अपरदुतियगाथासङ्गणिकं
(१) कायिकादिआपत्तिवण्णना
४७४.‘‘कति आपत्तियो कायिका’’तिआदिगाथानं विस्सज्जने छ आपत्तियो कायिकाति अन्तरपेय्याले चतुत्थेन आपत्तिसमुट्ठानेन छ आपत्तियो आपज्जति, ‘‘भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’तिआदिना नयेन वुत्तापत्तियो। कायद्वारे समुट्ठितत्ता हि एता कायिकाति वुच्चन्ति। छ वाचसिकाति तस्मिंयेव अन्तरपेय्याले पञ्चमेन आपत्तिसमुट्ठानेन छ आपत्तियो आपज्जति, ‘‘भिक्खु पापिच्छो इच्छापकतो’’तिआदिना नयेन वुत्तापत्तियो। छादेन्तस्स तिस्सोति वज्जपटिच्छादिकाय भिक्खुनिया पाराजिकं, भिक्खुस्स सङ्घादिसेसपटिच्छादने पाचित्तियं, अत्तनो दुट्ठुल्लापत्तिपटिच्छादने दुक्कटं। पञ्च संसग्गपच्चयाति भिक्खुनिया कायसंसग्गे पाराजिकं, भिक्खुनो सङ्घादिसेसो, कायेन कायपटिबद्धे थुल्लच्चयं, निस्सग्गियेन कायपटिबद्धे दुक्कटं, अङ्गुलिपतोदके पाचित्तियन्ति इमा कायसंसग्गपच्चया पञ्चापत्तियो।
अरुणुग्गे तिस्सोति एकरत्तछारत्तसत्ताहदसाहमासातिक्कमवसेन निस्सग्गियं पाचित्तियं, भिक्खुनिया रत्तिविप्पवासे सङ्घादिसेसो, ‘‘पठमम्पि यामं छादेति, दुतियम्पि ततियम्पि यामं छादेति, उद्धस्ते अरुणे छन्ना होति आपत्ति, यो छादेति सो दुक्कटं देसापेतब्बो’’ति इमा अरुणुग्गे तिस्सो आपत्तियो आपज्जति। द्वे यावततियकाति एकादस यावततियका नाम, पञ्ञत्तिवसेन पन द्वे होन्ति भिक्खूनं यावततियका भिक्खुनीनं यावततियकाति। एकेत्थ अट्ठवत्थुकाति भिक्खुनीनंयेव एका एत्थ इमस्मिं सासने अट्ठवत्थुका नाम। एकेन सब्बसङ्गहोति ‘‘यस्स सिया आपत्ति, सो आविकरेय्या’’ति इमिना एकेन निदानुद्देसेन सब्बसिक्खापदानञ्च सब्बपातिमोक्खुद्देसानञ्च सङ्गहो होति।
विनयस्स द्वे मूलानीति कायो चेव वाचा च। गरुका द्वे वुत्ताति पाराजिकसङ्घादिसेसा । द्वे दुट्ठुल्लच्छादनाति वज्जपटिच्छादिकाय पाराजिकं सङ्घादिसेसं पटिच्छादकस्स पाचित्तियन्ति इमा द्वे दुट्ठुल्लच्छादनापत्तियो नाम।
गामन्तरे चतस्सोति ‘‘भिक्खु भिक्खुनिया सद्धिं संविदहति, दुक्कटं; अञ्ञस्स गामस्स उपचारं ओक्कमति, पाचित्तियं; भिक्खुनिया गामन्तरं गच्छन्तिया परिक्खित्ते गामे पठमपादे थुल्लच्चयं, दुतियपादे सङ्घादिसेसो; अपरिक्खित्तस्स पठमपादे उपचारोक्कमने थुल्लच्चयं, दुतियपादे सङ्घादिसेसो’’ति इमा गामन्तरे दुक्कटपाचित्तियथुल्लच्चयसङ्घआदिसेसवसेन चतस्सो आपत्तियो। चतस्सो नदिपारपच्चयाति ‘‘भिक्खु भिक्खुनिया सद्धिं संविदहति, दुक्कटं; नावं अभिरुहति, पाचित्तियं; भिक्खुनिया नदिपारं गच्छन्तिया उत्तरणकाले पठमपादे थुल्लच्चयं, दुतियपादे सङ्घादिसेसो’’ति इमा चतस्सो। एकमंसे थुल्लच्चयन्ति मनुस्समंसे। नवमंसेसु दुक्कटन्ति सेसअकप्पियमंसेसु।
