त्वं देवतेति सचे अज्ज त्वं देवते। पसवेय्यासीति जनेय्यासि उप्पादेय्यासि। एवञ्च पन वत्वा भगवा तं देवतं सञ्ञापेन्तो –
‘‘यो वे उप्पतितं कोधं, रथं भन्तंव वारये।
तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो’’ति॥ (ध॰ प॰ २२२)।
इमं गाथमभासि। गाथापरियोसाने सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठासि। पुन भगवा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो –
‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं, विसटं सप्पविसंव ओसधेहि।
सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिवत्तचं पुराण’’न्ति॥ (सु॰ नि॰ १)।
इमं गाथमभासि। तत्र पठमगाथा धम्मपदे सङ्गहं आरुळ्हा, दुतिया सुत्तनिपाते, वत्थु पन विनयेति। अथ भगवा धम्मं देसेन्तोयेव तस्सा देवताय वसनट्ठानं आवज्जन्तो पतिरूपं ठानं दिस्वा ‘‘गच्छ, देवते, असुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो, तस्मिं उपगच्छा’’ति आह। सो किर रुक्खो न आळविरट्ठे, जेतवनस्स अन्तोपरिक्खेपे, यस्स देवपुत्तस्स परिग्गहो अहोसि, सो चुतो; तस्मा ‘‘विवित्तो’’ति वुत्तो। ततो पट्ठाय च पन सा देवता सम्मासम्बुद्धतो लद्धपरिहारा बुद्धुपट्ठायिका अहोसि। यदा देवतासमागमो होति, तदा महेसक्खदेवतासु आगच्छन्तीसु अञ्ञा अप्पेसक्खा देवता याव महासमुद्दचक्कवाळपब्बता ताव पटिक्कमन्ति। अयं पन अत्तनो वसनट्ठाने निसीदित्वाव धम्मं सुणाति। यम्पि पठमयामे भिक्खू पञ्हं पुच्छन्ति, मज्झिमयामे देवता, तं सब्बं तत्थेव निसीदित्वा सुणाति। चत्तारो च महाराजानोपि भगवतो उपट्ठानं आगन्त्वा गच्छन्ता तं देवतं दिस्वाव गच्छन्ति।
९०.भूतगामपातब्यतायाति एत्थ भवन्ति अहुवुञ्चाति भूता; जायन्ति वड्ढन्ति जाता वड्ढिता चाति अत्थो। गामोति रासि; भूतानं गामोति भूतगामो; भूता एव वा गामो भूतगामो; पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचनं। पातब्यस्स भावो पातब्यता; छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो। तस्सा भूतगामपातब्यताय; निमित्तत्थे भुम्मवचनं, भूतगामपातब्यताहेतु, भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियन्ति अत्थो।
९१.इदानि तं भूतगामं विभजित्वा दस्सेन्तो भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानीतिआदिमाह। तत्थ भूतगामो नामाति भूतगामं उद्धरित्वा यस्मिं सति भूतगामो होति, तं दस्सेतुं ‘‘पञ्च बीजजातानी’’ति आहाति अट्ठकथासु वुत्तं। एवं सन्तेपि ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ती’’तिआदीनि न समेन्ति। न हि मूलबीजादीनि मूलादीसु जायन्ति, मूलादीसु जायमानानि पन तानि बीजाकतानि, तस्मा एवमेत्थ वण्णना वेदितब्बा – भूतगामो नामाति विभजितब्बपदं। पञ्चाति तस्स विभागपरिच्छेदो। बीजजातानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं। तस्सत्थो – बीजेहि जातानि बीजजातानि; रुक्खादीनमेतं अधिवचनं। अपरो नयो – बीजानि च तानि विजातानि च पसूतानि निब्बत्तपण्णमूलानीति बीजजातानि। एतेन अल्लवालिकादीसु ठपितानं निब्बत्तपण्णमूलानं सिङ्गिवेरादीनं सङ्गहो कतो होति।
इदानि येहि बीजेहि जातत्ता रुक्खादीनि बीजजातानीति वुत्तानि, तानि दस्सेन्तो ‘‘मूलबीज’’न्तिआदिमाह। तेसं उद्देसो पाकटो एव। निद्देसे यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ति मूले सञ्जायन्तीति एत्थ बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितं , तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि आलुवकसेरुकमलुप्पलपुण्डरीककुवलयकन्दपाटलिमूलादिभेदे मूले गच्छवल्लिरुक्खादीनि जायन्ति सञ्जायन्ति, तानि यम्हि मूले जायन्ति चेव सञ्जायन्ति च तञ्च, पाळियं वुत्तं हलिद्दादि च सब्बम्पि एतं मूलबीजं नाम। एसेव नयो खन्धबीजादीसु। येवापनकखन्धबीजेसु पनेत्थ अम्बाटकइन्दसालनुहीपाळिभद्दकणिकारादीनि खन्धबीजानि, अमूलवल्लि चतुरस्सवल्लिकणवीरादीनि फळुबीजानि मकचिसुमनजयसुमनादीनि अग्गबीजानि, अम्बजम्बूपनसट्ठिआदीनि बीजबीजानीति दट्ठब्बानि।
९२.इदानि यं वुत्तं ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति तत्थ सञ्ञावसेन आपत्तानापत्तिभेदं पातब्यताभेदञ्च दस्सेन्तो बीजे बीजसञ्ञीतिआदिमाह। तत्थ यथा ‘‘सालीनं चेपि ओदनं भुञ्जती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.७६) सालितण्डुलानं ओदनो ‘‘सालीनं ओदनो’’ति वुच्चति, एवं बीजतो सम्भूतो भूतगामो ‘‘बीज’’न्ति वुत्तोति वेदितब्बो। यं पन ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.१०) वुत्तं भूतगामपरिमोचनं कत्वा ठपितं बीजं, तं दुक्कटवत्थु। अथ वा यदेतं ‘‘भूतगामो नामा’’ति सिक्खापदविभङ्गस्स आदिपदं, तेन सद्धिं योजेत्वा यं बीजं भूतगामो नाम होति, तस्मिं बीजे बीजसञ्ञी सत्थकादीनि गहेत्वा सयं वा छिन्दति अञ्ञेन वा छेदापेति, पासाणादीनि गहेत्वा सयं वा भिन्दति अञ्ञेन वा भेदापेति, अग्गिं उपसंहरित्वा सयं वा पचति अञ्ञेन वा पचापेति, आपत्ति पाचित्तियस्साति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो। यथारुतं पन गहेत्वा भूतगामविनिमुत्तस्स बीजस्स छिन्दनादिभेदाय पातब्यताय पाचित्तियं न वत्तब्बं।
अयञ्हेत्थ विनिच्छयकथा – भूतगामं विकोपेन्तस्स पाचित्तियं भूतगामपरिमोचितं पञ्चविधम्पि बीजगामं विकोपेन्तस्स दुक्कटं। बीजगामभूतगामो नामेस अत्थि उदकट्ठो, अत्थि थलट्ठो । तत्थ उदकट्ठो सासपमत्तिका तिलबीजकादिभेदा सपण्णिका अपण्णिका च सब्बा सेवालजाति अन्तमसो उदकपप्पटकं उपादाय ‘‘भूतगामो’’ति वेदितब्बो। उदकपप्पटको नाम उपरि थद्धो फरुसवण्णो, हेट्ठा मुदु नीलवण्णो होति। तत्थ यस्स सेवालस्स मूलं ओरूहित्वा पथवियं पतिट्ठितं, तस्स पथवी ठानं। यो उदके सञ्चरति, तस्स उदकं। पथवियं पतिट्ठितं यत्थ कत्थचि विकोपेन्तस्स उद्धरित्वा वा ठानन्तरं सङ्कामेन्तस्स पाचित्तियं। उदके सञ्चरन्तं विकोपेन्तस्सेव पाचित्तियं। हत्थेहि पन इतो चितो च वियूहित्वा न्हायितुं वट्टति, सकलञ्हि उदकं तस्स ठानं। तस्मा न सो एत्तावता ठानन्तरं सङ्कामितो होति। उदकतो पन उदकेन विना सञ्चिच्च उक्खिपितुं न वट्टति, उदकेन सद्धिं उक्खिपित्वा पुन उदके पक्खिपितुं वट्टति। परिस्सावनन्तरेन निक्खमति, कप्पियं कारापेत्वाव उदकं परिभुञ्जितब्बं। उप्पलिनीपदुमिनीआदीनि जलजवल्लितिणानि उदकतो उद्धरन्तस्स वा तत्थेव विकोपेन्तस्स वा पाचित्तियं। परेहि उप्पाटितानि विकोपेन्तस्स दुक्कटं। तानि हि बीजगामे सङ्गहं गच्छन्ति। तिलबीजकसासपमत्तकसेवालोपि उदकतो उद्धतो अमिलातो अग्गबीजसङ्गहं गच्छति। महापच्चरियादीसु ‘‘अनन्तकतिलबीजकउदकपप्पटकादीनि दुक्कटवत्थुकानी’’ति वुत्तं, तत्थ कारणं न दिस्सति। अन्धकट्ठकथायं ‘‘सम्पुण्णभूतगामो न होति, तस्मा दुक्कट’’न्ति वुत्तं, तम्पि न समेति, भूतगामे हि पाचित्तियं, बीजगामे दुक्कटं वुत्तं। असम्पुण्णभूतगामो नाम ततियो कोट्ठासो नेव पाळियं न अट्ठकथासु आगतो। अथ एतं बीजगामसङ्गहं गच्छिस्सतीति , तम्पि न युत्तं, अभूतगाममूलत्ता तादिसस्स बीजगामस्साति। अपिच ‘‘गरुकलहुकेसु गरुके ठातब्ब’’न्ति एतं विनयलक्खणं।
थलट्ठे – छिन्नरुक्खानं अवसिट्ठो हरितखाणु नाम होति। तत्थ ककुधकरञ्जपियङ्गुपनसादीनं खाणु उद्धं वड्ढति, सो भूतगामेन सङ्गहितो। तालनाळिकेरादीनं खाणु उद्धं न वड्ढति, सो बीजगामेन सङ्गहितो। कदलिया पन अफलिताय खाणु भूतगामेन सङ्गहितो, फलिताय बीजगामेन। कदली पन फलिता याव नीलपण्णा, ताव भूतगामेनेव सङ्गहिता, तथा फलितो वेळु। यदा पन अग्गतो पट्ठाय सुस्सति, तदा बीजगामेन सङ्गहं गच्छति। कतरबीजगामेन? फळुबीजगामेन। किं ततो निब्बत्तति? न किञ्चि। यदि हि निब्बत्तेय्य, भूतगामेनेव सङ्गहं गच्छेय्य। इन्दसालादिरुक्खे छिन्दित्वा रासिं करोन्ति, किञ्चापि रासिकतदण्डकेहि रतनप्पमाणापि साखा निक्खमन्ति, बीजगामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति। तत्थ मण्डपत्थाय वा वतिअत्थाय वा वल्लिआरोपनत्थाय वा भूमियं निखणन्ति, मूलेसु चेव पण्णेसु च निग्गतेसु पुन भूतगामसङ्ख्यं गच्छन्ति। मूलमत्तेसु पन पण्णमत्तेसु वा निग्गतेसु बीजगामेन सङ्गहिता एव।
२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना
९४.दुतियसिक्खापदे – अनाचारं आचरित्वाति अकातब्बं कत्वा; कायवचीद्वारेसु आपत्तिं आपज्जित्वाति वुत्तं होति। अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन वचनेन अञ्ञं वचनं पटिचरति पटिच्छादेति अज्झोत्थरति; इदानि तं पटिचरणविधिं दस्सेन्तो ‘‘को आपन्नो’’तिआदिमाह। तत्रायं वचनसम्बन्धो – सो किर किञ्चि वीतिक्कमं दिस्वा ‘‘आवुसो, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जियमानो ‘‘को आपन्नो’’ति वदति। ‘‘ततो त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं किं आपन्नो’’ति वदति। अथ ‘‘पाचित्तियं वा दुक्कटं वा’’ति वुत्ते वत्थुं पुच्छन्तो ‘‘अहं किस्मिं आपन्नो’’ति वदति। ततो ‘‘असुकस्मिं नाम वत्थुस्मि’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं कथं आपन्नो, किं करोन्तो आपन्नोम्ही’’ति पुच्छति। अथ ‘‘इदं नाम करोन्तो आपन्नो’’ति वुत्ते ‘‘कं भणथा’’ति वदति। ततो ‘‘तं भणामा’’ति वुत्ते ‘‘किं भणथा’’ति वदति।
अपिचेत्थ अयं पाळिमुत्तकोपि अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणविधि – भिक्खूहि ‘‘तव सिपाटिकाय कहापणो दिट्ठो, किस्सेवमसारुप्पं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘सुदिट्ठं, भन्ते, न पनेसो कहापणो; तिपुमण्डलं एत’’न्ति भणन्तो वा ‘‘त्वं सुरं पिवन्तो दिट्ठो, किस्सेवं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘सुदिट्ठो , भन्ते, न पनेसा सुरा, भेसज्जत्थाय सम्पादितं अरिट्ठ’’न्ति भणन्तो वा ‘‘त्वं पटिच्छन्ने आसने मातुगामेन सद्धिं निसिन्नो दिट्ठो, किस्सेवमसारुप्पं करोसी’’ति वुत्तो ‘‘येन दिट्ठं सुदिट्ठं, विञ्ञू पनेत्थ दुतियो अत्थि, सो किस्स न दिट्ठो’’ति भणन्तो वा, ‘‘ईदिसं तया किञ्चि दिट्ठ’’न्ति पुट्ठो ‘‘न सुणामी’’ति सोतमुपनेन्तो वा, सोतद्वारे पुच्छन्तानं चक्खुं उपनेन्तो वा, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति वेदितब्बो। अञ्ञवादकं रोपेतूति अञ्ञवादकं आरोपेतु; पतिट्ठापेतूति अत्थो। विहेसकं रोपेतूति एतस्मिम्पि एसेव नयो।
९८.अञ्ञवादके विहेसके पाचित्तियन्ति एत्थ अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादकं; अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नामं। विहेसेतीति विहेसकं; तुण्हीभूतस्सेतं नामं, तस्मिं अञ्ञवादके विहेसके। पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं।
१००.अरोपिते अञ्ञवादकेति कम्मवाचाय अनारोपिते अञ्ञवादके। अरोपिते विहेसकेति एतस्मिम्पि एसेव नयो।
१०१.धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीतिआदीसु यं तं अञ्ञवादकविहेसकरोपनकम्मं कतं, तञ्चे धम्मकम्मं होति, सो च भिक्खु तस्मिं धम्मकम्मसञ्ञी अञ्ञवादकञ्च विहेसकञ्च करोति, अथस्स तस्मिं अञ्ञवादके च विहेसके च आपत्ति पाचित्तियस्साति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो।
१०२.अजानन्तो पुच्छतीति आपत्तिं वा आपन्नभावं अजानन्तोयेव ‘‘किं तुम्हे भणथ, अहं न जानामी’’ति पुच्छति। गिलानो वा न कथेतीति मुखे तादिसो ब्याधि होति, येन कथेतुं न सक्कोति। सङ्घस्स भण्डनं वातिआदीसु सङ्घमज्झे कथिते तप्पच्चया सङ्घस्स भण्डनं वा कलहो वा विवादो वा भविस्सति, सो मा अहोसीति मञ्ञमानो न कथेतीति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। सेसं उत्तानमेवाति।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, सिया किरियं , सिया अकिरियं, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स हि किरियं होति, तुण्हीभावेन विहेसन्तस्स अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
अञ्ञवादकसिक्खापदं दुतियं।
३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना
१०३.ततियसिक्खापदे – दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेन्तीति ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो’’तिआदीनि वदन्ता तं आयस्मन्तं तेहि भिक्खूहि अवजानापेन्ति, अवञ्ञाय ओलोकापेन्ति, लामकतो वा चिन्तापेन्ती’’ति अत्थो। लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं। ओज्झापेन्तीतिपि पाठो। अयमेवत्थो । छन्दायाति छन्देन पक्खपातेन; अत्तनो अत्तनो सन्दिट्ठसम्भत्तानं पणीतानि पञ्ञपेतीति अधिप्पायो। खिय्यन्तीति ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो’’तिआदीनि वदन्ता पकासेन्ति।
१०५.उज्झापनके खिय्यनके पाचित्तियन्ति एत्थ येन वचनेन उज्झापेन्ति, तं उज्झापनकं। येन च खिय्यन्ति तं खिय्यनकं। तस्मिं उज्झापनके खिय्यनके। पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं।
१०६.उज्झापनकं नाम उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं सेनासनपञ्ञापकं वा…पे॰… अप्पमत्तकविस्सज्जनकं वाति एतेसं पदानं ‘‘मङ्कुकत्तुकामो’’ति इमिना सम्बन्धो। अवण्णं कत्तुकामो अयसं कत्तुकामोति इमेसं पन वसेन उपसम्पन्नन्तिआदीसु ‘‘उपसम्पन्नस्सा’’ति एवं विभत्तिविपरिणामो कातब्बो। उज्झापेति वा खिय्यति वा आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पन यस्मा ‘‘खिय्यनकं नामा’’ति एवं मातिकापदं उद्धरित्वापि ‘‘उज्झापनकं नामा’’ति इमस्स पदस्स वुत्तविभङ्गोयेव वत्तब्बो होति, अञ्ञवादकसिक्खापदे विय अञ्ञो विसेसो नत्थि, तस्मा तं विसुं अनुद्धरित्वा अविभजित्वा निगमनमेव एकतो कतन्ति वेदितब्बं। धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीतिआदीसु यं तस्स उपसम्पन्नस्स सम्मुतिकम्मं कतं तञ्चे धम्मकम्मं होति, सो च भिक्खु तस्मिं धम्मकम्मसञ्ञी उज्झापनकञ्च खिय्यनकञ्च करोति, अथस्स तस्मिं उज्झापनके च खिय्यनके च आपत्ति पाचित्तियस्साति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो।
अनुपसम्पन्नंउज्झापेति वा खिय्यति वाति एत्थ उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं अञ्ञं अनुपसम्पन्नं उज्झापेति अवजानापेति, तस्स वा तं सन्तिके खिय्यतीति अत्थो। उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मतन्ति कम्मवाचाय असम्मतं केवलं ‘‘तवेसो भारो’’ति सङ्घेन आरोपितभारं भिक्खूनं वा फासुविहारत्थाय सयमेव तं भारं वहन्तं, यत्र वा द्वे तयो भिक्खू विहरन्ति, तत्र वा तादिसं कम्मं करोन्तन्ति अधिप्पायो। अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं वा असम्मतं वाति एत्थ पन किञ्चापि अनुपसम्पन्नस्स तेरस सम्मुतियो दातुं न वट्टन्ति। अथ खो उपसम्पन्नकाले लद्धसम्मुतिको पच्छा अनुपसम्पन्नभावे ठितो, तं सन्धाय ‘‘सङ्घेन सम्मतं वा’’ति वुत्तं। यस्स पन ब्यत्तस्स सामणेरस्स केवलं सङ्घेन वा सम्मतेन वा भिक्खुना ‘‘त्वं इदं कम्मं करोही’’ति भारो कतो, तादिसं सन्धाय ‘‘असम्मतं वा’’ति वुत्तं। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
उज्झापनकसिक्खापदं ततियं।
४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना
१०८.चतुत्थसिक्खापदे – हेमन्तिके कालेति हेमन्तकाले हिमपातसमये। कायं ओतापेन्ताति मञ्चपीठादीसु निसिन्ना बालातपेन कायं ओतापेन्ता। काले आरोचितेति यागुभत्तादीसु यस्स कस्सचि काले आरोचिते। ओवट्ठं होतीति हिमवस्सेन ओवट्ठं तिन्तं होति।
११०.अवस्सिकसङ्केतेति वस्सिकवस्सानमासाति एवं अपञ्ञत्ते चत्तारो हेमन्तिके चत्तारो च गिम्हिके अट्ठ मासेति अत्थो। मण्डपे वाति साखामण्डपे वा पदरमण्डपे वा। रुक्खमूले वाति यस्स कस्सचि रुक्खस्स हेट्ठा। यत्थ काका वा कुलला वा न ऊहदन्तीति यत्थ धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसमाना एते काककुलला वा अञ्ञे वा सकुन्ता तं सेनासनं न ऊहदन्ति, तादिसे रुक्खमूले निक्खिपितुं अनुजानामीति। तस्मा यत्थ गोचरप्पसुता सकुन्ता विस्समित्वा गच्छन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले निक्खिपितुं वट्टति। यस्मिं पन धुवनिवासेन कुलावके कत्वा वसन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले न निक्खिपितब्बं। ‘‘अट्ठ मासे’’ति वचनतो येसु जनपदेसु वस्सकाले न वस्सति, तेसुपि चत्तारो मासे निक्खिपितुं न वट्टतियेव। ‘‘अवस्सिकसङ्केते’’ति वचनतो यत्थ हेमन्ते देवो वस्सति, तत्थ हेमन्तेपि अज्झोकासे निक्खिपितुं न वट्टति। गिम्हे पन सब्बत्थ विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होति, एवरूपे काले केनचिदेव करणीयेन अज्झोकासे मञ्चपीठं निक्खिपितुं वट्टति।
अब्भोकासिकेनापि वत्तं जानितब्बं, तस्स हि सचे पुग्गलिकमञ्चको अत्थि, तत्थेव सयितब्बं। सङ्घिकं गण्हन्तेन वेत्तेन वा वाकेन वा वीतमञ्चको गहेतब्बो। तस्मिं असति पुराणमञ्चको गहेतब्बो। तस्मिम्पि असति नववायिमो वा ओनद्धको वा गहेतब्बो। गहेत्वा च पन ‘‘अहं उक्कट्ठरुक्खमूलिको उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति चीवरकुटिम्पि अकत्वा असमये अज्झोकासे रुक्खमूले वा पञ्ञपेत्वा निपज्जितुं न वट्टति। सचे पन चतुग्गुणेनपि चीवरेन कतकुटि अतेमेन्तं रक्खितुं न सक्कोति, सत्ताहवद्दलिकादीनि भवन्ति, भिक्खुनो कायानुगतिकत्ता वट्टति।
अरञ्ञे पण्णकुटीसु वसन्तानं सीलसम्पदाय पसन्नचित्ता मनुस्सा नवं मञ्चपीठं देन्ति ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति वसित्वा गच्छन्तेहि सामन्तविहारे सभागभिक्खूनं पेसेत्वा गन्तब्बं, सभागानं अभावे अनोवस्सके निक्खिपित्वा गन्तब्बं, अनोवस्सके असति रुक्खे लग्गेत्वा गन्तब्बं। चेतियङ्गणे सम्मज्जनिं गहेत्वा भोजनसालङ्गणं वा उपोसथागारङ्गणं वा परिवेणदिवाट्ठानअग्गिसालादीसु वा अञ्ञतरं सम्मज्जित्वा धोवित्वा पुन सम्मज्जनीमाळकेयेव ठपेतब्बा। उपोसथागारादीसु अञ्ञतरस्मिं गहेत्वा अवसेसानि सम्मज्जन्तस्सापि एसेव नयो।
यो पन भिक्खाचारमग्गं सम्मज्जन्तोव गन्तुकामो होति, तेन सम्मज्जित्वा सचे अन्तरामग्गे साला अत्थि, तत्थ ठपेतब्बा। सचे नत्थि, वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वा ‘‘यावाहं गामतो निक्खमामि, ताव न वस्सिस्सती’’ति जानन्तेन यत्थ कत्थचि निक्खिपित्वा पुन पच्चागच्छन्तेन पाकतिकट्ठाने ठपेतब्बा। सचे वस्सिस्सतीति जानन्तो अज्झोकासे ठपेति, दुक्कटन्ति महापच्चरियं वुत्तं। सचे पन तत्र तत्रेव सम्मज्जनत्थाय सम्मज्जनी निक्खित्ता होति, तं तं ठानं सम्मज्जित्वा तत्र तत्रेव निक्खिपितुं वट्टति। आसनसालं सम्मज्जन्तेन वत्तं जानितब्बं। तत्रिदं वत्तं – मज्झतो पट्ठाय पादट्ठानाभिमुखा वालिका हरितब्बा। कचवरं हत्थेहि गहेत्वा बहि छड्डेतब्बं।
१११.मसारकोति मञ्चपादे विज्झित्वा तत्थ अटनियो पवेसेत्वा कतो। बुन्दिकाबद्धोति अटनीहि मञ्चपादे डंसापेत्वा पल्लङ्कसङ्खेपेन कतो। कुळीरपादकोति अस्समेण्डकादीनं पादसदिसेहि पादेहि कतो। यो वा पन कोचि वङ्कपादको, अयं वुच्चति कुळीरपादको। आहच्चपादकोति अयं पन ‘‘आहच्चपादको नाम मञ्चो अङ्गे विज्झित्वा कतो होती’’ति एवं परतो पाळियंयेव वुत्तो, तस्मा अटनियो विज्झित्वा तत्थ पादसिखं पवेसेत्वा उपरि आणिं दत्वा कतमञ्चो ‘‘आहच्चपादको’’ति वेदितब्बो। पीठेपि एसेव नयो। अन्तो संवेठेत्वा बद्धं होतीति हेट्ठा च उपरि च वित्थतं मज्झे सङ्खित्तं पणवसण्ठानं कत्वा बद्धं होति, तं किर मज्झे सीहब्यग्घचम्मपरिक्खित्तम्पि करोन्ति। अकप्पियचम्मं नामेत्थ नत्थि। सेनासनञ्हि सोवण्णमयम्पि वट्टति, तस्मा तं महग्घं होति। अनुपसम्पन्नं सन्थरापेति तस्स पलिबोधोति येन सन्थरापितं, तस्स पलिबोधो। लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्साति थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स पाचित्तियं।
अयं पनेत्थ विनिच्छयो – थेरो भोजनसालायं भत्तकिच्चं कत्वा दहरं आणापेति ‘‘गच्छ दिवाट्ठाने मञ्चपीठं पञ्ञपेही’’ति। सो तथा कत्वा निसिन्नो। थेरो यथारुचिं विचरित्वा तत्थ गन्त्वा थविकं वा उत्तरासङ्गं वा ठपेति, ततो पट्ठाय थेरस्स पलिबोधो। निसीदित्वा सयं गच्छन्तो नेव उद्धरति, न उद्धरापेति, लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं। सचे पन थेरो तत्थ थविकं वा उत्तरासङ्गं वा अट्ठपेत्वा चङ्कमन्तोव दहरं ‘‘गच्छ त्व’’न्ति भणति, तेन ‘‘इदं भन्ते मञ्चपीठ’’न्ति आचिक्खितब्बं। सचे थेरो वत्तं जानाति ‘‘त्वं गच्छ, अहं पाकतिकं करिस्सामी’’ति वत्तब्बं। सचे बालो होति अनुग्गहितवत्तो ‘‘गच्छ, मा इध तिट्ठ, नेव निसीदितुं न निपज्जितुं देमी’’ति दहरं तज्जेतियेव। दहरेन ‘‘भन्ते सुखं सयथा’’ति कप्पं लभित्वा वन्दित्वा गन्तब्बं। तस्मिं गते थेरस्सेव पलिबोधो। पुरिमनयेनेव चस्स आपत्ति वेदितब्बा।
