एकुत्तरिकनयो
एककवारवण्णना
३२१.आपत्तिकराधम्मा जानितब्बातिआदिम्हि एकुत्तरिकनये आपत्तिकरा धम्मा नाम छ आपत्तिसमुट्ठानानि। एतेसञ्हि वसेन पुग्गलो आपत्तिं आपज्जति, तस्मा ‘‘आपत्तिकरा’’ति वुत्ता। अनापत्तिकरा नाम सत्त समथा। आपत्ति जानितब्बाति तस्मिं तस्मिं सिक्खापदे च विभङ्गे च वुत्ता आपत्ति जानितब्बा। अनापत्तीति ‘‘अनापत्ति भिक्खु असादियन्तस्सा’’तिआदिना नयेन अनापत्ति जानितब्बा। लहुकाति लहुकेन विनयकम्मेन विसुज्झनतो पञ्चविधा आपत्ति। गरुकाति गरुकेन विनयकम्मेन विसुज्झनतो सङ्घादिसेसा आपत्ति। केनचि आकारेन अनापत्तिभावं उपनेतुं असक्कुणेय्यतो पाराजिकापत्ति च। सावसेसाति ठपेत्वा पाराजिकं सेसा। अनवसेसाति पाराजिकापत्ति। द्वे आपत्तिक्खन्धा दुट्ठुल्ला; अवसेसा अदुट्ठुल्ला। सप्पटिकम्मदुकं सावसेसदुकसदिसं। देसनागामिनिदुकं लहुकदुकसङ्गहितं।
अन्तरायिकाति सत्तपि आपत्तियो सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता सग्गन्तरायञ्चेव मोक्खन्तरायञ्च करोन्तीति अन्तरायिका। अजानन्तेन वीतिक्कन्ता पन पण्णत्तिवज्जापत्ति नेव सग्गन्तरायं न मोक्खन्तरायं करोतीति अनन्तरायिका। अन्तरायिकं आपन्नस्सापि देसनागामिनिं देसेत्वा वुट्ठानगामिनितो वुट्ठाय सुद्धिपत्तस्स सामणेरभूमियं ठितस्स च अवारितो सग्गमोक्खमग्गोति। सावज्जपञ्ञत्तीति लोकवज्जा। अनवज्जपञ्ञत्तीति पण्णत्तिवज्जा। किरियतो समुट्ठिता नाम यं करोन्तो आपज्जति पाराजिकापत्ति विय। अकिरियतोति यं अकरोन्तो आपज्जति, चीवरअनधिट्ठानापत्ति विय। किरियाकिरियतोति यं करोन्तो च अकरोन्तो च आपज्जति, कुटिकारापत्ति विय।
पुब्बापत्तीति पठमं आपन्नापत्ति। अपरापत्तीति पारिवासिकादीहि पच्छा आपन्नापत्ति। पुब्बापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम मूलविसुद्धिया अन्तरापत्ति। अपरापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम अग्घविसुद्धिया अन्तरापत्ति। कुरुन्दियं पन ‘‘पुब्बापत्ति नाम पठमं आपन्ना। अपरापत्ति नाम मानत्तारहकाले आपन्ना। पुब्बापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम परिवासे आपन्ना। अपरापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम मानत्तचारे आपन्ना’’ति वुत्तं। इदम्पि एकेन परियायेन युज्जति।
देसिता गणनूपगा नाम या धुरनिक्खेपं कत्वा पुन न आपज्जिस्सामीति देसिता होति। अगणनूपगा नाम या धुरनिक्खेपं अकत्वा सउस्साहेनेव चित्तेन अपरिसुद्धेन देसिता होति। अयञ्हि देसितापि देसितगणनं न उपेति। अट्ठमे वत्थुस्मिं भिक्खुनिया पाराजिकमेव होति। पञ्ञत्ति जानितब्बातिआदीसु नवसु पदेसु पठमपाराजिकपुच्छाय वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो।
थुल्लवज्जाति थुल्लदोसे पञ्ञत्ता गरुकापत्ति। अथुल्लवज्जाति लहुकापत्ति। गिहिपटिसंयुत्ताति सुधम्मत्थेरस्स आपत्ति, या च धम्मिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापने आपत्ति, अवसेसा न गिहिपटिसंयुत्ता। पञ्चानन्तरियकम्मापत्ति नियता, सेसा अनियता। आदिकरोति सुदिन्नत्थेरादि आदिकम्मिको। अनादिकरोति मक्कटिसमणादि अनुपञ्ञत्तिकारको। अधिच्चापत्तिको नाम यो कदाचि करहचि आपत्तिं आपज्जति। अभिण्हापत्तिको नाम यो निच्चं आपज्जति।
चोदको नाम यो वत्थुना वा आपत्तिया वा परं चोदेति। यो पन एवं चोदितो अयं चुदितको नाम। पञ्चदससु धम्मेसु अप्पतिट्ठहित्वा अभूतेन वत्थुना चोदेन्तो अधम्मचोदको नाम, तेन तथा चोदितो अधम्मचुदितको नाम। विपरियायेन धम्मचोदकचुदितका वेदितब्बा। मिच्छत्तनियतेहि वा सम्मत्तनियतेहि वा धम्मेहि समन्नागतो नियतो, विपरीतो अनियतो।