द्वे वाचसिका रत्तिन्ति भिक्खुनी रत्तन्धकारे अप्पदीपे पुरिसेन सद्धिं हत्थपासे ठिता सल्लपति , पाचित्तियं; हत्थपासं विजहित्वा ठिता सल्लपति, दुक्कटं। द्वे वाचसिका दिवाति भिक्खुनी दिवा पटिच्छन्ने ओकासे पुरिसेन सद्धिं हत्थपासे ठिता सल्लपति, पाचित्तियं; हत्थपासं विजहित्वा सल्लपति, दुक्कटं। ददमानस्स तिस्सोति मरणाधिप्पायो मनुस्सस्स विसं देति, सो चे तेन मरति, पाराजिकं; यक्खपेतानं देति, ते चे मरन्ति, थुल्लच्चयं; तिरच्छानगतस्स देति, सो चे मरति, पाचित्तियं; अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरदाने पाचित्तियन्ति एवं ददमानस्स तिस्सो आपत्तियो। चत्तारो च पटिग्गहेति हत्थग्गाह-वेणिग्गाहेसु सङ्घादिसेसो, मुखेन अङ्गजातग्गहणे पाराजिकं, अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरपटिग्गहणे निस्सग्गियं पाचित्तियं, अवस्सुताय अवस्सुतस्स हत्थतो खादनीयं भोजनीयं पटिग्गण्हन्तिया थुल्लच्चयं; एवं पटिग्गहे चत्तारो आपत्तिक्खन्धा होन्ति।
(२) देसनागामिनियादिवण्णना
४७५.पञ्च देसनागामिनियोति लहुका पञ्च। छ सप्पटिकम्माति पाराजिकं ठपेत्वा अवसेसा। एकेत्थ अप्पटिकम्माति एका पाराजिकापत्ति।
विनयगरुकाद्वे वुत्ताति पाराजिकञ्चेव सङ्घादिसेसञ्च। कायवाचसिकानि चाति सब्बानेव सिक्खापदानि कायवाचसिकानि, मनोद्वारे पञ्ञत्तं एकसिक्खापदम्पि नत्थि। एको विकाले धञ्ञरसोति लोणसोवीरकं। अयमेव हि एको धञ्ञरसो विकाले वट्टति। एका ञत्तिचतुत्थेन सम्मुतीति भिक्खुनोवादकसम्मुति। अयमेव हि एका ञत्तिचतुत्थकम्मेन सम्मुति अनुञ्ञाता।
पाराजिका कायिका द्वेति भिक्खूनं मेथुनपाराजिकं भिक्खुनीनञ्च कायसंसग्गपाराजिकं। द्वे संवासभूमियोति अत्तना वा अत्तानं समानसंवासकं करोति, समग्गो वा सङ्घो उक्खित्तं ओसारेति। कुरुन्दियं पन ‘‘समानसंवासकभूमि च नानासंवासकभूमि चा’’ति एवं द्वे संवासभूमियो वुत्ता। द्विन्नं रत्तिच्छेदोति पारिवासिकस्स च मानत्तचारिकस्स च पञ्ञत्ता। द्वङ्गुला दुवेति द्वे द्वङ्गुलपञ्ञत्तियो, ‘‘द्वङ्गुलपब्बपरमं आदातब्ब’’न्ति अयमेका, ‘‘द्वङ्गुलं वा द्वेमासं वा’’ति अयमेका।
द्वे अत्तानं वधित्वानाति भिक्खुनी अत्तानं वधित्वा द्वे आपत्तियो आपज्जति; वधति रोदति, आपत्ति पाचित्तियस्स; वधति न रोदति, आपत्ति दुक्कटस्स। द्वीहि सङ्घो भिज्जतीति कम्मेन च सलाकग्गाहेन च। द्वेत्थपठमापत्तिकाति एत्थ सकलेपि विनये द्वे पठमापत्तिका उभिन्नं पञ्ञत्तिवसेन। इतरथा पन नव भिक्खूनं नव भिक्खुनीनन्ति अट्ठारस होन्ति। ञत्तिया करणा दुवेति द्वे ञत्तिकिच्चानि – कम्मञ्च कम्मपादका च। नवसु ठानेसु कम्मं होति, द्वीसु कम्मपादभावेन तिट्ठति।
