२. उपोसथक्खन्धकं
सन्निपातानुजाननादिकथा
१३२.उपोसथक्खन्धके – अञ्ञतित्थियाति एत्थ तित्थं वुच्चति लद्धि; अञ्ञं तित्थं अञ्ञतित्थं; अञ्ञतित्थं एतेसं अत्थीति अञ्ञतित्थिया; इतो अञ्ञलद्धिकाति वुत्तं होति। धम्मं भासन्तीति यं तेसं कत्तब्बाकत्तब्बं, तं कथेन्ति। ते लभन्तीति ते मनुस्सा लभन्ति। मूगसूकराति थूलसरीरसूकरा।
१३५.अनज्झापन्नो वा होति आपज्जित्वा वा वुट्ठितोति एत्थ यं आपत्तिं भिक्खु अनज्झापन्नो वा होति, आपज्जित्वा वा वुट्ठितो, अयं असन्ती नाम आपत्तीति एवमत्थो वेदितब्बो। सम्पजानमुसावादे किं होतीति य्वायं सम्पजानमुसावादो अस्स होतीति वुत्तो, सो आपत्तितो किं होति, कतरा आपत्ति होतीति अत्थो। दुक्कटं होतीति दुक्कटापत्ति होति; सा च खो न मुसावादलक्खणेन; भगवतो पन वचनेन वचीद्वारे अकिरियसमुट्ठाना आपत्ति होतीति वेदितब्बा। वक्खति हि –
‘‘अनालपन्तो मनुजेन केनचि,
वाचागिरं नो च परे भणेय्य।
आपज्जेय्य वाचसिकं न कायिकं,
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति॥ (परि॰ ४७९)।
अन्तरायिकोति अन्तरायकरो। किस्स फासु होतीति किमत्थाय फासु होति। पठमस्स झानस्स अधिगमायाति पठमस्स झानस्स अधिगमनत्थाय तस्स भिक्खुनो फासु होति सुखं होति। एस नयो सब्बत्थ। इति भगवा उद्देसतो च निद्देसतो च पठमं पातिमोक्खुद्देसं दस्सेसि।
१३६.देवसिकन्ति दिवसे दिवसे। चातुद्दसे वा पन्नरसे वाति एकस्स उतुनो ततिये च सत्तमे च पक्खे द्विक्खत्तुं चातुद्दसे अवसेसे छक्खत्तुं पन्नरसे; अयं ताव एको अत्थो। अयं पन पकतिचारित्तवसेन वुत्तो ‘‘सकिं पक्खस्स चातुद्दसे वा पन्नरसे वा’’ति वचनतो पन तथारूपे पच्चये सति यस्मिं तस्मिं चातुद्दसे वा पन्नरसे वा उद्दिसितुं वट्टति, आवासिकानं भिक्खूनं चातुद्दसो होति, आगन्तुकानं पन्नरसो। सचे आवासिका बहुतरा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्ब’’न्ति वचनतोपि चेतं वेदितब्बं।
सीमानुजाननकथा
१३८.पठमं निमित्ता कित्तेतब्बाति विनयधरेन पुच्छितब्बं ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय किं निमित्त’’न्ति? पब्बतो भन्तेति। पुन विनयधरेन ‘‘एसो पब्बतो निमित्त’’न्ति एवं निमित्तं कित्तेतब्बं। ‘‘एतं पब्बतं निमित्तं करोम, करिस्साम, निमित्तं कतो, निमित्तं होतु, होति भविस्सती’’ति एवं पन कित्तेतुं न वट्टति। पासाणादीसुपि एसेव नयो। पुरत्थिमाय अनुदिसाय, दक्खिणाय दिसाय, दक्खिणाय अनुदिसाय, पच्छिमाय दिसाय, पच्छिमाय अनुदिसाय, उत्तराय दिसाय, उत्तराय अनुदिसाय, किं निमित्तं? उदकं भन्ते। एतं उदकं निमित्तन्ति एत्थ पन अट्ठत्वा पुन पुरत्थिमाय दिसाय किं निमित्तं। पब्बतो भन्ते। एसो पब्बतो निमित्तन्ति एवं पठमं कित्तितनिमित्तं कित्तेत्वाव ठपेतब्बं। एवञ्हि निमित्तेन निमित्तं घटितं होति। एवं निमित्तानि कित्तेत्वा अथानन्तरं वुत्ताय कम्मवाचाय सीमा सम्मन्नितब्बा। कम्मवाचापरियोसाने निमित्तानं अन्तो सीमा होति, निमित्तानि सीमतो बहि होन्ति। तत्थ निमित्तानि सकिं कित्तितानिपि कित्तितानेव होन्ति। अन्धकट्ठकथायं पन तिक्खत्तुं सीममण्डलं सम्बन्धन्तेन निमित्तं कित्तेतब्बन्ति वुत्तं। ‘‘पब्बतो भन्तेति…पे॰… उदकं भन्ते’’ति एवं पन उपसम्पन्नो वा आचिक्खतु अनुपसम्पन्नो वा वट्टतियेव।
इदानि पब्बतनिमित्तादीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बो – तिविधो पब्बतो, सुद्धपंसुपब्बतो, सुद्धपासाणपब्बतो, उभयमिस्सकोति। सो तिविधोपि वट्टति। वालिकरासि पन न वट्टति। इतरोपि हत्थिप्पमाणतो ओमकतरो न वट्टति। हत्थिप्पमाणतो पन पट्ठाय सिनेरुप्पमाणोपि वट्टति। सचे चतूसु दिसासु चत्तारो तीसु वा तयो पब्बता होन्ति, चतूहि वा तीहि वा पब्बतनिमित्तेहि एव सम्मन्नितुं वट्टति। द्वीहि पन निमित्तेहि एकेन वा सम्मन्नितुं न वट्टति। इतो परेसु पासाणनिमित्तादीसुपि एसेव नयो। तस्मा पब्बतनिमित्तं करोन्तेन पुच्छितब्बं ‘‘एकाबद्धो न एकाबद्धो’’ति। सचे एकाबद्धो होति, न कातब्बो। तञ्हि चतूसु वा अट्ठसु वा दिसासु कित्तेन्तेनापि एकमेव निमित्तं कित्तितं होति, तस्मा यो एवं चक्कसण्ठानेन विहारं परिक्खिपित्वा ठितो पब्बतो, तं एकदिसाय कित्तेत्वा अञ्ञासु दिसासु तं बहिद्धा कत्वा अन्तो अञ्ञानि निमित्तानि कित्तेतब्बानि।
सचे पब्बतस्स ततियभागं वा उपड्ढं वा अन्तोसीमाय कत्तुकामा होन्ति, पब्बतं अकित्तेत्वा यत्तकं पदेसं अन्तो कत्तुकामा, तस्स परतो तस्मिंयेव पब्बते जातरुक्खवम्मिकादीसु अञ्ञतरं निमित्तं कित्तेतब्बं। सचे एकयोजनद्वियोजनप्पमाणं सब्बं पब्बतं अन्तो कत्तुकामा होन्ति, पब्बतस्स परतो भूमियं जातरुक्खवम्मिकादीनि निमित्तानि कित्तेतब्बानि।