सावका भब्बापत्तिका नाम, बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च अभब्बापत्तिका नाम। उक्खेपनीयकम्मकतो उक्खित्तको नाम, अवसेसचतुब्बिधतज्जनीयादिकम्मकतो अनुक्खित्तको नाम। अयञ्हि उपोसथं वा पवारणं वा धम्मपरिभोगं वा आमिसपरिभोगं वा न कोपेति। ‘‘मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथ, दूसको नासेतब्बो, कण्टको समणुद्देसो नासेतब्बो’’ति एवं लिङ्गदण्डकम्म-संवासनासनाहि नासितब्बो नासितको नाम। सेसा सब्बे अनासितका। येन सद्धिं उपोसथादिको संवासो अत्थि, अयं समानसंवासको, इतरो नानासंवासको। सो कम्मनानासंवासको लद्धिनानासंवासकोति दुविधो होति। ठपनं जानितब्बन्ति ‘‘एकं भिक्खवे अधम्मिकं पातिमोक्खट्ठपन’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं पातिमोक्खट्ठपनं जानितब्बन्ति अत्थो।
एककवारवण्णना निट्ठिता।
दुकवारवण्णना
३२२.दुकेसु सचित्तका आपत्ति सञ्ञाविमोक्खा, अचित्तका नोसञ्ञाविमोक्खा। लद्धसमापत्तिकस्स आपत्ति नाम भूतारोचनापत्ति, अलद्धसमापत्तिकस्स आपत्ति नाम अभूतारोचनापत्ति। सद्धम्मपटिसञ्ञुत्ता नाम पदसोधम्मादिका, असद्धम्मपटिसञ्ञुत्ता नाम दुट्ठुल्लवाचापत्ति। सपरिक्खारपटिसञ्ञुत्ता नाम निस्सग्गियवत्थुनो अनिस्सज्जित्वा परिभोगे, पत्तचीवरानं निदहने, किलिट्ठचीवरानं अधोवने, मलग्गहितपत्तस्स अपचनेति एवं अयुत्तपरिभोगे आपत्ति। परपरिक्खारपटिसञ्ञुत्ता नाम सङ्घिकमञ्चपीठादीनं अज्झोकासे सन्थरणअनापुच्छागमनादीसु आपज्जितब्बा आपत्ति। सपुग्गलपटिसञ्ञुत्ता नाम ‘‘मुदुपिट्ठिकस्स लम्बिस्स ऊरुना अङ्गजातं पीळेन्तस्सा’’तिआदिना नयेन वुत्तापत्ति। परपुग्गलपटिसञ्ञुत्ता नाम मेथुनधम्मकायसंसग्गपहारदानादीसु वुत्तापत्ति, ‘‘सिखरणीसी’’ति सच्चं भणन्तो गरुकं आपज्जति, ‘‘सम्पजानमुसावादे पाचित्तिय’’न्ति मुसा भणन्तो लहुकं। अभूतारोचने मुसा भणन्तो गरुकं। भूतारोचने सच्चं भणन्तो लहुकं।
‘‘सङ्घकम्मं वग्गं करिस्सामी’’ति अन्तोसीमाय एकमन्ते निसीदन्तो भूमिगतो आपज्जति नाम। सचे पन अङ्गुलिमत्तम्पि आकासे तिट्ठेय्य, न आपज्जेय्य, तेन वुत्तं ‘‘नो वेहासगतो’’ति। वेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं वा पीठं वा अभिनिसीदन्तो वेहासगतोआपज्जति नाम। सचे पन तं भूमियं पञ्ञापेत्वा निपज्जेय्य न आपज्जेय्य, तेन वुत्तं – ‘‘नो भूमिगतो’’ति। गमियो गमियवत्तं अपूरेत्वा गच्छन्तो निक्खमन्तो आपज्जति नाम, नो पविसन्तो। आगन्तुको आगन्तुकवत्तं अपूरेत्वा सछत्तुपाहनो पविसन्तो पविसन्तो आपज्जति नाम, नो निक्खमन्तो।
आदियन्तोआपज्जति नाम भिक्खुनी अतिगम्भीरं उदकसुद्धिकं आदियमाना; दुब्बण्णकरणं अनादियित्वा चीवरं परिभुञ्जन्तो पन अनादियन्तो आपज्जति नाम। मूगब्बतादीनि तित्थियवत्तानि समादियन्तो समादियन्तो आपज्जति नाम। पारिवासिकादयो पन तज्जनीयादिकम्मकता वा अत्तनो वत्तं असमादियन्ता आपज्जन्ति, ते सन्धाय वुत्तं ‘‘अत्थापत्ति न समादियन्तो आपज्जती’’ति। अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं सिब्बन्तो वेज्जकम्मभण्डागारिककम्मचित्तकम्मादीनि वा करोन्तो करोन्तो आपज्जति नाम। उपज्झायवत्तादीनि अकरोन्तो अकरोन्तो आपज्जति नाम। अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं ददमानो देन्तो आपज्जति नाम। सद्धिविहारिकअन्तेवासिकानं चीवरादीनि अदेन्तो अदेन्तो आपज्जति नाम। अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं गण्हन्तो पटिग्गण्हन्तो आपज्जति नाम। ‘‘न भिक्खवे ओवादो न गहेतब्बो’’ति वचनतो ओवादं अगण्हन्तो न पटिग्गण्हन्तो आपज्जति नाम।
