पठमगाथासङ्गणिकं
सत्तनगरेसु पञ्ञत्तसिक्खापदवण्णना
३३५.एकंसंचीवरं कत्वाति एकस्मिं अंसकूटे चीवरं कत्वा; साधुकं उत्तरासङ्गं कत्वाति अत्थो। पग्गण्हित्वान अञ्जलिन्ति दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं उक्खिपित्वा। आसीसमानरूपो वाति पच्चासीसमानरूपो विय। किस्स त्वं इध मागतोति केन कारणेन किमत्थं पत्थयमानो त्वं इध आगतो। को एवमाह? सम्मासम्बुद्धो। कं एवमाह? आयस्मन्तं उपालिं। इति आयस्मा उपालि भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘द्वीसु विनयेसू’’ति इमं गाथं पुच्छि। अथस्स भगवा ‘‘भद्दको ते उम्मङ्गो’’तिआदीनि वत्वा तं विस्सज्जेसि। एस नयो सब्बत्थ। इति इमे सब्बपञ्हे बुद्धकाले उपालित्थेरो पुच्छि। भगवा ब्याकासि। सङ्गीतिकाले पन महाकस्सपत्थेरो पुच्छि। उपालित्थेरो ब्याकासि।
तत्थ भद्दको ते उम्मङ्गोति भद्दका ते पञ्हा; पञ्हा हि अविज्जन्धकारतो उम्मुज्जित्वा ठितत्ता ‘‘उम्मङ्गो’’ति वुच्चति। तग्घाति कारणत्थे निपातो। यस्मा मं पुच्छसि, तस्मा ते अहमक्खिस्सन्ति अत्थो। सम्पटिच्छनत्थे वा, ‘‘तग्घा’’ति हि इमिना वचनं सम्पटिच्छित्वा अक्खिस्सन्ति आह। ‘‘समादहित्वा विसिब्बेन्ति, सामिसेन, ससित्थक’’न्ति इमानि तीणियेव सिक्खापदानि भग्गेसु पञ्ञत्तानि।
चतुविपत्तिवण्णना
३३६.यं तं पुच्छिम्हाति यं त्वं अपुच्छिम्हा। अकित्तयीति अभासि। नोति अम्हाकं । तं तं ब्याकतन्ति यं यं पुट्ठं, तं तदेव ब्याकतं। अनञ्ञथाति अञ्ञथा अकत्वा ब्याकतं।
ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्तीति एत्थ किञ्चापि सीलविपत्ति नाम पञ्हे नत्थि, अथ खो दुट्ठुल्लं विस्सज्जेतुकामतायेतं वुत्तं। चतूसु हि विपत्तीसु दुट्ठुल्लं एकाय विपत्तिया सङ्गहितं, अदुट्ठुल्लं तीहि विपत्तीहि सङ्गहितं। तस्मा ‘‘ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्ती’’ति वत्वा तमेव वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘पाराजिकं सङ्घादिसेसो सीलविपत्तीति वुच्चती’’ति आह।
इदानि तिस्सन्नं विपत्तीनं वसेन अदुट्ठुल्लं दस्सेतुं ‘‘थुल्लच्चय’’न्तिआदिमाह। तत्थ यो चायं, अक्कोसति हसाधिप्पायोति इदं दुब्भासितस्स वत्थुदस्सनत्थं वुत्तं।
अब्भाचिक्खन्तीति ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामी’’ति वदन्ता अब्भाचिक्खन्ति।
अयं सा आजीवविपत्तिसम्मताति अयं छहि सिक्खापदेहि सङ्गहिता आजीवविपत्ति नाम चतुत्था विपत्ति सम्मताति एत्तावता ‘‘अदुट्ठुल्ल’’न्ति इदं विस्सज्जितं होति।
इदानि ‘‘ये च यावततियका’’ति पञ्हं विस्सज्जेतुं ‘‘एकादसा’’तिआदिमाह।
छेदनकादिवण्णना