पासाणनिमित्ते – अयगुळोपि पासाणसङ्ख्यमेव गच्छति, तस्मा यो कोचि पासाणो वट्टति। पमाणतो पन हत्थिप्पमाणो पब्बतसङ्ख्यं गतो, तस्मा सो न वट्टति। महागोणमहामहिंसप्पमाणो पन वट्टति। हेट्ठिमपरिच्छेदेन द्वत्तिंसपलगुळपिण्डपरिमाणो वट्टति। ततो खुद्दकतरो इट्ठका वा महन्तीपि न वट्टति। अनिमित्तुपगपासाणरासिपि न वट्टति, पगेव पंसुवालिकरासि। भूमिसमो खलमण्डलसदिसो पिट्ठिपासाणो वा भूमितो खाणुको विय उट्ठितपासाणो वा होति, सोपि पमाणुपगो चे वट्टति। पिट्ठिपासाणो अतिमहन्तोपि पासाणसङ्ख्यमेव गच्छति, तस्मा सचे महतो पिट्ठिपासाणस्स एकप्पदेसं अन्तोसीमाय कत्तुकामा होन्ति, तं अकित्तेत्वा तस्सुपरि अञ्ञो पासाणो कित्तेतब्बो। सचे पिट्ठिपासाणुपरि विहारं करोन्ति, विहारमज्झेन वा पिट्ठिपासाणो विनिविज्झित्वा गच्छति, एवरूपो पिट्ठिपासाणो न वट्टति। सचे हि तं कित्तेन्ति, निमित्तस्स उपरि विहारो होति, निमित्तञ्च नाम बहिसीमाय होति, विहारोपि बहिसीमायं आपज्जति। विहारं परिक्खिपित्वा ठितपिट्ठिपासाणो एकत्थ कित्तेत्वा अञ्ञत्थ न कित्तेतब्बो।
१४०.तियोजनपरमन्ति एत्थ तियोजनं परमं पमाणमेतिस्साति तियोजनपरमा; तं तियोजनपरमं। सम्मन्नन्तेन पन मज्झे ठत्वा यथा चतूसुपि दिसासु दियड्ढदियड्ढयोजनं होति, एवं सम्मन्नितब्बा। सचे पन मज्झे ठत्वा एकेकदिसतो तियोजनं करोन्ति, छयोजनं होतीति न वट्टति। चतुरस्सं वा तिकोणं वा सम्मन्नन्तेन यथा कोणतो कोणं तियोजनं होति, एवं सम्मन्नितब्बा। सचे हि येन केनचि परियन्तेन केसग्गमत्तम्पि तियोजनं अतिक्कामेति, आपत्तिञ्च आपज्जति सीमा च असीमा होति।
नदीपारन्ति एत्थ पारयतीति पारा। किं पारयति? नदिं। नदिया पारा नदीपारा, तं नदीपारं; नदिं अज्झोत्थरमानन्ति अत्थो। एत्थ च नदिया लक्खणं नदीनिमित्ते वुत्तनयमेव। यत्थस्स धुवनावा वाति यत्थ नदिया सीमाबन्धनट्ठानगतेसु तित्थेसु निच्चसञ्चरणनावा अस्स, या सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन पाजनपुरिसेन सद्धिं तयो जने वहति। सचे पन सा नावा उद्धं वा अधो वा केनचिदेव करणीयेन पुन आगमनत्थाय नीता, चोरेहि वा हटा, अवस्सं लब्भनेय्या, या पन वातेन वा छिन्नबन्धना वीचीहि नदिमज्झं नीता अवस्सं आहरितब्बा, पुन धुवनावाव होति। उदके ओगते थलं उस्सारितापि सुधाकसटादीहि पूरेत्वा ठपितापि धुवनावाव। सचे भिन्ना वा विसङ्खतपदरा वा न वट्टति। महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘सचेपि तावकालिकं नावं आनेत्वा सीमाबन्धनट्ठाने ठपेत्वा निमित्तानि कित्तेन्ति, धुवनावाव होती’’ति। तत्र महासुमत्थेरो आह – ‘‘निमित्तं वा सीमा वा कम्मवाचाय गच्छति न नावाय। भगवता च धुवनावा अनुञ्ञाता, तस्मा निबद्धनावायेव वट्टती’’ति।
धुवसेतु वाति यत्थ रुक्खसङ्घाटमयो वा पदरबद्धो वा जङ्घसत्थसेतु वा हत्थिस्सादीनं सञ्चरणयोग्गो महासेतु वा अत्थि; अन्तमसो तङ्खणञ्ञेव रुक्खं छिन्दित्वा मनुस्सानं सञ्चरणयोग्गो एकपदिकसेतुपि धुवसेतुत्वेव सङ्ख्यं गच्छति। सचे पन उपरि बद्धानि वेत्तलतादीनि हत्थेन गहेत्वापि न सक्का होति तेन सञ्चरितुं, न वट्टति।
एवरूपं नदीपारसीमं सम्मन्नितुन्ति यत्थायं वुत्तप्पकारा धुवनावा वा धुवसेतु वा अभिमुखतित्थेयेव अत्थि, एवरूपं नदीपारसीमं सम्मन्नितुं अनुजानामीति अत्थो। सचे धुवनावा वा धुवसेतु वा अभिमुखतित्थे नत्थि, ईसकं उद्धं अभिरुहित्वा अधो वा ओरोहित्वा अत्थि, एवम्पि वट्टति। करवीकतिस्सत्थेरो पन ‘‘गावुतमत्तब्भन्तरेपि वट्टती’’ति आह।
इमञ्च पन नदीपारसीमं सम्मन्नन्तेन एकस्मिं तीरे ठत्वा उपरिसोते नदीतीरे निमित्तं कित्तेत्वा ततो पट्ठाय अत्तानं परिक्खिपन्तेन यत्तकं परिच्छेदं इच्छति, तस्स परियोसाने अधोसोतेपि नदीतीरे निमित्तं कित्तेत्वा परतीरे सम्मुखट्ठाने नदीतीरे निमित्तं कित्तेतब्बं। ततो पट्ठाय यत्तकं परिच्छेदं इच्छति, तस्स वसेन याव उपरिसोते पठमकित्तितनिमित्तस्स सम्मुखा नदीतीरे निमित्तं, ताव कित्तेत्वा पच्चाहरित्वा पठमकित्तितनिमित्तेन सद्धिं घटेतब्बं। अथ सब्बनिमित्तानं अन्तो ठिते भिक्खू हत्थपासगते कत्वा कम्मवाचाय सीमा सम्मन्नितब्बा। नदियं ठिता अनागतापि कम्मं न कोपेन्ति। सम्मुतिपरियोसाने ठपेत्वा नदिं निमित्तानं अन्तो पारतीरे च ओरिमतीरे च एकसीमा होति। नदी पन बद्धसीमासङ्ख्यं न गच्छति, विसुं नदिसीमा एव हि सा।
उपोसथागारादिकथा
१४१.अनुपरिवेणियन्ति एकसीममहाविहारे तस्मिं तस्मिं परिवेणे। असङ्केतेनाति सङ्केतं अकत्वा। एकं समूहनित्वाति कम्मवाचाय समूहनित्वा।
१४२.यतो पातिमोक्खं सुणातीति यत्थ कत्थचि भिक्खूनं हत्थपासे निसिन्नो यस्मा पातिमोक्खं सुणाति; कतोवस्स उपोसथोति अत्थो। इदञ्च वत्थुवसेन वुत्तं, हत्थपासे निसिन्नस्स पन असुणन्तस्सापि कतोव होति उपोसथो। निमित्ता कित्तेतब्बाति उपोसथपमुखस्स खुद्दकानि वा महन्तानि वा पासाणइट्ठकदारुखण्डदण्डकादीनि यानि कानिचि निमित्तानि अब्भोकासे वा माळकादीसु वा यत्थ कत्थचि सञ्ञं कत्वा कित्तेतुं वट्टति। अथ वा निमित्ता कित्तेतब्बाति निमित्तुपगा वा अनिमित्तुपगा वा परिच्छेदजाननत्थं कित्तेतब्बा।