निस्सग्गियवत्थुं अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जन्तो परिभोगेन आपज्जति नाम। पञ्चाहिकं सङ्घाटिचारं अतिक्कामयमाना अपरिभोगेन आपज्जति नाम। सहगारसेय्यं रत्तिं आपज्जति नाम, नो दिवा, द्वारं असंवरित्वा पटिसल्लीयन्तो दिवा आपज्जति, नो रत्तिं। एकरत्तछारत्तसत्ताहदसाहमासातिक्कमेसु वुत्तआपत्तिं आपज्जन्तो अरुणुग्गे आपज्जति नाम, पवारेत्वा भुञ्जन्तो न अरुणुग्गे आपज्जति नाम।
तिकवारवण्णना
३२३.तिकेसु अत्थापत्ति तिट्ठन्ते भगवति आपज्जतीति अत्थि आपत्ति, यं तिट्ठन्ते भगवति आपज्जतीति अत्थो। एसेव नयो सब्बत्थ। तत्थ लोहितुप्पादापत्तिं तिट्ठन्ते आपज्जति। ‘‘एतरहि खो पनानन्द, भिक्खू अञ्ञमञ्ञं आवुसोवादेन समुदाचरन्ति, न वो ममच्चयेन एवं समुदाचरितब्बं, नवकेन, आनन्द, भिक्खुना थेरो भिक्खू ‘भन्ते’ति वा ‘आयस्मा’ति वा समुदाचरितब्बो’’ति वचनतो थेरं आवुसोवादेन समुदाचरणपच्चया आपत्तिं परिनिब्बुते भगवति आपज्जति, नो तिट्ठन्ते। इमा द्वे आपत्तियो ठपेत्वा अवसेसा धरन्तेपि भगवति आपज्जति, परिनिब्बुतेपि।
पवारेत्वा अनतिरित्तं भुञ्जन्तो आपत्तिं काले आपज्जति नो विकाले। विकालभोजनापत्तिं पन विकाले आपज्जति नो काले। अवसेसा काले चेव आपज्जति विकाले च। सहगारसेय्यं रत्तिं आपज्जति, द्वारं असंवरित्वा पटिसल्लीयनं दिवा। सेसा रत्तिञ्चेव दिवा च। ‘‘दसवस्सोम्हि अतिरेकदसवस्सोम्ही’’ति बालो अब्यत्तो परिसं उपट्ठापेन्तो दसवस्सो आपज्जति नो ऊनदसवस्सो । ‘‘अहं पण्डितो ब्यत्तो’’ति नवो वा मज्झिमो वा परिसं उपट्ठापेन्तो ऊनदसवस्सो आपज्जति नो दसवस्सो। सेसा दसवस्सो चेव आपज्जति ऊनदसवस्सो च। ‘‘पञ्चवस्सोम्ही’’ति बालो अब्यत्तो अनिस्साय वसन्तो पञ्चवस्सो आपज्जति। ‘‘अहं पण्डितो ब्यत्तो’’ति नवको अनिस्साय वसन्तो ऊनपञ्चवस्सो आपज्जति। सेसं पञ्चवस्सो चेव आपज्जति ऊनपञ्चवस्सो च। अनुपसम्पन्नं पदसोधम्मं वाचेन्तो, मातुगामस्स धम्मं देसेन्तो एवरूपं आपत्तिं कुसलचित्तो आपज्जति, पाराजिक-सुक्कविस्सट्ठि-कायसंसग्ग-दुट्ठुल्ल-अत्तकामपारिचरिय-दुट्ठदोस-सङ्घभेदपहारदान-तलसत्तिकादिभेदं अकुसलचित्तो आपज्जति, असञ्चिच्च सहगारसेय्यादिं अब्याकतचित्तो आपज्जति, यं अरहाव आपज्जति, सब्बं अब्याकतचित्तोव आपज्जति, मेथुनधम्मादिभेदमापत्तिं सुखवेदनासमङ्गी आपज्जति, दुट्ठदोसादिभेदं दुक्खवेदनासमङ्गी, यं सुखवेदनासमङ्गी आपज्जति, तंयेव मज्झत्तो हुत्वा आपज्जन्तो अदुक्खमसुखवेदनासमङ्गी आपज्जति।
तयो पटिक्खेपाति बुद्धस्स भगवतो तयो पटिक्खेपा। चतूसु पच्चयेसु महिच्छता असन्तुट्ठिता किलेससल्लेखनपटिपत्तिया अगोपायना, इमे हि तयो धम्मा बुद्धेन भगवता पटिक्खित्ता। अप्पिच्छतादयो पन तयो बुद्धेन भगवता अनुञ्ञाता, तेन वुत्तं ‘‘तयो अनुञ्ञाता’’ति।
‘‘दसवस्सोम्ही’’ति परिसं उपट्ठापेन्तो ‘‘पञ्चवस्सोम्ही’’ति निस्सयं अगण्हन्तो बालो आपज्जति नो पण्डितो, ऊनदसवस्सो ‘‘ब्यत्तोम्ही’’ति बहुस्सुतत्ता परिसं उपट्ठापेन्तो ऊनपञ्चवस्सो च निस्सयं अगण्हन्तो पण्डितो आपज्जति नो बालो; अवसेसं पण्डितो चेव आपज्जति बालो च। वस्सं अनुपगच्छन्तो काळे आपज्जति नो जुण्हे; महापवारणाय अप्पवारेन्तो जुण्हे आपज्जति नो काळे; अवसेसं काळे चेव आपज्जति जुण्हे च। वस्सूपगमनं काळे कप्पति नो जुण्हे; महापवारणाय पवारणा जुण्हे कप्पति नो काळे; सेसं अनुञ्ञातकं काळे चेव कप्पति जुण्हे च।
चतुक्कवारवण्णना