अथ पन आणत्तिक्खणेयेव दहरो ‘‘मय्हं भन्ते भण्डकधोवनादि किञ्चि करणीयं अत्थी’’ति वदति, थेरो च नं ‘‘त्वं पञ्ञपेत्वा गच्छाही’’ति वत्वा भोजनसालतो निक्खमित्वा अञ्ञत्थ गच्छति, पादुद्धारेन कारेतब्बो। सचे तत्थेव गन्त्वा निसीदति पुरिमनयेनेव चस्स लेड्डुपातातिक्कमे आपत्ति। सचे पन थेरो सामणेरं आणापेति , सामणेरे तत्थ मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा निसिन्नेपि भोजनसालतो अञ्ञत्थ गच्छन्तो पादुद्धारेन कारेतब्बो। गन्त्वा निसिन्नो पुन गमनकाले लेड्डुपातातिक्कमे आपत्तिया कारेतब्बो। सचे पन आणापेन्तो मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा तत्थेव निसीदाति आणापेति, यत्रिच्छति तत्र गन्त्वा आगन्तुं लभति। सयं पन पाकतिकं अकत्वा गच्छन्तस्स लेड्डुपातातिक्कमे पाचित्तियं। अन्तरसन्निपाते मञ्चपीठानि पञ्ञपेत्वा निसिन्नेहि गमनकाले आरामिकानं इमं पटिसामेथाति वत्तब्बं, अवत्वा गच्छन्तानं लेड्डुपातातिक्कमे आपत्ति।
महाधम्मसवनं नाम होति तत्थ उपोसथागारतोपि भोजनसालतोपि आहरित्वा मञ्चपीठानि पञ्ञपेन्ति। आवासिकानंयेव पलिबोधो। सचे आगन्तुका ‘‘इदं अम्हाकं उपज्झायस्स इदं आचरियस्सा’’ति गण्हन्ति, ततो पट्ठाय तेसंयेव पलिबोधो। गमनकाले पाकतिकं अकत्वा लेड्डुपातं अतिक्कमन्तानं आपत्ति। महापच्चरियं पुन वुत्तं – ‘‘याव अञ्ञे न निसीदन्ति, ताव येहि पञ्ञत्तं, तेसं भारो। अञ्ञेसु आगन्त्वा निसिन्नेसु निसिन्नकानं भारो। सचे ते अनुद्धरित्वा वा अनुद्धरापेत्वा वा गच्छन्ति, दुक्कटं। कस्मा? अनाणत्तिया पञ्ञपितत्ता’’ति। धम्मासने पञ्ञत्ते याव उस्सारको वा धम्मकथिको वा नागच्छति, ताव पञ्ञापकानं पलिबोधो, तस्मिं आगन्त्वा निसिन्ने तस्स पलिबोधो। सकलं अहोरत्तं धम्मसवनं होति, अञ्ञो उस्सारको वा धम्मकथिको वा उट्ठहति, अञ्ञो निसीदति, यो यो आगन्त्वा निसीदति, तस्स तस्स भारो। उट्ठहन्तेन पन ‘‘इदमासनं तुम्हाकं भारो’’ति वत्वा गन्तब्बं। सचेपि इतरस्मिं अनागतेयेव पठमं निसिन्नो उट्ठाय गच्छति, तस्मिञ्च अन्तोउपचारट्ठेयेव इतरो आगन्त्वा निसीदति, उट्ठाय गतो आपत्तिया न कारेतब्बो। सचे पन इतरस्मिं अनागतेयेव पठमं निसिन्नो उट्ठायासना लेड्डुपातं अतिक्कमति, आपत्तिया कारेतब्बो। सब्बत्थ च ‘‘लेड्डुपातातिक्कमे पठमपादे दुक्कटं, दुतिये पाचित्तिय’’न्ति अयं नयो महापच्चरियं वुत्तो।
११२.चिमिलिकं वातिआदीसु चिमिलिका नाम सुधादिपरिकम्मकताय भूमिया वण्णानुरक्खणत्थं कता होति , तं हेट्ठा पत्थरित्वा उपरि कटसारकं पत्थरन्ति। उत्तरत्थरणं नाम मञ्चपीठानं उपरि अत्थरितब्बकं पच्चत्थरणं। भूमत्थरणं नाम भूमियं अत्थरितब्बा कटसारकादिविकति। तट्टिकं नाम तालपण्णेहि वा वाकेहि वा कततट्टिका। चम्मखण्डो नाम सीहब्यग्घदीपितरच्छचम्मादीसुपि यंकिञ्चि चम्मं। अट्ठकथासु हि सेनासनपरिभोगे पटिक्खित्तचम्मं नाम न दिस्सति, तस्मा सीहचम्मादीनं परिहरणेयेव पटिक्खेपो वेदितब्बो। पादपुञ्छनी नाम रज्जुकेहि वा पिलोतिकाहि वा पादपुञ्छनत्थं कता। फलकपीठं नाम फलकमयं पीठं। अथ वा फलकञ्चेव दारुमयपीठञ्च; एतेन सब्बम्पि दारुभण्डादि सङ्गहितं। महापच्चरियं पन वित्थारेनेव वुत्तं – ‘‘आधारकं पत्तपिधानं पादकथलिकं तालवण्टं बीजनीपत्तकं यंकिञ्चि दारुभण्डं अन्तमसो पानीयउळुङ्कं पानीयसङ्खं अज्झोकासे निक्खिपित्वा गच्छन्तस्स दुक्कट’’न्ति। महाअट्ठकथायं पन एस नयो दुतियसिक्खापदे दस्सितो। अज्झोकासे रजनं पचित्वा रजनभाजनं रजनउळुङ्को रजनदोणिकाति सब्बं अग्गिसालाय पटिसामेतब्बं। सचे अग्गिसाला नत्थि, अनोवस्सके पब्भारे निक्खिपितब्बं। तस्मिम्पि असति यत्थ ओलोकेन्ता भिक्खू पस्सन्ति, तादिसे ठाने ठपेत्वापि गन्तुं वट्टति।
अञ्ञस्सपुग्गलिकेति यस्मिं विस्सासग्गाहो न रुहति, तस्स सन्तके दुक्कटं। यस्मिं पन विस्सासो रुहति, तस्स सन्तकं अत्तनो पुग्गलिकमिव होतीति महापच्चरियादीसु वुत्तं।
११३.आपुच्छं गच्छतीति यो भिक्खु वा सामणेरो वा आरामिको वा लज्जी होति, अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञति, यो तथारूपं आपुच्छित्वा गच्छति, तस्स अनापत्ति। ओतापेन्तो गच्छतीति आतपे ओतापेन्तो आगन्त्वा उद्धरिस्सामीति गच्छति; एवं गच्छतो अनापत्ति। केनचि पलिबुद्धं होतीति सेनासनं केनचि उपद्दुतं होतीति अत्थो। सचेपि हि वुड्ढतरो भिक्खु उट्ठापेत्वा गण्हाति, सचेपि यक्खो वा पेतो वा आगन्त्वा निसीदति, कोचि वा इस्सरो आगन्त्वा गण्हाति, सेनासनं पलिबुद्धं होति, सीहब्यग्घादीसु वा पन तं पदेसं आगन्त्वा ठितेसुपि सेनासनं पलिबुद्धं होतियेव। एवं केनचि पलिबुद्धे अनुद्धरित्वापि गच्छतो अनापत्ति। आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु। सेसं उत्तानमेवाति।
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
पठमसेनासनसिक्खापदं चतुत्थं।
५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना
११६.दुतियसेनासनसिक्खापदे – भिसीति मञ्चकभिसि वा पीठकभिसि वा। चिमिलिकादीनिपि पुरिमसिक्खापदे वुत्तप्पकारानियेव। निसीदनन्ति सदसं वेदितब्बं। पच्चत्थरणन्ति पावारो कोजवोति एत्तकमेव वुत्तं। तिणसन्थारोति येसं केसञ्चि तिणानं सन्थारो । एस नयो पण्णसन्थारे। परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्साति एत्थ पठमपादं अतिक्कामेन्तस्स दुक्कटं, दुतियातिक्कमे पाचित्तियं। अपरिक्खित्तस्स उपचारो नाम सेनासनतो द्वे लेड्डुपाता।
अनापुच्छंवा गच्छेय्याति एत्थ भिक्खुम्हि सति भिक्खु आपुच्छितब्बो। तस्मिं असति सामणेरो, तस्मिं असति आरामिको, तस्मिम्पि असति येन विहारो कारितो सो विहारसामिको, तस्स वा कुले यो कोचि आपुच्छितब्बो। तस्मिम्पि असति चतूसु पासाणेसु मञ्चं ठपेत्वा मञ्चे अवसेसमञ्चपीठानि आरोपेत्वा उपरि भिसिआदिकं दसविधम्पि सेय्यं रासिं करित्वा दारुभण्डं मत्तिकाभण्डं पटिसामेत्वा द्वारवातपानानि पिदहित्वा गमियवत्तं पूरेत्वा गन्तब्बं। सचे पन सेनासनं ओवस्सति, छदनत्थञ्च तिणं वा इट्ठका वा आनीता होन्ति, सचे उस्सहति, छादेतब्बं। नो चे सक्कोति, यो ओकासो अनोवस्सको, तत्थ मञ्चपीठादीनि निक्खिपित्वा गन्तब्बं। सचे सब्बम्पि ओवस्सति, उस्सहन्तेन अन्तोगामे उपासकानं घरे ठपेतब्बं। सचे तेपि ‘‘सङ्घिकं नाम भन्ते भारियं, अग्गिदाहादीनं भायामा’’ति न सम्पटिच्छन्ति, अज्झोकासेपि पासाणानं उपरि मञ्चं ठपेत्वा सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव निक्खिपित्वा तिणेहि च पण्णेहि च पटिच्छादेत्वा गन्तुं वट्टति। यञ्हि तत्थ अङ्गमत्तम्पि अवसिस्सति, तं अञ्ञेसं तत्थ आगतानं भिक्खूनं उपकारं भविस्सतीति ।
११७.विहारस्स उपचारेतिआदीसु विहारस्सूपचारो नाम परिवेणं। उपट्ठानसालाति परिवेणभोजनसाला। मण्डपोति परिवेणमण्डपो। रुक्खमूलन्ति परिवेणरुक्खमूलं। अयं ताव नयो कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तो। किञ्चापि वुत्तो, अथ खो विहारोति अन्तोगब्भो वा अञ्ञं वा सब्बपरिच्छन्नं गुत्तसेनासनं वेदितब्बं। विहारस्स उपचारेति तस्स बहि आसन्ने ओकासे। उपट्ठानसालायं वाति भोजनसालायं वा। मण्डपे वाति अपरिच्छन्ने परिच्छन्ने वापि बहूनं सन्निपातमण्डपे। रुक्खमूले वत्तब्बं नत्थि। आपत्ति दुक्कटस्साति वुत्तप्पकारञ्हि दसविधं सेय्यं अन्तोगब्भादिम्हि गुत्तट्ठाने पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स यस्मा सेय्यापि सेनासनम्पि उपचिकाहि पलुज्जति, वम्मिकरासियेव होति, तस्मा पाचित्तियं वुत्तं। बहि पन उपट्ठानसालादीसु पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स सेय्यामत्तमेव नस्सेय्य, ठानस्स अगुत्तताय न सेनासनं, तस्मा एत्थ दुक्कटं वुत्तं। मञ्चं वा पीठं वाति एत्थ यस्मा न सक्का मञ्चपीठं सहसा उपचिकाहि खायितुं, तस्मा तं विहारेपि सन्थरित्वा गच्छन्तस्स दुक्कटं वुत्तं। विहारूपचारे पन तं विहारचारिकं आहिण्डन्तापि दिस्वा पटिसामेस्सन्ति।
११८.उद्धरित्वागच्छतीति एत्थ उद्धरित्वा गच्छन्तेन मञ्चपीठकवाटं सब्बं अपनेत्वा संहरित्वा चीवरवंसे लग्गेत्वा गन्तब्बं। पच्छा आगन्त्वा वसनकभिक्खुनापि पुन मञ्चपीठं वा पञ्ञपेत्वा सयित्वा गच्छन्तेन तथेव कातब्बं। अन्तोकुट्टतो सेय्यं बहिकुट्टे पञ्ञपेत्वा वसन्तेन गमनकाले गहितट्ठानेयेव पटिसामेतब्बं। उपरिपासादतो ओरोपेत्वा हेट्ठापासादे वसन्तस्सपि एसेव नयो। रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वापि गमनकाले पुन गहितट्ठानेयेव ठपेतब्बं।
आपुच्छं गच्छतीति एत्थायं आपुच्छितब्बानापुच्छितब्बविनिच्छयो – या ताव भूमियं दीघसाला वा पण्णसाला वा होति, यं वा रुक्खत्थम्भेसु, कतगेहं उपचिकानं उट्ठानट्ठानं होति, ततो पक्कमन्तेन ताव आपुच्छित्वाव पक्कमितब्बं। तस्मिञ्हि कतिपयानि दिवसानि अजग्गियमाने वम्मिकाव सन्तिट्ठन्ति। यं पन पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं सिलुच्चयलेणं वा सुधालित्तसेनासनं वा यत्थ उपचिकासङ्का नत्थि, ततो पक्कमन्तस्स आपुच्छित्वापि अनापुच्छित्वापि गन्तुं वट्टति, आपुच्छनं पन वत्तं। सचे तादिसेपि सेनासने एकेन पस्सेन उपचिका आरोहन्ति, आपुच्छित्वाव गन्तब्बं। यो पन आगन्तुको भिक्खु सङ्घिकं सेनासनं गहेत्वा वसन्तं भिक्खुं अनुवत्तन्तो अत्तनो सेनासनं अग्गहेत्वा वसति, याव सो न गण्हाति, ताव तं सेनासनं पुरिमभिक्खुस्सेव पलिबोधो। यदा पन सो सेनासनं गहेत्वा अत्तनो इस्सरियेन वसति, ततो पट्ठाय आगन्तुकस्सेव पलिबोधो। सचे उभोपि विभजित्वा गण्हन्ति, उभिन्नम्पि पलिबोधो। महापच्चरियं पन वुत्तं – ‘‘सचे द्वे तयो एकतो हुत्वा पञ्ञपेन्ति, गमनकाले सब्बेहिपि आपुच्छितब्बं। तेसु चे पठमं गच्छन्तो ‘पच्छिमो जग्गिस्सती’ति आभोगं कत्वा गच्छति वट्टति। पच्छिमस्स आभोगेन मुत्ति नत्थि। बहू एकं पेसेत्वा सन्थरापेन्ति, गमनकाले सब्बेहि वा आपुच्छितब्बं , एकं वा पेसेत्वा आपुच्छितब्बं। अञ्ञतो मञ्चपीठादीनि आनेत्वा अञ्ञत्र वसित्वापि गमनकाले तत्थेव नेतब्बानि। सचे अञ्ञावासतो आनेत्वा वसमानस्स अञ्ञो वुड्ढतरो आगच्छति, न पटिबाहितब्बो, ‘मया भन्ते अञ्ञावासतो आनीतं, पाकतिकं करेय्याथा’ति वत्तब्बं। तेन ‘एवं करिस्सामी’ति सम्पटिच्छिते इतरस्स गन्तुं वट्टति। एवमञ्ञत्थ हरित्वापि सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जन्तस्स नट्ठं वा जिण्णं वा चोरेहि वा हटं गीवा न होति, पुग्गलिकपरिभोगेन परिभुञ्जन्तस्स पन गीवा होति। अञ्ञस्स मञ्चपीठं पन सङ्घिकपरिभोगेन वा पुग्गलिकपरिभोगेन वा परिभुञ्जन्तस्स नट्ठं गीवायेव’’।
केनचि पलिबुद्धं होतीति वुड्ढतरभिक्खूइस्सरिययक्खसीहवाळमिगकण्हसप्पादीसु येन केनचि सेनासनं पलिबुद्धं होति। सापेक्खो गन्त्वा तत्थ ठितो आपुच्छति, केनचि पलिबुद्धो होतीति अज्जेव आगन्त्वा पटिजग्गिस्सामीति एवं सापेक्खो नदीपारं वा गामन्तरं वा गन्त्वा यत्थस्स गमनचित्तं उप्पन्नं, तत्थेव ठितो कञ्चि पेसेत्वा आपुच्छति, नदीपूरराजचोरादीसु वा केनचि पलिबुद्धो होति उपद्दुतो, न सक्कोति पच्चागन्तुं, एवंभूतस्सपि अनापत्ति। सेसं पठमसिक्खापदे वुत्तनयमेव सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना
११९.छट्ठसिक्खापदे – पलिबुन्धेन्तीति पठमतरं गन्त्वा पत्तचीवरं अतिहरित्वा रुम्भित्वा तिट्ठन्ति। थेरा भिक्खू वुट्ठापेन्तीति ‘‘अम्हाकं आवुसो पापुणाती’’ति वस्सग्गेन गहेत्वा वुट्ठापेन्ति। अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेन्तीति ‘‘तुम्हाकं भन्ते मञ्चट्ठानंयेव पापुणाति, न सब्बो विहारो। अम्हाकं दानि इदं ठानं पापुणाती’’ति अनुपविसित्वा मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा निसीदन्तिपि निपज्जन्तिपि सज्झायम्पि करोन्ति।
१२०.जानन्ति ‘‘अनुट्ठापनीयो अय’’न्ति जानन्तो; तेनेवस्स विभङ्गे ‘‘वुड्ढोति जानाती’’तिआदि वुत्तं। वुड्ढो हि अत्तनो वुड्ढताय अनुट्ठापनीयो , गिलानो गिलानताय, सङ्घो पन भण्डागारिकस्स वा धम्मकथिकविनयधरादीनं वा गणवाचकआचरियस्स वा बहूपकारतं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेन्तो धुववासत्थाय विहारं सम्मन्नित्वा देति, तस्मा यस्स सङ्घेन दिन्नो, सोपि अनुट्ठापनीयो। कामञ्चेत्थ गिलानस्सापि सङ्घोयेव अनुच्छविकं सेनासनं देति, गिलानो पन ‘‘अपलोकेत्वा सङ्घेन अदिन्नसेनासनोपि न पीळेतब्बो अनुकम्पितब्बो’’ति दस्सेतुं विसुं वुत्तो।
१२१.उपचारेति एत्थ मञ्चपीठानं ताव महल्लके विहारे समन्ता दियड्ढो हत्थो उपचारो, खुद्दके यतो पहोति ततो दियड्ढो हत्थो, पादे धोवित्वा पविसन्तस्स पस्सावत्थाय निक्खमन्तस्स च याव द्वारे निक्खित्तपादधोवनपासाणतो पस्सावट्ठानतो च मञ्चपीठं, ताव दियड्ढहत्थवित्थारो मग्गो उपचारो नाम। तस्मिं मञ्चस्स वा पीठस्स वा उपचारे ठितस्स वा भिक्खुनो पविसन्तस्स वा निक्खमन्तस्स वा उपचारे यो अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेतुकामो सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स।
अभिनिसीदतिवा अभिनिपज्जति वाति एत्थ अभिनिसीदनमत्तेन अभिनिपज्जनमत्तेनेव वा पाचित्तियं। सचे पन द्वेपि करोति, द्वे पाचित्तियानि। उट्ठायुट्ठाय निसीदतो वा निपज्जतो वा पयोगे पयोगे पाचित्तियं।
१२२.उपचारं ठपेत्वा सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वाति इमस्मिं इतो परे च ‘‘विहारस्स उपचारे’’तिआदिके दुक्कटवारेपि यथा इध अभिनिसीदनमत्ते अभिनिपज्जनमत्ते उभयकरणे पयोगभेदे च पाचित्तियप्पभेदो वुत्तो, एवं दुक्कटप्पभेदो वेदितब्बो। एवरूपेन हि विसभागपुग्गलेन एकविहारे वा एकपरिवेणे वा वसन्तेन अत्थो नत्थि, तस्मा सब्बत्थेवस्स निवासो वारितो। अञ्ञस्स पुग्गलिकेति इधापि विस्सासिकस्स पुग्गलिकं अत्तनो पुग्गलिकसदिसमेव, तत्थ अनापत्ति।
१२३.आपदासूति सचे बहि वसन्तस्स जीवितब्रह्मचरियन्तरायो होति, एवरूपासु आपदासु यो पविसति, तस्सापि अनापत्ति। सेसं उत्तानमेवाति। पठमपाराजिकसमुट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
अनुपखज्जसिक्खापदं छट्ठं।
७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना
१२६.सत्तमसिक्खापदे – एकेन पयोगेन बहुकेपि द्वारे अतिक्कामेतीति ये चतुभूमकपञ्चभूमका पासादा छसत्तकोट्ठकानि वा चतुस्सालानि, तादिसेसु सेनासनेसु हत्थेसु वा गीवाय वा गहेत्वा अन्तरा अट्ठपेन्तो एकेन पयोगेन अतिक्कामेति, एकमेव पाचित्तियं। ठपेत्वा ठपेत्वा नानापयोगेहि अतिक्कामेन्तस्स द्वारगणनाय पाचित्तियानि। हत्थेन अनामसित्वा ‘‘निक्खमा’’ति वत्वा वाचाय निक्कड्ढन्तस्सापि एसेव नयो।
अञ्ञं आणापेतीति एत्थ ‘‘इमं निक्कड्ढा’’ति आणत्तिमत्ते दुक्कटं। सचे सो सकिं आणत्तो बहुकेपि द्वारे अतिक्कामेति, एकं पाचित्तियं। सचे पन ‘‘एत्तकानि द्वारानि निक्कड्ढाही’’ति वा ‘‘याव महाद्वारं ताव निक्कड्ढाही’’ति वा एवं नियामेत्वा आणत्तो होति, द्वारगणनाय पाचित्तियानि।
तस्सपरिक्खारन्ति यंकिञ्चि तस्स सन्तकं पत्तचीवरपरिस्सावनधमकरणमञ्चपीठभिसिबिम्बोहनादिभेदं, अन्तमसो रजनछल्लिम्पि; यो निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा; तस्स वत्थुगणनाय दुक्कटानि । गाळ्हं बन्धित्वा ठपितेसु पन एकाव आपत्तीति महापच्चरियं वुत्तं।
१२७.अञ्ञस्स पुग्गलिकेति इधापि विस्सासिकपुग्गलिकं अत्तनो पुग्गलिकसदिसमेव। यथा च इध; एवं सब्बत्थ। यत्र पन विसेसो भविस्सति, तत्र वक्खाम।
१२८.अलज्जिं निक्कड्ढति वातिआदीसु भण्डनकारककलहकारकमेव सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं लभति, सो हि पक्खं लभित्वा सङ्घम्पि भिन्देय्य। अलज्जीआदयो पन अत्तनो वसनट्ठानतोयेव निक्कड्ढितब्बा, सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं न वट्टति। उम्मत्तकस्साति सयं उम्मत्तकस्स अनापत्ति। सेसं उत्तानमेवाति।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
निक्कड्ढनसिक्खापदं सत्तमं।
८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना
१२९.अट्ठमसिक्खापदे – उपरिवेहासकुटियाति उपरि अच्छन्नतलाय द्विभूमिककुटिया वा तिभूमिकादिकुटिया वा। मञ्चं सहसा अभिनिसीदीति मञ्चं सहसा अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा निसीदि। भुम्मत्थे वा एतं उपयोगवचनं; मञ्चे निसीदीति अत्थो। अभीति इदं पन पदसोभनत्थं उपसग्गमत्तमेव। निप्पतित्वाति निपतित्वा निक्खमित्वा वा। तस्स हि उपरि आणीपि न दिन्ना, तस्मा निक्खन्तो। विस्सरमकासीति विरूपं आतुरस्सरमकासि।
१३१.वेहासकुटि नाम मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टाति या पमाणमज्झिमस्स पुरिसस्स सब्बहेट्ठिमाहि तुलाहि सीसं न घट्टेति, एतेन इध अधिप्पेता वेहासकुटि दस्सिता होति, न वेहासकुटिलक्खणं। या हि काचि उपरि अच्छिन्नतला द्विभूमिका कुटि तिभूमिकादिकुटि वा ‘‘वेहासकुटी’’ति वुच्चति। इध पन असीसघट्टा अधिप्पेता। अभिनिसीदनादीसु पुब्बे वुत्तनयेनेव पयोगवसेन आपत्तिभेदो वेदितब्बो।
१३३.अवेहासकुटियाति भूमियं कतपण्णसालादीसु अनापत्ति। न हि सक्का तत्थ परस्स पीळा कातुं। सीसघट्टायाति यायं सीसघट्टा होति, तत्थापि अनापत्ति। न हि सक्का तत्थ हेट्ठापासादे अनोणतेन विचरितुं, तस्मा असञ्चरणट्ठानत्ता परपीळा न भविस्सति । हेट्ठा अपरिभोगं होतीति यस्सा हेट्ठा दब्बसम्भारादीनं निक्खित्तत्ता अपरिभोगं होति, तत्थापि अनापत्ति। पदरसञ्चितं होतीति यस्सा उपरिमतलं दारुफलकेहि वा घनसन्थतं होति, सुधादिपरिकम्मकतं वा तत्थापि अनापत्ति। पटाणि दिन्ना होतीति मञ्चपीठानं पादसिखासु आणी दिन्ना होति, यत्थ निसीदन्तेपि न निप्पतन्ति, तादिसे मञ्चपीठे निसीदतोपि अनापत्ति। तस्मिं ठितोति आहच्चपादके मञ्चे वा पीठे वा ठितो उपरि नागदन्तकादीसु लग्गितकं चीवरं वा किञ्चि वा गण्हाति वा, अञ्ञं वा लग्गेति, तस्सापि अनापत्ति। सेसं उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
वेहासकुटिसिक्खापदं अट्ठमं।
९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना
१३५.नवमसिक्खापदे – याव द्वारकोसाति एत्थ द्वारकोसो नाम पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो। महापच्चरियं पन ‘‘द्वारबाहतो पट्ठाय दियड्ढो हत्थो’’ति वुत्तं। कुरुन्दियं पन ‘‘द्वारस्स उभोसु पस्सेसु कवाटप्पमाण’’न्ति। महाअट्ठकथायं ‘‘कवाटं नाम दियड्ढहत्थम्पि होति द्विहत्थम्पि अड्ढतेय्यहत्थम्पी’’ति वुत्तं, तं सुवुत्तं। तदेव हि सन्धाय भगवतापि ‘‘पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता हत्थपासा’’ति अयं उक्कट्ठनिद्देसो कतो। अग्गळट्ठपनायाति सकवाटकद्वारबन्धट्ठपनाय; सकवाटकस्स द्वारबन्धस्स निच्चलभावत्थायाति अत्थो। द्वारट्ठपनायाति इदम्पि हि पदभाजनं इममेवत्थं सन्धाय भासितं। अयं पनेत्थ अधिप्पायो – कवाटञ्हि लहुपरिवट्टकं विवरणकाले भित्तिं आहनति, पिदहनकाले द्वारबन्धं। तेन आहननेन भित्ति कम्पति, ततो मत्तिका चलति, चलित्वा सिथिला वा होति पतति वा। तेनाह भगवा ‘‘याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाया’’ति। तत्थ किञ्चापि ‘‘इदं नाम कत्तब्ब’’न्ति नेव मातिकायं न पदभाजने वुत्तं, अट्ठुप्पत्तियं पन ‘‘पुनप्पुनं छादापेसि पुनप्पुनं लेपापेसी’’ति अधिकारतो याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति एवमत्थो दट्ठब्बो।
यं पन पदभाजने ‘‘पिट्ठसङ्घाटस्स समन्ता हत्थपासा’’ति वुत्तं। तत्थ यस्स वेमज्झे द्वारं होति, उपरिभागे उच्चा भित्ति, तस्स तीसु दिसासु समन्ता हत्थपासा उपचारो होति, खुद्दकस्स विहारस्स द्वीसु दिसासु उपचारो होति। तत्रापि यं भित्तिं विवरियमानं कवाटं आहनति, सा अपरिपूरउपचारापि होति। उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन तीसु दिसासु समन्ता हत्थपासा द्वारस्स निच्चलभावत्थाय लेपो अनुञ्ञातो। सचे पनस्स द्वारस्स अधोभागेपि लेपोकासो अत्थि, तम्पि लिम्पितुं वट्टति। आलोकसन्धिपरिकम्मायाति एत्थ आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ति, तेपि विवरणकाले विदत्थिमत्तम्पि अतिरेकम्पि भित्तिप्पदेसं पहरन्ति। उपचारो पनेत्थ सब्बदिसासु लब्भति, तस्मा सब्बदिसासु कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो आलोकसन्धिपरिकम्मत्थाय लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अयमेत्थ अधिप्पायो।
सेतवण्णन्तिआदिकं न मातिकाय पदभाजनं। इमिना हि विहारस्स भारिकत्तं नाम नत्थीति पदभाजनेयेव अनुञ्ञातं, तस्मा सब्बमेतं यथासुखं कत्तब्बं।
एवं लेपकम्मे यं कत्तब्बं, तं दस्सेत्वा पुन छदने कत्तब्बं दस्सेतुं ‘‘द्वत्तिच्छदनस्सा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ द्वत्तिच्छदनस्स परियायन्ति छदनस्स द्वत्तिपरियायं; परियायो वुच्चति परिक्खेपो, परिक्खेपद्वयं वा परिक्खेपत्तयं वा अधिट्ठातब्बन्ति अत्थो। अप्पहरिते ठितेनाति अहरिते ठितेन। हरितन्ति चेत्थ सत्तधञ्ञभेदं पुब्बण्णं मुग्गमासतिलकुलत्थअलाबुकुम्भण्डादिभेदञ्च अपरण्णं अधिप्पेतं। तेनेवाह – ‘‘हरितं नाम पुब्बण्णं अपरण्ण’’न्ति।
