१०. भिक्खुनिक्खन्धकं
महापजापतिगोतमीवत्थुकथावण्णना
४०२.भिक्खुनिक्खन्धके सक्केसु विहरतीति पठमगमनेन गन्त्वा विहरति। महापजापति गोतमीति एत्थ गोतमीति गोत्तं। नामकरणदिवसे पनस्सा लद्धसक्कारा ब्राह्मणा लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘सचे अयं धीतरं लभिस्सति, चक्कवत्तिरञ्ञो महेसी भविस्सति। सचे पुत्तं लभिस्सति, चक्कवत्तिराजा भविस्सतीति उभयथापि महतीयेवस्सा पजा भविस्सती’’ति ब्याकरिंसु, तस्मा पुत्तपजाय चेव धीतुपजाय च महन्तताय ‘‘महापजापती’’ति नामं अकंसु, इध पन गोत्तेन सद्धिं संसन्दित्वा ‘‘महापजापति गोतमी’’ति वुत्तं। येन भगवा तेनुपसङ्कमीति भगवा कपिलपुरं गन्त्वा पठममेव नन्दं पब्बाजेसि, सत्तमे दिवसे राहुलकुमारं। चुम्बटककलहे पन उभयनगरवासिकेसु युद्धत्थाय निक्खन्तेसु सत्था गन्त्वा ते राजानो सञ्ञापेत्वा अत्तदण्डसुत्तं (सु॰ नि॰ ९४१ आदयो) कथेसि। राजानो पसीदित्वा अड्ढतेय्यसते अड्ढतेय्यसते दारके अदंसु। तानि पञ्च कुमारसतानि सत्थु सन्तिके पब्बजिंसु। अथ नेसं पजापतियो सासनं पेसेत्वा अनभिरतिं उप्पादयिंसु। सत्था तेसं अनभिरतिया उप्पन्नभावं ञत्वा ते पञ्चसते दहरभिक्खू कुणालदहं नेत्वा अत्तनो कुणालकाले निसिन्नपुब्बे पासाणतले निसीदित्वा कुणालजातककथाय (जा॰ २.२१.कुणालजातक) तेसं अनभिरतिं विनोदेत्वा सब्बेपि ते सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि, पुन महावनं आनेत्वा अरहत्तफले। तेसं चित्तजाननत्थं पुनपि पजापतियो सासनं पहिणिंसु। ते ‘‘अभब्बा मयं घरावासस्सा’’ति पटिसासनं पहिणिंसु। ता ‘‘न दानि अम्हाकं परघरं गन्तुं युत्तं, महापजापतिया सन्तिकं गन्त्वा पब्बज्जं अनुजानापेत्वा पब्बजिस्सामा’’ति पञ्चसतापि महापजापतिं उपसङ्कमित्वा ‘‘अय्ये, अम्हाकं पब्बज्जं अनुजानापेथा’’ति आहंसु। महापजापति च ता इत्थियो गहेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, सेतच्छत्तस्स हेट्ठा रञ्ञो परिनिब्बुतकाले उपसङ्कमीतिपि वदन्तियेव। पक्कामीति पुन कपिलपुरमेव पाविसि।
यथाभिरन्तंविहरित्वाति बोधनेय्यसत्तानं उपनिस्सयं ओलोकेन्तो यथाज्झासयेन विहरित्वा। चारिकं पक्कामीति महाजनसङ्गहं करोन्तो उत्तमाय बुद्धसिरिया अनोपमेन बुद्धविलासेन अतुरितचारिकं पक्कामि। सम्बहुलाहि साकियानीहि सद्धिन्ति अन्तोनिवेसनस्मिंयेव दसबलं उद्दिस्स पब्बज्जावेसं गहेत्वा तापि पञ्चसता साकियानियो पब्बज्जावेसंयेव गाहापेत्वा सब्बाहिपि ताहि सम्बहुलाहि साकियानीहि सद्धिं। पक्कामीति गमनं अभिनीहरि। गमनाभिनीहरणकाले पनस्सा ‘‘सुकुमारा राजित्थियो पदसा गन्तुं न सक्खिस्सन्ती’’ति साकियकोलियराजानो सुवण्णसिविकायो उपट्ठापयिंसु, ता पन ‘‘याने आरुय्ह गच्छन्तीहि सत्थरि अगारवो कतो होती’’ति एकपण्णासयोजनिकं मग्गं पदसाव पटिपज्जिंसु। राजानोपि पुरतो च पच्छतो च आरक्खं संविदहापेत्वा तण्डुलसप्पितेलादीनं सकटानि पूरेत्वा ‘‘गतगतट्ठाने आहारं पटियादेथा’’ति पुरिसे पेसयिंसु। सूनेहि पादेहीति तासञ्हि सुखुमालत्ता पादेसु एको फोटो उट्ठेति, एको भिज्जति, उभो पादा कटकट्ठिसम्परिकिण्णा विय हुत्वा उद्धुमाता। तेन वुत्तं ‘‘सूनेहि पादेही’’ति। बहिद्वारकोट्ठकेति द्वारकोट्ठकस्स बहि। कस्मा पनेवं ठिताति? एवं किरस्सा अहोसि ‘‘अहं तथागतेन अनुञ्ञाता सयमेव पब्बज्जावेसं अग्गहेसिं, एवं गहितभावो च पन मे सकलजम्बुदीपे पाकटो जातो, सचे सत्था पब्बज्जं अनुजानिस्सति, इच्चेतं कुसलं। सचे नानुजानिस्सति, महती गरहा भविस्सती’’ति विहारं पविसितुं असक्कोन्ती रोदमाना अट्ठासि। किं नु त्वं गोतमीति किं नु राजकुलानं विपत्ति उप्पन्ना, केन नु त्वं कारणेन एवं विवण्णभावं पत्ता सूनेहि पादेहि…पे॰… ठिताति।