३२४.चतुक्केसु सकवाचाय आपज्जति परवाचाय वुट्ठातीति वचीद्वारिकं पदसोधम्मादिभेदं आपत्तिं आपज्जित्वा तिणवत्थारकसमथट्ठानं गतो परस्स कम्मवाचाय वुट्ठाति । परवाचाय आपज्जति सकवाचाय वुट्ठातीति पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे परस्स कम्मवाचाय आपज्जति, पुग्गलस्स सन्तिके देसेन्तो सकवाचाय वुट्ठाति। सकवाचाय आपज्जति सकवाचाय वुट्ठातीति वचीद्वारिकं पदसोधम्मादिभेदं आपत्तिं सकवाचाय आपज्जति, देसेत्वा वुट्ठहन्तोपि सकवाचाय वुट्ठाति। परवाचाय आपज्जति परवाचाय वुट्ठातीति यावततियकं सङ्घादिसेसं परस्स कम्मवाचाय आपज्जति, वुट्ठहन्तोपि परस्स परिवासकम्मवाचादीहि वुट्ठाति। ततो परेसु कायद्वारिकं कायेन आपज्जति, देसेन्तो वाचाय वुट्ठाति। वचीद्वारिकं वाचाय आपज्जति, तिणवत्थारके कायेन वुट्ठाति। कायद्वारिकं कायेनआपज्जति, तमेव तिणवत्थारके कायेन वुट्ठाति। वचीद्वारिकं वाचाय आपज्जति, तमेव देसेन्तो वाचाय वुट्ठाति। सङ्घिकमञ्चस्स अत्तनो पच्चत्थरणेन अनत्थरतो कायसम्फुसने लोमगणनाय आपज्जितब्बापत्तिं सहगारसेय्यापत्तिञ्च पसुत्तो आपज्जति, पबुज्झित्वा पन आपन्नभावं ञत्वा देसेन्तो पटिबुद्धो वुट्ठाति। जग्गन्तो आपज्जित्वा पन तिणवत्थारकसमथट्ठाने सयन्तो पटिबुद्धो आपज्जति पसुत्तो वुट्ठाति नाम। पच्छिमपदद्वयम्पि वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं।
अचित्तकापत्तिं अचित्तको आपज्जति नाम। पच्छा देसेन्तो सचित्तको वुट्ठाति। सचित्तकापत्तिं सचित्तको आपज्जति नाम। तिणवत्थारकट्ठाने सयन्तो अचित्तको वुट्ठाति। सेसपदद्वयम्पि वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं। यो सभागं आपत्तिं देसेति, अयं देसनापच्चया दुक्कटं आपज्जन्तो पाचित्तियादीसु अञ्ञतरं देसेति, तञ्च देसेन्तो दुक्कटं आपज्जति। तं पन दुक्कटं आपज्जन्तो पाचित्तियादितो वुट्ठाति। पाचित्तियादितो च वुट्ठहन्तो तं आपज्जति। इति एकस्स पुग्गलस्स एकमेव पयोगं सन्धाय ‘‘आपत्तिं आपज्जन्तो देसेती’’ति इदं चतुक्कं वुत्तन्ति वेदितब्बं।
कम्मचतुक्के पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गापत्तिं कम्मेन आपज्जति, देसेन्तो अकम्मेन वुट्ठाति। विस्सट्ठिआदिकं अकम्मेन आपज्जति, परिवासादिना कम्मेन वुट्ठाति। समनुभासनं कम्मेनेव आपज्जति, कम्मेन वुट्ठाति। सेसं अकम्मेन आपज्जति,अकम्मेनवुट्ठाति।
परिक्खारचतुक्के पठमो सकपरिक्खारो, दुतियो सङ्घिकोव ततियो चेतियसन्तको, चतुत्थो गिहिपरिक्खारो। सचे पन सो पत्तचीवरनवकम्मभेसज्जानं अत्थाय आहटो होति, अवापुरणं दातुं अन्तो ठपापेतुञ्च वट्टति।
सम्मुखाचतुक्के पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गापत्तिं सङ्घस्स सम्मुखा आपज्जति, वुट्ठानकाले पन सङ्घेन किच्चं नत्थीति परम्मुखा वुट्ठाति। विस्सट्ठिआदिकं परम्मुखा आपज्जति, सङ्घस्स सम्मुखा वुट्ठाति। समनुभासनं सङ्घस्स सम्मुखा एव आपज्जति, सम्मुखा वुट्ठाति। सेसं सम्पजानमुसावादादिभेदं परम्मुखाव आपज्जति, परम्मुखाव वुट्ठाति। अजानन्तचतुक्कं अचित्तकचतुक्कसदिसं।
पञ्चकवारवण्णना
३२५.पञ्चकेसुपञ्च पुग्गला नियताति आनन्तरियानमेवेतं गहणं। पञ्च छेदनका आपत्तियो नाम पमाणातिक्कन्ते मञ्चपीठे निसीदनकण्डुप्पटिच्छादिवस्सिकसाटिकासु सुगतचीवरे च वेदितब्बा। पञ्चहाकारेहीति अलज्जिता, अञ्ञाणता, कुक्कुच्चप्पकतता, अकप्पिये कप्पियसञ्ञिता, कप्पिये अकप्पियसञ्ञिताति इमेहि पञ्चहि। पञ्च आपत्तियो मुसावादपच्चयाति पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटसङ्घादिसेसपाचित्तिया। अनामन्तचारोति ‘‘सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा पुरेभत्तं पच्छाभत्तं कुलेसु चारित्तं आपज्जेय्या’’ति इमस्स आपुच्छित्वा चारस्स अभावो। अनधिट्ठानन्ति ‘‘गणभोजने अञ्ञत्र समया’’ति वुत्तं समयं अधिट्ठहित्वा भोजनं अधिट्ठानं नाम; तथा अकरणं अनधिट्ठानं। अविकप्पना नाम या परम्परभोजने विकप्पना वुत्ता, तस्सा अकरणं। इमानि हि पञ्च पिण्डपातिकस्स धुतङ्गेनेव पटिक्खित्तानि। उस्सङ्कितपरिसङ्कितोति ये पस्सन्ति, ये सुणन्ति, तेहि उस्सङ्कितो चेव परिसङ्कितो च। अपि अकुप्पधम्मो खीणासवोपि समानो, तस्मा अगोचरा परिहरितब्बा। न हि एतेसु सन्दिस्समानो अयसतो वा गरहतो वा मुच्चति। सोसानिकन्ति सुसाने पतितकं। पापणिकन्ति आपणद्वारे पतितकं। थूपचीवरन्ति वम्मिकं परिक्खिपित्वा बलिकम्मकतं। आभिसेकिकन्ति नहानट्ठाने वा रञ्ञो अभिसेकट्ठाने वा छड्डितचीवरं। भतपटियाभतन्ति सुसानं नेत्वा पुन आनीतकं। पञ्च महाचोरा उत्तरिमनुस्सधम्मे वुत्ता।