सचे हरिते ठितोअधिट्ठाति, आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ पन यस्मिम्पि खेत्ते वुत्तं बीजं न ताव सम्पज्जति, वस्से वा पन पतिते सम्पज्जिस्सति, तम्पि हरितसङ्ख्यमेव गच्छति। तस्मा एवरूपे खेत्तेपि ठितेन न अधिट्ठातब्बं, अहरितेयेव ठितेन अधिट्ठातब्बं। तत्रापि अयं परिच्छेदो, पिट्ठिवंसस्स वा कूटागारकण्णिकाय वा उपरि थुपिकाय वा पस्से निसिन्नो छदनमुखवट्टिअन्तेन ओलोकेन्तो यस्मिं भूमिभागे ठितं पस्सति, यस्मिञ्च भूमिभागे ठितो, तं उपरि निसिन्नकं पस्सति, तस्मिं ठाने अधिट्ठातब्बं। तस्स अन्तो अहरितेपि ठत्वा अधिट्ठातुं न लब्भति। कस्मा? विहारस्स हि पतन्तस्स अयं पतनोकासोति।
१३६.मग्गेन छादेन्तस्साति एत्थ मग्गेन छादनं नाम अपरिक्खिपित्वा उजुकमेव छादनं; तं इट्ठकसिलासुधाहि लब्भति। द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वाति द्वे मग्गा सचे दुच्छन्ना होन्ति, अपनेत्वापि पुनप्पुनं छादेतुं लब्भति, तस्मा यथा इच्छति; तथा द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियंमग्गं ‘‘इदानि एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं। परियायेनाति परिक्खेपेन। एवंछदनं पन तिणपण्णेहि लब्भति। तस्मा इधापि यथा इच्छति तथा द्वे परियाये अधिट्ठहित्वा ततियं परियायं ‘‘इदानि एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं। सचे न पक्कमति, तुण्हीभूतेन ठातब्बं। सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्बं। उपरूपरिच्छन्नो हि विहारो चिरं अनोवस्सको होतीति मञ्ञमाना एवं छादेन्ति। ततो चे उत्तरिन्ति तिण्णं मग्गानं वा परियायानं वा उपरि चतुत्थे मग्गे वा परियाये वा।
१३७.करळे करळेति तिणमुट्ठियं तिणमुट्ठियं। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति। छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
महल्लकविहारसिक्खापदं नवमं।
१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना
१४०.दसमसिक्खापदे – जानं सप्पाणकन्ति सप्पाणकं एतन्ति यथा तथा वा जानन्तो। सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वाति तेन उदकेन सयं वा सिञ्चेय्य, अञ्ञं वा आणापेत्वा सिञ्चापेय्य। पाळियं पन ‘‘सिञ्चेय्याति सयं सिञ्चती’’ति ईदिसानं वचनानं अत्थो पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।
तत्थ धारं अविच्छिन्दित्वा सिञ्चन्तस्स एकस्मिं उदकघटे एकाव आपत्ति। एस नयो सब्बभाजनेसु। धारं विच्छिन्दन्तस्स पन पयोगे पयोगे आपत्ति । मातिकं सम्मुखं करोति, दिवसम्पि सन्दतु, एकाव आपत्ति। सचे तत्थ तत्थ बन्धित्वा अञ्ञतो अञ्ञतो नेति, पयोगे पयोगे आपत्ति। सकटभारमत्तञ्चेपि तिणं एकपयोगेन उदके पक्खिपति, एकाव आपत्ति। एकेकं तिणं वा पण्णं वा पक्खिपन्तस्स पयोगे पयोगे आपत्ति। मत्तिकायपि अञ्ञेसुपि कट्ठगोमयादीसु एसेव नयो। इदं पन महाउदकं सन्धाय न वुत्तं, यं तिणे वा मत्तिकाय वा पक्खित्ताय परियादानं गच्छति, आविलं वा होति, यत्थ पाणका मरन्ति, तादिसं उदकं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं तिवेदनन्ति।
सप्पाणकसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन सेनासनवग्गो दुतियो।
३. ओवादवग्गो
१. ओवादसिक्खापदवण्णना
१४१-१४४.भिक्खुनिवग्गस्स पठमसिक्खापदे – लाभिनो होन्तीति एत्थ न तेसं भिक्खुनियो देन्ति, न दापेन्ति, महाकुलेहि पब्बजिता पन कुलधीतरो अत्तनो सन्तिकं आगतानं ञातिमनुस्सानं ‘‘कुतो अय्ये ओवादं उद्देसं परिपुच्छं लभथा’’ति पुच्छन्तानं ‘‘असुको च असुको च थेरो ओवदती’’ति असीतिमहासावके उद्दिसित्वा कथानुसारेन तेसं सीलसुताचारजातिगोत्तादिभेदं विज्जमानगुणं कथयन्ति। एवरूपा हि विज्जमानगुणा कथेतुं वट्टन्ति। ततो पसन्नचित्ता मनुस्सा थेरानं चीवरादिभेदं महन्तं लाभसक्कारं अभिहरिंसु। तेन वुत्तं – ‘‘लाभिनो होन्ति चीवर…पे॰… परिक्खारान’’न्ति।
भिक्खुनियोउपसङ्कमित्वाति तेसं किर सन्तिके तासु एका भिक्खुनीपि न आगच्छति, लाभतण्हाय पन आकड्ढियमानहदया तासं उपस्सयं अगमंसु। तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘भिक्खुनियो उपसङ्कमित्वा’’ति। तापि भिक्खुनियो चलचित्तताय तेसं वचनं अकंसुयेव । तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो ता भिक्खुनियो…पे॰… निसीदिंसू’’ति। तिरच्छानकथन्ति सग्गमग्गगमनेपि तिरच्छानभूतं राजकथादिमनेकविधं निरत्थककथं। इद्धोति समिद्धो, सहितत्थो गम्भीरो बहुरसो लक्खणपटिवेधसंयुत्तोति अधिप्पायो।
१४५-१४७.अनुजानामि भिक्खवेति एत्थ यस्मा ते भिक्खू ‘‘मा तुम्हे भिक्खवे भिक्खुनियो ओवदित्था’’ति वुच्चमाना अदिट्ठसच्चत्ता तथागते आघातं बन्धित्वा अपायुपगा भवेय्युं, तस्मा नेसं तं अपायुपगतं परिहरन्तो भगवा अञ्ञेनेव उपायेन ते भिक्खुनोवादतो परिबाहिरे कत्तुकामो इमं भिक्खुनोवादकसम्मुतिं अनुजानीति वेदितब्बो। एवं इध परिबाहिरे कत्तुकामताय अनुजानित्वा परतो करोन्तोव ‘‘अनुजानामि भिक्खवे अट्ठहङ्गेहि समन्नागत’’न्तिआदिमाह। इमानि हि अट्ठङ्गानि छब्बग्गियानं सुपिनन्तेनपि न भूतपुब्बानीति।
तत्थ सीलमस्स अत्थीति सीलवा। इदानि यञ्च तं सीलं, यथा च तं तस्स अत्थि नाम होति, तं दस्सेन्तो ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदिमाह। तत्थ पातिमोक्खोव संवरो पातिमोक्खसंवरो। पातिमोक्खसंवरेन संवुतो समन्नागतोति पातिमोक्खसंवरसंवुतो।
विहरतीति वत्तति। वुत्तञ्हेतं विभङ्गे –
‘‘पातिमोक्खन्ति सीलं पतिट्ठा आदि चरणं संयमो संवरो मोक्खं पमोक्खं कुसलानं धम्मानं समापत्तिया; संवरोति कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो। संवुतोति इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपगतो समुपगतो उपपन्नो समुपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो, तेन वुच्चति ‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’ति। विहरतीति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति चरति विहरति, तेन वुच्चति ‘विहरती’’’ति (विभ॰ ५११-५१२)।
आचारगोचरसम्पन्नोति मिच्छाजीवपटिसेधकेन न वेळुदानादिना आचारेन, वेसियादिअगोचरं पहाय सद्धासम्पन्नकुलादिना च गोचरेन सम्पन्नो। अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति अप्पमत्तकेसु वज्जेसु भयदस्सावी, तानि वज्जानि भयतो दस्सनसीलोति वुत्तं होति। समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति अधिसीलसिक्खादिभावेन तिधा ठितेसु सिक्खापदेसु तं तं सिक्खापदं समादाय सम्मा आदाय साधुकं गहेत्वा अविजहन्तो सिक्खतीति अत्थो। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन यो इच्छति, तेन विसुद्धिमग्गतो गहेतब्बो।
बहु सुतमस्साति बहुस्सुतो। सुतं धारेतीति सुतधरो; यदस्स तं बहु सुतं नाम, तं न सुतमत्तमेव; अथ खो नं धारेतीति अत्थो। मञ्जूसायं विय रतनं सुतं सन्निचितमस्मिन्ति सुतसन्निचयो। एतेन यं सो सुतं धारेति, तस्स मञ्जूसाय गोपेत्वा सन्निचितरतनस्सेव चिरकालेनापि अविनासनं दस्सेति। इदानि तं सुतं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘ये ते धम्मा’’तिआदिमाह, तं वेरञ्जकण्डे वुत्तनयमेव। इदं पनेत्थ निगमनं – तथारूपास्स धम्मा बहुस्सुता होन्ति, तस्मा बहुस्सुतो। धाता, तस्मा सुतधरो। वचसा परिचिता मनसानुपेक्खिता, दिट्ठिया सुप्पटिविद्धा; तस्मा सुतसन्निचयो। तत्थ वचसा परिचिताति वाचाय पगुणा कता। मनसानुपेक्खिताति मनसा अनुपेक्खिता, आवज्जन्तस्स दीपसहस्सेन ओभासिता विय होन्ति। दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति अत्थतो च कारणतो च पञ्ञाय सुट्ठु पटिविद्धा सुपच्चक्खकता होन्ति।
१४८.ञत्तिचतुत्थेनाति पुब्बे वत्थुस्मिं वुत्तेनेव। गरुधम्मेहीति गरुकेहि धम्मेहि, ते हि गारवं कत्वा भिक्खुनीहि सम्पटिच्छितब्बत्ता गरुधम्माति वुच्चन्ति। एकतोउपसम्पन्नायाति एत्थ भिक्खुनीनं सन्तिके एकतोउपसम्पन्नाय, यो गरुधम्मेन ओवदति, तस्स दुक्कटं। भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय पन यथावत्थुकमेव।
१४९.परिवेणं सम्मज्जित्वाति सचे पातो असम्मट्ठं सम्मट्ठम्पि वा पुन तिणपण्णादीहि उक्लापं पादप्पहारेहि च विकिण्णवालिकं जातं, सम्मज्जितब्बं। असम्मट्ठञ्हि तं दिस्वा ‘‘अय्यो अत्तनो निस्सितके दहरभिक्खूपि वत्तपटिपत्तियं न योजेति, धम्मंयेव कथेती’’ति ता भिक्खुनियो असोतुकामा विय भवेय्युं। तेन वुत्तं – ‘‘परिवेणं सम्मज्जित्वा’’ति। अन्तोगामतो पन भिक्खुनियो आगच्छन्तियो पिपासिता च किलन्ता च होन्ति, ता पानीयञ्च हत्थपादमुखसीतलकरणञ्च पच्चासीसन्ति, तस्मिञ्च असति पुरिमनयेनेव अगारवं जनेत्वा असोतुकामापि होन्ति । तेन वुत्तं – ‘‘पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा’’ति।
आसनन्ति नीचपीठकफलकतट्टिककटसारकादिभेदं अन्तमसो साखाभङ्गम्पि ‘‘इदं तासं आसनं भविस्सती’’ति एवं आसनं पञ्ञपेत्वा। धम्मदेसनापत्तिमोचनत्थं पन दुतियो इच्छितब्बो। तेन वुत्तं – ‘‘दुतियं गहेत्वा निसीदितब्ब’’न्ति। निसीदितब्बन्ति न विहारपच्चन्ते, अथ खो विहारमज्झे उपोसथागारस्स वा भोजनसालाय वा द्वारे सब्बेसं ओसरणट्ठाने निसीदितब्बं। समग्गात्थाति सब्बा आगतत्थाति अत्थो। वत्तन्तीति आगच्छन्ति; पगुणा वाचुग्गताति अत्थो। निय्यादेतब्बोति अप्पेतब्बो। ओसारेतब्बोति पाळि वत्तब्बा। वस्ससतूपसम्पन्नायातिआदि वत्तब्बपाळिदस्सनं।
तत्थ सामीचिकम्मन्ति मग्गसम्पदानबीजनपानीयापुच्छनादिकं अनुच्छविकवत्तं। एत्थ च भिक्खुनिया भिक्खुस्स अभिवादनं नाम अन्तोगामे वा बहिगामे वा अन्तोविहारे वा बहिविहारे वा अन्तरघरे वा रथिकाय वा अन्तमसो राजुस्सारणायपि वत्तमानाय देवे वस्समाने सकद्दमाय भूमिया छत्तपत्तहत्थायपि हत्थिअस्सादीहि अनुबद्धायपि कातब्बमेव। एकाबद्धाय पाळिया भिक्खाचारं पविसन्ते दिस्वा एकस्मिं ठाने ‘‘वन्दामि अय्या’’ति वन्दितुं वट्टति। सचे अन्तरन्तरा द्वादसहत्थे मुञ्चित्वा गच्छन्ति, विसुं विसुं वन्दितब्बा। महासन्निपाते निसिन्ने एकस्मिंयेव ठाने वन्दितुं वट्टति। एस नयो अञ्जलिकम्मेपि। यत्थ कत्थचि निसिन्नाय पन पच्चुट्ठानं कातब्बं, तस्स तस्स सामीचिकम्मस्स अनुरूपे पदेसे च काले च तं तं कातब्बं।
सक्कत्वाति यथा कतो सुकतो होति, एवं कत्वा। गरुंकत्वाति तत्थ गारवं जनेत्वा। मानेत्वाति मनेन पियं कत्वा। पूजेत्वाति इमेसंयेव तिण्णं किच्चानं करणेन पूजेत्वा। अनतिक्कमनीयोति न अतिक्कमितब्बो।
अभिक्खुके आवासेति एत्थ सचे भिक्खुनुपस्सयतो अड्ढयोजनब्भन्तरे ओवाददायका भिक्खू न वसन्ति, अयं अभिक्खुको आवासो नाम। एत्थ वस्सं न वसितब्बं। वुत्तञ्हेतं – ‘‘अभिक्खुको नाम आवासो न सक्का होति ओवादाय वा संवासाय वा गन्तु’’न्ति (पाचि॰ १०४८)। न च सक्का ततो परं पच्छाभत्तं गन्त्वा धम्मं सुत्वा आगन्तुं। सचे तत्थ वस्सं वसितुं अनिच्छमाना भिक्खुनियो ञातका वा उपट्ठाका वा एवंवदन्ति – ‘‘वसथ, अय्ये, मयं भिक्खू आनेस्सामा’’ति वट्टति। सचे पन वुत्तप्पमाणे पदेसे वस्सं उपगन्तुकामा भिक्खू आगन्त्वा साखामण्डपेपि एकरत्तं वुत्था होन्ति; न निमन्तिता हुत्वा गन्तुकामा। एत्तावतापि सभिक्खुको आवासो होति, एत्थ वस्सं उपगन्तुं वट्टति। उपगच्छन्तीहि च पक्खस्स तेरसियंयेव भिक्खू याचितब्बा – ‘‘मयं अय्या तुम्हाकं ओवादेन वसिस्सामा’’ति। यतो पन उजुना मग्गेन अड्ढयोजने भिक्खूनं वसनट्ठानं, तेन पन मग्गेन गच्छन्तीनं जीवितन्तरायो वा ब्रह्मचरियन्तरायो वा होति, अञ्ञेन मग्गेन गच्छन्तीनं अतिरेकड्ढयोजनं होति, अयं अभिक्खुकावासट्ठानेयेव तिट्ठति। सचे पन ततो गावुतमत्ते अञ्ञो भिक्खुनुपस्सयो खेमट्ठाने होति, ताहि भिक्खुनीहि ता भिक्खुनियो याचित्वा पुन गन्त्वा भिक्खू याचितब्बा ‘‘अय्या अम्हाकं उजुमग्गे अन्तरायो अत्थि, अञ्ञेन मग्गेन अतिरेकड्ढयोजनं होति। अन्तरामग्गे पन अम्हाकं उपस्सयतो गावुतमत्ते अञ्ञो भिक्खुनुपस्सयो अत्थि, अय्यानं सन्तिका तत्थ आगतओवादेन वसिस्सामा’’ति। तेहि भिक्खूहि सम्पटिच्छितब्बं। ततो ताहि भिक्खुनीहि तं भिक्खुनुपस्सयं आगन्त्वा उपोसथो कातब्बो, ता वा भिक्खुनियो दिस्वा अत्तनो उपस्सयमेव गन्त्वा कातुम्पि वट्टति।
१५०.अधम्मकम्मेतिआदीसु भिक्खुनोवादकसम्मुतिकम्मं कम्मन्ति वेदितब्बं। तत्थ अधम्मकम्मे द्विन्नं नवकानं वसेन अट्ठारस पाचित्तियानि। धम्मकम्मे दुतियस्स नवकस्स अवसानपदे अनापत्ति, सेसेसु सत्तरस दुक्कटानि।
१५२.उद्देसं देन्तोति अट्ठन्नं गरुधम्मानं पाळिं उद्दिसन्तो। परिपुच्छं देन्तोति तस्सायेव पगुणाय गरुधम्मपाळिया अट्ठकथं कथेन्तोति अत्थो। ओसारेहि अय्याति वुच्चमानो ओसारेतीति एवं वुच्चमानो अट्ठगरुधम्मपाळिं ओसारेतीति अत्थो। एवं उद्देसं देन्तो, परिपुच्छं देन्तो, यो च ओसारेहीति वुच्चमानो अट्ठ गरुधम्मे भणति, तस्स पाचित्तियेन अनापत्ति। अञ्ञं धम्मं भणन्तस्स दुक्कटेन अनापत्ति। पञ्हं पुच्छति, पञ्हं पुट्ठो कथेतीति भिक्खुनी गरुधम्मनिस्सितं वा खन्धादिनिस्सितं वा पञ्हं पुच्छति, तं यो भिक्खु कथेति, तस्सापि अनापत्ति। अञ्ञस्सत्थाय भणन्तन्ति चतुपरिसतिं धम्मं देसेन्तं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा भिक्खुनियो सुणन्ति, तत्रापि भिक्खुस्स अनापत्ति। सिक्खमानाय सामणेरियाति एतासं देसेन्तस्सापि अनापत्ति। सेसं उत्तानत्थमेव।
पदसोधम्मसमुट्ठानं – वाचतो च वाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं तिवेदनन्ति।
ओवादसिक्खापदं पठमं।
२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना
१५३.दुतियसिक्खापदे – परियायेनाति वारेन, पटिपाटियाति अत्थो। अधिचेतसोति अधिचित्तवतो , सब्बचित्तानं अधिकेन अरहत्तफलचित्तेन समन्नागतस्साति अत्थो। अप्पमज्जतोति नप्पमज्जतो, अप्पमादेन कुसलानं धम्मानं सातच्चकिरियाय समन्नागतस्साति वुत्तं होति। मुनिनोति ‘‘यो मुनाति उभो लोके, मुनि तेन पवुच्चती’’ति (ध॰ प॰ २६९) एवं उभयलोकमुननेन वा, मोनं वुच्चति ञाणं, तेन ञाणेन समन्नागतत्ता वा खीणासवो मुनि नाम वुच्चति, तस्स मुनिनो। मोनपथेसु सिक्खतोति अरहत्तञाणसङ्खातस्स मोनस्स पथेसु सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मेसु तीसु वा सिक्खासु सिक्खतो। इदञ्च पुब्बभागपटिपदं गहेत्वा वुत्तं, तस्मा एवं पुब्बभागे सिक्खतो इमाय सिक्खाय मुनिभावं पत्तस्स मुनिनोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। सोका न भवन्ति तादिनोति तादिसस्स खीणासवमुनिनो अब्भन्तरे इट्ठवियोगादिवत्थुका सोका न सन्ति। अथ वा तादिनोति तादिलक्खणसमन्नागतस्स एवरूपस्स मुनिनो सोका न भवन्तीति अयमेत्थ अत्थो। उपसन्तस्साति रागादीनं उपसमेन उपसन्तस्स। सदा सतीमतोति सतिवेपुल्लप्पत्तत्ता निच्चकालं सतिया अविरहितस्स । आकासे अन्तलिक्खेति अन्तलिक्खसङ्खाते आकासे, न कसिणुग्घाटिमे, न पन रूपपरिच्छेदे। चङ्कमतिपि तिट्ठतिपीति तासं भिक्खुनीनं कथं सुत्वा ‘‘इमा भिक्खुनियो मं ‘एत्तकमेव अयं जानाती’ति अवमञ्ञन्ति, हन्द दानि एतासं अत्तनो आनुभावं दस्सेमी’’ति धम्मबहुमानं उप्पादेत्वा अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय एवरूपं इद्धिपाटिहारियं दस्सेसि – ‘‘आकासे अन्तलिक्खे चङ्कमतिपि…पे॰… अन्तरधायतिपी’’ति। तत्थ अन्तरधायतिपीति अन्तरधायतिपि अदस्सनम्पि गच्छतीति अत्थो। तञ्चेव उदानं भणति अञ्ञञ्च बहुं बुद्धवचनन्ति थेरो किर अत्तनो भातुथेरस्स सन्तिके –
‘‘पदुमं यथा कोकनुदं सुगन्धं,
पातो सिया फुल्लमवीतगन्धं।
अङ्गीरसं पस्स विरोचमानं,
तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खे’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१२३)।
इमं गाथं उद्दिसापेत्वा चत्तारो मासे सज्झायि। न च पगुणं कत्तुमसक्खि। ततो नं थेरो ‘‘अभब्बो त्वं इमस्मिं सासने’’ति विहारा निक्कड्ढापेसि, सो रोदमानो द्वारकोट्ठके अट्ठासि। अथ भगवा बुद्धचक्खुना वेनेय्यसत्ते ओलोकेन्तो तं दिस्वा विहारचारिकं चरमानो विय तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘चूळपन्थक, कस्मा रोदसी’’ति आह। सो तमत्थं आरोचेसि। अथस्स भगवा सुद्धं पिलोतिकखण्डं दत्वा ‘‘इदं ‘रजोहरणं रजोहरण’न्ति परिमज्जाही’’ति आह। सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा अत्तनो निवासट्ठाने निसीदित्वा तस्स एकमन्तं परिमज्जि, परिमज्जितट्ठानं काळकमहोसि। सो ‘‘एवं परिसुद्धम्पि नाम वत्थं इमं अत्तभावं निस्साय काळकं जात’’न्ति संवेगं पटिलभित्वा विपस्सनं आरभि। अथस्स भगवा आरद्धवीरियभावं ञत्वा ‘‘अधिचेतसो’’ति इमं ओभासगाथं अभासि। थेरो गाथापरियोसाने अरहत्तं पापुणि। तस्मा थेरो पकतियाव इमं गाथं ममायति, सो तं इमिस्सा गाथाय ममायनभावं जानापेतुं तंयेव भणति। अञ्ञञ्च अन्तरन्तरा आहरित्वा बहुं बुद्धवचनं। तेन वुत्तं – ‘‘तञ्चेव उदानं भणति, अञ्ञञ्च बहुं बुद्धवचन’’न्ति।
१५६.एकतो उपसम्पन्नायाति भिक्खुनिसङ्घे उपसम्पन्नाय, भिक्खुसङ्घे पन उपसम्पन्नं ओवदन्तस्स पाचित्तियं। सेसमेत्थ उत्तानमेव। इदम्पि च पदसोधम्मसमुट्ठानमेव।
अत्थङ्गतसिक्खापदं दुतियं।
३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना
१६२.ततियसिक्खापदे – अञ्ञत्र समया ओवदति आपत्ति पाचित्तियस्सातिआदीसु अट्ठहि गरुधम्मेहि ओवदन्तस्सेव पाचित्तियं, अञ्ञेन धम्मेन दुक्कटन्ति वेदितब्बं। एकतोउपसम्पन्नायाति भिक्खुनिसङ्घे उपसम्पन्नाय, भिक्खुसङ्घे उपसम्पन्नाय पन ओवदतो पाचित्तियमेव। इतो परम्पि यत्थ यत्थ ‘‘एकतोउपसम्पन्ना’’ति वुच्चति, सब्बत्थ अयमेव अत्थो दट्ठब्बो। सेसं उत्तानमेव।
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो, कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदं ततियं।
इदं पनेत्थ महापच्चरियं वुत्तं पकिण्णकं – असम्मतो चे भिक्खु अत्थङ्गते सूरिये भिक्खुनुपस्सयं उपसङ्कमित्वा अट्ठहि गरुधम्मेहि ओवदति, तीणि पाचित्तियानि। अञ्ञेन धम्मेन ओवदतो द्वे दुक्कटानि, एकं पाचित्तियं। कथं? असम्मतमूलकं दुक्कटं, उपस्सयं गन्त्वा अञ्ञेन धम्मेन ओवदनमूलकं दुक्कटं, अत्थङ्गते सूरिये ओवदनमूलकं पाचित्तियन्ति। सम्मतस्स अत्थङ्गते सूरिये तत्थ गन्त्वा अट्ठहि गरुधम्मेहि ओवदन्तस्स एका अनापत्ति, द्वे पाचित्तियानि। कथं? सम्मतत्ता अनापत्ति, अत्थङ्गते सूरिये ओवदनमूलकं एकं, गन्त्वा गरुधम्मेहि ओवदनमूलकं एकन्ति द्वे पाचित्तियानि। तस्सेव अञ्ञेन धम्मेन ओवदतो एका अनापत्ति, एकं दुक्कटं, एकं पाचित्तियं। कथं? सम्मतत्ता अनापत्ति, गन्त्वा अञ्ञेन धम्मेन ओवदनमूलकं दुक्कटं, अत्थङ्गते सूरिये ओवदनमूलकं पाचित्तियन्ति। दिवा पन गन्त्वा ओवदतो सम्मतस्स च असम्मतस्स च रत्तिं ओवदनमूलकं एकं पाचित्तियं अपनेत्वा अवसेसा आपत्तानापत्तियो वेदितब्बाति।
पकिण्णककथा निट्ठिता।
४. आमिससिक्खापदवण्णना
१६४.चतुत्थसिक्खापदे – न बहुकताति न कतबहुमाना, न धम्मे बहुमानं कत्वा ओवदन्तीति अधिप्पायो। ‘‘भिक्खुनोवादकं अवण्णं कत्तुकामो’’तिआदीनं उज्झापनके वुत्तनयेनेवत्थो वेदितब्बो।
उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मतन्ति एत्थ असम्मतो नाम सम्मतेन वा सङ्घेन वा भारं कत्वा ठपितो वेदितब्बो। अनुपसम्पन्नं सम्मतं वा असम्मतं वाति एत्थ पन भिक्खुकाले सम्मुतिं लभित्वा सामणेरभूमियं ठितो सम्मतो, सम्मतेन वा सङ्घेन वा ठपितो बहुस्सुतो सामणेरो असम्मतोति वेदितब्बो। सेसं वुत्तनयत्ता उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
आमिससिक्खापदं चतुत्थं।
५. चीवरदानसिक्खापदवण्णना
१६९.पञ्चमसिक्खापदे – विसिखायाति रथिकाय। पिण्डाय चरतीति निबद्धचारवसेन अभिण्हं चरति। सन्दिट्ठाति सन्दिट्ठमित्ता अहेसुं। सेसमेत्थ पदतो उत्तानत्थं, विनिच्छयतो चीवरपटिग्गहणसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहि। तत्र हि भिक्खु पटिग्गाहको, इध भिक्खुनी, अयं विसेसो। सेसं तादिसमेवाति।
चीवरदानसिक्खापदं पञ्चमं।
६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना
१७५.छट्ठसिक्खापदे – उदायीति लाळुदायी। पट्ठोति पटिबलो, निपुणो चेव समत्थो चाति वुत्तं होति। अञ्ञतरा भिक्खुनीति तस्सेव पुराणदुतियिका। पटिभानचित्तन्ति अत्तनो पटिभानेन कतचित्तं, सो किर चीवरं रजित्वा तस्स मज्झे नानावण्णेहि विप्पकतमेथुनं इत्थिपुरिसरूपमकासि। तेन वुत्तं – ‘‘मज्झे पटिभानचित्तं वुट्ठापेत्वा’’ति। यथासंहटन्ति यथासंहरितमेव।