थेरेहि भिक्खूहि पठमतरं सन्निपतितुन्ति एत्थ सचे महाथेरो पठमतरं न आगच्छति, दुक्कटं। सब्बेहेव एकज्झं सन्निपतित्वा उपोसथो कातब्बोति एत्थ सचे पोराणको आवासो मज्झे विहारस्स होति, पहोति चेत्थ भिक्खूनं निसज्जट्ठानं, तत्थ सन्निपतित्वा उपोसथो कातब्बो। सचे पोराणको परिदुब्बलो चेव सम्बाधो च अञ्ञो पच्छा उट्ठितावासो असम्बाधो, तत्थ उपोसथो कातब्बो।
यत्थ वा पन थेरो भिक्खु विहरतीति एत्थापि सचे थेरस्स विहारो सब्बेसं पहोति, फासुको होति, तत्थ उपोसथो कातब्बो। सचे पन सो पच्चन्ते विसमप्पदेसे होति, थेरस्स वत्तब्बं – ‘‘भन्ते, तुम्हाकं विहारो अफासुकदेसो, नत्थि एत्थ सब्बेसं ओकासो , असुकस्मिं नाम आवासे ओकासो अत्थि, तत्थ गन्तुं वट्टती’’ति। सचे थेरो नागच्छति, तस्स छन्दपारिसुद्धिं आनेत्वा सब्बेसं पहोनके फासुकट्ठाने उपोसथो कातब्बो।
अविप्पवाससीमानुजाननकथा
१४३.अन्धकविन्दाति राजगहतो गावुतत्तये अन्धकविन्दं नाम, तं उपनिस्साय थेरो वसति; ततो राजगहं उपोसथं आगच्छन्तो। राजगहञ्हि परिक्खिपित्वा अट्ठारस महाविहारा सब्बे एकसीमा, धम्मसेनापतिना नेसं सीमा बद्धा, तस्मा वेळुवने सङ्घस्स सामग्गीदानत्थं आगच्छन्तोति अत्थो। नदिं तरन्तोति सिप्पिनियं नाम नदिं अतिक्कमन्तो। मनं वुळ्हो अहोसीति ईसकं अप्पत्तवुळ्हभावो अहोसि। सा किर नदी गिज्झकूटतो ओतरित्वा चण्डेन सोतेन वहति। तत्थ वेगेन आगच्छन्तं उदकं अमनसिकरोन्तो थेरो मनं वुळ्हो अहोसि, न पन वुळ्हो, उदकब्भाहतानिस्स चीवरानि अल्लानि जातानि।
१४४.सम्मता सा सीमा सङ्घेन तिचीवरेन अविप्पवासा ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चाति इमिस्सा कम्मवाचाय उप्पन्नकालतो पट्ठाय भिक्खूनं पुरिमकम्मवाचा न वट्टति। अयमेव हि थावरा होति। भिक्खुनीनं पन अयं न वट्टति, पुरिमायेव वट्टति। कस्मा? भिक्खुनिसङ्घो हि अन्तोगामे वसति। यदि एवं सिया, सो एताय कम्मवाचाय तिचीवरपरिहारं न लभेय्य, अत्थि चस्स परिहारो, तस्मा पुरिमायेव वट्टति। भिक्खुनिसङ्घस्स हि द्वेपि सीमायो लब्भन्ति। तत्थ भिक्खूनं सीमं अज्झोत्थरित्वापि तस्सा अन्तोपि भिक्खुनीनं सीमं सम्मन्नितुं वट्टति। भिक्खूनम्पि भिक्खुनिसीमाय एसेव नयो। न हि ते अञ्ञमञ्ञस्स कम्मे गणपूरका होन्ति, न कम्मवाचं वग्गं करोन्ति। एत्थ च निगमनगरानम्पि गामेनेव सङ्गहो वेदितब्बो।
गामूपचारोति परिक्खित्तस्स परिक्खेपो, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपोकासो। तेसु अधिट्ठिततेचीवरिको भिक्खु परिहारं न लभति। इति भिक्खूनं अविप्पवाससीमा गामञ्च गामूपचारञ्च न ओत्थरति, समानसंवासकसीमाव ओत्थरति। समानसंवासकसीमा चेत्थ अत्तनो धम्मताय गच्छति। अविप्पवाससीमा पन यत्थ समानसंवासकसीमा, तत्थेव गच्छति। न हि तस्सा विसुं निमित्तकित्तनं अत्थि, तत्थ सचे अविप्पवासाय सम्मुतिकाले गामो अत्थि, तं सा न ओत्थरति। सचे पन सम्मताय सीमाय पच्छा गामो निविसति, सोपि सीमासङ्ख्यमेव गच्छति। यथा च पच्छा निविट्ठो, एवं पठमं निविट्ठस्स पच्छा वड्ढितप्पदेसोपि सीमासङ्ख्यमेव गच्छति। सचेपि सीमासम्मुतिकाले गेहानि कतानि, पविसिस्सामाति आलयोपि अत्थि, मनुस्सा पन अप्पविट्ठा, पोराणकगामं वा सगेहमेव छड्डेत्वा अञ्ञत्थ गता, अगामोयेव एस, सीमा ओत्थरति । सचे पन एकम्पि कुलं पविट्ठं वा आगतं वा अत्थि, गामोयेव सीमा न ओत्थरति।
एवञ्च पन भिक्खवे तिचीवरेन अविप्पवासो समूहन्तब्बोति एत्थ समूहनन्तेन भिक्खुना वत्तं जानितब्बं। तत्रिदं वत्तं – खण्डसीमाय ठत्वा अविप्पवाससीमा न समूहन्तब्बा, तथा अविप्पवाससीमाय ठत्वा खण्डसीमापि। खण्डसीमायं पन ठितेन खण्डसीमाव समूहनितब्बा, तथा इतराय ठितेन इतरा। सीमं नाम द्वीहि कारणेहि समूहनन्ति पकतिया खुद्दकं पुन आवासवड्ढनत्थाय महतिं वा कातुं; पकतिया महतिं पुन अञ्ञेसं विहारोकासदानत्थाय खुद्दकं वा कातुं। तत्थ सचे खण्डसीमञ्च अविप्पवाससीमञ्च जानन्ति, समूहनितुञ्चेव बन्धितुञ्च सक्खिस्सन्ति। खण्डसीमं पन जानन्ता अविप्पवासं अजानन्तापि समूहनितुञ्चेव बन्धितुञ्च सक्खिस्सन्ति। खण्डसीमं अजानन्ता अविप्पवासंयेव जानन्ता चेतियङ्गणबोधियङ्गणउपोसथागारादीसु निरासङ्कट्ठानेसु ठत्वा अप्पेव नाम समूहनितुं सक्खिस्सन्ति, पटिबन्धितुं पन न सक्खिस्सन्तेव। सचे बन्धेय्युं, सीमासम्भेदं कत्वा विहारं अविहारं करेय्युं, तस्मा न समूहनितब्बा। ये पन उभोपि न जानन्ति, तेनेव समूहनितुं न बन्धितुं सक्खिस्सन्ति। अयञ्हि सीमा नाम कम्मवाचाय वा असीमा होति सासनन्तरधानेन वा, न च सक्का सीमं अजानन्तेहि कम्मवाचा कातुं, तस्मा न समूहनितब्बा। साधुकं पन ञत्वायेव समूहनितब्बा च बन्धितब्बा चाति।
गामसीमादिकथा