पञ्चापत्तियो कायतो समुट्ठन्तीति पठमेन आपत्तिसमुट्ठानेन पञ्च आपत्तियो आपज्जति, ‘‘भिक्खु कप्पियसञ्ञी सञ्ञाचिकाय कुटिं करोती’’ति एवं अन्तरपेय्याले वुत्तापत्तियो। पञ्च आपत्तियो कायतो च वाचतो चाति ततियेन आपत्तिसमुट्ठानेन पञ्च आपत्तियो आपज्जति, ‘‘भिक्खु कप्पियसञ्ञी संविदहित्वा कुटिं करोती’’ति एवं तत्थेव वुत्ता आपत्तियो। देसनागामिनियोति ठपेत्वा पाराजिकञ्च सङ्घादिसेसञ्च अवसेसा।
पञ्च कम्मानीति तज्जनीयनियस्सपब्बाजनीयपटिसारणीयानि चत्तारि उक्खेपनीयञ्च तिविधम्पि एकन्ति पञ्च। यावततियके पञ्चाति उक्खित्तानुवत्तिकाय भिक्खुनिया यावततियं समनुभासनाय अप्पटिनिस्सज्जन्तिया पाराजिकं थुल्लच्चयं दुक्कटन्ति तिस्सो , भेदकानुवत्तकादिसमनुभासनासु सङ्घादिसेसो, पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे पाचित्तियं। अदिन्नन्ति अञ्ञेन अदिन्नं। अविदितन्ति पटिग्गण्हामीति चेतनाय अभावेन अविदितं। अकप्पियन्ति पञ्चहि समणकप्पेहि अकप्पियकतं; यं वा पनञ्ञम्पि अकप्पियमंसं अकप्पियभोजनं। अकतातिरित्तन्ति पवारेत्वा अतिरित्तं अकतं। समज्जदानन्ति नटसमज्जादिदानं। उसभदानन्ति गोगणस्स अन्तरे उसभविस्सज्जनं। चित्तकम्मदानन्ति आवासं कारेत्वा तत्थ चित्तकम्मं कारेतुं वट्टति। इदं पन पटिभानचित्तकम्मदानं सन्धाय वुत्तं। इमानि हि पञ्च किञ्चापि लोकस्स पुञ्ञसम्मतानि, अथ खो अपुञ्ञानि अकुसलानियेव । उप्पन्नं पटिभानन्ति एत्थ पटिभानन्ति कथेतुकम्यता वुच्चति। इमे पञ्च दुप्पटिविनोदयाति न सुपटिविनोदया; उपायेन पन कारणेन अनुरूपाहि पच्चवेक्खनाअनुसासनादीहि सक्का पटिविनोदेतुन्ति अत्थो।
छक्कवारवण्णना
३२६.छक्केसु – छ सामीचियोति ‘‘सो च भिक्खु अनब्भितो, ते च भिक्खू गारय्हा, अयं तत्थ सामीचि’’, ‘‘युञ्जन्तायस्मन्तो सकं, मा वो सकं विनस्साति अयं तत्थ सामीचि’’, ‘‘अयं ते भिक्खु पत्तो याव भेदनाय धारेतब्बोति अयं तत्थ सामीचि’’, ‘‘ततो नीहरित्वा भिक्खूहि सद्धिं संविभजितब्बं, अयं तत्थ सामीचि’’, ‘‘अञ्ञातब्बं परिपुच्छितब्बं परिपञ्हितब्बं, अयं तत्थ सामीचि’’, ‘‘यस्स भविस्सति सो हरिस्सतीति अयं तत्थ सामीची’’ति इमा भिक्खुपातिमोक्खेयेव छ सामीचियो। छ छेदनकाति पञ्चके वुत्ता पञ्च भिक्खुनीनं उदकसाटिकाय सद्धिं छ। छहाकारेहीति अलज्जिता अञ्ञाणता कुक्कुच्चपकतता अकप्पिये कप्पियसञ्ञिता कप्पिये अकप्पियसञ्ञिता सतिसम्मोसाति। तत्थ एकरत्तछारत्तसत्ताहातिक्कमादीसु आपत्तिं सतिसम्मोसेन आपज्जति। सेसं वुत्तनयमेव। छ आनिसंसा विनयधरेति पञ्चके वुत्ता पञ्च तस्साधेय्यो उपोसथोति इमिना सद्धिं छ।
छ परमानीति ‘‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्बं, मासपरमं तेन भिक्खुना तं चीवरं निक्खिपितब्बं, सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्बं, छक्खत्तुपरमं तुण्हीभूतेन उद्दिस्स ठातब्बं, नवं पन भिक्खुना सन्थतं कारापेत्वा छब्बस्सानि धारेतब्बं छब्बस्सपरमता धारेतब्बं, तियोजनपरमं सहत्था धारेतब्बानि, दसाहपरमं अतिरेकपत्तो धारेतब्बो, सत्ताहपरमं सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्बानि, छारत्तपरमं तेन भिक्खुना तेन चीवरेन विप्पवसितब्बं, चतुक्कंसपरमं, अड्ढतेय्यकंसपरमं, द्वङ्गुलपब्बपरमं आदातब्बं, अट्ठङ्गुलपरमं मञ्चपटिपादकं , अट्ठङ्गुलपरमं दन्तकट्ठ’’न्ति इमानि चुद्दस परमानि। तत्थ पठमानि छ एकं छक्कं, ततो एकं अपनेत्वा सेसेसु एकेकं पक्खिपित्वातिआदिना नयेन अञ्ञानिपि छक्कानि कातब्बानि।