३३७.यस्मा पन ‘‘ये च यावततियका’’ति अयं पञ्हो ‘‘एकादस यावततियका’’ति एवं सङ्खावसेन विस्सज्जितो, तस्मा सङ्खानुसन्धिवसेनेव ‘‘कति छेदनकानी’’तिआदिके अञ्ञे अन्तरापञ्हे पुच्छि। तेसं विस्सज्जनत्थं ‘‘छ छेदनकानी’’तिआदि वुत्तं। तत्थ ‘‘एकं भेदनकं, एकं उद्दालनकं, सोदस जानन्ति पञ्ञत्ता’’ति इदमेव अपुब्बं। सेसं महावग्गे विभत्तमेव। यं पनेतं अपुब्बं तत्थ एकं भेदनकन्ति सूचिघरं। एकं उद्दालनकन्ति तूलोनद्धमञ्चपीठं। सोदसाति सोळस। जानन्ति पञ्ञत्ताति ‘‘जान’’न्ति एवं वत्वा पञ्ञत्ता, ते एवं वेदितब्बा – ‘‘जानं सङ्घिकं लाभं परिणतं अत्तनो परिणामेय्य, जानं पुब्बुपगतं भिक्खुं अनुपखज्ज निसज्जं कप्पेय्य, जानं सप्पाणकं उदकं तिणं वा मत्तिकं वा सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वा, जानं भिक्खुनिपरिपाचितं पिण्डपातं भुञ्जेय्य, जानं आसादनापेक्खो भुत्तस्मिं पाचित्तियं, जानं सप्पाणकं उदकं परिभुञ्जेय्य, जानं यथाधम्मं निहताधिकरणं, जानं दुट्ठुल्लं आपत्तिं पटिच्छादेय्य, जानं ऊनवीसतिवस्सं पुग्गलं उपसम्पादेय्य, जानं थेय्यसत्थेन सद्धिं, जानं तथावादिना भिक्खुना अकतानुधम्मेन, जानं तथानासितं समणुद्देसं, जानं सङ्घिकं लाभं परिणतं पुग्गलस्स परिणामेय्य, जानं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नं भिक्खुनिं नेव अत्तना पटिचोदेय्य, जानं चोरिं वज्झं विदितं अनपलोकेत्वा, जानं सभिक्खुकं आरामं अनापुच्छा पविसेय्या’’ति।
असाधारणादिवण्णना
३३८.इदानि ‘‘साधारणं असाधारण’’न्ति इमं पुरिमपञ्हं विस्सज्जेन्तो ‘‘वीसं द्वे सतानी’’तिआदिमाह। तत्थ भिक्खुनीहि असाधारणेसु छ सङ्घादिसेसाति विस्सट्ठि, कायसंसग्गो, दुट्ठुल्लं, अत्तकाम, कुटि, विहारोति। द्वे अनियतेहि अट्ठाति द्वीहि अनियतेहि सद्धिं अट्ठ इमे।
निस्सग्गियानि द्वादसाति –
धोवनञ्च पटिग्गहो, कोसेय्यसुद्धद्वेभागा।
छब्बस्सानि निसीदनं, द्वे लोमा पठमो पत्तो।
वस्सिका आरञ्ञकेन चाति – इमे द्वादस॥
द्वेवीसति खुद्दकाति –
सकलो भिक्खुनीवग्गो, परम्परञ्च भोजनं।
अनतिरित्तं अभिहटं, पणीतञ्च अचेलकं।
ऊनं दुट्ठुल्लछादनं॥
मातुगामेन सद्धिञ्च, या च अनिक्खन्तराजके।
सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा, विकाले गामप्पवेसना॥
निसीदने च या सिक्खा, वस्सिका या च साटिका।
द्वावीसति इमा सिक्खा, खुद्दकेसु पकासिताति॥
भिक्खूहि असाधारणेसुपि सङ्घम्हा दस निस्सरेति ‘‘सङ्घम्हा निस्सारीयती’’ति एवं विभङ्गे वुत्ता, मातिकायं पन ‘‘निस्सारणीयं सङ्घादिसेस’’न्ति एवं आगता दस। निस्सग्गियानि द्वादसाति भिक्खुनिविभङ्गे विभत्तानि निस्सग्गियानेव। खुद्दकापि तत्थ विभत्तखुद्दका एव। तथा चत्तारो पाटिदेसनीया, इति सतञ्चेव तिंसञ्च सिक्खा विभङ्गे भिक्खुनीनं भिक्खूहि असाधारणा। सेसं इमस्मिं साधारणासाधारणविस्सज्जने उत्तानमेव।