१४७.एवं बद्धसीमावसेन समानसंवासञ्च एकूपोसथभावञ्च दस्सेत्वा इदानि अबद्धसीमेसुपि ओकासेसु तं दस्सेन्तो ‘‘असम्मताय, भिक्खवे, सीमाय अट्ठपिताया’’तिआदिमाह। तत्थ अट्ठपितायाति अपरिच्छिन्नाय। गामग्गहणेन चेत्थ नगरम्पि गहितमेव होति। तत्थ यत्तके पदेसे तस्स गामस्स भोजका बलिं लभन्ति, सो पदेसो अप्पो वा होतु महन्तो वा, गामसीमात्वेव सङ्ख्यं गच्छति। नगरनिगमसीमासुपि एसेव नयो। यम्पि एकस्मिंयेव गामखेत्ते एकं पदेसं ‘‘अयं विसुं गामो होतू’’ति परिच्छिन्दित्वा राजा कस्सचि देति, सोपि विसुंगामसीमा होतियेव। तस्मा सा च इतरा च पकतिगामनगरनिगमसीमा बद्धसीमासदिसायेव होन्ति, केवलं पन तिचीवरविप्पवासपरिहारं न लभन्ति।
एवं गामन्तवासीनं सीमापरिच्छेदं दस्सेत्वा इदानि आरञ्ञकानं सीमापरिच्छेदं दस्सेन्तो ‘‘अगामके चे’’तिआदिमाह। तत्थ अगामके चेति गामनिगमनगरसीमाहि अपरिच्छिन्ने अटविप्पदेसे। अथ वा अगामके चेति विज्झाटविसदिसे अरञ्ञे भिक्खु वसति, अथस्स ठितोकासतो समन्ता सत्तब्भन्तरा समानसंवासकसीमाति अत्थो। अयं सीमा तिचीवरविप्पवासपरिहारम्पि लभति। तत्थ एकं अब्भन्तरं अट्ठवीसति हत्थप्पमाणं होति। मज्झे ठितस्स समन्ता सत्तब्भन्तरा विनिब्बेधेन चुद्दस होन्ति। सचे द्वे सङ्घा विसुं विनयकम्मानि करोन्ति, द्विन्नं सत्तब्भन्तरानं अन्तरे अञ्ञं एकं सत्तब्भन्तरं उपचारत्थाय ठपेतब्बं। सेसा सत्तब्भन्तरसीमकथा महाविभङ्गे उदोसितसिक्खापदवण्णनायं वुत्तनयेन गहेतब्बा।
सब्बा भिक्खवे नदी असीमाति या काचि नदीलक्खणप्पत्ता नदी निमित्तानि कित्तेत्वा ‘‘एतं बद्धसीमं करोमा’’ति कतापि असीमाव होति, सा पन अत्तनो सभावेनेव बद्धसीमासदिसा, सब्बमेत्थ सङ्घकम्मं कातुं वट्टति। समुद्दजातस्सरेसुपि एसेव नयो। एत्थ च जातस्सरो नाम येन केनचि खणित्वा अकतो सयंजातसोब्भो समन्ततो आगतेन उदकेन पूरितो तिट्ठति।
एवं नदीसमुद्दजातस्सरानं बद्धसीमाभावं पटिक्खिपित्वा पुन तत्थ अबद्धसीमापअच्छेदं दस्सेन्तो ‘‘नदिया वा भिक्खवे’’तिआदिमाह। तत्थ यं मज्झिमस्स पुरिसस्स समन्ता उदकुक्खेपाति यं ठानं मज्झिमस्स पुरिसस्स समन्ततो उदकुक्खेपेन परिच्छिन्नं। कथं पन उदकं उक्खिपितब्बं? यथा अक्खधुत्ता दारुगुळं खिपन्ति, एवं उदकं वा वालिकं वा हत्थेन गहेत्वा थाममज्झिमेन पुरिसेन सब्बथामेन खिपितब्बं। यत्थ एवं खित्तं उदकं वा वालिका वा पतति, अयमेको उदकुक्खेपो। तस्स अन्तो हत्थपासं विजहित्वा ठितो कम्मं कोपेति। याव परिसा वड्ढति, ताव सीमापि वड्ढति। परिसपरियन्ततो उदकुक्खेपोयेव पमाणं। जातस्सरसमुद्देसुपि एसेव नयो।
एत्थ च सचे नदी नातिदीघा होति, पभवतो पट्ठाय याव मुखद्वारा सब्बत्थ सङ्घो निसीदति, उदकुक्खेपसीमाकम्मं नत्थि, सकलापि नदी एतेसंयेव भिक्खूनं पहोति। यं पन महासुमत्थेरेन वुत्तं ‘‘योजनं पवत्तमानायेव नदी, तत्रापि उपरि अद्धयोजनं पहाय हेट्ठा अद्धयोजने कम्मं कातुं वट्टती’’ति, तं महापदुमत्थेरेनेव पटिक्खित्तं। भगवता हि ‘‘तिमण्डलं पटिच्छादेत्वा यत्थ कत्थचि उत्तरन्तिया भिक्खुनिया अन्तरवासको तेमियती’’ति इदं नदिया पमाणं वुत्तं, न योजनं वा अद्धयोजनं वा। तस्मा या इमस्स सुत्तस्स वसेन पुब्बे वुत्तलक्खणा नदी, तस्सा पभवतो पट्ठाय सङ्घकम्मं कातुं वट्टतीति। सचे पनेत्थ बहू भिक्खू विसुं विसुं कम्मं करोन्ति, सब्बेहि अत्तनो च अञ्ञेसञ्च उदकुक्खेपपरिच्छेदस्स अन्तरा अञ्ञो उदकुक्खेपो सीमन्तरिकत्थाय ठपेतब्बो। ततो अधिकं वट्टतियेव, ऊनकं पन न वट्टतीति वुत्तं। जातस्सरसमुद्देसुपि एसेव नयो।
१४८.सीमाय सीमं सम्भिन्दन्तीति अत्तनो सीमाय परेसं बद्धसीमं सम्भिन्दन्ति। सचे हि पोराणकस्स विहारस्स पुरत्थिमाय दिसाय अम्बो चेव जम्बू चाति द्वे रुक्खा अञ्ञमञ्ञं संसट्ठविटपा होन्ति, तेसु अम्बस्स पच्छिमदिसाभागे जम्बू। विहारसीमा च जम्बुं अन्तो कत्वा अम्बं कित्तेत्वा बद्धा होति, अथ पच्छा तस्स विहारस्स पुरत्थिमाय दिसाय विहारं कत्वा सीमं बन्धन्ता तं अम्बं अन्तो कत्वा जम्बुं कित्तेत्वा बन्धन्ति, सीमाय सीमा सम्भिन्ना होति। एवं छब्बग्गिया अकंसु, तेनाह – ‘‘सीमाय सीमं सम्भिन्दन्ती’’ति।
सीमाय सीमं अज्झोत्थरन्तीति अत्तनो सीमाय परेसं बद्धसीमं अज्झोत्थरन्ति;
परेसं बद्धसीमं सकलं वा तस्सा पदेसं वा अन्तो कत्वा अत्तनो सीमं बन्धन्ति। सीमन्तरिकं ठपेत्वा सीमं सम्मन्नितुन्ति एत्थ सचे पठमतरं कतस्स विहारस्स सीमा असम्मता होति, सीमाय उपचारो ठपेतब्बो। सचे सम्मता होति, पच्छिमकोटिया हत्थमत्ता सीमन्तरिका ठपेतब्बा। कुरुन्दियं विदत्थिमत्तम्पि, महापच्चरियं चतुरङ्गुलमत्तम्पि वट्टतीति वुत्तं। एकरुक्खोपि च द्विन्नं सीमानं निमित्तं होति, सो पन वड्ढन्तो सीमासङ्करं करोति, तस्मा न कातब्बो।
उपोसथभेदादिकथा
१४९.चातुद्दसिको च पन्नरसिको चाति एत्थ चातुद्दसिकस्स पुब्बकिच्चे ‘‘अज्जुपोसथो चातुद्दसो’’ति वत्तब्बं।