छआपत्तियोति तीणि छक्कानि अन्तरपेय्याले वुत्तानि। छ कम्मानीति तज्जनीय-नियस्स-पब्बाजनीय-पटिसारणीयानि चत्तारि, आपत्तिया अदस्सने च अप्पटिकम्मे च वुत्तद्वयम्पि एकं, पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे एकन्ति छ। नहानेति ओरेनड्ढमासं नहाने; विप्पकतचीवरादिछक्कद्वयं कथिनक्खन्धके निद्दिट्ठं। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
छक्कवारवण्णना निट्ठिता।
सत्तकवारवण्णना
३२७.सत्तकेसु – सत्त सामीचियोति पुब्बे वुत्तेसु छसु ‘‘सा च भिक्खुनी अनब्भिता, ता च भिक्खुनियो गारय्हा, अयं तत्थ सामीची’’ति इमं पक्खिपित्वा सत्त वेदितब्बा। सत्त अधम्मिका पटिञ्ञातकरणाति ‘‘भिक्खु पाराजिकं अज्झापन्नो होति, पाराजिकेन चोदियमानो ‘सङ्घादिसेसं अज्झापन्नोम्ही’ति पटिजानाति, तं सङ्घो सङ्घादिसेसेन कारेति, अधम्मिकं पटिञ्ञातकरण’’न्ति एवं समथक्खन्धके निद्दिट्ठा। धम्मिकापि तत्थेव निद्दिट्ठा। सत्तन्नं अनापत्ति सत्ताहकरणीयेन गन्तुन्ति वस्सूपनायिकक्खन्धके वुत्तं । सत्तानिसंसा विनयधरेति ‘‘तस्साधेय्यो उपोसथो पवारणा’’ति इमेहि सद्धिं पञ्चके वुत्ता पञ्च सत्त होन्ति। सत्त परमानीति छक्के वुत्तानियेव सत्तकवसेन योजेतब्बानि। कतचीवरन्तिआदीनि द्वे सत्तकानि कथिनक्खन्धके निद्दिट्ठानि।
भिक्खुस्स न होति आपत्ति दट्ठब्बा, भिक्खुस्स होति आपत्ति दट्ठब्बा, भिक्खुस्स होति आपत्ति पटिकातब्बाति इमानि तीणि सत्तकानि, द्वे अधम्मिकानि, एकं धम्मिकं; तानि तीणिपि चम्पेय्यके निद्दिट्ठानि। असद्धम्माति असतं धम्मा, असन्तो वा धम्मा; असोभना हीना लामकाति अत्थो। सद्धम्माति सतं बुद्धादीनं धम्मा; सन्तो वा धम्मा सुन्दरा उत्तमाति अत्थो। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
सत्तकवारवण्णना निट्ठिता।
अट्ठकवारवण्णना
३२८.अट्ठकेसु – अट्ठानिसंसेति ‘‘न मयं इमिना भिक्खुना सद्धिं उपोसथं करिस्साम, विना इमिना भिक्खुना उपोसथं करिस्साम, न मयं इमिना भिक्खुना सद्धिं पवारेस्साम, सङ्घकम्मं करिस्साम, आसने निसीदिस्साम, यागुपाने निसीदिस्साम, भत्तग्गे निसीदिस्साम, एकच्छन्ने वसिस्साम, यथावुड्ढं अभिवादनं पच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मं सामीचिकम्मं करिस्साम, विना इमिना भिक्खुना करिस्सामा’’ति एवं कोसम्बकक्खन्धके वुत्ते आनिसंसे। दुतियअट्ठकेपि एसेव नयो, तम्पि हि एवमेव कोसम्बकक्खन्धके वुत्तं।
अट्ठ यावततियकाति भिक्खूनं तेरसके चत्तारो, भिक्खुनीनं सत्तरसके भिक्खूहि असाधारणा चत्तारोति अट्ठ। अट्ठहाकारेहि कुलानि दूसेतीति कुलानि दूसेति पुप्फेन वा फलेन वा चुण्णेन वा मत्तिकाय वा दन्तकट्ठेन वा वेळुया वा वेज्जिकाय वा जङ्घपेसनिकेन वाति इमेहि अट्ठहि। अट्ठ मातिका चीवरक्खन्धके, अपरा अट्ठ कथिनक्खन्धके वुत्ता। अट्ठहि असद्धम्मेहीति लाभेन अलाभेन यसेन अयसेन सक्कारेन असक्कारेन पापिच्छताय पापमित्तताय। अट्ठ लोकधम्मा नाम लाभे सारागो, अलाभे पटिविरोधो; एवं यसे अयसे, पसंसाय निन्दाय, सुखे सारागो, दुक्खे पटिविरोधोति। अट्ठङ्गिको मुसावादोति ‘‘विनिधाय सञ्ञ’’न्ति इमिना सद्धिं पाळियं आगतेहि सत्तहीति अट्ठहि अङ्गेहि अट्ठङ्गिको।
अट्ठ उपोसथङ्गानीति –
‘‘पाणं न हने न चादिन्नमादिये,
मुसा न भासे न च मज्जपो सिया।
अब्रह्मचरिया विरमेय्य मेथुना,
रत्तिं न भुञ्जेय्य विकालभोजनं॥
‘‘मालं न धारे न च गन्धमाचरे,