पाराजिकादिआपत्तिवण्णना
३३९.एवं पुच्छानुक्कमेन सब्बपञ्हे विस्सज्जेत्वा इदानि ‘‘आपत्तिक्खन्धा च भवन्ति सत्ता’’ति एत्थ सङ्गहितआपत्तिक्खन्धानं पच्चेकं निब्बचनमत्तं दस्सेन्तो पाराजिकन्तिआदिमाह। तत्थ पाराजिकन्ति गाथाय अयमत्थो – यदिदं पुग्गलापत्तिसिक्खापदपाराजिकेसु आपत्तिपाराजिकं नाम वुत्तं, तं आपज्जन्तो पुग्गलो यस्मा पराजितो पराजयमापन्नो सद्धम्मा चुतो परद्धो भट्ठो निरङ्कतो च होति, अनिहते तस्मिं पुग्गले पुन उपोसथप्पवारणादिभेदो संवासो नत्थि। तेनेतं इति वुच्चतीति तेन कारणेन एतं आपत्तिपाराजिकन्ति वुच्चति। अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – यस्मा पराजितो होति तेन, तस्मा एतं पाराजिकन्ति वुच्चति।
दुतियगाथायपि ब्यञ्जनं अनादियित्वा अत्थमत्तमेव दस्सेतुं सङ्घोव देति परिवासन्तिआदि वुत्तं। अयं पनेत्थ अत्थो – इमं आपत्तिं आपज्जित्वा वुट्ठातुकामस्स यं तं आपत्तिवुट्ठानं तस्स आदिम्हि चेव परिवासदानत्थाय आदितो सेसे मज्झे मानत्तदानत्थाय मूलायपटिकस्सनेन वा सह मानत्तदानत्थाय, अवसाने अब्भानत्थाय च सङ्घो इच्छितब्बो, न हेत्थ एकम्पि कम्मं विना सङ्घेन सक्का कातुन्ति सङ्घो, आदिम्हि चेव सेसे च इच्छितब्बो अस्साति सङ्घादिसेसो।
ततियगाथाय अनियतो न नियतोति यस्मा न नियतो, तस्मा अनियतो अयमापत्तिक्खन्धोति अत्थो। किं कारणा न नियतोति? अनेकंसिकतंपदं, यस्मा इदं सिक्खापदं अनेकंसेन कतन्ति अत्थो। कथं अनेकंसेन? तिण्णमञ्ञतरं ठानं, तिण्णं धम्मानं अञ्ञतरेन कारेतब्बोति हि तत्थ वुत्तं, तस्मा ‘‘अनियतो’’ति पवुच्चति, सो आपत्तिक्खन्धो अनियतोति वुच्चति। यथा च तिण्णं अञ्ञतरं ठानं, एवं द्विन्नं धम्मानं अञ्ञतरं ठानं यत्थ वुत्तं, सोपि अनियतो एव।
चतुत्थगाथाय अच्चयो तेन समो नत्थीति देसनागामिनीसु अच्चयेसु तेन समो थूलो अच्चयो नत्थि, तेनेतं इति वुच्चति; थूलत्ता अच्चयस्स एतं थुल्लच्चयन्ति वुच्चतीति अत्थो।
पञ्चमगाथाय निस्सज्जित्वान देसेति तेनेतन्ति निस्सज्जित्वा देसेतब्बतो निस्सग्गियन्ति वुच्चतीति अत्थो।
छट्ठगाथाय पातेति कुसलं धम्मन्ति सञ्चिच्च आपज्जन्तस्स कुसलधम्मसङ्खातं कुसलचित्तं पातेति, तस्मा पातेति चित्तन्ति पाचित्तियं। यं पन चित्तं पातेति, तं यस्मा अरियमग्गं अपरज्झति, चित्तसम्मोहकारणञ्च होति, तस्मा ‘‘अरियमग्गं अपरज्झति, चित्तसम्मोहनट्ठान’’न्ति च वुत्तं।
पाटिदेसनीयगाथासु ‘‘गारय्हं आवुसो धम्मं आपज्जि’’न्ति वुत्तगारय्हभावकारणदस्सनत्थमेव भिक्खु अञ्ञातको सन्तोतिआदि वुत्तं। पटिदेसेतब्बतो पन सा आपत्ति पाटिदेसनीयाति वुच्चति।