अधम्मेन वग्गन्तिआदीसु सचे एकस्मिं विहारे चतूसु भिक्खूसु वसन्तेसु एकस्स छन्दपारिसुद्धिं आहरित्वा तयो पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, तीसु वा वसन्तेसु एकस्स छन्दपारिसुद्धिं आहरित्वा द्वे पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, अधम्मेन वग्गं उपोसथकम्मं होति। सचे पन चत्तारोपि सन्निपतित्वा पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, तयो वा द्वे वा पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, अधम्मेन समग्गं नाम होति। सचे चतूसु जनेसु एकस्स पारिसुद्धिं आहरित्वा तयो पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, तीसु वा जनेसु एकस्स पारिसुद्धिं आहरित्वा द्वे पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, धम्मेन वग्गं नाम होति। सचे पन चत्तारो एकत्थ वसन्ता सब्बेव सन्निपतित्वा पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, तयो पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, द्वे अञ्ञमञ्ञं पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, धम्मेन समग्गं नाम होतीति।
पातिमोक्खुद्देसकथा
१५०.निदानं उद्दिसित्वा अवसेसं सुतेन सावेतब्बन्ति ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो…पे॰… आविकता हिस्स फासु होती’’ति इमं निदानं उद्दिसित्वा ‘‘उद्दिट्ठं खो आयस्मन्तो निदानं, तत्थायस्मन्ते पुच्छामि – कच्चित्थ परिसुद्धा, दुतियम्पि पुच्छामि…पे॰… एवमेतं धारयामीति। सुता खो पनायस्मन्तेहि चत्तारो पाराजिका धम्मा…पे॰… अविवदमानेहि सिक्खितब्ब’’न्ति एवं अवसेसं सुतेन सावेतब्बं। एतेन नयेन सेसापि चत्तारो पातिमोक्खुद्देसा वेदितब्बा।
सवरभयन्ति अटविमनुस्सभयं। राजन्तरायोतिआदीसु सचे भिक्खूसु ‘‘उपोसथं करिस्सामा’’ति निसिन्नेसु राजा आगच्छति, अयं राजन्तरायो। चोरा आगच्छन्ति, अयं चोरन्तरायो। दवदाहो वा आगच्छति, आवासे वा अग्गि उट्ठहति, अयं अग्गन्तरायो। मेघो वा उट्ठेति, ओघो वा आगच्छति, अयं उदकन्तरायो। बहू मनुस्सा आगच्छन्ति, अयं मनुस्सन्तरायो। भिक्खुं यक्खो गण्हाति, अयं अमनुस्सन्तरायो। ब्यग्घादयो चण्डमिगा आगच्छन्ति, अयं वाळन्तरायो। भिक्खुं सप्पादयो डंसन्ति, अयं सरीसपन्तरायो। भिक्खु गिलानो वा होति, कालं वा करोति, वेरिनो वा तं मारेतुकामा गण्हन्ति, अयं जीवितन्तरायो। मनुस्सा एकं वा बहू वा भिक्खू ब्रह्मचरिया चावेतुकामा गण्हन्ति, अयं ब्रह्मचरियन्तरायो। एवरूपेसु अन्तरायेसु संखित्तेन पातिमोक्खो उद्दिसितब्बो , पठमो वा उद्देसो उद्दिसितब्बो, आदिम्हि द्वे तयो चत्तारो वा। एत्थ च दुतियादीसु उद्देसेसु यस्मिं अपरियोसिते अन्तरायो होति, सोपि सुतेनेव सावेतब्बो।
अनज्झिट्ठाति अनाणत्ता अयाचिता वा। अज्झेसना चेत्थ सङ्घेन सम्मतधम्मज्झेसकायत्ता वा सङ्घत्थेरायत्ता वा, तस्मिं धम्मज्झेसके असति सङ्घत्थेरं आपुच्छित्वा वा तेन याचितो वा भासितुं लभति। सङ्घत्थेरेनापि सचे विहारे बहू धम्मकथिका होन्ति, वारपटिपाटिया वत्तब्बा – ‘‘त्वं धम्मं भण, धम्मं कथेहि, धम्मदानं देही’’ति वा वुत्तेन तीहिपि विधीहि धम्मो भासितब्बो। ‘‘ओसारेही’’ति वुत्तो पन ओसारेतुमेव लभति, ‘‘कथेही’’ति वुत्तो कथेतुमेव, ‘‘सरभञ्ञं भणाही’’ति वुत्तो सरभञ्ञमेव। सङ्घत्थेरोपि च उच्चतरे आसने निसिन्नो याचितुं न लभति। सचे उपज्झायो चेव सद्धिविहारिको च होन्ति, उपज्झायो च नं उच्चासने निसिन्नो ‘‘भणाही’’ति वदति, सज्झायं अधिट्ठहित्वा भणितब्बं। सचे पनेत्थ दहरा भिक्खू होन्ति, तेसं ‘‘भणामी’’ति भणितब्बं।
सचे विहारे सङ्घत्थेरो अत्तनोयेव निस्सितके भणापेति, अञ्ञे मधुरभाणकेपि नाज्झेसति, सो अञ्ञेहि वत्तब्बो – ‘‘भन्ते असुकं नाम भणापेमा’’ति। सचे ‘‘भणापेथा’’ति वा वदति, तुण्ही वा होति, भणापेतुं वट्टति। सचे पन पटिबाहति, न भणापेतब्बं। यदि अनागतेयेव सङ्घत्थेरे धम्मसवनं आरद्धं, पुन आगते ठपेत्वा आपुच्छनकिच्चं नत्थि। ओसारेत्वा पन कथेन्तेन आपुच्छित्वा वा अट्ठपेत्वायेव वा कथेतब्बं, कथेन्तस्स पुन आगतेपि एसेव नयो।
१५१.अत्तना वा अत्तानं सम्मन्नितब्बंति अत्तना वा अत्ता सम्मन्नितब्बो; पुच्छन्तेन पन परिसं ओलोकेत्वा सचे अत्तनो उपद्दवो नत्थि, विनयो पुच्छितब्बो।
१५३.कतेपि ओकासे पुग्गलं तुलयित्वाति ‘‘अत्थि नु खो मे इतो उपद्दवो, नत्थी’’ति एवं उपपरिक्खित्वा। पुरम्हाकन्ति पठमं अम्हाकं। पटिकच्चेवाति पठमतरमेव। पुग्गलं तुलयित्वा ओकासं कातुन्ति ‘‘भूतमेव नु खो आपत्तिं वदति, अभूत’’न्ति एवं उपपरिक्खित्वा ओकासं कातुं अनुजानामीति अत्थो।
अधम्मकम्मपटिक्कोसनादिकथा
१५४.अधम्मकम्मं वुत्तनयमेव। पटिक्कोसितुन्ति वारेतुं। दिट्ठिम्पि आविकातुन्ति ‘‘अधम्मकम्मं इदं न मे खमती’’ति एवं अञ्ञस्स सन्तिके अत्तनो दिट्ठिं पकासेतुं। चतूहि पञ्चहीतिआदि तेसं अनुपद्दवत्थाय वुत्तं। सञ्चिच्च न सावेन्तीति यथा न सुणन्ति एवं भणिस्सामाति सञ्चिच्च सणिकं उद्दिसन्ति।