मञ्चे छमायंव सयेथ सन्थते।
एतञ्हि अट्ठङ्गिकमाहुपोसथं,
बुद्धेन दुक्खन्तगुना पकासित’’न्ति॥ (अ॰ नि॰ ३.७१)।
नवकवारवण्णना
३२९.नवकेसु – नव आघातवत्थूनीति ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदीनि नव। नव आघातपटिविनयाति ‘‘अनत्थं मे अचरि, तं कुतेत्थ लब्भाति आघातं पटिविनेती’’तिआदीनि नव। नव विनीतवत्थूनीति नवहि आघातवत्थूहि आरति विरति पटिविरति सेतुघातो। नवहि सङ्घो भिज्जतीति ‘‘नवन्नं वा, उपालि, अतिरेकनवन्नं वा सङ्घराजि चेव होति सङ्घभेदो चा’’ति। नव परमानीति पुब्बे वुत्तपरमानेव नवकवसेन योजेत्वा वेदितब्बानि। नव तण्हामूलका नाम तण्हं पटिच्च परियेसना, परियेसनं पटिच्च लाभो, लाभं पटिच्च विनिच्छयो, विनिच्छयं पटिच्च छन्दरागो, छन्दरागं पटिच्च अज्झोसानं, अज्झोसानं पटिच्च परिग्गहो, परिग्गहं पटिच्च मच्छरियं, मच्छरियं पटिच्च आरक्खा, आरक्खाधिकरणं दण्डादानसत्थादानकलहविग्गहविवादतुवंतुवंपेसुञ्ञमुसावादा। नव विधमानाति ‘‘सेय्यस्स सेय्योहमस्मी’’तिमानादयो। नव चीवरानीति तिचीवरन्ति वा वस्सिकसाटिकाति वातिआदिना नयेन वुत्तानि। न विकप्पेतब्बानीति अधिट्ठितकालतो पट्ठाय न विकप्पेतब्बानि । नव अधम्मिकानि दानानीति सङ्घस्स परिणतं अञ्ञसङ्घस्स वा चेतियस्स वा पुग्गलस्स वा परिणामेति, चेतियस्स परिणतं अञ्ञचेतियस्स वा सङ्घस्स वा पुग्गलस्स वा परिणामेति , पुग्गलस्स परिणतं अञ्ञपुग्गलस्स वा सङ्घस्स वा चेतियस्स वा परिणामेतीति एवं वुत्तानि।
नव पटिग्गहपरिभोगाति एतेसंयेव दानानं पटिग्गहा च परिभोगा च। तीणि धम्मिकानि दानानीति सङ्घस्स निन्नं सङ्घस्सेव देति, चेतियस्स निन्नं चेतियस्सेव, पुग्गलस्स निन्नं पुग्गलस्सेव देतीति इमानि तीणि। पटिग्गहपटिभोगापि तेसंयेव पटिग्गहा च परिभोगा च। नव अधम्मिका सञ्ञत्तियोति अधम्मवादिपुग्गलो, अधम्मवादिसम्बहुला, अधम्मवादिसङ्घोति एवं तीणि तिकानि समथक्खन्धके निद्दिट्ठानि। धम्मिका सञ्ञत्तियोपि धम्मवादी पुग्गलोतिआदिना नयेन तत्थेव निद्दिट्ठा। अधम्मकम्मे द्वे नवकानि ओवादवग्गस्स पठमसिक्खापदनिद्देसे पाचित्तियवसेन वुत्तानि। धम्मकम्मे द्वे नवकानि तत्थेव दुक्कटवसेन वुत्तानि। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
नवकवारवण्णना निट्ठिता।
दसकवारवण्णना
३३०.दसकेसु – दस आघातवत्थूनीति नवकेसु वुत्तानि नव ‘‘अट्ठाने वा पन आघातो जायती’’ति इमिना सद्धिं दस होन्ति। आघातपटिविनयापि तत्थ वुत्ता नव ‘‘अट्ठाने वा पन आघातो जायति, तं कुतेत्थ लब्भाति आघातं पटिविनेती’’ति इमिना सद्धिं दस वेदितब्बा। दस विनीतवत्थूनीति दसहि आघातवत्थूहि विरतिसङ्खातानि दस। दसवत्थुका मिच्छादिट्ठीति ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिवसेन वेदितब्बा, ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिवसेन सम्मादिट्ठि, ‘‘सस्सतो लोको’’तिआदिना वसेन पन अन्तग्गाहिका दिट्ठि वेदितब्बा। दस मिच्छत्ताति मिच्छादिट्ठिआदयो मिच्छाविमुत्तिपरियोसाना, विपरीता सम्मत्ता। सलाकग्गाहा समथक्खन्धके निद्दिट्ठा।
दसहङ्गेहि समन्नागतो भिक्खु उब्बाहिकाय सम्मन्नितब्बोति ‘‘सीलवा होती’’तिआदिना नयेन समथक्खन्धके वुत्तेहि दसहि। दस आदीनवा राजन्तेपुरप्पवेसने राजसिक्खापदे निद्दिट्ठा। दस दानवत्थूनीति अन्नं पानं वत्थं यानं माला गन्धं विलेपनं सेय्यावसथं पदीपेय्यं। दस रतनानीति मुत्तामणिवेळुरियादीनि। दस पंसुकूलानीति सोसानिकं, पापणिकं , उन्दूरक्खायितं, उपचिकक्खायितं, अग्गिदड्ढं, गोखायितं, अजिकक्खायितं, थूपचीवरं, आभिसेकियं, भतपटियाभतन्ति एतेसु उपसम्पन्नेन उस्सुक्कं कातब्बं। दस चीवरधारणाति ‘‘सब्बनीलकानि चीवरानि धारेन्ती’’ति वुत्तवसेन दसाति कुरुन्दियं वुत्तं। महाअट्ठकथायं पन ‘‘नवसु कप्पियचीवरेसु उदकसाटिकं वा सङ्कच्चिकं वा पक्खिपित्वा दसा’’ति वुत्तं।