१७६.चीवरन्ति यं निवासितुं वा पारुपितुं वा सक्का होति, एवञ्हि महापच्चरियादीसु वुत्तं। सयं सिब्बतीति एत्थ सिब्बिस्सामीति विचारेन्तस्सापि छिन्दन्तस्सापि दुक्कटं, सिब्बन्तस्स पन पाचित्तियं। आरापथे आरापथेति सूचिं पवेसेत्वा पवेसेत्वा नीहरणे। सचे पन सकलसूचिं अनीहरन्तो दीघसुत्तप्पवेसनत्थं सतक्खत्तुम्पि विज्झित्वा नीहरति, एकमेव पाचित्तियं। सकिं आणत्तोति सकिं ‘‘चीवरं सिब्बा’’ति वुत्तो। बहुकम्पि सिब्बतीति सचेपि सब्बं सूचिकम्मं परियोसापेत्वा चीवरं निट्ठापेति, एकमेव पाचित्तियं। अथ पन ‘‘इमस्मिं चीवरे कत्तब्बकम्मं तव भारो’’ति वुत्तो करोति, आणत्तस्स आरापथे आरापथे एकमेकं पाचित्तियं, आणापकस्स एकवाचाय सम्बहुलानिपि। पुनप्पुनं आणत्तियं पन वत्तब्बमेव नत्थि।
येपि सचे आचरियुपज्झायेसु अत्तनो ञातिकानं चीवरं सिब्बन्तेसु तेसं निस्सितका ‘‘आचरियुपज्झायवत्तं वा कथिनवत्तं वा करोमा’’ति सिब्बन्ति, तेसम्पि आरापथगणनाय आपत्तियो। आचरियुपज्झाया अत्तनो ञातिकानं चीवरं अन्तेवासिकेहि सिब्बापेन्ति, आचरियुपज्झायानं दुक्कटं, अन्तेवासिकानं पाचित्तियं। अन्तेवासिका अत्तनो ञातिकानं आचरियुपज्झायेहि सिब्बापेन्ति, तत्रापि एसेव नयो। अन्तेवासिकानम्पि आचरियुपज्झायानम्पि ञातिकाय चीवरं होति, आचरियुपज्झाया पन अन्तेवासिके वञ्चेत्वा सिब्बापेन्ति, उभिन्नम्पि दुक्कटं। कस्मा? अन्तेवासिकानं अञ्ञातिकसञ्ञाय सिब्बितत्ता , इतरेसं अकप्पिये नियोजितत्ता। तस्मा ‘‘इदं ते मातु चीवरं, इदं भगिनिया’’ति आचिक्खित्वा सिब्बापेतब्बं।
१७९.अञ्ञंपरिक्खारन्ति यंकिञ्चि उपाहनत्थविकादिं। सेसं उत्तानमेव। छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
चीवरसिब्बनसिक्खापदं छट्ठं।
७. संविधानसिक्खापदवण्णना
१८१.सत्तमसिक्खापदे – पच्छा गच्छन्तीनं चोरा अच्छिन्दिंसूति पच्छा गच्छन्तीनं पत्तचीवरं चोरा हरिंसु। दूसेसुन्ति ता भिक्खुनियो चोरा दूसयिंसु, सीलविनासं पापयिंसूति अत्थो ।
१८२-३.संविधायाति संविदहित्वा, गमनकाले सङ्केतं कत्वाति अत्थो। कुक्कुटसम्पादेति एत्थ यस्मा गामा निक्खमित्वा कुक्कुटो पदसाव अञ्ञं गामं गच्छति, अयं कुक्कुटसम्पादोति वुच्चति। तत्रायं वचनत्थो – सम्पदन्ति एत्थाति सम्पादो। के सम्पदन्ति? कुक्कुटा। कुक्कुटानं सम्पादो कुक्कुटसम्पादो। अथ वा सम्पादोति गमनं, कुक्कुटानं सम्पादो एत्थ अत्थीतिपि कुक्कुटसम्पादो। कुक्कुटसम्पाते इतिपि पाठो, तत्थ यस्स गामस्स गेहच्छदनपिट्ठितो कुक्कुटो उप्पतित्वा अञ्ञस्स गेहच्छदनपिट्ठियं पतति, अयं कुक्कुटसम्पातोति वुच्चति। वचनत्थो पनेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। द्विधा वुत्तप्पकारोपि चेस गामो अच्चासन्नो होति, उपचारो न लब्भति। यस्मिं पन गामे पच्चूसे वस्सन्तस्स कुक्कुटस्स सद्दो अनन्तरे गामे सुय्यति, तादिसेहि गामेहि सम्पुण्णरट्ठे गामन्तरे गामन्तरे पाचित्तियन्ति अट्ठकथायं वुत्तं। किञ्चापि वुत्तं, ‘‘गामन्तरे गामन्तरे आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वचनतो पन सचेपि रतनमत्तन्तरो गामो होति, यो तस्स मनुस्सेहि ठपितउपचारो, तं ओक्कमन्तस्स आपत्तियेव।
तत्रायं आपत्तिविनिच्छयो – संविधानकाले हि सचे उभोपि भिक्खुनुपस्सये वा अन्तरारामे वा आसनसालाय वा तित्थियसेय्याय वा ठत्वा संविदहन्ति, अनापत्ति कप्पियभूमि किरायं। तस्मा एत्थ संविदहनपच्चया दुक्कटापत्तिं न वदन्ति, गच्छन्तस्स यथावत्थुकमेव। सचे पन अन्तोगामे भिक्खुनुपस्सयद्वारे रथिकाय अञ्ञेसु वा चतुक्कसिङ्घाटकहत्थिसालादीसु संविदहन्ति, भिक्खुनो आपत्ति दुक्कटस्स। एवं संविदहित्वा गामतो निक्खमन्ति, निक्खमने अनापत्ति, अनन्तरगामस्स उपचारोक्कमने पन भिक्खुनो पाचित्तियं। तत्रापि ‘‘पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तिय’’न्ति महापच्चरियं वुत्तं। गामतो निक्खमित्वा पन याव अनन्तरगामस्स उपचारं न ओक्कमन्ति , एत्थन्तरे संविदहितेपि भिक्खुनो दुक्कटं, अनन्तरगामस्स उपचारोक्कमने पुरिमनयेनेव आपत्ति। सचे दूरं गन्तुकामा होन्ति, गामूपचारगणनाय ओक्कमने ओक्कमने आपत्ति, तस्स तस्स पन गामस्स अतिक्कमने अनापत्ति। सचे पन भिक्खुनी ‘‘असुकं नाम गामं गमिस्सामी’’ति उपस्सयतो निक्खमति, भिक्खुपि तमेव गामं सन्धाय ‘‘असुकं नाम गामं गमिस्सामी’’ति विहारतो निक्खमति। अथ द्वेपि गामद्वारे समागन्त्वा ‘‘तुम्हे कुहिं गच्छथ, असुकं नाम गामं तुम्हे कुहिन्ति, मयम्पि तत्थेवा’’ति वत्वा ‘‘एहि दानि, गच्छामा’’ति संविधाय गच्छन्ति, अनापत्ति। कस्मा? पुब्बमेव गमिस्सामाति निक्खन्तत्ताति महापच्चरियं वुत्तं। तं नेव पाळिया न सेसअट्ठकथाय समेति।
अद्धयोजने अद्धयोजनेति एकमेकं अद्धयोजनं अतिक्कमन्तस्स इदानि अतिक्कमिस्सतीति पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तियं। इमस्मिञ्हि नये अतिक्कमने आपत्ति, ओक्कमने अनापत्ति।
१८४.भिक्खु संविदहतीति नगरद्वारे वा रथिकाय वा भिक्खुनिं दिस्वा ‘‘असुकं गामं नाम गतपुब्बत्था’’ति वदति, ‘‘नाम्हि अय्य गतपुब्बा’’ति ‘‘एहि गच्छामा’’ति वा ‘‘स्वे अहं गमिस्सामि, त्वम्पि आगच्छेय्यासी’’ति वा वदति। भिक्खुनी संविदहतीति गामन्तरे चेतियवन्दनत्थं गामतो निक्खमन्तं भिक्खुं दिस्वा ‘‘अय्य कुहिं गच्छथा’’ति वदति। ‘‘असुकं नाम गामं चेतियवन्दनत्थ’’न्ति। ‘‘अहम्पि अय्य आगच्छामी’’ति एवं भिक्खुनीयेव संविदहति, न भिक्खु।
१८५.विसङ्केतेनाति एत्थ ‘‘पुरेभत्तं गच्छिस्सामा’’ति वत्वा पच्छाभत्तं गच्छन्ति, ‘‘अज्ज वा गमिस्सामा’’ति वत्वा स्वे गच्छन्ति। एवं कालविसङ्केतेयेव अनापत्ति, द्वारविसङ्केते पन मग्गविसङ्केते वा सतिपि आपत्तियेव। आपदासूति रट्ठभेदे चक्कसमारुळ्हा जनपदा परियायन्ति एवरूपासु आपदासु अनापत्ति। सेसं उत्तानमेवाति।
चतुसमुट्ठानं – कायतो कायवाचतो कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
संविधानसिक्खापदं सत्तमं।
८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना
१८८.अट्ठमसिक्खापदे – संविधायाति लोकस्सादमित्तसन्थववसेन कीळापुरेक्खारा संविदहित्वा। उद्धंगामिनिन्ति उद्धं नदिया पटिसोतं गच्छन्तिं। यस्मा पन यो उद्धं जवनतो उज्जवनिकाय नावाय कीळति, सो ‘‘उद्धंगामिनिं अभिरुहती’’ति वुच्चति। तेनस्स पदभाजने अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘उज्जवनिकाया’’ति वुत्तं। अधोगामिनिन्ति अधो अनुसोतं गच्छन्तिं। यस्मा पन यो अधो जवनतो ओजवनिकाय नावाय कीळति, सो ‘‘अधोगामिनिं अभिरुहती’’ति वुच्चति। तेनस्सापि पदभाजने अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘ओजवनिकाया’’ति वुत्तं। तत्थ यं तित्थसम्पटिपादनत्थं उद्धं वा अधो वा हरन्ति, एत्थ अनापत्ति। तिरियं तरणायाति उपयोगत्थे निस्सक्कवचनं।
१८९.गामन्तरे गामन्तरेति एत्थ यस्सा नदिया एकं तीरं कुक्कुटसम्पादगामेहि निरन्तरं, एकं अगामकं अरञ्ञं, तस्सा सगामकतीरपस्सेन गमनकाले गामन्तरगणनाय पाचित्तियानि, अगामकतीरपस्सेन गमनकाले अद्धयोजनगणनाय। या पन योजनवित्थता होति, तस्सा मज्झेन गमनेपि अद्धयोजनगणनाय पाचित्तियानि वेदितब्बानि। अनापत्ति तिरियं तरणायाति एत्थ न केवलं नदिया, योपि महातित्थपट्टनतो तामलित्तिं वा सुवण्णभूमिं वा गच्छति, तस्सापि अनापत्ति। सब्बअट्ठकथासु हि नदियंयेव आपत्ति विचारिता, न समुद्दे।
१९१.विसङ्केतेनाति इधापि कालविसङ्केतेनेव अनापत्ति, तित्थविसङ्केतेन पन नावाविसङ्केतेन वा गच्छन्तस्स आपत्तियेव। सेसं पठमसिक्खापदसदिसमेव सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
नावाभिरुहनसिक्खापदं अट्ठमं।
९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना
१९२.नवमसिक्खापदे – महानागे तिट्ठमानेति भुम्मत्थे उपयोगवचनं, महानागेसु तिट्ठमानेसूति अत्थो। अथ वा महानागे तिट्ठमाने ‘‘अदिस्वा’’ति अयमेत्थ पाठसेसो दट्ठब्बो। इतरथा हि अत्थो न युज्जति। अन्तराकथाति अवसानं अप्पत्वा आरम्भस्स च अवसानस्स च वेमज्झट्ठानं पत्तकथा। विप्पकताति कयिरमाना होति। सच्चं महानागा खो तया गहपतीति अद्धच्छिकेन ओलोकयमाना थेरे पविसन्ते दिस्वा तेहि सुतभावं ञत्वा एवमाह।
१९४.भिक्खुनिपरिपाचितन्ति भिक्खुनिया परिपाचितं, गुणप्पकासनेन निप्फादितं; लद्धब्बं कतन्ति अत्थो। पदभाजने पनस्स भिक्खुनिञ्च तस्सा परिपाचनाकारञ्च दस्सेतुं ‘‘भिक्खुनी नाम उभतोसङ्घे उपसम्पन्ना, परिपाचेति नाम पुब्बे अदातुकामान’’न्तिआदि वुत्तं। पुब्बे गिहिसमारम्भाति एत्थ पुब्बेति पठमं। समारम्भोति समारद्धं वुच्चति, पटियादितस्सेतं अधिवचनं। गिहीनं समारम्भो गिहिसमारम्भो। भिक्खुनिया परिपाचनतो पठममेव यं गिहीनं पटियादितं भत्तं, ततो अञ्ञत्र तं पिण्डपातं ठपेत्वा अञ्ञं भुञ्जन्तस्स आपत्ति, तं पन भुञ्जन्तस्स अनापत्तीति वुत्तं होति। पदभाजने पन यस्मा ञातकपवारितेहि भिक्खुस्सत्थाय असमारद्धोपि पिण्डपातो अत्थतो समारद्धोव होति, यथासुखं आहरापेतब्बतो, तस्मा ब्यञ्जनं अनादियित्वा अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘गिहिसमारम्भो नाम ञातका वा होन्ति पवारिता वा’’ति वुत्तं।
१९५.पकतिपटियत्तन्ति पकतिया तस्सेव भिक्खुनो अत्थाय पटियादितं होति ‘‘थेरस्स दस्सामा’’ति। महापच्चरियं पन ‘‘तस्स अञ्ञस्सा’’ति अवत्वा ‘‘भिक्खूनं दस्सामाति पटियत्तं होती’’ति अविसेसेन वुत्तं।
१९७.पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्तीति यागुखज्जकफलाफले सब्बत्थ भिक्खुनिपरिपाचितेपि अनापत्ति। सेसं उत्तानमेव। पठमपाराजिकसमुट्ठानं – कायचित्ततो समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
परिपाचितसिक्खापदं नवमं।
१०. रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना
१९८.दसमसिक्खापदे – सब्बो पाळिअत्थो च विनिच्छयो च दुतियअनियते वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। इदञ्हि सिक्खापदं दुतियानियतेन च उपरि उपनन्धस्स चतुत्थसिक्खापदेन च सद्धिं एकपरिच्छेदं, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन विसुं पञ्ञत्तन्ति।
रहोनिसज्जसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन भिक्खुनिवग्गो ततियो।
४. भोजनवग्गो
१. आवसथपिण्डसिक्खापदवण्णना
२०३.भोजनवग्गस्स पठमसिक्खापदे – आवसथपिण्डोति आवसथे पिण्डो। समन्ता परिक्खित्तं अद्धिकगिलानगब्भिनिपब्बजितानं यथानुरूपं पञ्ञत्तमञ्चपीठं अनेकगब्भपमुखपरिच्छेदं आवसथं कत्वा तत्थ पुञ्ञकामताय पिण्डो पञ्ञत्तो होति, यागुभत्तभेसज्जादि सब्बं तेसं तेसं दानत्थाय ठपितं होतीति अत्थो। हिय्योपीति स्वेपि। अपसक्कन्तीति अपगच्छन्ति। मनुस्सा उज्झायन्तीति तित्थिये अपस्सन्ता ‘‘तित्थिया कुहिं गता’’‘‘इमे पस्सित्वा पक्कन्ता’’ति सुत्वा उज्झायन्ति। कुक्कुच्चायन्तोति कुक्कुच्चं करोन्तो, अकप्पियसञ्ञं उप्पादेन्तोति अत्थो।
२०६.सक्कोति तम्हा आवसथा पक्कमितुन्ति अद्धयोजनं वा योजनं वा गन्तुं सक्कोति। न सक्कोतीति एत्तकमेव न सक्कोति। अनोदिस्साति इमेसंयेव वा एत्तकानंयेव वाति एकं पासण्डं अनुद्दिसित्वा सब्बेसं पञ्ञत्तो होति। यावदत्थोति भोजनम्पि एत्तकन्ति अपरिच्छिन्दित्वा यावदत्थो पञ्ञत्तो होति। सकिं भुञ्जितब्बन्ति एकदिवसं भुञ्जितब्बं, दुतियदिवसतो पट्ठाय पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं।
अयं पनेत्थ विनिच्छयो – एककुलेन वा नानाकुलेहि वा एकतो हुत्वा एकस्मिं ठाने वा नानाठानेसु वा ‘‘अज्ज एकस्मिं; स्वे एकस्मि’’न्ति एवं अनियमितट्ठाने वा पञ्ञत्तं एकस्मिं ठाने एकदिवसं भुञ्जित्वा दुतियदिवसे तस्मिं ठाने अञ्ञस्मिं वा भुञ्जितुं न वट्टति। नानाकुलेहि पन नानाठानेसु पञ्ञत्तं एकस्मिं ठाने एकदिवसं भुञ्जित्वा दुतियदिवसे अञ्ञत्थ भुञ्जितुं वट्टति। पटिपाटिं पन खेपेत्वा पुन आदितो पट्ठाय भुञ्जितुं न वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं। एकपूगनानापूगएकगामनानागामेसुपि एसेव नयो। योपि एककुलस्स वा नानाकुलानं वा एकतो पञ्ञत्तो तण्डुलादीनं अभावेन अन्तरन्तरा छिज्जति, सोपि न भुञ्जितब्बो। सचे पन ‘‘न सक्कोम दातु’’न्ति उपच्छिन्दित्वा पुन कल्याणचित्ते उप्पन्ने दातुं आरभन्ति, एतं पुन एकदिवसं भुञ्जितुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं।
२०८.अनापत्ति गिलानस्साति गिलानस्स अनुवसित्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति। गच्छन्तो वाति यो गच्छन्तो अन्तरामग्गे एकदिवसं गतट्ठाने च एकदिवसं भुञ्जति, तस्सापि अनापत्ति। आगच्छन्तेपि एसेव नयो। गन्त्वा पच्चागच्छन्तोपि अन्तरामग्गे एकदिवसं आगतट्ठाने च एकदिवसं भुञ्जितुं लभति। गच्छिस्सामीति भुञ्जित्वा निक्खन्तस्स नदी वा पूरति चोरादिभयं वा होति, सो निवत्तित्वा खेमभावं ञत्वा गच्छन्तो पुन एकदिवसं भुञ्जितुं लभतीति सब्बमिदं महापच्चरियादीसु वुत्तं । ओदिस्स पञ्ञत्तो होतीति भिक्खूनंयेव अत्थाय उद्दिसित्वा पञ्ञत्तो होति। न यावदत्थोति यावदत्थं पञ्ञत्तो न होति, थोकं थोकं लब्भति, तादिसं निच्चम्पि भुञ्जितुं वट्टति। पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थाति यागुखज्जकफलाफलादिभेदे सब्बत्थ अनापत्ति। यागुआदीनि हि निच्चम्पि भुञ्जितुं वट्टति। सेसं उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
आवसथपिण्डसिक्खापदं पठमं।
२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना
२०९.दुतियसिक्खापदे – परिहीनलाभसक्कारोति सो किर अजातसत्तुना राजानं मारापेत्वापि अभिमारे योजेत्वापि रुहिरुप्पादं कत्वापि गुळ्हपटिच्छन्नो अहोसि। यदा पन दिवायेव धनपालकं पयोजेसि, तदा पाकटो जातो। ‘‘कथं देवदत्तो हत्थिं पयोजेसी’’ति परिकथाय उप्पन्नाय ‘‘न केवलं हत्थिं पयोजेसि, राजानम्पि मारापेसि, अभिमारेपि पेसेसि, सिलम्पि पविज्झि, पापो देवदत्तो’’ति पाकटो अहोसि। ‘‘केन सद्धिं इदं कम्ममकासी’’ति च वुत्ते ‘‘रञ्ञा अजातसत्तुना’’ति आहंसु। ततो नागरा ‘‘कथञ्हि नाम राजा एवरूपं चोरं सासनकण्टकं गहेत्वा विचरिस्सती’’ति उट्ठहिंसु। राजा नगरसङ्खोभं ञत्वा देवदत्तं नीहरि। ततो पट्ठाय चस्स पञ्चथालिपाकसतानि उपच्छिन्दि, उपट्ठानम्पिस्स न अगमासि, अञ्ञेपिस्स मनुस्सा न किञ्चि दातब्बं वा कातब्बं वा मञ्ञिंसु। तेन वुत्तं – ‘‘परिहीनलाभसक्कारो’’ति। कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जतीति ‘‘मा मे गणो भिज्जी’’ति परिसं पोसेन्तो ‘‘त्वं एकस्स भिक्खुनो भत्तं देहि, त्वं द्विन्न’’न्ति एवं विञ्ञापेत्वा सपरिसो कुलेसु भुञ्जति।
२११.चीवरं परित्तं उप्पज्जतीति भत्तं अगण्हन्तानं चीवरं न देन्ति, तस्मा परित्तं उप्पज्जति।
२१२.चीवरकारकेभिक्खू भत्तेन निमन्तेन्तीति गामे पिण्डाय चरित्वा चिरेन चीवरं निट्ठापेन्ते दिस्वा ‘‘एवं लहुं निट्ठापेत्वा चीवरं परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति पुञ्ञकामताय निमन्तेन्ति।
२१५.नानावेरज्जकेति नानाविधेहि अञ्ञरज्जेहि आगते। ‘‘नानाविरज्जके’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो।
२१७-८.गणभोजनेति गणस्स भोजने। इध च गणो नाम चत्तारो भिक्खू आदिं कत्वा ततुत्तरिं भिक्खू अधिप्पेता, तेनेव सब्बन्तिमं परिच्छेदं दस्सेन्तो आह ‘‘यत्थ चत्तारो भिक्खू…पे॰… एतं गणभोजनं नामा’’ति। तं पनेतं गणभोजनं द्वीहाकारेहि पसवति निमन्तनतो वा विञ्ञत्तितो वा। कथं निमन्तनतो पसवति? चत्तारो भिक्खू उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हे, भन्ते, ओदनेन निमन्तेमि, ओदनं मे गण्हथ आकङ्खथ ओलोकेथ अधिवासेथ पटिमानेथा’’ति एवं येन केनचि वेवचनेन वा भासन्तरेन वा पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वा निमन्तेति। एवं एकतो निमन्तिता परिच्छिन्नकालवसेन अज्जतनाय वा स्वातनाय वा एकतो गच्छन्ति, एकतो गण्हन्ति, एकतो भुञ्जन्ति, गणभोजनं होति, सब्बेसं आपत्ति। एकतो निमन्तिता एकतो वा नानतो वा गच्छन्ति, एकतो गण्हन्ति, नानतो भुञ्जन्ति , आपत्तियेव। पटिग्गहणमेव हि एत्थ पमाणं। एकतो निमन्तिता एकतो वा नानतो वा गच्छन्ति, नानतो गण्हन्ति, एकतो वा नानतो वा भुञ्जन्ति, अनापत्ति। चत्तारि परिवेणानि वा विहारे वा गन्त्वा नानतो निमन्तिता एकट्ठाने ठितेसुयेव वा एको पुत्तेन एको पितराति एवम्पि नानतो निमन्तिता एकतो वा नानतो वा गच्छन्तु, एकतो वा नानतो वा भुञ्जन्तु, सचे एकतो गण्हन्ति, गणभोजनं होति, सब्बेसं आपत्ति। एवं ताव निमन्तनतो पसवति।
कथं विञ्ञत्तितो? चत्तारो भिक्खू एकतो ठिता वा निसिन्ना वा उपासकं दिस्वा ‘‘अम्हाकं चतुन्नम्पि भत्तं देही’’ति वा विञ्ञापेय्युं, पाटेक्कं वा पस्सित्वा ‘‘मय्हं देहि, मय्हं देही’’ति एवं एकतो वा नानतो वा विञ्ञापेत्वा एकतो वा गच्छन्तु नानतो वा, भत्तं गहेत्वापि एकतो वा भुञ्जन्तु नानतो वा, सचे एकतो गण्हन्ति, गणभोजनं होति, सब्बेसं आपत्ति। एवं विञ्ञत्तितो पसवति।
पादापिफलिताति यथा महाचम्मस्स परतो मंसं दिस्सति; एवं फालिता, वालिकाय वा सक्खराय वा पहटमत्ते दुक्खं उप्पादेन्ति, न सक्का होति अन्तोगामे पिण्डाय चरितुं। ईदिसे गेलञ्ञे गिलानसमयोति भुञ्जितब्बं, न लेसकप्पियं कातब्बं।
चीवरे कयिरमानेति यदा साटकञ्च सुत्तञ्च लभित्वा चीवरं करोन्ति तदा; विसुञ्हि चीवरकारसमयो नाम नत्थि। तस्मा यो तत्थ चीवरे कत्तब्बं यंकिञ्चि कम्मं करोति, महापच्चरियञ्हि ‘‘अन्तमसो सूचिवेधनको’’तिपि वुत्तं, तेन चीवरकारसमयोति भुञ्जितब्बं। कुरुन्दियं पन वित्थारेनेव वुत्तं। यो चीवरं विचारेति, छिन्दति, मोघसुत्तं ठपेति, आगन्तुकपट्टं ठपेति, पच्चागतं सिब्बति, आगन्तुकपट्टं बन्धति, अनुवातं छिन्दति घट्टेति आरोपेति, तत्थ पच्चागतं सिब्बति, सुत्तं करोति वलेति, पिप्फलिकं निसेति, परिवत्तनं करोति, सब्बोपि चीवरं करोतियेवाति वुच्चति। यो पन समीपे निसिन्नो जातकं वा धम्मपदं वा कथेति, अयं न चीवरकारको। एतं ठपेत्वा सेसानं गणभोजने अनापत्तीति।
२२०.अनापत्ति समयेति सत्तसु समयेसु अञ्ञतरस्मिं अनापत्ति। द्वे तयो एकतोति येपि अकप्पियनिमन्तनं सादियित्वा द्वे वा तयो वा एकतो गहेत्वा भुञ्जन्ति, तेसम्पि अनापत्ति।
तत्थ अनिमन्तितचतुत्थं, पिण्डपातिकचतुत्थं, अनुपसम्पन्नचतुत्थं, पत्तचतुत्थं, गिलानचतुत्थन्ति पञ्चन्नं चतुक्कानं वसेन विनिच्छयो वेदितब्बो । कथं? इधेकच्चो चत्तारो भिक्खू ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति निमन्तेति। तेसु तयो गता, एको न गतो। उपासको ‘‘एको भन्ते थेरो कुहि’’न्ति पुच्छति। नागतो उपासकाति। सो अञ्ञं तङ्खणप्पत्तं कञ्चि ‘‘एहि भन्ते’’ति पवेसेत्वा चतुन्नम्पि भत्तं देति, सब्बेसं अनापत्ति। कस्मा? गणपूरकस्स अनिमन्तितत्ता। तयो एव हि तत्थ निमन्तिता गण्हिंसु, तेहि गणो न पूरति, गणपूरको च अनिमन्तितो, तेन गणो भिज्जतीति इदं अनिमन्तितचतुत्थं।
पिण्डपातिकचतुत्थे – निमन्तनकाले एको पिण्डपातिको होति, सो नाधिवासेति। गमनवेलाय पन ‘‘एहि भन्ते’’ति वुत्ते अनधिवासितत्ता अनागच्छन्तम्पि ‘‘एथ भिक्खं लच्छथा’’ति गहेत्वा गच्छन्ति, सो तं गणं भिन्दति। तस्मा सब्बेसं अनापत्ति।
अनुपसम्पन्नचतुत्थे – सामणेरेन सद्धिं निमन्तिता होन्ति, सोपि गणं भिन्दति।
पत्तचतुत्थे – एको सयं अगन्त्वा पत्तं पेसेति; एवम्पि गणो भिज्जति। तस्मा सब्बेसं अनापत्ति।
गिलानचतुत्थे – गिलानेन सद्धिं निमन्तिता होन्ति, तत्थ गिलानस्सेव अनापत्ति, इतरेसं पन गणपूरको होति। न हि गिलानेन गणो भिज्जति। तस्मा तेसं आपत्तियेव। महापच्चरियं पन अविसेसेन वुत्तं।
समयलद्धको सयमेव मुच्चति, सेसानं गणपूरकत्ता आपत्तिकरो होति। तस्मा चीवरदानसमयलद्धकादीनम्पि वसेन चतुक्कानि वेदितब्बानि। सचे पन अधिवासेत्वा गतेसुपि चतूसु जनेसु एको पण्डितो भिक्खु ‘‘अहं तुम्हाकं गणं भिन्दिस्सामि, निमन्तनं सादियथा’’ति वत्वा यागुखज्जकावसाने भत्तत्थाय पत्तं गण्हन्तानं अदत्वा ‘‘इमे ताव भिक्खू भोजेत्वा विस्सज्जेथ, अहं पच्छा अनुमोदनं कत्वा गमिस्सामी’’ति निसिन्नो। तेसु भुत्वा गतेसु ‘‘देथ भन्ते पत्त’’न्ति उपासकेन पत्तं गहेत्वा भत्ते दिन्ने भुञ्जित्वा अनुमोदनं कत्वा गच्छति, सब्बेसं अनापत्ति। पञ्चन्नञ्हि भोजनानंयेव वसेन गणभोजने विसङ्केतं नत्थि। ओदनेन निमन्तिता कुम्मासं गण्हन्तापि आपत्तिं आपज्जन्ति। तानि च तेहि एकतो न गहितानि। यागुआदीसु पन विसङ्केतं होति, तानि तेहि एकतो गहितानीति। एवं एको पण्डितो अञ्ञेसम्पि अनापत्तिं करोति।
३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना
२२१.ततियसिक्खापदे – न खो इदं ओरकं भविस्सति, यथयिमे मनुस्सा सक्कच्चं भत्तं करोन्तीति, येन नियामेन इमे मनुस्सा सक्कच्चं भत्तं करोन्ति, तेन ञायति – ‘‘इदं सासनं इदं वा बुद्धप्पमुखे सङ्घे दानं न खो ओरकं भविस्सति, परित्तं लामकं नेव भविस्सती’’ति। किरपतिकोति एत्थ ‘‘किरो’’ति तस्स कुलपुत्तस्स नामं; अधिपच्चट्ठेन पन ‘‘किरपतिको’’ति वुच्चति। सो किर इस्सरो अधिपति मासउतुसंवच्छरनियामेन वेतनं दत्वा कम्मकारके कम्मं कारेति। बदरा पटियत्ताति उपचारवसेन वदति। बदरमिस्सेनाति बदरसाळवेन।