पाणातिपाते तिस्सोति ‘‘अनोदिस्स ओपातं खणति, सचे मनुस्सो मरति, पाराजिकं; यक्खपेतानं मरणे थुल्लच्चयं; तिरच्छानगतस्स मरणे पाचित्तिय’’न्ति इमा तिस्सो होन्ति। वाचा पाराजिका तयोति वज्जपटिच्छादिकाय उक्खित्तानुवत्तिकाय अट्ठवत्थुकायाति। कुरुन्दियं पन ‘‘आणत्तिया अदिन्नादाने, मनुस्समरणे, उत्तरिमनुस्सधम्मउल्लपने चा’’ति एवं तयो वुत्ता। ओभासना तयोति वच्चमग्गं पस्सावमग्गं आदिस्स वण्णावण्णभासने सङ्घादिसेसो, वच्चमग्गं पस्सावमग्गं ठपेत्वा अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं आदिस्स वण्णावण्णभणने थुल्लच्चयं, उब्भक्खकं अधोजाणुमण्डलं आदिस्स वण्णावण्णभणने दुक्कटं। सञ्चरित्तेन वा तयोति पटिग्गण्हाति वीमंसति पच्चाहरति , आपत्ति सङ्घादिसेसस्स; पटिग्गण्हाति वीमंसति न पच्चाहरति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स; पटिग्गण्हाति न वीमंसति न पच्चाहरति, आपत्ति दुक्कटस्साति इमे सञ्चरित्तेन कारणभूतेन तयो आपत्तिक्खन्धा होन्ति।
तयो पुग्गला न उपसम्पादेतब्बाति अद्धानहीनो अङ्गहीनो वत्थुविपन्नो च तेसं नानाकरणं वुत्तमेव। अपिचेत्थ यो पत्तचीवरेन अपरिपूरो, परिपूरो च न याचति, इमेपि अङ्गहीनेनेव सङ्गहिता। मातुघातकादयो च करणदुक्कटका पण्डकउभतोब्यञ्जनकतिरच्छानगतसङ्खातेन वत्थुविपन्नेनेव सङ्गहिताति वेदितब्बा। एस नयो कुरुन्दियं वुत्तो। तयो कम्मानं सङ्गहाति ञत्तिकप्पना, विप्पकतपच्चत्तं, अतीतकरणन्ति। तत्थ ‘‘ददेय्य करेय्या’’तिआदिभेदा ञत्तिकप्पना; ‘‘देति करोती’’तिआदिभेदं विप्पकतपच्चत्तं; ‘‘दिन्नं कत’’न्तिआदिभेदं अतीतकरणं नामाति इमेहि तीहि कम्मानि सङ्गय्हन्ति। अपरेहिपि तीहि कम्मानि सङ्गय्हन्ति – वत्थुना, ञत्तिया, अनुस्सावनायाति। वत्थुसम्पन्नञ्हि ञत्तिसम्पन्नं अनुस्सावनसम्पन्नञ्च कम्मं नाम होति, तेन वुत्तं ‘‘तयो कम्मानं सङ्गहा’’ति। नासितका तयो नाम मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथ, दूसको नासेतब्बो, दसहङ्गेहि समन्नागतो सामणेरो नासेतब्बो, कण्टकं समणुद्देसं नासेथाति एवं लिङ्गसंवासदण्डकम्मनासनावसेन तयो नासितका वेदितब्बा। तिण्णन्नं एकवाचिकाति ‘‘अनुजानामि भिक्खवे द्वे तयो एकानुस्सावने कातु’’न्ति वचनतो तिण्णं जनानं एकुपज्झायेन नानाचरियेन एकानुस्सावना वट्टति।
(३) पाचित्तियवण्णना
४७६.पञ्च पाचित्तियानीति पञ्च भेसज्जानि पटिग्गहेत्वा नानाभाजनेसु वा एकभाजने वा अमिस्सेत्वा ठपितानि होन्ति, सत्ताहातिक्कमे सो भिक्खु पञ्च पाचित्तियानि सब्बानि नानावत्थुकानि एकक्खणे आपज्जति, ‘‘इमं पठमं आपन्नो, इमं पच्छा’’ति न वत्तब्बो।
नव पाचित्तियानीति यो भिक्खु नव पणीतभोजनानि विञ्ञापेत्वा तेहि सद्धिं एकतो एकं कबळं ओमद्दित्वा मुखे पक्खिपित्वा परगळं अतिक्कामेति, अयं नव पाचित्तियानि सब्बानि नानावत्थुकानि एकक्खणे आपज्जति ‘‘इमं पठमं आपन्नो, इमं पच्छा’’ति न वत्तब्बो। एकवाचाय देसेय्याति ‘‘अहं, भन्ते, पञ्च भेसज्जानि पटिग्गहेत्वा सत्ताहं अतिक्कामेत्वा पञ्च आपत्तियो आपन्नो, ता तुम्हमूले पटिदेसेमी’’ति एवं एकवाचाय देसेय्य, देसिताव होन्ति, द्वीहि तीहि वाचाहि किच्चं नाम नत्थि। दुतियविस्सज्जनेपि ‘‘अहं, भन्ते, नव पणीतभोजनानि विञ्ञापेत्वा भुञ्जित्वा नव आपत्तियो आपन्नो, ता तुम्हमूले पटिदेसेमी’’ति वत्तब्बं।