अवन्दनीयपुग्गला सेनासनक्खन्धके निद्दिट्ठा। दस अक्कोसवत्थूनि ओमसवादे निद्दिट्ठानि। दस आकारा पेसुञ्ञसिक्खापदे निद्दिट्ठा। दस सेनासनानीति मञ्चो, पीठं, भिसि, बिम्बोहनं, चिमिलिका, उत्तरत्थरणं, तट्टिका, चम्मखण्डो, निसीदनं, तिणसन्थारो, पण्णसन्थारोति। दस वरानि याचिंसूति विसाखा अट्ठ, सुद्धोदनमहाराजा एकं, जीवको एकं। यागुआनिसंसा च अकप्पियमंसानि च भेसज्जक्खन्धके निद्दिट्ठानि। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
दसकवारवण्णना निट्ठिता।
एकादसकवारवण्णना
३३१.एकादसकेसु – एकादसाति पण्डकादयो एकादस। एकादस पादुकाति दस रतनमया, एका कट्ठपादुका। तिणपादुकमुञ्जपादुकपब्बजपादुकादयो पन कट्ठपादुकसङ्गहमेव गच्छन्ति। एकादस पत्ताति तम्बलोहमयेन वा दारुमयेन वा सद्धिं दस रतनमया। एकादस चीवरानीति सब्बनीलकादीनि एकादस। यावततियकाति उक्खित्तानुवत्तिका भिक्खुनी, सङ्घादिसेसा अट्ठ, अरिट्ठो, चण्डकाळीति। एकादस अन्तरायिका नाम ‘‘नसि अनिमित्ता’’ति आदयो। एकादसचीवरानि अधिट्ठातब्बानीति तिचीवरं, वस्सिकसाटिका, निसीदनं, पच्चत्थरणं, कण्डुप्पटिच्छादि, मुखपुञ्छनचोळं, परिक्खारचोळं, उदकसाटिका, सङ्कच्चिकाति। न विकप्पेतब्बानीति एतानेव अधिट्ठितकालतो पट्ठाय न विकप्पेतब्बानि। गण्ठिका च विधा च सुत्तमयेन सद्धिं एकादस होन्ति, ते सब्बे खुद्दकक्खन्धके निद्दिट्ठा। पथवियो पथविसिक्खापदे निद्दिट्ठा। निस्सयपटिपस्सद्धियो उपज्झायम्हा पञ्च, आचरियम्हा छ; एवं एकादस। अवन्दियपुग्गला नग्गेन सद्धिं एकादस, ते सब्बे सेनासनक्खन्धके निद्दिट्ठा । एकादस परमानि पुब्बे वुत्तेसु चुद्दससु एकादसकवसेन योजेत्वा वेदितब्बानि। एकादस वरानीति महापजापतिया याचितवरेन सद्धिं पुब्बे वुत्तानि दस। एकादस सीमादोसाति ‘‘अतिखुद्दकं सीमं सम्मन्नन्ती’’तिआदिना नयेन कम्मवग्गे आगमिस्सन्ति।
अक्कोसकपरिभासके पुग्गले एकादसादीनवा नाम ‘‘यो सो, भिक्खवे, भिक्खु अक्कोसको परिभासको अरियूपवादी, सब्रह्मचारीनं अट्ठानमेतं अनवकासो यं सो एकादसन्नं ब्यसनानं अञ्ञतरं ब्यसनं न निगच्छेय्य। कतमेसं एकादसन्नं? अनधिगतं नाधिगच्छति, अधिगता परिहायति, सद्धम्मस्स न वोदायन्ति, सद्धम्मेसु वा अधिमानिको होति, अनभिरतो वा ब्रह्मचरियं चरति, अञ्ञतरं वा संकिलिट्ठं आपत्तिं आपज्जति, सिक्खं वा पच्चक्खाय हीनायावत्तति, गाळ्हं वा रोगातङ्कं फुसति, उम्मादं वा पापुणाति चित्तक्खेपं वा, सम्मूळ्हो कालं करोति, कायस्स भेदा परम्मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जती’’ति (अ॰ नि॰ ११.६)। एत्थ च सद्धम्मोति बुद्धवचनं अधिप्पेतं।
आसेवितायाति आदितो पट्ठाय सेविताय। भावितायाति निप्फादिताय वड्ढिताय
वा। बहुलीकतायाति पुनप्पुनं कताय। यानीकतायाति सुयुत्तयानसदिसाय कताय। वत्थुकतायाति यथा पतिट्ठा होति; एवं कताय। अनुट्ठितायाति अनु अनु पवत्तिताय; निच्चाधिट्ठितायाति अत्थो। परिचितायाति समन्ततो चिताय; सब्बदिसासु चिताय आचिताय भाविताय अभिवड्ढितायाति अत्थो। सुसमारद्धायाति सुट्ठु समारद्धाय; वसीभावं उपनीतायाति अत्थो। न पापकं सुपिनन्ति पापकमेव न पस्सति, भद्रकं पन वुड्ढिकारणभूतं पस्सति। देवता रक्खन्तीति आरक्खदेवता धम्मिकं रक्खं पच्चुपट्ठापेन्ति। तुवटं चित्तं समाधियतीति खिप्पं चित्तं समाधियति। उत्तरि अप्पटिविज्झन्तोति मेत्ताझानतो उत्तरिं अरहत्तं असच्छिकरोन्तो सेखो वा पुथुज्जनो वा हुत्वा कालं करोन्तो ब्रह्मलोकूपगो होति। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।