२२२.उस्सूरे आहरियित्थाति अतिदिवा आहरियित्थ।
२२६.मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मीति अयं भत्तविकप्पना नाम सम्मुखापि परम्मुखापि वट्टति। सम्मुखा दिस्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्वा भुञ्जितब्बं, अदिस्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु ‘‘इत्थन्नामस्स विकप्पेमी’’ति वत्वा भुञ्जितब्बं। महापच्चरियादीसु पन परम्मुखाविकप्पनाव वुत्ता। सा चायं यस्मा विनयकम्मेन सङ्गहिता, तस्मा भगवतो विकप्पेतुं न वट्टति। भगवति हि गन्धकुटियं निसिन्नेपि सङ्घमज्झे निसिन्नेपि सङ्घेन गणप्पहोनके भिक्खू गहेत्वा तं तं कम्मं कतं सुकतमेव होति, भगवा नेव कम्मं कोपेति; न सम्पादेति। न कोपेति धम्मिस्सरत्ता, न सम्पादेति अगणपूरकत्ता।
२२९.द्वे तयो निमन्तने एकतो भुञ्जतीति द्वे तीणि निमन्तनानि एकपत्ते पक्खिपित्वा मिस्सेत्वा एकं कत्वा भुञ्जतीति अत्थो। द्वे तीणि कुलानि निमन्तेत्वा एकस्मिं ठाने निसीदापेत्वा इतो चितो च आहरित्वा भत्तं आकिरन्ति, सूपब्यञ्जनं आकिरन्ति, एकमिस्सकं होति, एत्थ अनापत्तीति महापच्चरियं वुत्तं। सचे पन मूलनिमन्तनं हेट्ठा होति, पच्छिमं पच्छिमं उपरि, तं उपरितो पट्ठाय भुञ्जन्तस्स आपत्ति। हत्थं पन अन्तो पवेसेत्वा पठमनिमन्तनतो एकम्पि कबळं उद्धरित्वा भुत्तकालतो पट्ठाय यथा तथा वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति। सचेपि तत्थ खीरं वा रसं वा आकिरन्ति, येन अज्झोत्थतं भत्तं एकरसं होति, कोटितो पट्ठाय भुञ्जन्तस्स अनापत्तीति महापच्चरियं वुत्तं। महाअट्ठकथायं पन वुत्तं – ‘‘खीरभत्तं वा रसभत्तं वा लभित्वा निसिन्नस्स तत्थेव अञ्ञेपि खीरभत्तं वा रसभत्तं वा आकिरन्ति, खीरं वा रसं वा पिवतो अनापत्ति। भुञ्जन्तेन पन पठमं लद्धमंसखण्डं वा भत्तपिण्डं वा मुखे पक्खिपित्वा कोटितो पट्ठाय भुञ्जितुं वट्टति। सप्पिपायासेपि एसेव नयो’’ति।
महाउपासको भिक्खुं निमन्तेति, तस्स कुलं उपगतस्स उपासकोपि तस्स पुत्तदारभातिकभगिनिआदयोपि अत्तनो अत्तनो कोट्ठासं आहरित्वा पत्ते पक्खिपन्ति, उपासकेन पठमं दिन्नं अभुञ्जित्वा पच्छा लद्धं भुञ्जन्तस्स ‘‘अनापत्ती’’ति महाअट्ठकथायं वुत्तं। कुरुन्दट्ठकथायं पन वट्टतीति वुत्तं। महापच्चरियं ‘‘सचे पाटेक्कं पचन्ति, अत्तनो अत्तनो पक्कभत्ततो आहरित्वा देन्ति, तत्थ पच्छा आहटं पठमं भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं। यदि पन सब्बेसं एकोव पाको होति, परम्परभोजनं न होती’’ति वुत्तं। महाउपासको निमन्तेत्वा निसीदापेति, अञ्ञो मनुस्सो पत्तं गण्हाति, न दातब्बं। किं भन्ते न देथाति? ननु उपासक तया निमन्तितम्हाति! होतु भन्ते, लद्धं लद्धं भुञ्जथाति वदति, भुञ्जितुं वट्टति। अञ्ञेन आहरित्वा भत्ते दिन्ने आपुच्छित्वापि भुञ्जितुं वट्टतीति कुरुन्दियं वुत्तं।
अनुमोदनं कत्वा गच्छन्तं धम्मं सोतुकामा ‘‘स्वेपि भन्ते आगच्छेय्याथा’’ति सब्बे निमन्तेन्ति, पुनदिवसे आगन्त्वा लद्धं लद्धं भुञ्जितुं वट्टति। कस्मा? सब्बेहि निमन्तितत्ता। एको भिक्खु पिण्डाय चरन्तो भत्तं लभति, तमञ्ञो उपासको निमन्तेत्वा घरे निसीदापेति, न च ताव भत्तं सम्पज्जति। सचे सो भिक्खु पिण्डाय चरित्वा लद्धभत्तं भुञ्जति, आपत्ति। अभुत्वा निसिन्ने ‘‘किं भन्ते न भुञ्जसी’’ति वुत्ते ‘‘तया निमन्तितत्ता’’ति वत्वा लद्धं लद्धं भुञ्जथ भन्ते’’ति वुत्तो भुञ्जति, वट्टति।
सकलेन गामेनाति सकलेन गामेन एकतो हुत्वा निमन्तितस्सेव यत्थ कत्थचि भुञ्जतो अनापत्ति। पूगेपि एसेव नयो। निमन्तियमानो भिक्खं गहेस्सामीति भणतीति ‘‘भत्तं गण्हा’’ति निमन्तियमानो ‘‘न मय्हं तव भत्तेनत्थो, भिक्खं गण्हिस्सामी’’ति वदति। एत्थ पन महापदुमत्थेरो आह – ‘‘एवं वदन्तो इमस्मिं सिक्खापदे अनिमन्तनं कातुं सक्कोति, भुञ्जनत्थाय पन ओकासो कतो होतीति नेव गणभोजनतो न चारित्ततो मुच्चती’’ति। महासुमत्थेरो आह – ‘‘यदग्गेन अनिमन्तनं कातुं सक्कोति, तदग्गेन नेव गणभोजनं न चारित्तं होती’’ति। सेसं उत्तानमेव।
४. काणमातासिक्खापदवण्णना
२३०.चतुत्थसिक्खापदे – काणमाताति काणाय माता। सा किरस्सा धीता अभिरूपा अहोसि, ये ये तं पस्सन्ति, ते ते रागेन काणा होन्ति, रागन्धा होन्तीति अत्थो। तस्मा परेसं काणभावकरणतो ‘‘काणा’’ति विस्सुता अहोसि। तस्सा वसेन मातापिस्सा ‘‘काणमाता’’ति पाकटा जाता। आगतन्ति आगमनं। किस्मिं वियाति कीदिसं विय; लज्जनकं विय होतीति अधिप्पायो। रित्तहत्थं गन्तुन्ति रित्ता हत्था अस्मिं गमने तदिदं रित्तहत्थं, तं रित्तहत्थं गमनं गन्तुं लज्जनकं विय होतीति वुत्तं होति। परिक्खयं अगमासीति उपासिका अरियसाविका भिक्खू दिस्वा सन्तं अदातुं न सक्कोति, तस्मा ताव दापेसि, याव सब्बं परिक्खयं अगमासि। धम्मिया कथायाति एत्थ काणापि मातु अत्थाय देसियमानं धम्मं सुणन्ती देसनापरियोसाने सोतापन्ना अहोसि। उट्ठायासना पक्कामीति आसनतो उट्ठहित्वा गतो। सोपि पुरिसो ‘‘सत्था किर काणमाताय निवेसनं अगमासी’’ति सुत्वा काणं आनेत्वा पकतिट्ठानेयेव ठपेसि।
२३१.इमस्मिं पन वत्थुस्मिं उप्पन्नमत्ते अप्पञ्ञत्तेयेव सिक्खापदे पाथेय्यवत्थु उदपादि, तस्मा अनन्तरमेव चेतं दस्सेतुं ‘‘तेन खो पन समयेना’’तिआदि वुत्तं। सोपि च उपासको अरियसावकत्ता सब्बमेव दापेसि। तेन वुत्तं – ‘‘परिक्खयं अगमासी’’ति।
२३३.यंकिञ्चि पहेणकत्थायाति पण्णाकारत्थाय पटियत्तं यंकिञ्चि अतिरसकमोदकसक्खलिकादि सब्बं इध पूवोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति। यंकिञ्चिपाथेय्यत्थायाति मग्गं गच्छन्तानं अन्तरामग्गत्थाय पटियत्तं यंकिञ्चि बद्धसत्तुअबद्धसत्तुतिलतण्डुलादि सब्बं इध मन्थोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति। ततो चे उत्तरिन्ति सचेपि ततियं पत्तं थूपीकतं गण्हाति, पूवगणनाय पाचित्तियं।
द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वाति मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखाय समपूरे पत्ते गहेत्वा। अमुत्र मया द्वत्तिपत्तपूराति एत्थ सचे द्वे गहिता, ‘‘अत्र मया द्वे पत्तपूरा पटिग्गहिता, त्वं एकं गण्हेय्यासी’’ति वत्तब्बं। तेनापि अञ्ञं पस्सित्वा ‘‘पठमं आगतेन द्वे पत्तपूरा गहिता, मया एको, मा त्वं गण्ही’’ति वत्तब्बं। येन पठमं एको गहितो, तस्सापि परम्परारोचने एसेव नयो। येन पन सयमेव तयो गहिता, तेन अञ्ञं दिस्वा ‘‘मा खो एत्थ पटिग्गण्हि’’ च्चेव वत्तब्बं। पटिक्कमनं नीहरित्वाति आसनसालं हरित्वा, आसनसालं गच्छन्तेन च छड्डितसाला न गन्तब्बा। यत्थ महा भिक्खुसङ्घो निसीदति, तत्थ गन्तब्बं। महापच्चरियं पन वुत्तं ‘‘या लद्धट्ठानतो आसन्ना आसनसाला, तत्थ गन्तब्बं। अत्तनो ‘सन्दिट्ठानं वा सम्भत्तानं वा एकनिकायिकानं वा दस्सामी’ति अञ्ञत्थ गन्तुं न लब्भति। सचे पनस्स निबद्धनिसीदनट्ठानं होति, दूरम्पि गन्तुं वट्टती’’ति।
संविभजितब्बन्ति सचे तयो पत्तपूरा गहिता, एकं अत्तनो ठपेत्वा द्वे भिक्खुसङ्घस्स दातब्बा। सच्चे द्वे गहिता, एकं अत्तनो ठपेत्वा एको सङ्घस्स दातब्बो, यथामित्तं पन दातुं न लब्भति। येन एको गहितो, न तेन किञ्चि अकामा दातब्बं, यथारुचि कातब्बं।
२३५.गमने पटिप्पस्सद्धेति अन्तरामग्गे उपद्दवं वा दिस्वा अनत्थिकताय वा ‘‘मयं इदानि न पेसिस्साम, न गमिस्सामा’’ति एवं गमने पटिप्पस्सद्धे उपच्छिन्ने। ञातकानं पवारितानन्ति एतेसं बहुम्पि देन्तानं पटिग्गण्हन्तस्स अनापत्ति। अट्ठकथासु पन ‘‘तेसम्पि पाथेय्यपहेणकत्थाय पटियत्ततो पमाणमेव वट्टती’’ति वुत्तं। सेसं उत्तानमेव।
छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
काणमातासिक्खापदं चतुत्थं।
५. पठमपवारणसिक्खापदवण्णना
२३६.पञ्चमसिक्खापदे – भिक्खू भुत्तावी पवारिताति ब्राह्मणेन ‘‘गण्हथ, भन्ते, याव इच्छथा’’ति एवं यावदत्थपवारणाय, सयञ्च ‘‘अलं, आवुसो, थोकं थोकं देही’’ति एवं पटिक्खेपपवारणाय पवारिता। पटिविस्सकेति सामन्तघरवासिके।
२३७.काकोरवसद्दन्ति काकानं ओरवसद्दं; सन्निपतित्वा विरवन्तानं सद्दं। अलमेतं सब्बन्ति एत्थ तिकारं अवत्वाव ‘‘अलमेतं सब्बं’’ एत्तकं वत्तुं वट्टति।
२३८-९.भुत्तावीति भुत्तवा। तत्थ च यस्मा येन एकम्पि सित्थं सङ्खादित्वा वा असङ्खादित्वा वा अज्झोहरितं होति, सो ‘‘भुत्तावी’’ति सङ्ख्यं गच्छति, तेनस्स पदभाजने ‘‘भुत्तावी नाम पञ्चन्नं भोजनान’’न्तिआदि वुत्तं। पवारितोति कतपवारणो, कतपटिक्खेपो। सोपि च यस्मा न पटिक्खेपमत्तेन, अथ खो पञ्चङ्गवसेन, तेनस्स पदभाजने ‘‘पवारितो नाम असनं पञ्ञायती’’तिआदि वुत्तं। तत्थ यस्मा ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति इमिना विप्पकतभोजनो, ‘‘पवारितो’’ति वुत्तो। यो च विप्पकतभोजनो, तेन किञ्चि भुत्तं, किञ्चि अभुत्तं, यञ्च भुत्तं; तं सन्धाय ‘‘भुत्तावी’’तिपि सङ्ख्यं गच्छति, तस्मा भुत्तावीवचनेन विसुं कञ्चि अत्थसिद्धिं न पस्साम। ‘‘दिरत्ततिरत्तं, छप्पञ्चवाचाही’’तिआदीसु (पाचि॰ ६१-६२) पन दिरत्तादिवचनं विय पवारितपदस्स परिवारकभावेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं।
असनं पञ्ञायतीतिआदीसु विप्पकतभोजनं दिस्सति, भुञ्जमानो चेसो पुग्गलो होतीति अत्थो। भोजनं पञ्ञायतीति पवारणप्पहोनकभोजनं दिस्सति। ओदनादीनं चे अञ्ञतरं पटिक्खिपितब्बं भोजनं होतीति अत्थो। हत्थपासे ठितोति पवारणप्पहोनकं भोजनं गण्हित्वा दायको अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे ओकासे होतीति अत्थो। अभिहरतीति सो चे दायको तस्स तं भत्तं कायेन अभिहरतीति अत्थो। पटिक्खेपो पञ्ञायतीति पटिक्खेपो दिस्सति; तञ्चे अभिहटं सो भिक्खु कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपतीति अत्थो। एवं पञ्चन्नं अङ्गानं वसेन पवारितो नाम होतीति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘पञ्चहि उपालि आकारेहि पवारणा पञ्ञायति – असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो, अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायती’’ति (परि॰ ४२८)।
तत्रायं विनिच्छयो – ‘‘असन’’न्तिआदीसु ताव यञ्च अस्नाति यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपति, तं ‘‘ओदनो, कुम्मासो, सत्तु, मच्छो, मंस’’न्ति इमेसं अञ्ञतरमेव वेदितब्बं। तत्थ ओदनो नाम – सालि, वीहि, यवो, गोधुमो, कङ्गु, वरको, कुद्रूसकोति सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुलेहि निब्बत्तो। तत्थ ‘‘साली’’ति अन्तमसो नीवारं उपादाय सब्बापि सालिजाति। ‘‘वीही’’ति सब्बापि वीहिजाति। ‘‘यवगोधुमेसु’’ भेदो नत्थि। ‘‘कङ्गू’’ति सेतरत्तकाळभेदा सब्बापि कङ्गुजाति। ‘‘वरको’’ति अन्तमसो वरकचोरकं उपादाय सब्बा सेतवण्णा वरकजाति। ‘‘कुद्रूसको’’ति काळको द्रवो चेव सामाकादिभेदा च सब्बापि तिणधञ्ञजाति।
नीवारवरकचोरका चेत्थ ‘‘धञ्ञानुलोमा’’ति वदन्ति। धञ्ञानि वा होन्तु धञ्ञानुलोमानि वा, एतेसं वुत्तप्पभेदानं सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुले गहेत्वा ‘‘भत्तं पचिस्सामा’’ति वा ‘‘यागुं पचिस्सामा’’ति वा ‘‘अम्बिलपायासादीसु अञ्ञतरं पचिस्सामा’’ति वा यंकिञ्चि सन्धाय पचन्तु, सचे उण्हं सीतलं वा भुञ्जन्तानं भोजनकाले गहितगहितट्ठाने ओधि पञ्ञायति, ओदनसङ्गहमेव गच्छति, पवारणं जनेति। सचे ओधि न पञ्ञायति, यागुसङ्गहं गच्छति, पवारणं न जनेति।
२४१.सति पच्चयेति यामकालिकं पिपासाय सति पिपासच्छेदनत्थं, सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च तेन तेन उपसमेतब्बके आबाधे सति तस्स उपसमनत्थं परिभुञ्जतो अनापत्ति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
पठमपवारणसिक्खापदं पञ्चमं।
६. दुतियपवारणसिक्खापदवण्णना
२४२.छट्ठसिक्खापदे – अनाचारं आचरतीति पण्णत्तिवीतिक्कमं करोति। उपनन्धीति उपनाहं जनेन्तो तस्मिं पुग्गले अत्तनो कोधं बन्धि; पुनप्पुनं आघातं जनेसीति अत्थो। उपनद्धो भिक्खूति सो जनितउपनाहो भिक्खु।
२४३.अभिहट्ठुं पवारेय्याति अभिहरित्वा ‘‘हन्द भिक्खु खाद वा भुञ्ज वा’’ति एवं पवारेय्य। पदभाजने पन ‘‘हन्द भिक्खू’’तिआदिं अनुद्धरित्वा साधारणमेव अभिहट्ठुं पवारणाय अत्थं दस्सेतुं ‘‘यावतकं इच्छसि तावतकं गण्हाही’’ति वुत्तं। जानन्ति पवारितभावं जानन्तो। तं पनस्स जाननं यस्मा तीहाकारेहि होति, तस्मा ‘‘जानाति नाम सामं वा जानाती’’तिआदिना नयेन पदभाजनं वुत्तं। आसादनापेक्खोति आसादनं चोदनं मङ्कुकरणभावं अपेक्खमानो।
पटिग्गण्हातिआपत्ति दुक्कटस्साति यस्स अभिहटं तस्मिं पटिग्गण्हन्ते अभिहारकस्स भिक्खुनो दुक्कटं। इतरस्स पन सब्बो आपत्तिभेदो पठमसिक्खापदे वुत्तो, इमस्मिं पन सिक्खापदे सब्बा आपत्तियो अभिहारकस्सेव वेदितब्बा। सेसं पठमसिक्खापदे वुत्तनयत्ता पाकटमेव।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
दुतियपवारणसिक्खापदं छट्ठं।
७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना
२४७.सत्तमसिक्खापदे – गिरग्गसमज्जोति गिरिम्हि अग्गसमज्जो, गिरिस्स वा अग्गदेसे समज्जो। सो किर सत्तमे दिवसे भविस्सतीति नगरे घोसना करियति, नगरस्स बहिद्धा समे भूमिभागे पब्बतच्छायाय महाजनकायो सन्निपतति, अनेकप्पकारानि नटनाटकानि पवत्तन्ति, तेसं दस्सनत्थं मञ्चातिमञ्चे बन्धन्ति। सत्तरसवग्गिया अपञ्ञत्ते सिक्खापदे दहराव उपसम्पन्ना, ते ‘‘नाटकानि आवुसो पस्सिस्सामा’’ति तत्थ अगमंसु। अथ नेसं ञातका ‘‘अम्हाकं अय्या आगता’’ति तुट्ठचित्ता न्हापेत्वा विलिम्पेत्वा भोजेत्वा अञ्ञम्पि पूवखादनीयादिं हत्थे अदंसु। ते सन्धाय वुत्तं – ‘‘मनुस्सा सत्तरसवग्गिये भिक्खू पस्सित्वा’’तिआदि।
२४८-९.विकालेति विगते काले। कालोति भिक्खूनं भोजनकालो अधिप्पेतो, सो च सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन मज्झन्हिको, तस्मिं वीतिवत्तेति अधिप्पायो। तेनेवस्स पदभाजने ‘‘विकालो नाम मज्झन्हिके वीतिवत्ते याव अरुणुग्गमना’’ति वुत्तं, ठितमज्झन्हिकोपि कालसङ्गहं गच्छति। ततो पट्ठाय पन खादितुं वा भुञ्जितुं वा न सक्का, सहसा पिवितुं सक्का भवेय्य, कुक्कुच्चकेन पन न कत्तब्बं। कालपरिच्छेदजाननत्थञ्च कालत्थम्भो योजेतब्बो, कालन्तरेव भत्तकिच्चं कातब्बं।
अवसेसंखादनीयं नामाति एत्थ यं ताव सक्खलिमोदकादिपुब्बण्णापरण्णमयं, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि। यम्पि वनमूलादिप्पभेदं आमिसगतिकं होति, सेय्यथिदं – मूलखादनीयं कन्दखादनीयं मूळालखादनीयं मत्थकखादनीयं खन्धखादनीयं तचखादनीयं पत्तखादनीयं पुप्फखादनीयं फलखादनीयं अट्ठिखादनीयं पिट्ठखादनीयं निय्यासखादनीयन्ति, इदम्पि खादनीयसङ्ख्यमेव गच्छति।
तत्थ पन आमिसगतिकसल्लक्खणत्थं इदं मुखमत्तनिदस्सनं – मूलखादनीये ताव मूलकमूलं खारकमूलं चच्चुमूलं तम्बकमूलं तण्डुलेय्यकमूलं वत्थुलेय्यकमूलं वजकलिमूलं जज्झरीमूलन्ति एवमादीनि सूपेय्यपण्णमूलानि आमिसगतिकानि। एत्थ च वजकलिमूले जरट्ठं छिन्दित्वा छड्डेन्ति, तं यावजीविकं होति। अञ्ञम्पि एवरूपं एतेनेव नयेन वेदितब्बं। मूलकखारकजज्झरीमूलानं पन जरट्ठानिपि आमिसगतिकानेवाति वुत्तं। यानि पन पाळियं –
‘‘अनुजानामि , भिक्खवे, मूलानि भेसज्जानि हलिद्दिं सिङ्गिवेरं वचं वचत्तं अतिविसं कटुकरोहिणिं उसीरं भद्दमुत्तकं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूलानि भेसज्जानि नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ती’’ति (महाव॰ २६३) –
वुत्तानि, तानि यावजीविकानि। तेसं चूळपञ्चमूलं महापञ्चमूलन्तिआदिना नयेन गणियमानानं गणनाय अन्तो नत्थि। खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरणाभावोयेव पन तेसं लक्खणं। तस्मा यंकिञ्चि मूलं तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थं भोजनीयत्थञ्च फरति, तं यावकालिकं; इतरं यावजीविकन्ति वेदितब्बं। तेसु बहुं वत्वापि हि इमस्मिंयेव लक्खणे ठातब्बं। नामसञ्ञासु पन वुच्चमानासु तं तं नामं अजानन्तानं सम्मोहोयेव होति, तस्मा नामसञ्ञाय आदरं अकत्वा लक्खणमेव दस्सितं।
यथा च मूले; एवं कन्दादीसुपि यं लक्खणं दस्सितं, तस्सेव वसेन विनिच्छयो वेदितब्बो। यञ्च तं पाळियं हलिद्दादि अट्ठविधं वुत्तं, तस्स खन्धतचपुप्फफलम्पि सब्बं यावजीविकन्ति वुत्तं।
८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना
२५२.अट्ठमसिक्खापदे – बेलट्ठसीसो नाम जटिलसहस्सब्भन्तरो महाथेरो। अरञ्ञे विहरतीति जेतवनस्स अविदूरे पधानघरे एकस्मिं आवासे वसति। सुक्खकुरन्ति असूपब्यञ्जनं ओदनं। सो किर अन्तोगामे भुञ्जित्वा पच्छा पिण्डाय चरित्वा तादिसं ओदनं आहरति, तञ्च खो अप्पिच्छताय, न पच्चयगिद्धताय। थेरो किर सत्ताहं निरोधसमापत्तिया वीतिनामेत्वा समापत्तितो वुट्ठाय तं पिण्डपातं उदकेन तेमेत्वा भुञ्जति, ततो पुन सत्ताहं समापत्तिया निसीदति। एवं द्वेपि तीणिपि चत्तारिपि सत्ताहानि वीतिनामेत्वा गामं पिण्डाय पविसति। तेन वुत्तं – ‘‘चिरेन गामं पिण्डाय पविसती’’ति।
२५३.कारो करणं किरियाति अत्थतो एकं, सन्निधिकारो अस्साति सन्निधिकारं; सन्निधिकारमेव सन्निधिकारकं। पटिग्गहेत्वा एकरत्तं वीतिनामितस्सेतं अधिवचनं। तेनेवस्स पदभाजने वुत्तं – ‘‘सन्निधिकारकं नाम अज्ज पटिग्गहितं अपरज्जू’’ति।
पटिग्गण्हाति आपत्ति दुक्कटस्साति एवं सन्निधिकतं यंकिञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा अज्झोहरितुकामताय गण्हन्तस्स पटिग्गहणे ताव आपत्ति दुक्कटस्स। अज्झोहरतो पन एकमेकस्मिं अज्झोहारे पाचित्तियं। सचेपि पत्तो दुद्धोतो होति, यं अङ्गुलिया घंसन्तस्स लेखा पञ्ञायति, गण्ठिकपत्तस्स वा गण्ठिकन्तरे स्नेहो पविट्ठो होति, सो उण्हे ओतापेन्तस्स पग्घरति, उण्हयागुया वा गहिताय सन्दिस्सति, तादिसे पत्तेपि पुनदिवसे भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं। तस्मा पत्तं धोवित्वा पुन तत्थ अच्छोदकं वा आसिञ्चित्वा अङ्गुलिया वा घंसित्वा निस्नेहभावो जानितब्बो। सचे हि उदके वा स्नेहभावो पत्ते वा अङ्गुलिलेखा पञ्ञायति, दुद्धोतो होति। तेलवण्णपत्ते पन अङ्गुलिलेखा पञ्ञायति, सा अब्बोहारिका। यं भिक्खू निरपेक्खा सामणेरानं परिच्चजन्ति, तञ्चे सामणेरा निदहित्वा देन्ति, सब्बं वट्टति। सयं पटिग्गहेत्वा अपरिच्चत्तमेव हि दुतियदिवसे न वट्टति। ततो हि एकसित्थम्पि अज्झोहरतो पाचित्तियमेव।
अकप्पियमंसेसु मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्विं पाचित्तियं, अवसेसेसु दुक्कटेन सद्धिं। यामकालिकं सति पच्चये अज्झोहरतो पाचित्तियं। आहारत्थाय अज्झोहरतो दुक्कटेन सद्धिं पाचित्तियं। सचे पवारितो हुत्वा अनतिरित्तकतं अज्झोहरति, पकतिआमिसे द्वे पाचित्तियानि, मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्धिं द्वे, सेसअकप्पियमंसे दुक्कटेन सद्धिं, यामकालिकं सति पच्चये सामिसेन मुखेन अज्झोहरतो द्वे, निरामिसेन एकमेव। आहारत्थाय अज्झोहरतो विकप्पद्वयेपि दुक्कटं वड्ढति। सचे विकाले अज्झोहरति, पकतिभोजने सन्निधिपच्चया च विकालभोजनपच्चया च द्वे पाचित्तियानि, अकप्पियमंसेसु थुल्लच्चयञ्च दुक्कटञ्च वड्ढति। यामकालिकेसु विकालपच्चया अनापत्ति, अनतिरित्तपच्चया पन विकाले सब्बविकप्पेसु अनापत्ति।
२५५.सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थायाति आहारत्थाय पटिग्गण्हतो पटिग्गहणपच्चया ताव दुक्कटं, अज्झोहरतो पन सचे निरामिसं होति, अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं। अथ आमिससंसट्ठं पटिग्गहेत्वा ठपितं होति, यथावत्थुकं पाचित्तियमेव।
२५६.अनापत्ति यावकालिकन्तिआदिम्हि विकालभोजनसिक्खापदे निद्दिट्ठं खादनीयभोजनीयं याव मज्झन्तिकसङ्खातो कालो, ताव भुञ्जितब्बतो यावकालिकं। सद्धिं अनुलोमपानेहि अट्ठविधं पानं याव रत्तिया पच्छिमयामसङ्खातो यामो, ताव परिभुञ्जितब्बतो यामो कालो अस्साति यामकालिकं। सप्पिआदि पञ्चविधं भेसज्जं सत्ताहं निधेतब्बतो सत्ताहो कालो अस्साति सत्ताहकालिकं। ठपेत्वा उदकं अवसेसं सब्बम्पि यावजीवं परिहरित्वा सति पच्चये परिभुञ्जितब्बतो यावजीवकन्ति वुच्चति ।
तत्थ अरुणोदयेव पटिग्गहितं यावकालिकं सतक्खत्तुम्पि निदहित्वा यावकालो नातिक्कमति ताव, यामकालिकं एकं अहोरत्तं, सत्ताहकालिकं सत्तरत्तं, इतरं सति पच्चये, यावजीवम्पि परिभुञ्जन्तस्स अनापत्ति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। अट्ठकथासु पन इमस्मिं ठाने पानकथा कप्पियानुलोमकथा ‘‘कप्पति नु खो यावकालिकेन यामकालिक’’न्तिआदिकथा च कप्पियभूमिकथा च वित्थारिता, तं मयं आगतट्ठानेयेव कथयिस्साम।
एळकलोमसमुट्ठानं – कायतो च कायचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
सन्निधिकारकसिक्खापदं अट्ठमं।
९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना
२५७.नवमसिक्खापदे – पणीतभोजनानीति उत्तमभोजनानि। कस्स सम्पन्नं न मनापन्ति सम्पत्तियुत्तं कस्स न पियं। सादुन्ति सुरसं।