१५५.थेराधिकन्ति थेराधीनं; थेरायत्तं भवितुन्ति अत्थो। ‘‘थेराधेय्य’’न्तिपि पाठो, तस्मा थेरेन सयं वा उद्दिसितब्बं, अञ्ञो वा अज्झेसितब्बो। अज्झेसनविधानञ्चेत्थ धम्मज्झेसने वुत्तनयमेव। सो नजानाति उपोसथं वातिआदीसु चातुद्दसिकपन्नरसिकभेदेन दुविधं, सङ्घउपोसथादिभेदेन नवविधञ्च उपोसथं न जानाति, चतुब्बिधं उपोसथकम्मं न जानाति, दुविधं पातिमोक्खं न जानाति, नवविधं पातिमोक्खुद्देसं न जानाति। यो तत्थ भिक्खु ब्यत्तो पटिबलोति एत्थ किञ्चापि दहरस्सापि ब्यत्तस्स पातिमोक्खो अनुञ्ञातो। अथ खो एत्थ अयमधिप्पायो। सचे थेरस्स पञ्च वा चत्तारो वा तयो वा पातिमोक्खुद्देसा नागच्छन्ति; द्वे पन अखण्डा सुविसदा वाचुग्गता होन्ति, थेरायत्तोव पातिमोक्खा। सचे पन एत्तकम्पि विसदं कातुं न सक्कोति, ब्यत्तस्स भिक्खुनो आयत्तो होति।
सामन्ता आवासाति सामन्तं आवासं। सज्जुकन्ति तदहेव आगमनत्थाय। नवं भिक्खुं आणापेतुन्ति एत्थ यो सक्कोति उग्गहेतुं, एवरूपो आणापेतब्बो, न बालो।
पक्खगणनादिउग्गहणानुजाननकथा
१५६.कतिमी भन्तेति एत्थ कतीनं पूरणीति कतिमी। कालवतोति कालस्सेव; पगेवाति अत्थो।
१५८.यं कालं सरतीति एत्थ सायम्पि ‘‘अज्जुपोसथो समन्नाहरथा’’ति आरोचेतुं वट्टति।
१५९.थेरेन भिक्खुना नवं भिक्खुं आणापेतुन्ति एत्थापि किञ्चि कम्मं करोन्तो वा सदाकालमेव एको वा भारनित्थरणको वा सरभाणकधम्मकथिकादीसु अञ्ञतरो वा न उपोसथागारसम्मज्जनत्थं आणापेतब्बो, अवसेसा पन वारेन आणापेतब्बा। सचे आणत्तो सम्मुञ्जनिं तावकालिकम्पि न लभति, साखाभङ्गं कप्पियं कारेत्वा सम्मज्जितब्बं, तम्पि अलभन्तस्स लद्धकप्पियं होति।
१६०.आसनपञ्ञापनाणत्तियम्पि वुत्तनयेनेव आणापेतब्बो। आणत्तेन च सचे उपोसथागारे आसनानि नत्थि, सङ्घिकावासतोपि आहरित्वा पञ्ञपेत्वा पुन आहरितब्बानि। आसनेसु असति कटसारकेपि तट्टिकायोपि पञ्ञपेतुं वट्टति, तट्टिकासुपि असति साखाभङ्गानि कप्पियं कारेत्वा पञ्ञपेतब्बानि, कप्पियकारकं अलभन्तस्स लद्धकप्पियं होति।
१६१.पदीपकरणेपि वुत्तनयेनेव आणापेतब्बो। आणापेन्तेन च ‘‘अमुकस्मिं नाम ओकासे तेलं वा वट्टि वा कपल्लिका वा अत्थि, तं गहेत्वा करोही’’ति वत्तब्बो। सचे तेलादीनि नत्थि, परियेसितब्बानि, परियेसित्वा अलभन्तस्स लद्धकप्पियं होति। अपिच कपाले अग्गिपि जालेतब्बो।
दिसंगमिकादिवत्थुकथा
१६३.सङ्गहेतब्बोति ‘‘साधु भन्ते आगतात्थ, इध भिक्खा सुलभा सूपब्यञ्जनं अत्थि, वसथ अनुक्कण्ठमाना’’ति एवं पियवचनेन सङ्गहेतब्बो। पुनप्पुनं तथाकरणवसेन अनुग्गहेतब्बो। ‘‘आम वसिस्सामी’’ति पटिवचनदापनेन उपलापेतब्बो। अथ वा चतूहि पच्चयेहि सङ्गहेतब्बो चेव अनुग्गहेतब्बो च। पियवचनेन उपलापेतब्बो, कण्णसुखं आलपितब्बोति अत्थो। चुण्णादीहि उपट्ठापेतब्बो। आपत्ति दुक्कटस्साति सचे सकलोपि सङ्घो न करोति, सब्बेसं दुक्कटं। इध नेव थेरा न दहरा मुच्चन्ति, सब्बेहि वारेन उपट्ठापेतब्बो। अत्तनो वारे अनुपट्ठहन्तस्स आपत्ति। तेन पन महाथेरानं परिवेणसम्मज्जनदन्तकट्ठदानादीनि न सादितब्बानि। एवम्पि सति महाथेरेहि सायंपातं उपट्ठानं आगन्तब्बं। तेन पन तेसं आगमनं ञत्वा पठमतरं महाथेरानं उपट्ठानं गन्तब्बं। सचस्स सद्धिंचरा भिक्खुउपट्ठाका अत्थि, ‘‘मय्हं उपट्ठाका अत्थि, तुम्हे अप्पोस्सुक्का विहरथा’’ति वत्तब्बं। अथापिस्स सद्धिंचरा नत्थि, तस्मिंयेव पन विहारे एको वा द्वे वा वत्तसम्पन्ना वदन्ति ‘‘मयं थेरस्स कत्तब्बं करिस्साम, अवसेसा फासु विहरन्तू’’ति सब्बेसं अनापत्ति।
सो आवासो गन्तब्बोति उपोसथकरणत्थाय अन्वद्धमासं गन्तब्बो। सो च खो उतुवस्सेयेव, वस्साने पन यं कत्तब्बं, तं दस्सेतुं ‘‘वस्सं वसन्ति बाला अब्यत्ता’’तिआदिमाह। तत्थ न भिक्खवे तेहि भिक्खूहि तस्मिं आवासे वस्सं वसितब्बन्ति पुरिमिकाय पातिमोक्खुद्देसकेन विना न वस्सं उपगन्तब्बं। सचे सो वस्सूपगतानं पक्कमति वा, विब्भमति वा, कालं वा करोति, अञ्ञस्मिं सतियेव पच्छिमिकाय वसितुं वट्टति, असति अञ्ञत्थ गन्तब्बं, अगच्छन्तानं दुक्कटं। सचे पन पच्छिमिकाय पक्कमति वा विब्भमति वा कालं वा करोति, मासद्वयं वसितब्बं।
पारिसुद्धिदानकथा
१६४.कायेन विञ्ञापेतीति पारिसुद्धिदानं येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन विञ्ञापेति जानापेति; वाचं पन निच्छारेतुं सक्कोन्तो वाचाय विञ्ञापेति; उभयथा सक्कोन्तो कायवाचाहि। सङ्घेन तत्थ गन्त्वा उपोसथो कातब्बोति सचे बहू तादिसा गिलाना होन्ति, सङ्घेन पटिपाटिया ठत्वा सब्बे हत्थपासे कातब्बा। सचे दूरे दूरे होन्ति, सङ्घो नप्पहोति, तं दिवसं उपोसथो न कातब्बो, नत्वेव वग्गेन सङ्घेन उपोसथो कातब्बो।
तत्थेव पक्कमतीति सङ्घमज्झं अनागन्त्वा ततोव कत्थचि गच्छति। सामणेरो पटिजानातीति ‘‘सामणेरो अह’’न्ति एवं पटिजानाति; भूतंयेव वा सामणेरभावं आरोचेति, पच्छा वा सामणेरभूमियं तिट्ठतीति अत्थो। एस नयो सब्बत्थ।