वत्थुं कित्तेत्वा देसेय्याति ‘‘अहं, भन्ते, पञ्च भेसज्जानि पटिग्गहेत्वा सत्ताहं अतिक्कामेसिं, यथावत्थुकं तं तुम्हमूले पटिदेसेमी’’ति एवं वत्थुं कित्तेत्वा देसेय्य, देसिताव होन्ति आपत्तियो, आपत्तिया नामग्गहणेन किच्चं नत्थि। दुतियविस्सज्जनेपि ‘‘अहं, भन्ते, नव पणीतभोजनानि विञ्ञापेत्वा भुत्तो, यथावत्थुकं तं तुम्हमूले पटिदेसेमी’’ति वत्तब्बं।
यावततियके तिस्सोति उक्खित्तानुवत्तिकाय पाराजिकं भेदकानुवत्तकानं कोकालिकादीनं सङ्घादिसेसं, पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे चण्डकाळिकाय च भिक्खुनिया पाचित्तियन्ति इमा यावततियका तिस्सो आपत्तियो। छ वोहारपच्चयाति पयुत्तवाचापच्चया छ आपत्तियो आपज्जतीति अत्थो। कथं? आजीवहेतु आजीवकारणा पापिच्छो इच्छापकतो असन्तं अभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं उल्लपति, आपत्ति पाराजिकस्स। आजीवहेतु आजीवकारणा सञ्चरित्तं समापज्जति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्स। आजीवहेतु आजीवकारणा यो ते विहारे वसति सो अरहाति वदति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स। आजीवहेतु आजीवकारणा भिक्खु पणीतभोजनानि अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स। आजीवहेतु आजीवकारणा भिक्खुनी पणीतभोजनानि अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जति, आपत्ति पाटिदेसनीयस्स। आजीवहेतु आजीवकारणा सूपं वा ओदनं वा अगिलानो अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्साति।
खादन्तस्स तिस्सोति मनुस्समंसे थुल्लच्चयं, अवसेसेसु अकप्पियमंसेसु दुक्कटं, भिक्खुनिया लसुणे पाचित्तियं। पञ्च भोजनपच्चयाति अवस्सुता अवस्सुतस्स पुरिसस्स हत्थतो भोजनं गहेत्वा तत्थेव मनुस्समंसं लसुणं अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा गहितपणीतभोजनानि अवसेसञ्च अकप्पियमंसं पक्खिपित्वा वोमिस्सकं ओमद्दित्वा अज्झोहरमाना सङ्घादिसेसं, थुल्लच्चयं, पाचित्तियं, पाटिदेसनीयं, दुक्कटन्ति इमा पञ्च आपत्तियो भोजनपच्चया आपज्जति।
(४) अवन्दनीयपुग्गलादिवण्णना
४७७.दस पुग्गला नाभिवादेतब्बाति सेनासनक्खन्धके वुत्ता दस जना। अञ्जलि सामीचेन चाति सामीचिकम्मेन सद्धिं अञ्जलि च तेसं न कातब्बो, नेव पानीयापुच्छनतालवण्टग्गहणादि खन्धकवत्तं तेसं दस्सेतब्बं, न अञ्जलि पग्गण्हितब्बोति अत्थो। दसन्नं दुक्कटन्ति तेसंयेव दसन्नं एवं करोन्तस्स दुक्कटं होति। दस चीवरधारणाति दस दिवसानि अतिरेकचीवरस्स धारणा अनुञ्ञाताति अत्थो।
पञ्चन्नं वस्संवुट्ठानं, दातब्बं इध चीवरन्ति पञ्चन्नं सहधम्मिकानं सम्मुखाव दातब्बं। सत्तन्नं सन्तेति दिसापक्कन्तउम्मत्तकखित्तचित्तवेदनाट्टानं तिण्णञ्च उक्खित्तकानन्ति इमेसं सत्तन्नं सन्ते पतिरूपे गाहके परम्मुखापि दातब्बं। सोळसन्नं न दातब्बन्ति सेसानं चीवरक्खन्धके वुत्तानं पण्डकादीनं सोळसन्नं न दातब्बं।