२५९.यो पन भिक्खु एवरूपानि पणीतभोजनानि अगिलानो अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जेय्याति एत्थ सुद्धानि सप्पिआदीनि विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तो पाचित्तियं नापज्जति, सेखियेसु सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटं आपज्जति, ओदनसंसट्ठानि पन विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तो पाचित्तियं आपज्जतीति वेदितब्बो, अयं किरेत्थ अधिप्पायो। तेनेव च ‘‘पणीतानी’’ति अवत्वा ‘‘पणीतभोजनानी’’ति सुत्ते वुत्तं। ‘‘पणीतानी’’ति हि वुत्ते सप्पिआदीनंयेव गहणं होति, ‘‘पणीतभोजनानी’’ति वुत्ते पन पणीतसंसट्ठानि सत्तधञ्ञनिब्बत्तानि भोजनानि पणीतभोजनानीति अयमत्थो पञ्ञायति।
इदानि विञ्ञापेति पयोगे दुक्कटन्तिआदीसु अयं विनिच्छयो – ‘‘सप्पिना भत्तं देहि, सप्पिं आकिरित्वा देहि, सप्पिमिस्सकं कत्वा देहि, सहसप्पिना देहि, सप्पिञ्च भत्तञ्च देही’’ति विञ्ञापेन्तस्स विञ्ञत्तिया दुक्कटं, पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे पाचित्तियं। ‘‘सप्पिभत्तं देही’’ति वुत्ते पन यस्मा सालिभत्तं विय सप्पिभत्तं नाम नत्थि; तस्मा सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटमेव वेदितब्बं।
सचे पन ‘‘सप्पिना भत्तं देही’’ति वुत्ते भत्तं दत्वा ‘‘सप्पिं कत्वा भुञ्जा’’ति नवनीतं वा खीरं वा दधिं वा देति, मूलं वा पन देति, ‘‘इमिना सप्पिं गहेत्वा भुञ्जा’’ति यथावत्थुकमेव। ‘‘गोसप्पिना भत्तं देही’’ति वुत्ते पन गोसप्पिना वा देतु, गोसप्पिम्हि असति, पुरिमनयेनेव गोनवनीतादीनि वा गाविंयेव वा देतु ‘‘इतो सप्पिना भुञ्जा’’ति यथावत्थुकमेव। सचे पन गोसप्पिना याचितो अजिया सप्पिआदीहि देति, विसङ्केतं। एवञ्हि सति अञ्ञं याचितेन अञ्ञं दिन्नं नाम होति, तस्मा अनापत्ति। एस नयो अजिया सप्पिना देहीति आदीसुपि।
‘‘कप्पियसप्पिना देही’’ति वुत्ते अकप्पियसप्पिना देति, विसङ्केतमेव। ‘‘अकप्पियसप्पिनाति वुत्ते अकप्पियसप्पिना देति, पटिग्गहणेपि परिभोगेपि दुक्कटमेव। अकप्पियसप्पिम्हि असति पुरिमनयेनेव अकप्पियनवनीतादीनि देति ‘‘सप्पिं कत्वा भुञ्जा’’ति अकप्पियसप्पिनाव दिन्नं होति। ‘‘अकप्पियसप्पिना’’ति वुत्ते कप्पियेन देति, विसङ्केतं। ‘‘सप्पिना’’ति वुत्ते सेसेसु नवनीतादीसु अञ्ञतरेन देति, विसङ्केतमेव। एस नयो नवनीतेन देहीतिआदीसुपि। येन येन हि विञ्ञत्ति होति, तस्मिं वा तस्स मूले वा लद्धे, तं तं लद्धमेव होति।
सचे पन अञ्ञं पाळिया आगतं वा अनागतं वा देन्ति, विसङ्केतं। पाळियं आगतनवनीतादीनि ठपेत्वा अञ्ञेहि नवनीतादीहि विञ्ञापेन्तस्स दुक्कटं। यथा च ‘‘सप्पिभत्तं देही’’ति वुत्ते सालिभत्तस्स विय सप्पिभत्तस्स अभावा सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटमेव होतीति वुत्तं। एवं नवनीतभत्तं देहीतिआदीसुपि। पटिपाटिया एकमेकं वित्थारेत्वा वुच्चमानेपि हि अयमेवत्थो वत्तब्बो सिया, सो च सङ्खेपेनपि सक्का ञातुं, किं तत्थ वित्थारेन? तेन वुत्तं – ‘‘एस नयो नवनीतेन देहीतिआदीसुपी’’ति।
२६१.अगिलानोगिलानसञ्ञीति एत्थ सचे गिलानसञ्ञीपि हुत्वा भेसज्जत्थाय पञ्च भेसज्जानि विञ्ञापेति, महानामसिक्खापदेन कारेतब्बो । नव पणीतभोजनानि विञ्ञापेन्तो पन इमिना सिक्खापदेन कारेतब्बो। भिक्खुनीनं पन एतानि पाटिदेसनीयवत्थूनि होन्ति, सूपोदनविञ्ञत्तियं उभयेसम्पि सेखपण्णत्तिदुक्कटमेव। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
चतुसमुट्ठानं – कायतो कायवाचतो कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति,
किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णतिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
पणीतभोजनसिक्खापदं नवमं।
१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना
२६३.दसमसिक्खापदे – चतूसु पच्चयेसु अन्तमसो दन्तकट्ठम्पि सब्बं पंसुकूलमेव अस्साति सब्बपंसुकूलिको। सो किर सुसाने छड्डितभाजनमेव पत्तं कत्वा तत्थ छड्डितचोळकेहेव चीवरं कत्वा तत्थ छड्डितमञ्चपीठकानियेव गहेत्वा परिभुञ्जति। अय्यवोसाटितकानीति एत्थ अय्या वुच्चन्ति कालङ्कता पितिपितामहा। वोसाटितकानि वुच्चन्ति तेसं अत्थाय सुसानादीसु छड्डितकानि खादनीयभोजनीयानि; मनुस्सा किर कालङ्कते ञातके उद्दिस्स यं तेसं सजीवकाले पियं होति, तं एतेसु सुसानादीसु पिण्डं पिण्डं कत्वा ‘‘ञातका नो परिभुञ्जन्तूति ठपेन्ति। सो भिक्खु तं गहेत्वा भुञ्जति, अञ्ञं पणीतम्पि दिय्यमानं न इच्छति। तेन वुत्तं – ‘‘सुसानेपि रुक्खमूलेपि उम्मारेपि अय्यवोसाटितकानि सामं गहेत्वा परिभुञ्जती’’ति। थेरोति थिरो घनबद्धो। वठरोति थूलो; थूलो च घनसरीरो चायं भिक्खूति वुत्तं होति। मनुस्समंसं मञ्ञे खादतीति मनुस्समंसं खादतीति नं सल्लक्खेम; मनुस्समंसं खादन्ता हि ईदिसा भवन्तीति अयं तेसं अधिप्पायो।
२६४.उदकदन्तपोने कुक्कुच्चायन्तीति एत्थ ते भिक्खू ‘‘अदिन्नं मुखद्वारं आहारं आहरेय्या’’ति पदस्स सम्मा अत्थं असल्लक्खेत्वा कुक्कुच्चायिसुं, भगवा पन यथाउप्पन्नस्स वत्थुस्स वसेन पिता विय दारके ते भिक्खू सञ्ञापेन्तो अनुपञ्ञत्तिं ठपेसि।
२६५.अदिन्नन्ति कायेन वा कायपटिबद्धेन वा गण्हन्तस्स कायकायपटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरवसेन न दिन्नं। एतदेव हि सन्धाय पदभाजने ‘‘अदिन्नं नाम अप्पटिग्गहितकं वुच्चती’’ति वुत्तं। दुतियपाराजिके पन ‘‘अदिन्नं नाम परपरिग्गहितकं वुच्चती’’ति वुत्तं। दिन्नन्ति इदं पन तस्सेव अदिन्नस्स पटिपक्खवसेन लक्खणदस्सनत्थं उद्धटं। निद्देसे चस्स ‘‘कायेन वा कायपटिबद्धेन वा निस्सग्गियेन वा देन्ते’’ति एवं अञ्ञस्मिं ददमाने ‘‘हत्थपासे ठितो कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गण्हातीति तं एवं दिय्यमानं अन्तमसो रथरेणुम्पि सचे पुब्बे वुत्तलक्खणे हत्थपासे ठितो कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गण्हाति, एतं एवं पटिग्गहितं दिन्नं नाम वुच्चति। न ‘‘इदं गण्ह, इदं तव होतू’’तिआदिवचनेन निस्सट्ठं।
तत्थ कायेनाति हत्थादीसु येन केनचि सरीरावयवेन; अन्तमसो पादङ्गुलियापि दिय्यमानं कायेन दिन्नं नाम होति, पटिग्गहणेपि एसेव नयो। येन केनचि हि सरीरावयवेन गहितं कायेन गहितमेव होति। सचेपि नत्थुकरणिया दिय्यमानं नासापुटेन अकल्लको वा मुखेन पटिग्गण्हाति। आभोगमत्तमेव हि एत्थ पमाणन्ति अयं नयो महापच्चरियं वुत्तो। कायपटिबद्धेनाति कटच्छुआदीसु येन केनचि उपकरणेन दिन्नं कायपटिबद्धेन दिन्नं नाम होति। पटिग्गहणेपि एसेव नयो। येन केनचि सरीरपटिबद्धेन पत्तथालकादिना गहितं कायपटिबद्धेन गहितमेव होति। निस्सग्गियेनाति कायतो च कायपटिबद्धतो च मोचेत्वा हत्थपासे ठितस्स कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पातियमानम्पि निस्सग्गियेन पयोगेन दिन्नं नाम होति। अयं ताव पाळिवण्णना।
अयं पनेत्थ पाळिमुत्तकविनिच्छयो – पञ्चङ्गेहि पटिग्गहणं रुहति – थाममज्झिमस्स पुरिसस्स उच्चारणमत्तं होति, हत्थपासो पञ्ञायति, अभिहारो पञ्ञायति, देवो वा मनुस्सो वा तिरच्छानगतो वा कायेन वा कायपटिबद्धेन वा निस्सग्गियेन वा देति, तं चे भिक्खु कायेन वा कायपटिबद्धेन वा पटिग्गण्हाति। एवं पञ्चहङ्गेहि पटिग्गहणं रुहति।
तत्थ ठितनिसिन्ननिपन्नानं पवारणसिक्खापदे वुत्तनयेनेव हत्थपासो वेदितब्बो। सचे पन दायकपटिग्गाहकेसु एको आकासे होति, एको भूमियं, भूमट्ठस्स च सीसेन आकासट्ठस्स च ठपेत्वा दातुं वा गहेतुं वा पसारितहत्थं, यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं। सचेपि एको कूपे होति, एको कूपतटे, एको वा पन रुक्खे, एको पथवियं, वुत्तनयेनेव हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं। एवरूपे हत्थपासे ठत्वा सचेपि पक्खी मुखतुण्डकेन वा हत्थी वा सोण्डाय गहेत्वा पुप्फं वा फलं वा देति, पटिग्गहणं रुहति। सचे पन अद्धट्ठमरतनस्सापि हत्थिनो खन्धे निसिन्नो, तेन सोण्डाय दिय्यमानं गण्हाति, वट्टतियेव।
एको बहूनि भत्तब्यञ्जनभाजनानि सीसे कत्वा भिक्खुस्स सन्तिकं आगन्त्वा ठितकोव गण्हथाति वदति, न ताव अभिहारो पञ्ञायति, तस्मा न गहेतब्बं। सचे पन ईसकम्पि ओनमति, भिक्खुना हत्थं पसारेत्वा हेट्ठिमभाजनं एकदेसेनापि सम्पटिच्छितब्बं। एत्तावता सब्बभाजनानि पटिग्गहितानि होन्ति, ततो पट्ठाय ओरोपेत्वा वा उग्घाटेत्वा वा यं इच्छति, तं गहेत्वा भुञ्जितुं वट्टति। सभत्तपच्छिआदिम्हि पन एकभाजने वत्तब्बमेव नत्थि, काजेन भत्तं हरन्तोपि सचे काजं ओनामेत्वा देति, वट्टति। तिंसहत्थो वेणु होति, एकस्मिं अन्ते गुळकुम्भो बद्धो, एकस्मिं सप्पिकुम्भो, तञ्चे पटिग्गण्हाति, सब्बं पटिग्गहितमेव। उच्छुयन्तदोणितो पग्घरन्तमेव रसं गण्हथाति वदति, अभिहारो न पञ्ञायतीति न गहेतब्बो। सचे पन कसटं छड्डेत्वा हत्थेन उस्सिञ्चित्वा उस्सिञ्चित्वा देति, वट्टति।
५. अचेलकवग्गो
१. अचेलकसिक्खापदवण्णना
२६९.अचेलकवग्गस्स ९ पठमसिक्खापदे – परिवेसनन्ति परिविसनट्ठानं। परिब्बाजकसमापन्नोति पब्बज्जं समापन्नो। देति आपत्ति पाचित्तियस्साति समतित्तिकं यागुपत्तं एकपयोगेन देति, एकं पाचित्तियं। अवच्छिन्दित्वा अवच्छिन्दित्वा देति, पयोगे पयोगे पाचित्तियं। एसेव नयो पूवभत्तादीसु। तित्थिये अतित्थियसञ्ञीति माता वा पिता वा तित्थियेसु पब्बजति, तेसं मातापितुसञ्ञाय देन्तस्सापि पाचित्तियमेव होति। दापेतीति अनुपसम्पन्नेन दापेति।
२७३.उपनिक्खिपित्वा देतीति तथारूपे भाजने ठपेत्वा तं भाजनं तेसं सन्तिके भूमियं निक्खिपित्वा देति, तेसं वा भाजनं निक्खिपापेत्वा तत्थ देति, पत्तं आधारके वा भूमियं वा ठपेत्वापि ‘‘इतो गण्हथा’’ति वत्तुं वट्टति। सचे तित्थियो वदति ‘‘मय्हं नाम इदं सन्तकं, इध न आकिरथा’’ति आकिरितब्बं। तस्स सन्तकत्ता सहत्था दानं नाम न होति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
अचेलकसिक्खापदं पठमं।
२. उय्योजनसिक्खापदवण्णना
२७४.दुतियसिक्खापदे – पटिक्कमनेपीति आसनसालायम्पि। भत्तविस्सग्गन्ति भत्तकिच्चं। न सम्भावेसीति न पापुणि।
२७६.अनाचारन्ति वुत्तावसेसं कायवचीद्वारवीतिक्कमं। दस्सनूपचारं वा सवनूपचारं वाविजहन्तस्साति एत्थ यदि ठितो वा निसिन्नो वा उय्योजेति; यो उय्योजितो, सो विजहति, तस्स च आपत्ति नाम नत्थि। तस्मिं पन विजहन्तेपि अत्थतो इतरेन विजहितमेव होति। तस्मा यो उय्योजेति, तस्सेवायं आपत्ति। तत्थ सचे उपचारब्भन्तरे एको पादो होति, दुक्कटं। सीमातिक्कमे पाचित्तियं। एत्थ च दस्सनूपचारस्स अब्भोकासे द्वादसहत्थप्पमाणं, तथा सवनूपचारस्स। सचे पन अन्तरा कुट्टद्वारपाकारादयो होन्ति, तेहि अन्तरितभावो दस्सनूपचारातिक्कमो, तस्स वसेन आपत्ति वेदितब्बा। न अञ्ञो कोचि पच्चयो होतीति ठपेत्वा वुत्तप्पकारमनाचारं अञ्ञं किञ्चि कारणं न होति।
२७७.कलिसासनं आरोपेतीति ‘‘कली’’ति कोधो; तस्स सासनं आरोपेति; कोधस्स आणं आरोपेति; कोधवसेन ठाननिसज्जादीसु दोसं दस्सेत्वा ‘‘पस्सथ भो इमस्स ठानं, निसज्जं आलोकितं विलोकितं खाणुको विय तिट्ठति, सुनखो विय निसीदति, मक्कटो विय इतो चितो च विलोकेती’’ति एवं अमनापवचनं वदति ‘‘अप्पेव नाम इमिनापि उब्बाळ्हो पक्कमेय्या’’ति। सेसं उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
उय्योजनसिक्खापदं दुतियं।
३. सभोजनसिक्खापदवण्णना
२७९.ततियसिक्खापदे – सयनिघरेति सयनियघरे। यतो अय्यस्स भिक्खा दिन्नाति यस्मा भिक्खा दिन्ना, यं आगतेन लद्धब्बं तं वो लद्धं; गच्छथाति अधिप्पायो। परियुट्ठितोति रागपरियुट्ठितो; मेथुनाधिप्पायोति अत्थो।
२८०.सह उभोहि जनेहीति सभोजनं; तस्मिं सभोजने। अथ वा सभोजनेति सभोगे। रागपरियुट्ठितस्स हि पुरिसस्स इत्थी भोगो इत्थिया च पुरिसो। तेनेवस्स पदभाजने – ‘‘इत्थी चेव होति पुरिसो चा’’तिआदि वुत्तं। महल्लके घरेति महल्लके सयनिघरे। पिट्ठसङ्घाटस्स हत्थपासं विजहित्वाति तस्स सयनिघरे गब्भस्स यो पिट्ठसङ्घाटो, तस्स हत्थपासं विजहित्वा; अन्तोसयनस्स आसन्ने ठाने निसीदतीति अत्थो। ईदिसञ्च सयनिघरं महाचतुस्सालादीसु होति। पिट्ठिवंसं अतिक्कमित्वाति इमिना मज्झातिक्कमं दस्सेति। तस्मा यथा वा तथा वा कतस्स खुद्दकस्स सयनिघरस्स मज्झातिक्कमे आपत्ति वेदितब्बा। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनन्ति।
सभोजनसिक्खापदं ततियं।
२८४.चतुत्थपञ्चमसिक्खापदेसु यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं अनियतद्वये वुत्तनयमेव। यथा च सभोजनसिक्खापदं , एवमेतानिपि पठमपाराजिकसमुट्ठानानेवाति।
रहोपटिच्छन्नसिक्खापदं चतुत्थं, रहोनिसज्जसिक्खापदं पञ्चमं।
६. चारित्तसिक्खापदवण्णना
२९४.छट्ठसिक्खापदे – देथावुसो भत्तन्ति एत्थ तं किर भत्तं अभिहटं अहोसि, तस्मा एवमाहंसु। अनभिहटे पन एवं वत्तुं न लब्भति, पयुत्तवाचा होति।
२९५.तेन हि भिक्खवे पटिग्गहेत्वा निक्खिपथाति इदं पन भगवा कुलस्स सद्धानुरक्खणत्थाय आह। यदि ‘‘भाजेत्वा खादथा’’ति वदेय्य, मनुस्सानं पसादञ्ञथत्तं सिया। उस्सारियित्थाति पटिहरियित्थ; घरंयेव नं गहेत्वा अगमंसूति वुत्तं होति।
२९८.सन्तं भिक्खुन्ति एत्थ कित्तावता सन्तो होति, कित्तावता असन्तोति? अन्तोविहारे यत्थ ठितस्स कुलानि पयिरुपासनचित्तं उप्पन्नं, ततो पट्ठाय यं पस्से वा अभिमुखे वा पस्सति, यस्स सक्का होति पकतिवचनेन आरोचेतुं, अयं सन्तो नाम। इतो चितो च परियेसित्वा आरोचनकिच्चं नाम नत्थि। यो हि एवं परियेसितब्बो, सो असन्तोयेव। अपिच अन्तोउपचारसीमाय भिक्खुं दिस्वा आपुच्छिस्सामीति गन्त्वा तत्थ यं पस्सति, सो आपुच्छितब्बो। नो चे पस्सति, असन्तं भिक्खुं अनापुच्छा पविट्ठो नाम होति।
३०२.अन्तरारामन्ति अन्तोगामे विहारो होति, तं गच्छति। भत्तियघरन्ति निमन्तितघरं वा सलाकभत्तादिदायकानं वा घरं। आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु सति गन्तुं वट्टति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरयं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
चारित्तसिक्खापदं छट्ठं।
७. महानामसिक्खापदवण्णना
३०३.सत्तमसिक्खापदे – महानामो नाम भगवतो चूळपितुपुत्तो मासमत्तेन महल्लकतरो द्वीसु फलेसु पतिट्ठितो अरियसावको। भेसज्जं उस्सन्नं होतीति वजतो आहरित्वा ठपितसप्पि बहु होति।
३०६.सादितब्बाति तस्मिं समये रोगो नत्थीति न पटिक्खिपितब्बा; रोगे सति विञ्ञापेस्सामीति अधिवासेतब्बा। एत्तकेहि भेसज्जेहि पवारेमीति नामवसेन सप्पितेलादीसु द्वीहि तीहि वा परिमाणवसेन पत्थेन नाळिया आळ्हकेनाति वा।अञ्ञं भेसज्जं विञ्ञापेतीति सप्पिना पवारितो तेलं विञ्ञापेति, आळ्हकेन पवारितो दोणं। न भेसज्जेन करणीयेनाति मिस्सकभत्तेनपि चे यापेतुं सक्कोति, न भेसज्जकरणीयं नाम होति।
३१०.पवारितानन्ति ये अत्तनो पुग्गलिकाय पवारणाय पवारिता; तेसं पवारितानुरूपेन विञ्ञत्तिया अनापत्ति। सङ्घवसेन पवारितेसु पन पमाणं सल्लक्खेतब्बमेवाति। सेसं उत्तानमेव।
छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
महानामसिक्खापदं सत्तमं।
८. उय्युत्तसेनासिक्खापदवण्णना
३११.अट्ठमे – अब्भुय्यातोति अभिउय्यातो; परसेनं अभिमुखो गमिस्सामीति नगरतो निग्गतोति अत्थो। उय्युत्तन्ति कतउय्योगं; गामतो निक्खन्तन्ति अत्थो।
३१४.द्वादसपुरिसो हत्थीति चत्तारो आरोहका एकेकपादरक्खका द्वे द्वेति एवं द्वादसपुरिसो होति। तिपुरिसो अस्सोति एको आरोहको द्वे पादरक्खकाति एवं तिपुरिसो होति। चतुपुरिसो रथोति एको सारथि एको योधो द्वे आणिरक्खकाति एवं चतुपुरिसो होति। चत्तारो पुरिसा सरहत्थाति आवुधहत्था चत्तारो पुरिसाति अयं पच्छिमकोटिया चतुरङ्गसमन्नागता सेना नाम। ईदिसं सेनं दस्सनाय गच्छतो पदे पदे दुक्कटं। दस्सनूपचारं विजहित्वाति केनचि अन्तरिता वा निन्नं ओरुळ्हा वा न दिस्सति; इध ठत्वा न सक्का दट्ठुन्ति अञ्ञं ठानं गन्त्वा पस्सतो पयोगे पयोगे पाचित्तियन्ति अत्थो।
३१५.एकमेकन्ति हत्थिआदीसु चतूसु अङ्गेसु एकमेकं; अन्तमसो एकपुरिसारुळ्हकहत्थिम्पि एकम्पि सरहत्थं पुरिसं। अनुय्युत्ता नाम राजा उय्यानं वा नदिं वा गच्छति; एवं अनुय्युत्ता होति।
३१६.आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु सति एत्थ गतो मुञ्चिस्सामीति गच्छतो अनापत्ति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
उय्युत्तसेनासिक्खापदं अट्ठमं।
९. सेनावाससिक्खापदवण्णना
३१९.नवमे – अत्थङ्गते सूरिये सेनाय वसतीति तिट्ठतु वा निसीदतु वा सयतु वा सचेपि आकासे इद्धिया कञ्चि इरियापथं कप्पेति, पाचित्तियमेव। सेना वा पटिसेनाय रुद्धा होतीति यथा सञ्चारो छिज्जति; एवं रुद्धा होति। पलिबुद्धोति वेरिकेन वा इस्सरेन वा रुद्धो। सेसं उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
सेनावाससिक्खापदं नवमं।
१०. उय्योधिकसिक्खापदवण्णना
३२२.दसमे – उग्गन्त्वा उग्गन्त्वा एत्थ युज्झन्तीति उय्योधिकं; सम्पहारट्ठानस्सेतं अधिवचनं। बलस्स अग्गं जानन्ति एत्थाति बलग्गं; बलगणनट्ठानन्ति अत्थो। सेनाय वियूहं सेनाब्यूहं; सेनानिवेसस्सेतं अधिवचनं। तयो हत्थी पच्छिमं हत्थानीकन्ति यो पुब्बे वुत्तो द्वादसपुरिसो हत्थीति तेन हत्थिना तयो हत्थी। सेसेसुपि एसेव नयो। सेसं उय्युत्तसेनासिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
उय्योधिकसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन अचेलकवग्गो पञ्चमो।
६. सुरापानवग्गो
१. सुरापानसिक्खापदवण्णना
३२६.सुरापानवग्गस्स पठमसिक्खापदे – भद्दवतिकाति एको गामो, सो भद्दिकाय वतिया समन्नागतत्ता एतं नाम लभि। पथाविनोति अद्धिका। तेजसा तेजन्ति अत्तनो तेजसा आनुभावेन नागस्स तेजं। कापोतिकाति कपोतपादसमवण्णरत्तोभासा। पसन्नाति सुरामण्डस्सेतं अधिवचनं। अननुच्छवियं भिक्खवे सागतस्साति पञ्चाभिञ्ञस्स सतो मज्जपानं नाम न अनुच्छवियन्ति वुत्तं होति।
३२८.पुप्फासवो नाम मधुकपुप्फादीनं रसेन कतो। फलासवो नाम मुद्दिकफलादीनि मद्दित्वा तेसं रसेन कतो। मध्वासवो नाम मुद्दिकानं जातिरसेन कतो; मक्खिकमधुनापि करियतीति वदन्ति। गुळासवो नाम उच्छुरसादीहि करियति। सुरा नाम पिट्ठकिण्णपक्खित्ता; नाळिकेरादीनम्पि रसेन कता सुरात्वेव सङ्ख्यं गच्छति, तस्सायेव किण्णपक्खित्ताय मण्डे गहिते मेरयोत्वेव सङ्ख्यं गच्छतीति वदन्ति। अन्तमसो कुसग्गेनपि पिवतीति एतं सुरं वा मेरयं वा बीजतो पट्ठाय कुसग्गेन पिवतोपि पाचित्तियन्ति अत्थो। एकेन पन पयोगेन बहुम्पि पिवन्तस्स एका आपत्ति। विच्छिन्दित्वा विच्छिन्दित्वा पिवतो पयोगगणनाय आपत्तियो।
३२९.अमज्जञ्च होति मज्जवण्णं मज्जगन्धं मज्जरसन्ति लोणसोवीरकं वा सुत्तं वा होति। सूपसम्पाकेति वासगाहापनत्थं ईसकं मज्जं पक्खिपित्वा सूपं पचन्ति, तस्मिं अनापत्ति। मंससम्पाकेपि एसेव नयो। तेलं पन वातभेसज्जत्थं मज्जेन सद्धिं पचन्ति, तस्मिम्पि अनतिक्खित्तमज्जेयेव अनापत्ति, यं पन अतिक्खित्तमज्जं होति, एत्थ मज्जस्स वण्णगन्धरसा पञ्ञायन्ति, तस्मिं आपत्तियेव। अमज्जं अरिट्ठन्ति यो अरिट्ठो मज्जं न होति, तस्मिं अनापत्ति। आमलकादीनंयेव किर रसेन अरिट्ठं करोन्ति, सो मज्जवण्णगन्धरसोयेव होति, न च मज्जं; तं सन्धायेतं वुत्तं। यो पन सम्भारपक्खित्तो, सो मज्जं होति, बीजतो पट्ठाय न वट्टति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति। वत्थुअजाननताय चेत्थ अचित्तकता वेदितब्बा, अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जताति।
सुरापानसिक्खापदं पठमं।
२. अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदवण्णना
३३०.दुतिये – अङ्गुलिपतोदकेनाति अङ्गुलीहि उपकच्छकादिघट्टनं वुच्चति। उत्तसन्तोति अतिहासेन किलमन्तो। अनस्सासकोति उपच्छिन्नअस्सासपस्साससञ्चारो हुत्वा। अनुपसम्पन्नं कायेन कायन्ति एत्थ भिक्खुनीपि अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिता, तम्पि खिड्डाधिप्पायेन फुसन्तस्स दुक्कटं। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनन्ति।
अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदं दुतियं।
३. हसधम्मसिक्खापदवण्णना
३३५.ततिये – अप्पकतञ्ञुनोति यं भगवता पकतं पञ्ञत्तं, तं न जानन्तीति अत्थो।
३३६.उदके हसधम्मेति उदककीळिका वुच्चति। उपरिगोप्फकेति गोप्फकानं उपरिभागप्पमाणे। हसाधिप्पायोति कीळाधिप्पायो। निमुज्जति वातिआदीसु निमुज्जनत्थाय ओरोहन्तस्स पदवारे पदवारे दुक्कटं। निमुज्जनुम्मुज्जनेसु पयोगे पयोगे पाचित्तियं। निमुज्जित्वा अन्तोउदकेयेव गच्छन्तस्स हत्थवारपदवारेसु सब्बत्थ पाचित्तियं। पलवतीति तरति। हत्थेहि तरन्तस्स हत्थवारे हत्थवारे पाचित्तियं। पादेसुपि एसेव नयो। येन येन अङ्गेन तरति, तस्स तस्स पयोगे पयोगे पाचित्तियं। तीरतो वा रुक्खतो वा उदके पतति, पाचित्तियमेव। नावाय कीळतीति फियारित्तादीहि नावं पाजेन्तो वा तीरे उस्सारेन्तो वा नावाय कीळति, दुक्कटं।