सङ्घप्पत्तो पक्कमतीति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन उपोसथत्थाय सन्निपतितानं चतुन्नं भिक्खूनं हत्थपासं पत्वा पक्कमति। एस नयो सब्बत्थ। एत्थ च एकेन बहूनम्पि आहटा पारिसुद्धि आहटाव होति। सचे पन सो अन्तरामग्गे अञ्ञं भिक्खुं दिस्वा येसं अनेन पारिसुद्धि गहिता, तेसञ्च अत्तनो च पारिसुद्धिं देति, तस्सेव पारिसुद्धि आगच्छति, इतरा पन बिलाळसङ्खलिकपारिसुद्धि नाम होति। सा न आगच्छति।
सुत्तो न आरोचेतीति आगन्त्वा सुपति, ‘‘असुकेन पारिसुद्धि दिन्ना’’ति न आरोचेति। पारिसुद्धिहारकस्स अनापत्तीति एत्थ सचे सञ्चिच्च नारोचेति, दुक्कटं आपज्जति, पारिसुद्धि पन आहटाव होति। असञ्चिच्च अनारोचितत्ता पनस्स अनापत्ति, उभिन्नम्पि च उपोसथो कतोयेव होति।
छन्ददानकथा
१६५.छन्ददानेपि पारिसुद्धिदाने वुत्तसदिसोयेव विनिच्छयो। पारिसुद्धिं देन्तेन छन्दम्पिदातुन्ति एत्थ सचे पारिसुद्धिमेव देति न छन्दं, उपोसथो कतो होति। यं पन सङ्घो अञ्ञं कम्मं करोति, तं अकतं होति। छन्दमेव देति न पारिसुद्धिं, भिक्खुसङ्घस्स उपोसथोपि कम्मम्पि कतमेव होति, छन्ददायकस्स पन उपोसथो अकतो होति। सचेपि कोचि भिक्खु नदिया वा सीमाय वा उपोसथं अधिट्ठहित्वा आगच्छति, ‘‘कतो मया उपोसथो’’ति अच्छितुं न लभति, सामग्गी वा छन्दो वा दातब्बो।
१६७.सरतिपि उपोसथं नपि सरतीति एकदा सरति, एकदा न सरति। अत्थि नेव सरतीति यो एकन्तं नेव सरति, तस्स सम्मुतिदानकिच्चं नत्थि। अनागच्छन्तोपि कम्मं न कोपेति।
सङ्घुपोसथादिकथा
१६८.सो देसो सम्मज्जित्वाति तं देसं सम्मज्जित्वा, उपयोगत्थे पच्चत्तं। पानीयं परिभोजनीयन्तिआदि पन उत्तानत्थमेव । कस्मा पनेतं वुत्तं? उपोसथस्स पुब्बकरणादिदस्सनत्थं। तेनाहु अट्ठकथाचरिया –
‘‘सम्मज्जनी पदीपो च, उदकं आसनेन च।
उपोसथस्स एतानि, पुब्बकरणन्ति वुच्चति’’॥
इति इमानि चत्तारि ‘‘पुब्बकरण’’न्ति अक्खातानि।
‘‘छन्दपारिसुद्धिउतुक्खानं, भिक्खुगणना च ओवादो।
उपोसथस्स एतानि, पुब्बकिच्चन्ति वुच्चति॥
इति इमानि पञ्च पुब्बकरणतो पच्छा कत्तब्बानि ‘‘पुब्बकिच्च’’न्ति अक्खातानि।
‘‘उपोसथो यावतिका च भिक्खू कम्मप्पत्ता,
सभागापत्तियो च न विज्जन्ति।
वज्जनीया च पुग्गला तस्मिं न होन्ति,
पत्तकल्लन्ति वुच्चति’’॥
इति इमानि चत्तारि ‘‘पत्तकल्ल’’न्ति अक्खातानीति।
तेहिसद्धिन्ति तेहि आगतेहि सद्धिं एतानि पुब्बकरणादीनि कत्वा उपोसथो कातब्बो। अज्ज मे उपोसथोति एत्थ सचे पन्नरसो होति, ‘‘अज्ज मे उपोसथो पन्नरसो’’तिपि अधिट्ठातुं वट्टति। चातुद्दसिकेपि एसेव नयो।
आपत्तिपटिकम्मविधिकथा
१६९.भगवता पञ्ञत्तं ‘‘न सापत्तिकेन उपोसथो कातब्बो’’ति इदं ‘‘यस्स सिया आपत्ती’’तिआदिवचनेनेव पारिसुद्धिदानपञ्ञापनेन च पारिसुद्धिउपोसथपञ्ञापनेन च पञ्ञत्तं होतीति वेदितब्बं। इत्थन्नामं आपत्तिन्ति थुल्लच्चयादीसु एकिस्सा नामं गहेत्वा ‘‘थुल्लच्चयं आपत्तिं पाचित्तियं आपत्ति’’न्ति एवं वत्तब्बं। तं पटिदेसेमीति इदं ‘‘तं तुम्हमूले, तं तुय्हमूले पटिदेसेमी’’ति वुत्तेपि सुवुत्तमेव होति। पस्ससीति इदञ्च ‘‘पस्ससि आवुसो तं आपत्तिं, पस्सथ भन्ते तं आपत्ति’’न्ति एवं वत्तब्बं। आम पस्सामीति इदं पन ‘‘आम भन्ते पस्सामि, आम आवुसो पस्सामी’’ति एवं वुत्तम्पि सुवुत्तमेव होति। आयतिं संवरेय्यासीति एत्थ पन सचे वुड्ढतरो ‘‘आयतिं संवरेय्याथा’’ति वत्तब्बो। एवं वुत्तेन पन ‘‘साधु सुट्ठु संवरिस्सामी’’ति वत्तब्बमेव।
यदा निब्बेमतिकोति एत्थ सचे पनेस निब्बेमतिको न होति, वत्थुं कित्तेत्वाव देसेतुं वट्टतीति अन्धकट्ठकथायं वुत्तं। तत्रायं देसनाविधि – सचे मेघच्छन्ने सूरिये ‘‘कालो नु खो नो’’ति वेमतिको भुञ्जति, तेन भिक्खुना ‘‘अहं भन्ते वेमतिको भुञ्जिं’’, सचे कालो अत्थि, ‘‘सम्बहुला दुक्कटा आपत्तियो आपन्नोम्हि, नो चे अत्थि, ‘‘सम्बहुला पाचित्तिया आपन्नोम्ही’’ति एवं वत्थुं कित्तेत्वा ‘‘अहं भन्ते या तस्मिं वत्थुस्मिं सम्बहुला दुक्कटा वा पाचित्तिया वा आपत्तियो आपन्नो, ता तुम्हमूले पटिदेसेमी’’ति वत्तब्बं। एस नयो सब्बापत्तीसु।
न भिक्खवे सभागा आपत्तीति एत्थ यं द्वेपि जना विकालभोजनादिना सभागवत्थुना आपत्तिं आपज्जन्ति, एवरूपा वत्थुसभागा ‘‘सभागा’’ति वुच्चति। विकालभोजनप्पच्चया आपन्नं पन अनतिरित्तभोजनपच्चया आपन्नस्स सन्तिके देसेतुं वट्टति। यापि चायं वत्थुसभागा, सापि देसिता सुदेसिताव। अञ्ञं पन देसनपच्चया देसको, पटिग्गहणप्पच्चया पटिग्गहको चाति उभोपि दुक्कटं आपज्जन्ति, तं नानावत्थुकं होति, तस्मा अञ्ञमञ्ञं देसेतुं वट्टति।
१७०.सामन्तो भिक्खु एवमस्स वचनीयोति एत्थ सभागोयेव वत्तब्बो। विसभागस्स हि वुच्चमाने भण्डनकलहसङ्घभेदादीनिपि होन्ति, तस्मा तस्स अवत्वा ‘‘इतो वुट्ठहित्वा पटिकरिस्सामी’’ति आभोगं कत्वा उपोसथो कातब्बोति अन्धकट्ठकथायं वुत्तं।