कतिसतं रत्तिसतं, आपत्तियो छादयित्वानाति कतिसतं आपत्तियो रत्तिसतं छादयित्वान। दससतं रत्तिसतं, आपत्तियो छादयित्वानाति दससतं आपत्तियो रत्तिसतं छादयित्वान। अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – यो दिवसे सतं सतं सङ्घादिसेसापत्तियो आपज्जित्वा दस दस दिवसे पटिच्छादेति, तेन रत्तिसतं आपत्तिसहस्सं पटिच्छादितं होति, सो सब्बाव ता आपत्तियो दसाहपटिच्छन्नाति परिवासं याचित्वा दस रत्तियो वसित्वान मुच्चेय्य पारिवासिकोति।
द्वादस कम्मदोसा वुत्ताति अपलोकनकम्मं अधम्मेनवग्गं, अधम्मेनसमग्गं, धम्मेनवग्गं, तथा ञत्तिकम्मञत्तिदुतियकम्मञत्तिचतुत्थकम्मानिपीति एवं एकेकस्मिं कम्मे तयो तयो कत्वा द्वादस कम्मदोसा वुत्ता।
चतस्सो कम्मसम्पत्तियोति अपलोकनकम्मं धम्मेनसमग्गं, तथा सेसानिपीति एवं चतस्सो कम्मसम्पत्तियो वुत्ता।
छ कम्मानीति अधम्मेनवग्गकम्मं, अधम्मेनसमग्गकम्मं, धम्मपतिरूपकेनवग्गकम्मं, धम्मपतिरूपकेनसमग्गकम्मं, धम्मेनवग्गकम्मं, धम्मेनसमग्गकम्मन्ति एवं छ कम्मानि वुत्तानि। एकेत्थ धम्मिका कताति एकं धम्मेन समग्गकम्ममेवेत्थ धम्मिकं कतन्ति अत्थो। दुतियगाथाविस्सज्जनेपि एतदेव धम्मिकं।
यं देसिताति यानि देसितानि वुत्तानि पकासितानि। अनन्तजिनेनातिआदीसु परियन्तपरिच्छेदभावरहितत्ता अनन्तं वुच्चति निब्बानं, तं भगवता रञ्ञा सपत्तगणं अभिमद्दित्वा रज्जं विय किलेसगणं अभिमद्दित्वा जितं विजितं अधिगतं सम्पत्तं, तस्मा भगवा ‘‘अनन्तजिनो’’ति वुच्चति। स्वेव इट्ठानिट्ठेसु निब्बिकारताय तादि, विक्खम्भनतदङ्गसमुच्छेदपटिपस्सद्धिनिस्सरणविवेकसङ्खातं विवेकपञ्चकं अद्दसाति विवेकदस्सी; तेन अनन्तजिनेन तादिना विवेकदस्सिना यानि आपत्तिक्खन्धानि देसितानि वुत्तानि। एकेत्थ सम्मति विना समथेहीति अयमेत्थ पदसम्बन्धो, यानि सत्थारा सत्त आपत्तिक्खन्धानि देसितानि, तत्थ एकापि आपत्ति विना समथेहि न सम्मति, अथ खो छ समथा चत्तारि अधिकरणानीति सब्बेपिमे धम्मा सम्मुखाविनयेन सम्मन्ति, समायोगं गच्छन्ति। एत्थ पन एको सम्मुखाविनयोव विना समथेहि सम्मति, समथभावं गच्छति। न हि तस्स अञ्ञेन समथेन विना अनिप्फत्ति नाम अत्थि। तेन वुत्तं – ‘‘एकेत्थ सम्मति विना समथेही’’ति। इमिना ताव अधिप्पायेन अट्ठकथासु अत्थो वुत्तो। मयं पन ‘‘विना’’ति निपातस्स पटिसेधनमत्तमत्थं गहेत्वा ‘‘एकेत्थ सम्मति विना समथेही’’ति एतेसु सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु एको पाराजिकापत्तिक्खन्धो विना समथेहि सम्मतीति एतमत्थं रोचेय्याम। वुत्तम्पि चेतं ‘‘या सा आपत्ति अनवसेसा, सा आपत्ति न कतमेन अधिकरणेन कतमम्हि ठाने न कतमेन समथेन सम्मती’’ति।
(५) सोळसकम्मादिवण्णना
४७८.कति कम्मानीतिआदीनं सब्बगाथानं विस्सज्जनं उत्तानमेवाति।
अपरदुतियगाथासङ्गणिकवण्णना निट्ठिता।