हत्थेन वातिआदीसुपि पयोगे पयोगे दुक्कटं। केचि हत्थेन उदके खित्ताय कथलाय पतनुप्पतनवारेसु दुक्कटं वदन्ति, तं न गहेतब्बं। तत्थ हि एकपयोगत्ता एकमेव दुक्कटं, अपिच उपरिगोप्फके वुत्तानि उम्मुज्जनादीनि ठपेत्वा अञ्ञेन येन केनचि आकारेन उदकं ओतरित्वा वा अनोतरित्वा वा यत्थ कत्थचि ठितं उदकं अन्तमसो बिन्दुं गहेत्वा खिपनकीळायपि कीळन्तस्स दुक्कटमेव, अत्थजोतकं पन अक्खरं लिखितुं वट्टति, अयमेत्थ विनिच्छयो। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
पठमपाराजिकसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
हसधम्मसिक्खापदं ततियं।
४. अनादरियसिक्खापदवण्णना
३४२.चतुत्थे – कथायं नस्सेय्याति कथं अयं धम्मो तन्ति पवेणी नस्सेय्य। तं वा न सिक्खितुकामोति येन पञ्ञत्तेन वुच्चति, तं पञ्ञत्तं न सिक्खितुकामो। अपञ्ञत्तेनाति सुत्ते वा अभिधम्मे वा आगतेन।
३४४.एवंअम्हाकं आचरियानं उग्गहोति एत्थ गारय्हो आचरियुग्गहो न गहेतब्बो; पवेणिया आगतो आचरियुग्गहोव गहेतब्बो। कुरुन्दियं पन ‘‘लोकवज्जे आचरियुग्गहो न वट्टति, पण्णत्तिवज्जे पन वट्टती’’ति वुत्तं। महापच्चरियं ‘‘सुत्तं सुत्तानुलोमञ्च उग्गहितकानंयेव आचरियानं उग्गहो पमाणं, अजानन्तानं कथा अप्पमाणन्ति वुत्तं। तं सब्बं पवेणिया आगतेसमोधानं गच्छति। सेसं उत्तानमेवाति।
तिसमुट्ठानं – कायचित्ततो वाचाचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
अनादरियसिक्खापदं चतुत्थं।
५. भिंसापनसिक्खापदवण्णना
३४५.पञ्चमे – रूपूपहारादयो मनुस्सविग्गहे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। सेसं उत्तानमेव। समुट्ठानादीनि अनादरियसदिसानेवाति।
भिंसापनसिक्खापदं पञ्चमं।
६. जोतिसिक्खापदवण्णना
३५०.छट्ठे – भग्गाति जनपदस्स नामं। संसुमारगिरन्ति नगरस्स। भेसकळावनन्ति तन्निस्सितवनस्स। तं पन मिगानं फासुविहारत्थाय दिन्नत्ता मिगदायोति वुच्चति। समादहित्वाति जालेत्वा। परिपातेसीति अनुबन्धि।
३५२.पदीपेपीति पदीपुज्जलनेपि। जोतिकेपीति पत्तपचनसेदकम्मादीसु जोतिकरणे। तथारूपपच्चयाति पदीपादिपच्चया।
३५४-५.सयं समादहतीति एत्थ जोतिं समादहितुकामताय अरणिसण्ठपनतो पट्ठाय याव जाला न उट्ठहति, ताव सब्बपयोगेसु दुक्कटं। पटिलातं उक्खिपतीति दय्हमानं अलातं पतितं उक्खिपति, पुन यथाठाने ठपेतीति अत्थो। एवं अविज्झातं उक्खिपित्वा पक्खिपन्तस्सेव दुक्कटं, विज्झातं पुन जालापेन्तस्स पाचित्तियमेव।
३५६.तथारूपपच्चयाति ठपेत्वा पदीपादीनि अञ्ञेनपि तथारूपेन पच्चयेन समादहन्तस्स अनापत्ति। आपदासूति दुट्ठवाळमिगअमनुस्सेहि उपद्दवो होति, तत्थ समादहन्तस्सापि अनापत्ति। सेसं उत्तानमेवाति। छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
जोतिसिक्खापदं छट्ठं।
७. नहानसिक्खापदवण्णना
३६४.सत्तमे – चुण्णेन वा मत्तिकाय वाति एत्थ चुण्णमत्तिकानं अभिसङ्खरणकालतो पट्ठाय सब्बपयोगेसु दुक्कटं।
३६६.पारं गच्छन्तो न्हायतीति एत्थ सुक्खाय नदिया वालिकं उक्किरित्वा कतआवाटकेसुपि न्हायितुं वट्टति। आपदासूति भमरादीहि अनुबद्धस्स उदके निमुज्जितुं वट्टतीति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
नहानसिक्खापदं सत्तमं।
८. दुब्बण्णकरणसिक्खापदवण्णना
३६८-९.अट्ठमे – नवं पन भिक्खुना चीवरलाभेनाति एत्थ अलभीति लभो; लभोयेव लाभो। किं अलभि? चीवरं। कीदिसं? नवं। इति ‘‘नवचीवरलाभेना’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपं अकत्वा ‘‘नवचीवरलाभेना’’ति वुत्तं; पटिलद्धनवचीवरेनाति अत्थो। मज्झे ठितपदद्वये पनाति निपातो। भिक्खुनाति येन लद्धं तस्स निदस्सनं। पदभाजने पन ब्यञ्जनं अनादियित्वा यं लद्धं तं दस्सेतुं ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरान’’न्तिआदि वुत्तं। चीवरन्ति एत्थ यं निवासेतुं वा पारुपितुं वा सक्का होति, तदेव वेदितब्बं। तेनेव ‘‘विकप्पनुपगपच्छिम’’न्ति न वुत्तं। कंसनीलन्ति चम्मकारनीलं। महापच्चरियं पन ‘‘अयोमलं लोहमलं एतं कंसनीलं नामा’’ति वुत्तं। पलासनीलन्ति यो कोचि नीलवण्णो पण्णरसो। दुब्बण्णकरणं आदातब्बन्ति एतं कप्पबिन्दुं सन्धाय वुत्तं; न नीलादीहि सकलचीवरस्स दुब्बण्णकरणं। तञ्च पन कप्पं आदियन्तेन चीवरं रजित्वा चतूसु वा कोणेसु तीसु वा द्वीसु वा एकस्मिं वा कोणे मोरस्स अक्खिमण्डलमत्तं वा मङ्कुलपिट्ठिमत्तं वा आदातब्बं। महापच्चरियं ‘‘पत्ते वा गण्ठियं वा न वट्टती’’ति वुत्तं। महाअट्ठकथायं पन ‘‘वट्टतियेवा’’ति वुत्तं। पाळिकप्पकण्णिककप्पादयो पन सब्बत्थ पटिसिद्धा, तस्मा ठपेत्वा एकं वट्टबिन्दुं अञ्ञेन केनचिपि विकारेन कप्पो न कातब्बो।
३७१.अग्गळेतिआदीसु एतानि अग्गळादीनि कप्पकतचीवरे पच्छा आरोपेत्वा कप्पकरणकिच्चं नत्थि। सेसं उत्तानमेव। एळकलोमसमुट्ठानं – किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं; कायकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
दुब्बण्णकरणसिक्खापदं अट्ठमं।
९. विकप्पनसिक्खापदवण्णना
३७४.नवमे – तस्स वा अदिन्नन्ति चीवरसामिकस्स ‘‘परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं वत्वा अदिन्नं। तस्स वा अविस्ससन्तोति येन विनयकम्मं कतं, तस्स अविस्सासेन वा। तेन पन दिन्नं वा तस्स विस्सासेन वा परिभुञ्जन्तस्स अनापत्ति। सेसमेत्थ तिंसकवण्णनायं वुत्तनयत्ता उत्तानमेवाति। कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
विकप्पनसिक्खापदं नवमं।
१०. चीवरापनिधानसिक्खापदवण्णना
३७७-८१.दसमे – अपनिधेन्तीति अपनेत्वा निधेन्ति। हसापेक्खोति हसाधिप्पायो। अञ्ञं परिक्खारन्ति पाळिया अनागतं पत्तत्थविकादिं। धम्मिं कथं कत्वाति ‘‘समणेन नाम अनिहितपरिक्खारेन भवितुं न वट्टती’’ति एवं धम्मकथं कथेत्वा दस्सामीति निक्खिपतो अनापत्ति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
चीवरापनिधानसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन सुरापानवग्गो छट्ठो।
७. सप्पाणकवग्गो
१. सञ्चिच्चपाणसिक्खापदवण्णना
३८२.सप्पाणकवग्गस्स पठमसिक्खापदे – इस्सासो होतीति गिहिकाले धनुग्गहाचरियो होति। जीविता वोरोपिताति जीविता वियोजिता।
सिक्खापदेपि वोरोपेय्याति वियोजेय्य। यस्मा पन वोहारमत्तमेवेतं; न हेत्थ किञ्चि वियोजिते सीसालङ्कारे सीसं विय जीविता वोरोपिते पाणेपि जीवितं नाम विसुं तिट्ठति, अञ्ञदत्थु अन्तरधानमेव गच्छति, तस्मा तमत्थं दस्सेतुं पदभाजने ‘‘जीवितिन्द्रियं उपच्छिन्दती’’तिआदि वुत्तं। इमस्मिञ्च सिक्खापदे तिरच्छानगतोयेव ‘‘पाणो’’ति वेदितब्बो। तं खुद्दकम्पि महन्तम्पि मारेन्तस्स आपत्तिनानाकरणं नत्थि। महन्ते पन उपक्कममहन्तत्ता अकुसलमहत्तं होति। पाणे पाणसञ्ञीति अन्तमसो मञ्चपीठं सोधेन्तो मङ्गुलबीजकेपि पाणसञ्ञी निक्कारुणिकताय तं भिन्दन्तो अपनेति, पाचित्तियं। तस्मा एवरूपेसु ठानेसु कारुञ्ञं उपट्ठपेत्वा अप्पमत्तेन वत्तं कातब्बं। सेसं मनुस्सविग्गहे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
सञ्चिच्चपाणसिक्खापदं पठमं।
२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना
३८७.दुतिये – सप्पाणकन्ति ये पाणका परिभोगेन मरन्ति, तेहि पाणकेहि सप्पाणकं, तादिसञ्हि जानं परिभुञ्जतो पयोगे पयोगे पाचित्तियं। पत्तपूरम्पि अविच्छिन्दित्वा एकपयोगेन पिवतो एका आपत्ति। तादिसेन उदकेन सामिसं पत्तं आविञ्छित्वा धोवतोपि तादिसे उदके उण्हयागुपत्तं निब्बापयतोपि तं उदकं हत्थेन वा उळुङ्केन वा गहेत्वा न्हायतोपि पयोगे पयोगे पाचित्तियं। उदकसोण्डिं वा पोक्खरणिं वा पविसित्वा बहिनिक्खमनत्थाय वीचिं उट्ठापयतोपि। सोण्डिं वा पोक्खरणिं वा सोधेन्तेहि ततो गहितउदकं उदकेयेव आसिञ्चितब्बं। समीपम्हि उदके असति कप्पियउदकस्स अट्ठ वा दस वा घटे उदकसण्ठानकप्पदेसे आसिञ्चित्वा तत्थ आसिञ्चितब्बं। ‘‘पवट्टित्वा उदके पतिस्सती’’ति उण्हपासाणे उदकं नासिञ्चितब्बं। कप्पियउदकेन पन पासाणं निब्बापेत्वा आसिञ्चितुं वट्टति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं,
वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति। एत्थ च पटङ्गपाणकानं पतनं ञत्वापि सुद्धचित्तताय दीपजालने विय सप्पाणकभावं ञत्वापि उदकसञ्ञाय परिभुञ्जितब्बतो पण्णत्तिवज्जता वेदितब्बाति।
सप्पाणकसिक्खापदं दुतियं।
३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना
३९२.ततियसिक्खापदे – उक्कोटेन्तीति तस्स तस्स भिक्खुनो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अकतं कम्म’’न्तिआदीनि वदन्ता उच्चालेन्ति; यथापतिट्ठितभावेन पतिट्ठातुं न देन्ति।
३९३.यथाधम्मन्ति यो यस्स अधिकरणस्स वूपसमनाय धम्मो वुत्तो, तेनेव धम्मेनाति अत्थो। निहताधिकरणन्ति निहतं अधिकरणं; सत्थारा वुत्तधम्मेनेव वूपसमितं अधिकरणन्ति अत्थो।
३९५.धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञीति येन कम्मेन तं अधिकरणं वूपसमितं, तञ्चे धम्मकम्मं होति, तस्मिं धम्मकम्मे अयम्पि धम्मकम्मसञ्ञी हुत्वा यदि उक्कोटेति, पाचित्तियं आपज्जतीति अत्थो। एतेन नयेन सेसपदानिपि वेदितब्बानि। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन ‘‘इमेसं चतुन्नं अधिकरणानं कति उक्कोटना’’तिआदिना नयेन परिवारे वुत्तो। अट्ठकथासु तं सब्बं आहरित्वा तस्सेवत्थो वण्णितो। मयं पन तं तत्थेव वण्णयिस्साम। इध आहरित्वा वण्णियमाने हि सुट्ठुतरं सम्मोहो भवेय्याति न वण्णयिम्ह। सेसमेत्थ उत्तानमेव। तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
उक्कोटनसिक्खापदं ततियं।
४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना
३९९.चतुत्थे – दुट्ठुल्ला नाम आपत्तीति एत्थ चत्तारि पाराजिकानि अत्थुद्धारवसेन दस्सितानि, सङ्घादिसेसापत्ति पन अधिप्पेता, तं छादेन्तस्स पाचित्तियं। धुरं निक्खित्तमत्तेति धुरे निक्खित्तमत्ते। सचेपि धुरं निक्खिपित्वा पच्छा आरोचेति, न रक्खति; धुरं निक्खित्तमत्तेयेव पाचित्तियन्ति वुत्तं होति। सचे पन एवं धुरं निक्खिपित्वा पटिच्छादनत्थमेव अञ्ञस्स आरोचेति, सोपि अञ्ञस्साति एतेनुपायेन समणसतम्पि समणसहस्सम्पि आपत्तिं आपज्जतियेव ताव, याव कोटि न छिज्जति। कदा पन कोटि छिज्जतीति? महासुमत्थेरो ताव वदति – ‘‘आपत्तिं आपन्नो एकस्स आरोचेति, सो पटिनिवत्तित्वा तस्सेव आरोचेति; एवं कोटि छिज्जती’’ति। महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘अयञ्हि वत्थुपुग्गलोयेव। आपत्तिं आपन्नो पन एकस्स भिक्खुनो आरोचेति, अयं अञ्ञस्स आरोचेति, सो पटिनिवत्तित्वा येनस्स आरोचितं, तस्सेव आरोचेति; एवं ततियेन पुग्गलेन दुतियस्स आरोचिते कोटि छिन्ना होती’’ति।
४००.अदुट्ठुल्लं आपत्तिन्ति अवसेसे पञ्चापत्तिक्खन्धे। अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं वा अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति एत्थ अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठि च कायसंसग्गो चाति अयं दुट्ठुल्लअज्झाचारो नाम। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति। धुरनिक्खेपसमुट्ठानं – कायवाचाचित्ततो समुट्ठाति, अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं , दुक्खवेदनन्ति।
दुट्ठुल्लसिक्खापदं चतुत्थं।
५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना
४०२.पञ्चमसिक्खापदे – अङ्गुलियो दुक्खा भविस्सन्तीति अक्खरानि लिखन्तस्स अङ्गुलियो दुक्खा भविस्सन्तीति चिन्तेसुं। उरस्स दुक्खोति गणनं सिक्खन्तेन बहुं चिन्तेतब्बं होति, तेनस्स उरो दुक्खो भविस्सतीति मञ्ञिंसु। अक्खीनि दुक्खा भविस्सन्तीति रूपसुत्तं सिक्खन्तेन कहापणा परिवत्तेत्वा परिवत्तेत्वा पस्सितब्बा होन्ति, तेनस्स अक्खीनि दुक्खानि भविस्सन्तीति मञ्ञिंसु। डंसादीसु डंसाति पिङ्गलमक्खिकायो। दुक्खानन्ति दुक्खमानं। तिब्बानन्ति बहलानं। खरानन्ति तिखिणानं। कटुकानन्ति फरुसानं; अमनापताय वा कटुकरससदिसानं। असातानन्ति अमधुरानं। पाणहरानन्ति जीवितहरानं।
४०४.सीमं सम्मन्नतीति नवं सीमं बन्धति। कुरुन्दियं पन उदकुक्खेपपरिच्छिन्दनेपि दुक्कटं वुत्तं। परिपुण्णवीसतिवस्सोति पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय परिपुण्णवीसतिवस्सो; गब्भवीसोपि हि परिपुण्णवीसतिवस्सोत्वेव सङ्ख्ये गच्छति। यथाह –
‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा कुमारकस्सपो गब्भवीसो उपसम्पन्नो होति। अथ खो आयस्मतो कुमारकस्सपस्स एतदहोसि – ‘भगवता पञ्ञत्तं, न ऊनवीसतिवस्सो पुग्गलो उपसम्पादेतब्बोति। अहञ्चम्हि गब्भवीसो उपसम्पन्नो। उपसम्पन्नो नुखोम्हि, ननु खो उपसम्पन्नो’ति। भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं। यं भिक्खवे मातुकुच्छिम्हि पठमं चित्तं उप्पन्नं, पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं तदुपादाय सावस्स जाति। अनुजानामि, भिक्खवे, गब्भवीसं उपसम्पादेतु’’न्ति (महाव॰ १२४)।
तत्थ यो द्वादसमासे मातुकुच्छिस्मिं वसित्वा महापवारणाय जातो, सो ततो पट्ठाय याव एकूनवीसतिमे वस्से महापवारणा, तं अतिक्कमित्वा पाटिपदे उपसम्पादेतब्बो। एतेनुपायेन हायनवड्ढनं वेदितब्बं।
पोराणकत्थेरा पन एकूनवीसतिवस्सं सामणेरं निक्खमनीयपुण्णमासिं अतिक्कम्म पाटिपददिवसे उपसम्पादेन्ति, तं कस्माति? वुच्चते – एकस्मिं वस्से छ चातुद्दसिकउपोसथा होन्ति। इति वीसतिया वस्सेसु चत्तारो मासा परिहायन्ति। राजानो ततिये ततिये वस्से वस्सं उक्कड्ढन्ति। इति अट्ठारससु वस्सेसु छ मासा वड्ढन्ति, ततो उपोसथवसेन परिहीने चत्तारो मासे अपनेत्वा द्वे मासा अवसेसा होन्ति, ते द्वे मासे गहेत्वा वीसतिवस्सानि परिपुण्णानि होन्तीति निक्कङ्खा हुत्वा निक्खमनीयपुण्णमासिं अतिक्कम्म पाटिपदे उपसम्पादेन्ति। एत्थ पन यो पवारेत्वा वीसतिवस्सो भविस्सति, तं सन्धाय ‘‘एकूनवीसतिवस्स’’न्ति वुत्तं। तस्मा यो मातुकुच्छिस्मिं द्वादसमासे वसि, सो एकवीसतिवस्सो होति। यो सत्तमासे वसि, सो सत्तमासाधिकवीसतिवस्सो। छमासजातो पन न जीवति।
४०६.अनापत्ति ऊनवीसतिवस्सं परिपुण्णवीसतिवस्ससञ्ञीति एत्थ किञ्चापि उपसम्पादेन्तस्स अनापत्ति, पुग्गलो पन अनुपसम्पन्नोव होति। सचे पन सो दसवस्सच्चयेन अञ्ञं उपसम्पादेति, तञ्चे मुञ्चित्वा गणो पूरति, सूपसम्पन्नो। सोपि च याव न जानाति, तावस्स नेव सग्गन्तरायो न मोक्खन्तरायो, ञत्वा पन पुन उपसम्पज्जितब्बं। सेसं उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं,
वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदं पञ्चमं।
६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना
४०७.छट्ठे – पटियालोकन्ति सूरियालोकस्स पटिमुखं; पच्छिमदिसन्ति अत्थो। कम्मियाति सुङ्कट्ठाने कम्मिका।
४०९.राजानं वा थेय्यं गच्छन्तीति राजानं वा थेनेत्वा वञ्चेत्वा रञ्ञो सन्तकं किञ्चि गहेत्वा इदानि न तस्स दस्सामाति गच्छन्ति।
४११.विसङ्केतेनाति कालविसङ्केतेन दिवसविसङ्केतेन च गच्छतो अनापत्ति। मग्गविसङ्केतेन पन अटविविसङ्केतेन वा आपत्तियेव। सेसमेत्थ भिक्खुनिवग्गे वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव। थेय्यसत्थसमुट्ठानं – कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
थेय्यसत्थसिक्खापदं छट्ठं।
७. संविधानसिक्खापदवण्णना
४१२.सत्तमे – पधूपेन्तो निसीदीति पज्झायन्तो अत्तानंयेव परिभासन्तो निसीदि। नाय्यो सो भिक्खु मं निप्पातेसीति अय्यो अयं भिक्खु मं न निक्खामेसि; न मं गहेत्वा अगमासीति अत्थो। सेसमेत्थ भिक्खुनिया सद्धिं संविधानसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
संविधानसिक्खापदं सत्तमं।
८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना
४१७.अट्ठमे – गद्धे बाधयिंसूति गद्धबाधिनो; गद्धबाधिनो पुब्बपुरिसा अस्साति गद्धबाधिपुब्बो, तस्स गद्धबाधिपुब्बस्स गिज्झघातककुलप्पसुतस्साति अत्थो।
सग्गमोक्खानं अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका। ते कम्मकिलेसविपाकउपवादआणावीतिक्कमवसेन पञ्चविधा। तत्थ पञ्चानन्तरियकम्मा कम्मन्तरायिका नाम। तथा भिक्खुनीदूसककम्मं, तं पन मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्स। नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा किलेसन्तरायिका नाम। पण्डकतिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनकानं पटिसन्धिधम्मा विपाकन्तरायिका नाम। अरियूपवादा उपवादन्तरायिका नाम, ते पन याव अरिये न खमापेन्ति तावदेव, न ततो परं। सञ्चिच्च आपन्ना आपत्तियो आणावीतिक्कमन्तरायिका नाम, तापि याव भिक्खुभावं वा पटिजानाति, न वुट्ठाति वा न देसेति वा तावदेव, न ततो परं।
तत्रायं भिक्खु बहुस्सुतो धम्मकथिको सेसन्तरायिके जानाति, विनये पन अकोविदत्ता पण्णत्तिवीतिक्कमन्तरायिके न जानाति, तस्मा रहोगतो एवं चिन्तेसि – ‘‘इमे आगारिका पञ्च कामगुणे परिभुञ्जन्ता सोतापन्नापि सकदागामिनोपि अनागामिनोपि होन्ति, भिक्खूपि मनापिकानि चक्खुविञ्ञेय्यानि रूपानि पस्सन्ति…पे॰… कायविञ्ञेय्ये फोट्ठब्बे फुसन्ति, मुदुकानि अत्थरणपावुरणादीनि परिभुञ्जन्ति, एतं सब्बं वट्टति। कस्मा इत्थिरूपा…पे॰… इत्थिफोट्ठब्बा एव न वट्टन्ति, एतेपि वट्टन्ती’’ति। एवं रसेन रसं संसन्दित्वा सच्छन्दरागपरिभोगञ्च निच्छन्दरागपरिभोगञ्च एकं कत्वा थूलवाकेहि सद्धिं अतिसुखुमसुत्तं घटेन्तो विय सासपेन सद्धिं सिनेरुं उपसंहरन्तो विय पापकं दिट्ठिगतं उप्पादेत्वा ‘‘किं भगवता महासमुद्दं बन्धन्तेन विय महता उस्साहेन पठमपाराजिकं पञ्ञत्तं, नत्थि एत्थ दोसो’’ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं पटिविरुज्झन्तो भब्बपुग्गलानं आसं छिन्दन्तो जिनस्स आणाचक्के पहारमदासि। तेनाह – ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामी’’तिआदि।
अट्ठिकङ्कलूपमातिआदिम्हि अट्ठिकङ्कलूपमा अप्पस्सादट्ठेन। मंसपेसूपमा बहुसाधारणट्ठेन। तिणुक्कूपमा अनुदहनट्ठेन। अङ्गारकासूपमा महाभितापनट्ठेन। सुपिनकूपमा इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन। याचितकूपमा तावकालिकट्ठेन। रुक्खफलूपमा सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन। असिसूनूपमा अधिकुट्टनट्ठेन। सत्तिसूलूपमा विनिविज्झनट्ठेन। सप्पसिरूपमा सासङ्कसप्पटिभयट्ठेनाति अयमेत्थ सङ्खेपो। वित्थारो पन पपञ्चसूदनियं मज्झिमट्ठकथायं (म॰ नि॰ १.२३४ आदयो; २.४२ आदयो) गहेतब्बो। एवं ब्याखोति एवं विय खो। सेसमेत्थ पुब्बे वुत्तनयत्ता उत्तानमेव।
समनुभासनसमुट्ठानं – कायवाचाचित्ततो समुट्ठाति, अकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना
४२४-५.नवमे – अकटानुधम्मेनाति अनुधम्मो वुच्चति आपत्तिया अदस्सने वा अप्पटिकम्मे वा पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे वा धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन उक्खित्तकस्स अनुलोमवत्तं दिस्वा कता ओसारणा; सो ओसारणसङ्खातो अनुधम्मो यस्स न कतो, अयं अकटानुधम्मो नाम, तादिसेन सद्धिन्ति अत्थो। तेनेवस्स पदभाजने ‘‘अकटानुधम्मो नाम उक्खित्तो अनोसारितो’’ति वुत्तं।
देति वा पटिग्गण्हाति वाति एकपयोगेन बहुम्पि ददतो वा गण्हतो वा एकं पाचित्तियं। विच्छिन्दित्वा विच्छिन्दित्वा देन्तस्स च गण्हन्तस्स च पयोगगणनाय पाचित्तियानि । सेसमेत्थ उत्तानमेव। तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदं नवमं।
१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना
४२८.दसमे – दिट्ठिगतं उप्पन्नन्ति अरिट्ठस्स विय एतस्सापि अयोनिसो उम्मुज्जन्तस्स उप्पन्नं। नासेतूति एत्थ तिविधा नासना – संवासनासना, लिङ्गनासना, दण्डकम्मनासनाति। तत्थ आपत्तिया अदस्सनादीसु उक्खेपना संवासनासना नाम। ‘‘दूसको नासेतब्बो (पारा॰ ६६) मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथा’’ति (पारा॰ ३८४) अयं लिङ्गनासना नाम। ‘‘अज्जतग्गे ते आवुसो समणुद्देस न चेव सो भगवा सत्था अपदिसितब्बो’’ति अयं दण्डकम्मनासना नाम। अयं इध अधिप्पेता। तेनाह – ‘‘एवञ्च पन भिक्खवे नासेतब्बो…पे॰… विनस्सा’’ति। तत्थ चराति गच्छ। पिरेति पर अमामक। विनस्साति नस्स; यत्थ ते न पस्साम, तत्थ गच्छाति।
४२९.उपलापेय्याति सङ्गण्हेय्य। उपट्ठापेय्याति तेन अत्तनो उपट्ठानं कारापेय्य। सेसं अरिट्ठसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
कण्टकसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन सप्पाणकवग्गो सत्तमो।
८. सहधम्मिकवग्गो
१. सहधम्मिकसिक्खापदवण्णना