अनापत्तिपन्नरसकादिकथा
१७२.अनापत्तिपन्नरसके – ते न जानिंसूति सीमं ओक्कन्ताति वा ओक्कमन्तीति वाति न जानिंसु। अथञ्ञे आवासिका भिक्खू आगच्छन्तीति गामं वा अरञ्ञं वा केनचि करणीयेन गन्त्वा तेसं निसिन्नट्ठानं आगच्छन्ति। वग्गा समग्गसञ्ञिनोति तेसं सीमं ओक्कन्तत्ता वग्गा; सीमं ओक्कन्तभावस्स अजाननतो समग्गसञ्ञिनो।
१७३.वग्गावग्गसञ्ञिपन्नरसके – ते जानन्तीति पब्बते वा थले वा ठिता सीमं ओक्कन्ते वा ओक्कमन्ते वा पस्सन्ति। वेमतिकपन्नरसकं उत्तानमेव।
१७५.कुक्कुच्चपकतपन्नरसके – यथा इच्छाय अभिभूतो ‘‘इच्छापकतो’’ति वुच्चति, एवं पुब्बभागे सन्निट्ठानं कत्वापि करणक्खणे अकप्पिये अकप्पियसञ्ञितासङ्खातेन कुक्कुच्चेन अभिभूता ‘‘कुक्कुच्चपकता’’ति वेदितब्बा।
१७६.भेदपुरेक्खारपन्नरसके – अकुसलबलवताय थुल्लच्चयं वुत्तं।
सीमोक्कन्तिकपेय्यालकथा
१७७.आवासिकेनआगन्तुकपेय्याले – यथा पुरिमे आवासिकेनआवासिकपेय्याले ‘‘ते न जानन्ति अथञ्ञे आवासिका’’तिआदि वुत्तं, एवं ‘‘ते न जानन्ति अथञ्ञे आगन्तुका’’तिआदिना नयेन सब्बं वेदितब्बं। आगन्तुकेनआवासिकपेय्याले पन – यथा पुरिमपेय्याले ‘‘आवासिका भिक्खू सन्निपतन्ती’’ति आगतं, एवं ‘‘आगन्तुका भिक्खू सन्निपतन्ती’’ति आनेतब्बं । आगन्तुकेनआगन्तुकपेय्याले पन – उभयपदेसु आगन्तुकवसेन योजेतब्बोति।
१७८.आवासिकानं भिक्खूनं चातुद्दसो होति, आगन्तुकानं पन्नरसोति एत्थ येसं पन्नरसो, ते तिरोरट्ठतो वा आगता, अतीतं वा उपोसथं चातुद्दसिकं अकंसूति वेदितब्बा। आवासिकानं अनुवत्तितब्बन्ति आवासिकेहि ‘‘अज्जुपोसथो चातुद्दसो’’ति पुब्बकिच्चे करियमाने अनुवत्तितब्बं, न पटिक्कोसितब्बं। न अकामा दातब्बाति न अनिच्छाय दातब्बा।
लिङ्गादिदस्सनकथा
१७९.आवासिकाकारन्ति आवासिकानं आकारं। एस नयो सब्बत्थ। आकारो नाम येन तेसं वत्तसम्पन्ना वा न वाति आचारसण्ठानं गय्हति। लिङ्गं नाम यं ते तत्थ तत्थ लीने गमयति; अदिस्समानेपि जानापेतीति अत्थो। निमित्तं नाम यं दिस्वा ते अत्थीति ञायन्ति। उद्देसो नाम येन ते एवरूपपरिक्खाराति उद्दिसन्ति; अपदेसं लभन्तीति अत्थो। सब्बमेतं सुपञ्ञत्तमञ्चपीठादीनञ्चेव पदसद्दादीनञ्च अधिवचनं, यथायोगं पन योजेतब्बं। आगन्तुकाकारादीसुपि एसेव नयो। तत्थ अञ्ञातकन्ति अञ्ञेसं सन्तकं। पादानं धोतं उदकनिस्सेकन्ति पादानं धोतानं उदकनिस्सेकं। बहुवचनस्स एकवचनं वेदितब्बं। ‘‘पादानं धोतउदकनिस्सेक’’न्ति वा पाठो; पादानं धोवनउदकनिस्सेकन्ति अत्थो।
१८०.नानासंवासकादिवत्थूसु – समानसंवासकदिट्ठिन्ति ‘‘समानसंवासका एते’’ति दिट्ठिं। न पुच्छन्तीति तेसं लद्धिं न पुच्छन्ति; अपुच्छित्वाव वत्तपटिवत्तिं कत्वा एकतो उपोसथं करोन्ति। नाभिवितरन्तीति नानासंवासकभावं मद्दितुं अभिभवितुं न सक्कोन्ति; तं दिट्ठिं न निस्सज्जापेन्तीति अत्थो।
नगन्तब्बगन्तब्बवारकथा
१८१.सभिक्खुका आवासाति यस्मिं आवासे उपोसथकारका भिक्खू अत्थि, तम्हा आवासा यं न सक्कोति तदहेव आगन्तुं , सो आवासो उपोसथं अकत्वा न गन्तब्बो। अञ्ञत्र सङ्घेनाति सङ्घप्पहोनकेहि भिक्खूहि विना। अञ्ञत्र अन्तरायाति पुब्बे वुत्तं दसविधं अन्तरायं विना। सब्बन्तिमेन पन परिच्छेदेन अत्तचतुत्थेन अन्तराये वा सति गन्तुं वट्टति। अनावासोति नवकम्मसालादिको यो कोचि पदेसो। यथा च आवासादयो न गन्तब्बा; एवं सचे विहारे उपोसथं करोन्ति, उपोसथाधिट्ठानत्थं सीमापि नदीपि न गन्तब्बा। सचे पनेत्थ कोचि भिक्खु होति, तस्स सन्तिकं गन्तुं वट्टति। विस्सट्ठउपोसथापि आवासा गन्तुं वट्टति; एवं गतो अधिट्ठातुम्पि लभति। आरञ्ञकेनापि भिक्खुना उपोसथदिवसे गामे पिण्डाय चरित्वा अत्तनो विहारमेव आगन्तब्बं। सचे अञ्ञं विहारं ओक्कमति, तत्थ उपोसथं कत्वाव आगन्तब्बं, अकत्वा न वट्टति।
१८२.यं जञ्ञा सक्कोमि अज्जेव गन्तुन्ति यं जानेय्य अज्जेव तत्थ गन्तुं सक्कोमीति; एवरूपो आवासो गन्तब्बो। तत्थ भिक्खूहि सद्धिं उपोसथं करोन्तेनापि हि इमिना नेव उपोसथन्तरायो कतो भविस्सतीति।
वज्जनीयपुग्गलसन्दस्सनकथा
१८३.भिक्खुनिया निसिन्नपरिसायातिआदीसु हत्थपासुपगमनमेव पमाणं। अञ्ञत्र अवुट्ठिताय परिसायाति इदञ्हि पारिवासियपारिसुद्धिदानं नाम परिसाय वुट्ठितकालतो पट्ठाय न वट्टति, अवुट्ठिताय पन वट्टति। तेनाह – ‘‘अञ्ञत्र अवुट्ठिताय परिसाया’’ति। तस्स लक्खणं भिक्खुनिविभङ्गे परिवासियछन्ददानवण्णनतो गहेतब्बं। अनुपोसथेति चातुद्दसिको च पन्नरसिको चाति इमे द्वे उपोसथे ठपेत्वा अञ्ञस्मिं दिवसे। अञ्ञत्र सङ्घसामग्गियाति या कोसम्बकभिक्खूनं विय भिन्ने सङ्घे पुन सङ्घसामग्गी करियति, तथारूपिं सङ्घसामग्गिं ठपेत्वा । तदा च ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो अज्जुपोसथो सामग्गी’’ति वत्वा कातब्बो। ये पन किस्मिञ्चिदेव अप्पमत्तके उपोसथं ठपेत्वा पुन समग्गा होन्ति, तेहि उपोसथेयेव कातब्बोति।
उपोसथक्खन्धकवण्णना निट्ठिता।