४३४.सहधम्मिकवग्गस्स पठमसिक्खापदे – एतस्मिं सिक्खापदेति एतस्मिं सिक्खापदे यं वुत्तं, तं न ताव सिक्खिस्सामि। आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पन वाचाय वाचाय आपत्ति वेदितब्बा। सिक्खमानेन भिक्खवे भिक्खुनाति ओवादं सिरसा सम्पटिच्छित्वा सिक्खितुकामेनेव हुत्वा आजानितब्बञ्चेव पुच्छितब्बञ्च उपपरिक्खितब्बञ्च। सेसमेत्थ दुब्बचसिक्खापदे वुत्तनयेनेव पदत्थतो वेदितब्बं। विनिच्छयतो उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
सहधम्मिकसिक्खापदं पठमं।
२. विलेखनसिक्खापदवण्णना
४३८.दुतिये – विनयकथं कथेतीति विनयकथा नाम कप्पियाकप्पियआपत्तानापत्तिसंवरपहानपटिसंयुत्तकथा, तं कथेति। विनयस्स वण्णं भासतीति विनयस्स वण्णो नाम पञ्चन्नम्पि सत्तन्नम्पि आपत्तिक्खन्धानं वसेन मातिकं निक्खिपित्वा पदभाजनेन वण्णना, तं भासति। विनयपरियत्तिया वण्णं भासतीति विनयं परियापुणन्तानं विनयपरियत्तिमूलकं वण्णं गुणं आनिसंसं भासति। विनयधरो हि विनयपरियत्तिमूलके पञ्चानिसंसे छानिसंसे सत्तानिसंसे अट्ठानिसंसे नवानिसंसे दसानिसंसे एकादसानिसंसे च लभति ते सब्बे भासतीति अत्थो। कतमे पञ्चानिसंसे लभतीति? अत्तनो सीलक्खन्धसुगुत्तिआदिके । वुत्तञ्हेतं –
‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, आनिसंसा विनयधरे पुग्गले – अत्तनो सीलक्खन्धो सुगुत्तो होति सुरक्खितो, कुक्कुच्चपकतानं पटिसरणं होति, विसारदो सङ्घमज्झे वोहरति, पच्चत्थिके सहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गण्हाति, सद्धम्मट्ठितिया पटिपन्नो होती’’ति (परि॰ ३२५)।
कथमस्स अत्तनो सीलक्खन्धो सुगुत्तो होति सुरक्खितो? इधेकच्चो भिक्खु आपत्तिं आपज्जन्तो छहाकारेहि आपज्जति – अलज्जिता, अञ्ञाणता, कुक्कुच्चपकतता, अकप्पिये कप्पियसञ्ञिता, कप्पिये अकप्पियसञ्ञिता, सतिसम्मोसाति।
कथं अलज्जिताय आपत्तिं आपज्जति? अकप्पियभावं जानन्तोयेव मद्दित्वा वीतिक्कमं करोति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘सञ्चिच्च आपत्तिं आपज्जति, आपत्तिं परिगूहति।
अगतिगमनञ्च गच्छति, एदिसो वुच्चति अलज्जिपुग्गलो’’ति॥ (परि॰ ३५९)।
कथं अञ्ञाणताय आपज्जति? अञ्ञाणपुग्गलो हि मन्दो मोमूहो कत्तब्बाकत्तब्बं अजानन्तो अकत्तब्बं करोति, कत्तब्बं विराधेति; एवं अञ्ञाणताय आपज्जति।
कथं कुक्कुच्चपकतताय आपज्जति? कप्पियाकप्पियं निस्साय कुक्कुच्चे उप्पन्ने विनयधरं पुच्छित्वा कप्पियञ्चे कत्तब्बं सिया, अकप्पियञ्चे न कत्तब्बं, अयं पन ‘‘वट्टती’’ति मद्दित्वा वीतिक्कमतियेव; एवं कुक्कुच्चपकतताय आपज्जति।
कथं अकप्पिये कप्पियसञ्ञिताय आपज्जति? अच्छमंसं सूकरमंसन्ति खादति, दीपिमंसं मिगमंसन्ति खादति, अकप्पियभोजनं कप्पियभोजनन्ति भुञ्जति, विकाले कालसञ्ञाय भुञ्जति, अकप्पियपानकं कप्पियपानकन्ति पिवति; एवं अकप्पिये कप्पियसञ्ञिताय आपज्जति।
४३९-४०.उद्दिस्समानेति आचरियेन अन्तेवासिकस्स उद्दिस्समाने, सो पन यस्मा आचरिये अत्तनो रुचिया उद्दिसन्ते वा आचरियं याचित्वा अन्तेवासिकेन उद्दिसापेन्ते वा यो नं धारेति, तस्मिं सज्झायं करोन्ते वा उद्दिस्समानो नाम होति, तस्मा ‘‘उद्दिसन्ते वा उद्दिसापेन्ते वा सज्झायं वा करोन्ते’’ति पदभाजनं वुत्तं। खुद्दानुखुद्दकेहीति खुद्दकेहि च अनुखुद्दकेहि च। यावदेवाति तेसं संवत्तनमरियादपरिच्छेदवचनं। इदं वुत्तं होति – एतानि हि ये उद्दिसन्ति, उद्दिसापेन्ति सज्झायन्ति वा, तेसं ताव संवत्तन्ति याव ‘‘कप्पति नु खो, न कप्पति नु खो’’ति कुक्कुच्चसङ्खातो विप्पटिसारो विहेसा विचिकिच्छासङ्खातो मनोविलेखो च उप्पज्जतियेव। अथ वा यावदेवाति अतिसयववत्थापनं; तस्स संवत्तन्तीति इमिना सम्बन्धो, कुक्कुच्चाय विहेसाय विलेखाय अतिविय संवत्तन्तियेवाति वुत्तं होति। उपसम्पन्नस्स विनयं विवण्णेतीति उपसम्पन्नस्स सन्तिके तस्स तस्मिं विमतिं उप्पादेतुकामो विनयं विवण्णेति निन्दति गरहति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
विलेखनसिक्खापदं दुतियं।
३. मोहनसिक्खापदवण्णना
४४४.ततिये – अन्वद्धमासन्ति अनुपटिपाटिया अद्धमासे अद्धमासे; यस्मा पन सो उपोसथदिवसे उद्दिसियति, तस्मा ‘‘अनुपोसथिक’’न्ति पदभाजने वुत्तं। उद्दिस्समानेति उद्दिसियमाने । यस्मा पन सो पातिमोक्खुद्देसके उद्दिसन्ते उद्दिसियमानो नाम होति, तस्मा ‘‘उद्दिसन्ते’’ति पदभाजने वुत्तं। यञ्च तत्थ आपत्तिं आपन्नोति तस्मिं अनाचारे चिण्णे यं आपत्तिं आपन्नो। यथाधम्मो कारेतब्बोति अञ्ञाणेन आपन्नत्ता तस्सा आपत्तिया मोक्खो नत्थि, यथा पन धम्मो च विनयो च ठितो, तथा कारेतब्बो। देसनागामिनिञ्चे आपन्नो होति, देसापेतब्बो, वुट्ठानगामिनिञ्चे, वुट्ठापेतब्बोति अत्थो। साधुकन्ति सुट्ठु। अट्ठिंकत्वाति अत्थिकभावं कत्वा; अत्थिको हुत्वाति वुत्तं होति।
४४७.धम्मकम्मेतिआदीसु मोहारोपनकम्मं अधिप्पेतं। सेसमेत्थ उत्तानमेव। तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
मोहनसिक्खापदं ततियं।
४. पहारसिक्खापदवण्णना
४४९.चतुत्थे – पहारं देन्तीति ‘‘आवुसो पीठकं पञ्ञपेथ, पादधोवनं आहरथा’’तिआदीनि वत्वा तथा अकरोन्तानं पहारं देन्ति।
४५१.पहारं देति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ पहरितुकामताय पहारे दिन्ने सचेपि मरति पाचित्तियमेव। पहारेन हत्थो वा पादो वा भिज्जति, सीसं वा भिन्नं होति, पाचित्तियमेव। ‘‘यथायं सङ्घमज्झे न विरोचति, तथा नं करोमी’’ति एवं विरूपकरणाधिप्पायेन कण्णं वा नासं वा छिन्दति, दुक्कटं।
४५२.अनुपसम्पन्नस्साति गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा इत्थिया वा पुरिसस्स वा अन्तमसो तिरच्छानगतस्सापि पहारं देति, दुक्कटं। सचे पन रत्तचित्तो इत्थिं पहरति, सङ्घादिसेसो।
४५३.केनचिविहेठियमानोति मनुस्सेन वा तिरच्छानगतेन वा विहेठियमानो। मोक्खाधिप्पायोति ततो अत्तनो मोक्खं पत्थयमानो। पहारं देतीति कायकायपटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरेन पहारं देति, अनापत्ति। सचेपि अन्तरामग्गे चोरं वा पच्चत्थिकं वा विहेठेतुकामं दिस्वा ‘‘उपासक, एत्थेव तिट्ठ, मा आगमी’’ति वत्वा वचनं अनादियित्वा आगच्छन्तं ‘‘गच्छ रे’’ति मुग्गरेन वा सत्थकेन वा पहरित्वा याति, सो चे तेन पहारेन मरति, अनापत्तियेव। वाळमिगेसुपि एसेव नयो। सेसमेत्थ उत्तानमेव। समुट्ठानादीनि पनस्स पठमपाराजिकसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति।
पहारसिक्खापदं चतुत्थं।
५. तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना
४५४.पञ्चमे – तलसत्तिकं उग्गिरन्तीति पहारदानाकारं दस्सेत्वा कायम्पि कायपटिबद्धम्पि उच्चारेन्ति। ते पहारसमुच्चिता रोदन्तीति ते पहारपरिचिता पुब्बेपि लद्धपहारत्ता इदानि च पहारं दस्सन्तीति मञ्ञमाना रोदन्तीति अत्थो। ‘‘पहारस्स मुच्चिता’’तिपि सज्झायन्ति, तत्थ ‘‘पहारस्स भीता’’ति अत्थो।
४५७.उग्गिरति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ सचे उग्गिरित्वा विरद्धो पहारं देति, अवस्सं धारेतुं असक्कोन्तस्स पहारो सहसा पतति, न पहरितुकामताय दिन्नत्ता दुक्कटं। तेन पहारेन हत्थादीसु यंकिञ्चि भिज्जति, दुक्कटमेव।
४५८.मोक्खाधिप्पायो तलसत्तिकं उग्गिरतीति एत्थ पुब्बे वुत्तेसु वत्थूसु पुरिमनयेनेव तलसत्तिकं उग्गिरन्तस्स अनापत्ति। सचेपि विरज्झित्वा पहारं देति, अनापत्तियेव। सेसं पुरिमसदिसमेव सद्धिं समुट्ठानादीहीति।
तलसत्तिकसिक्खापदं पञ्चमं।
६. अमूलकसिक्खापदवण्णना
४५९.छट्ठे – अनुद्धंसेन्तीति ते किर सयं आकिण्णदोसत्ता ‘‘एवं भिक्खू अम्हे नेव चोदेस्सन्ति, न सारेस्सन्ती’’ति अत्तपरित्ताणं करोन्ता पटिकच्चेव भिक्खू अमूलकेन सङ्घादिसेसेन चोदेन्ति। सेसमेत्थ तेरसकम्हि अमूलकसिक्खापदे वुत्तनयत्ता उत्तानमेव।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
अमूलकसिक्खापदं छट्ठं।
७. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना
४६४.सत्तमे – उपदहन्तीति उप्पादेन्ति। कुक्कुच्चं उपदहति आपत्ति पाचित्तियस्साति वाचाय वाचाय आपत्ति। अनुपसम्पन्नस्साति सामणेरस्स । मातुगामेन सद्धिं रहो मञ्ञे तया निसिन्नं निपन्नं भुत्तं पीतं, सङ्घमज्झे इदञ्चिदञ्च कतन्तिआदिना नयेन कुक्कुच्चं उपदहति, वाचाय वाचाय दुक्कटं। सेसमेत्थ उत्तानमेव। समुट्ठानादीनिपि अमूलकसदिसानेवाति।
सञ्चिच्चसिक्खापदं सत्तमं।
८. उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना
४७१.अट्ठमे – अधिकरणजातानन्ति एतेहि भण्डनादीहि उप्पन्नविवादाधिकरणानं। उपस्सुतिन्ति सुतिसमीपं; यत्थ ठत्वा सक्का होति तेसं वचनं सोतुं, तत्थाति अत्थो। गच्छति आपत्ति दुक्कटस्साति एत्थ पदवारे पदवारे दुक्कटं। मन्तेन्तन्ति अञ्ञेन सद्धिं अञ्ञस्मिं मन्तयमाने; ‘‘मन्तेन्ते’’ति वा पाठो, अयमेवत्थो।
४७३.वूपसमिस्सामीति उपसमं गमिस्सामि, कलहं न करिस्सामि। अत्तानं परिमोचेस्सामीति मम अकारकभावं कथेत्वा अत्तानं मोचेस्सामि। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
थेय्यसत्थसमुट्ठानं – कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, सिया किरियं सोतुकामताय गमनवसेन, सिया अकिरियं ठितट्ठानं आगन्त्वा मन्तयमानानं अजानापनवसेन, रूपियं अञ्ञवादकं उपस्सुतीति इमानि हि तीणि सिक्खापदानि एकपरिच्छेदानि, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
उपस्सुतिसिक्खापदं अट्ठमं।
९. कम्मपटिबाहनसिक्खापदवण्णना
४७४.नवमे – सचे च मयं जानेय्यामाति सचे मयं जानेय्याम; चकारो पन निपातमत्तमेव। धम्मिकानन्ति धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन कतत्ता धम्मा एतेसु अत्थीति धम्मिकानि; तेसं धम्मिकानं चतुन्नं सङ्घकम्मानं। खिय्यति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ वाचाय वाचाय पाचित्तियं । सेसं उत्तानमेव। तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
कम्मपटिबाहनसिक्खापदं नवमं।
१०. छन्दंअदत्वागमनसिक्खापदवण्णना
४८१.दसमे – वत्थु वा आरोचितन्ति चोदकेन च चुदितकेन च अत्तनो कथा कथिता, अनुविज्जको सम्मतो, एत्तावतापि वत्थुमेव आरोचितं होति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
धुरनिक्खेपसमुट्ठानं – कायवाचाचित्ततो समुट्ठाति, किरियाकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं , अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
छन्दं अदत्वा गमनसिक्खापदं दसमं।
११. दुब्बलसिक्खापदवण्णना
४८४.एकादसमे – यथामित्तताति यथामित्तताय; यो यो मित्तो, तस्स तस्स देतीति वुत्तं होति। एस नयो सब्बपदेसु। सेसं उज्झापनकादीसु वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति।
दुब्बलसिक्खापदं एकादसमं।
१२. परिणामनसिक्खापदवण्णना
४८९.द्वादसमे – यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं तिंसके परिणामनसिक्खापदे वुत्तनयमेव। अयमेव हि विसेसो – तत्थ अत्तनो परिणामितत्ता निस्सग्गियं पाचित्तियं, इध पुग्गलस्स परिणामितत्ता सुद्धिकपाचित्तियन्ति।
तिसमुट्ठानं – किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति।
परिणामनसिक्खापदं द्वादसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन सहधम्मिकवग्गो अट्ठमो।
९. रतनवग्गो
१. अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना
४९४.राजवग्गस्स पठमसिक्खापदे – ओरकोति परित्तको। उपरिपासादवरगतोति पासादवरस्स उपरिगतो। अय्यानं वाहसाति अय्यानं कारणा; तेहि जानापितत्ता जानामीति वुत्तं होति।
४९७.पितरं पत्थेतीति अन्तरं पस्सित्वा घातेतुं इच्छति। राजन्तेपुरं हत्थिसम्मद्दन्तिआदीसु हत्थीहि सम्मद्दो एत्थाति हत्थिसम्मद्दं; हत्थिसम्बाधन्ति अत्थो। अस्सरथसम्मद्दपदेपि एसेव नयो। ‘‘सम्मत्त’’न्ति केचि पठन्ति, तं न गहेतब्बं। ‘‘रञ्ञो अन्तेपुरे हत्थिसम्मद्द’’न्तिपि पाठो, तत्थ हत्थीनं सम्मद्दं हत्थिसम्मद्दन्ति अत्थो, रञ्ञो अन्तेपुरे हत्थिसम्मद्दो अत्थीति वुत्तं होति। एस नयो सेसपदेसुपि। रजनीयानीति तस्मिं अन्तेपुरे एदिसानि रूपादीनि।
४९८.मुद्धावसित्तस्साति मुद्धनि अवसित्तस्स। अनिक्खन्तो राजा इतोति अनिक्खन्तराजकं, तस्मिं अनिक्खन्तराजके; सयनिघरेति अत्थो। रतनं वुच्चति महेसी, निग्गतन्ति निक्खन्तं, अनिग्गतं रतनं इतोति अनिग्गतरतनकं, तस्मिं अनिग्गतरतनके; सयनिघरेति अत्थो। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
अन्तेपुरसिक्खापदं पठमं।
२. रतनसिक्खापदवण्णना
५०२-३.दुतिये – विस्सरित्वाति पमुस्सित्वा। पुण्णपत्तं नाम सततो पञ्च कहापणा। क्याहं करिस्सामीति किं अहं करिस्सामि। आभरणं ओमुञ्चित्वाति महालतं नाम नवकोटिअग्घनकं अलङ्कारं अपनेत्वा।
५०४.अन्तेवासीति परिचारको।
५०६.अपरिक्खित्तस्स उपचारोति एत्थ उपचारो नाम आरामस्स द्वे लेड्डुपाता – ‘‘आवसथस्स पन सुप्पपातो वा मुसलपातो वा’’ति महापच्चरियं वुत्तं। उग्गण्हाति आपत्ति पाचित्तियस्साति एत्थ जातरूपरजतं अत्तनो अत्थाय उग्गण्हन्तस्स वा उग्गण्हापेन्तस्स वा निस्सग्गियं पाचित्तियं, सङ्घगणपुग्गलचेतियनवकम्मानं अत्थाय दुक्कटं, अवसेसं मुत्तादिरतनं अत्तनो वा सङ्घादीनं वा अत्थाय उग्गण्हन्तस्स वा उग्गण्हापेन्तस्स वा दुक्कटं। कप्पियवत्थु वा अकप्पियवत्थु वा होतु, अन्तमसो मातु कण्णपिळन्धनताळपण्णम्पि गिहिसन्तकं भण्डागारिकसीसेन पटिसामेन्तस्स पाचित्तियमेव।
सचे पन मातापितूनं सन्तकं अवस्सं पटिसामेतब्बं कप्पियभण्डं होति, अत्तनो अत्थाय गहेत्वा पटिसामेतब्बं। ‘‘इदं पटिसामेत्वा देही’’ति वुत्ते पन ‘‘न वट्टती’’ति पटिक्खिपितब्बं। सचे ‘‘पटिसामेही’’ति पातेत्वा गच्छन्ति, पलिबोधो नाम होति, पटिसामेतुं वट्टति। विहारे कम्मं करोन्ता वड्ढकीआदयो वा राजवल्लभा वा अत्तनो उपकरणभण्डं वा सयनभण्डं वा ‘‘पटिसामेत्वा देथा’’ति वदन्ति, छन्देनपि भयेनपि न कातब्बमेव, गुत्तट्ठानं पन दस्सेतुं वट्टति। बलक्कारेन पातेत्वा गतेसु च पटिसामेतुं वट्टति।
अज्झारामे वा अज्झावसथे वाति एत्थ सचे महाविहारसदिसो महारामो होति, तत्थ पाकारपरिक्खित्ते परिवेणे यत्थ भिक्खूहि वा सामणेरेहि वा गहितं भविस्सतीति सङ्का उप्पज्जति, तादिसे एव ठाने उग्गण्हित्वा वा उग्गण्हापेत्वा वा ठपेतब्बं। महाबोधिद्वारकोट्ठकअम्बङ्गणसदिसेसु पन महाजनसञ्चरणट्ठानेसु न गहेतब्बं, पलिबोधो न होति। कुरुन्दियं पन वुत्तं ‘‘एको मग्गं गच्छन्तो निमनुस्सट्ठाने किञ्चि भण्डं पस्सति, आकिण्णमनुस्सेपि जाते मनुस्सा तमेव भिक्खुं आसङ्कन्ति, तस्मा मग्गा ओक्कम्म निसीदितब्बं। सामिकेसु आगतेसु तं आचिक्खितब्बं। सचे सामिके न पस्सति पतिरूपं करिस्सती’’ति।
रूपेन वा निमित्तेन वा सञ्ञाणं कत्वाति एत्थ रूपं नाम अन्तोभण्डिकाय भण्डं; तस्मा भण्डिकं मुञ्चित्वा गणेत्वा एत्तका कहापणा वा जातरूपरजतं वाति सल्लक्खेतब्बं। निमित्तन्ति लञ्छनादि; तस्मा लञ्छिताय भण्डिकाय मत्तिकालञ्छनन्ति वा लाखालञ्छनन्ति वा नीलपिलोतिकाय भण्डिका कताति वा सेतपिलोतिकाय कताति वा एवमादि सब्बं सल्लक्खेतब्बं।
भिक्खू पतिरूपाति लज्जिनो कुक्कुच्चका। लोलजातिकानञ्हि हत्थे ठपेतुं न लभति। यो पन नेव तम्हा आवासा पक्कमति, न सामिके पस्सति, तेनापि अत्तनो चीवरादिमूलं न कातब्बं; थावरं पन सेनासनं वा चेतियं वा पोक्खरणी वा कारेतब्बा। सचे दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन सामिको आगच्छति, ‘‘उपासक तव सन्तकेन इदं नाम कतं, अनुमोदाही’’ति वत्तब्बो। सचे अनुमोदति, इच्चेतं कुसलं; नो चे अनुमोदति, ‘‘मम धनं देथा’’ति चोदेतियेव, अञ्ञं समादपेत्वा दातब्बं।
५०७.रतनसम्मतंविस्सासं गण्हातीतिआदीसु आमासमेव सन्धाय वुत्तं। अनामासं न वट्टतियेव। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
रतनसिक्खापदं दुतियं।
३. विकालगामप्पविसनसिक्खापदवण्णना
५०८.ततिये – तिरच्छानकथन्ति अरियमग्गस्स तिरच्छानभूतं कथं। राजकथन्ति राजपटिसंयुत्त कथं। चोरकथादीसुपि एसेव नयो।
५१२.सन्तं भिक्खुन्ति एत्थ यं वत्तब्बं , तं चारित्तसिक्खापदे वुत्तमेव। सचे सम्बहुला केनचि कम्मेन गामं पविसन्ति, ‘‘विकाले गामप्पवेसनं आपुच्छामी’’ति सब्बेहि अञ्ञमञ्ञं आपुच्छितब्बं। तस्मिं गामे तं कम्मं न सम्पज्जतीति अञ्ञं गामं गच्छन्ति, गामसतम्पि होतु, पुन आपुच्छनकिच्चं नत्थि। सचे पन उस्साहं पटिप्पस्सम्भेत्वा विहारं गच्छन्ता अन्तरा अञ्ञं गामं पविसितुकामा होन्ति, पुन आपुच्छितब्बमेव।
कुलघरे वा आसनसालाय वा भत्तकिच्चं कत्वा तेलभिक्खाय वा सप्पिभिक्खाय वा चरितुकामो होति, सचे पस्से भिक्खु अत्थि, आपुच्छित्वा गन्तब्बं। असन्ते नत्थीति गन्तब्बं। वीथिं ओतरित्वा भिक्खुं पस्सति, आपुच्छनकिच्चं नत्थि, अनापुच्छित्वापि चरितब्बमेव। गाममज्झेन मग्गो होति, तेन गच्छन्तस्स तेलादिभिक्खाय चरिस्सामीति चित्ते उप्पन्ने सचे पस्से भिक्खु अत्थि, आपुच्छित्वा चरितब्बं। मग्गा अनोक्कम्म भिक्खाय चरन्तस्स पन आपुच्छनकिच्चं नत्थि, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।
५१५.अन्तरारामन्तिआदीसु न केवलं अनापुच्छा कायबन्धनं अबन्धित्वा सङ्घाटिं अपारुपित्वा गच्छन्तस्सपि अनापत्ति। आपदासूति सीहो वा ब्यग्घो वा आगच्छति, मेघो वा उट्ठेति, अञ्ञो वा कोचि उपद्दवो उप्पज्जति, अनापत्ति। एवरूपासु आपदासु बहिगामतो अन्तोगामं पविसितुं वट्टति। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
कथिनसमुट्ठानं – कायवाचतो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियाकिरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
विकालगामप्पविसनसिक्खापदं ततियं।
४. सूचिघरसिक्खापदवण्णना
५१७-२०.चतुत्थे – भेदनमेव भेदनकं; तं अस्स अत्थीति भेदनकमेव। अरणिकेति अरणिधनुके। विधेति वेधके। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं – किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति।
सूचिघरसिक्खापदं चतुत्थं।
५. मञ्चसिक्खापदवण्णना
५२२.पञ्चमे – छेदनकं वुत्तनयमेव।
५२५.छिन्दित्वा परिभुञ्जतीति एत्थ सचे न छिन्दितुकामो होति, भूमियं निखणित्वा पमाणं उपरि दस्सेति, उत्तानं वा कत्वा परिभुञ्जति, उक्खिपित्वा वा तुलासङ्घाटे ठपेत्वा अट्टं कत्वा परिभुञ्जति, सब्बं वट्टति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं।
मञ्चसिक्खापदं पञ्चमं।
६. तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना
५२६.छट्ठे – तूलं ओनद्धमेत्थाति तूलोनद्धं; तूलं पक्खिपित्वा उपरि चिमिलिकाय ओनद्धन्ति वुत्तं होति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं।
तूलोनद्धसिक्खापदं छट्ठं।
७. निसीदनसिक्खापदवण्णना
५३१-४.सत्तमे – निसीदनं अनुञ्ञातं होतीति कत्थ अनुञ्ञातं? चीवरक्खन्धके पणीतभोजनवत्थुस्मिं। वुत्तञ्हि तत्थ – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कायगुत्तिया चीवरगुत्तिया सेनासनगुत्तिया निसीदन’’न्ति (महाव॰ ३५३)। सेय्यथापि पुराणासिकोट्ठोति यथा नाम पुराणचम्मकारोति अत्थो। यथा हि चम्मकारो चम्मं वित्थतं करिस्सामीति इतो चितो च समञ्छति, कड्ढति; एवं सोपि तं निसीदनं। तेन तं भगवा एवमाह – ‘‘निसीदनं नाम सदसं वुच्चती’’ति सन्थतसदिसं सन्थरित्वा एकस्मिं अन्ते सुगतविदत्थिया विदत्थिमत्ते पदेसे द्वीसु ठानेसु फालेत्वा तिस्सो दसा करियन्ति, ताहि दसाहि सदसं नाम वुच्चति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं।
निसीदनसिक्खापदं सत्तमं।
८. कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदवण्णना
५३७.अट्ठमे – कण्डुपटिच्छादि अनुञ्ञाता होतीति कत्थ अनुञ्ञाता? चीवरक्खन्धके बेलट्ठसीसवत्थुस्मिं। वुत्तञ्हि तत्थ – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, यस्स कण्डु वा पिळका वा अस्सावो वा थुल्लकच्छु वा आबाधो तस्स कण्डुपटिच्छादि’’न्ति (महाव॰ ३५४)।
५३९.यस्स अधोनाभि उब्भजाणुमण्डलन्ति यस्स भिक्खुनो नाभिया हेट्ठा जाणुमण्डलानं उपरि। कण्डूति कच्छु। पिळकाति लोहिततुण्डिका सुखुमपिळका। अस्सावोति अरिसभगन्दरमधुमेहादीनं वसेन असुचिपग्घरणकं। थुल्लकच्छु वा आबाधोति महापिळकाबाधो वुच्चति। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं।
कण्डुपटिच्छादिसिक्खापदं अट्ठमं।
९. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना
५४२.नवमे – वस्सिकसाटिका अनुञ्ञाता होतीति कत्थ अनुञ्ञाता? चीवरक्खन्धके विसाखावत्थुस्मिं। वुत्तञ्हि तत्थ – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्सिकसाटिक’’न्ति (महाव॰ ३५२)। सेसमेत्थ उत्तानमेव। छसमुट्ठानं।
वस्सिकसाटिकसिक्खापदं नवमं।
१०. नन्दत्थेरसिक्खापदवण्णना
५४७.दसमे – चतुरङ्गुलोमकोति चतूहि अङ्गुलेहि ऊनकप्पमाणो। सेसं उत्तानमेव। छसमुट्ठानं।
नन्दत्थेरसिक्खापदं दसमं।
समत्तो वण्णनाक्कमेन रतनवग्गो नवमो।
उद्दिट्ठा खोतिआदि वुत्तनयमेवाति।
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
खुद्दकवण्णना समत्ता।
पाचित्तियकण्डं निट्ठितं।