अञ्ञेनपि परियायेनाति अञ्ञेनपि कारणेन। आपादिकाति संवड्ढिका, तुम्हाकं हत्थपादेसु हत्थपादकिच्चं असाधेन्तेसु हत्थे च पादे च वड्ढेत्वा पटिजग्गिकाति अत्थो। पोसिकाति दिवसस्स द्वे तयो वारे नहापेत्वा भोजेत्वा पायेत्वा तुम्हे पोसेसि। थञ्ञं पायेसीति नन्दकुमारो किर बोधिसत्ततो कतिपाहेनेव दहरतरो। तस्मिं जाते महापजापति अत्तनो पुत्तं धातीनं दत्वा सयं बोधिसत्तस्स धातिकिच्चं साधयमाना अत्तनो थञ्ञं पायेसि। तं सन्धाय थेरो एवमाह। साधु भन्तेति ‘‘बहुकारा’’तिआदीहि तस्सा गुणं कथेत्वा पुन पब्बज्जं याचन्तो एवमाह।
महापजापतिगोतमीवत्थुकथावण्णना निट्ठिता।
अट्ठगरुधम्मकथावण्णना
४०३.सत्थापि ‘‘इत्थियो नाम परित्तसद्धा, एकायाचितमत्तेयेव पब्बज्जाय अनुञ्ञाताय न मम सासनं गरुं कत्वा गण्हिस्सन्ती’’ति तिक्खत्तुं पटिक्खिपित्वा इदानि गरुं कत्वा गाहापेतुकामताय ‘‘सचे, आनन्द, महापजापति गोतमी अट्ठ गरुधम्मे पटिग्गण्हाति, सावस्सा होतु उपसम्पदा’’तिआदिमाह। तत्थ सावस्साति सा एव अस्सा पब्बज्जापि उपसम्पदापि होतु।
तदहुपसम्पन्नस्साति तं दिवसम्पि उपसम्पन्नस्स। अभिवादनं पच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मं सामीचिकम्मं कातब्बन्ति मानातिमानं अकत्वा पञ्चपतिट्ठितेन अभिवादनं, आसना उट्ठाय पच्चुग्गमनवसेन पच्चुट्ठानं, दसनखे समोधानेत्वा अञ्जलिकम्मं, आसनपञ्ञापनबीजनादिकं अनुच्छविककम्मसङ्खातं सामीचिकम्मञ्च कत्तब्बं। अभिक्खुके आवासेति यत्थ वसन्तिया अनन्तरायेन ओवादत्थाय उपसङ्कमनारहे ठाने ओवाददायको आचरियो नत्थि, अयं अभिक्खुको आवासो नाम, एवरूपे आवासे वस्सं न उपगन्तब्बं। अन्वद्धमासन्ति अनुपोसथिकं। ओवादूपसङ्कमनन्ति ओवादत्थाय उपसङ्कमनं। दिट्ठेनाति चक्खुना दिट्ठेन। सुतेनाति सोतेन सुतेन। परिसङ्कायाति दिट्ठसुतवसेन परिसङ्कितेन। गरुधम्मन्ति गरुकं सङ्घादिसेसापत्तिं। पक्खमानत्तन्ति अनूनानि पन्नरस दिवसानि मानत्तं। छसु धम्मेसूति विकालभोजनच्छट्ठेसु सिक्खापदेसु। सिक्खितसिक्खायाति एकसिक्खम्पि अखण्डं कत्वा पूरितसिक्खाय।
न अक्कोसितब्बो न परिभासितब्बोति दसन्नं अक्कोसवत्थूनं अञ्ञतरेन अक्कोसवत्थुना न अक्कोसितब्बो, भयुपदंसनाय कायचि परिभासाय न परिभासितब्बो। ओवटो भिक्खुनीनं भिक्खूसु वचनपथोति ओवादानुसासनिधम्मकथासङ्खातो वचनपथो भिक्खुनीनं भिक्खूसु ओवटो पिहितो, न भिक्खुनिया कोचि भिक्खु ओवदितब्बो वा अनुसासितब्बो वा, ‘‘भन्ते पोराणकत्थेरा इदञ्चिदञ्च वत्तं पूरयिंसू’’ति एवं पन पवेणिवसेन कथेतुं वट्टति। अनोवटो भिक्खूनं भिक्खुनीसूति भिक्खूनं पन भिक्खुनीसु वचनपथो अनिवारितो, यथारुचिया ओवदन्तु अनुसासन्तु धम्मकथं कथेन्तूति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेसा गरुधम्मकथा महाविभङ्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा।
इमे पन अट्ठ गरुधम्मे सत्थु सन्तिके उग्गहेत्वा थेरेन अत्तनो आरोचियमाने सुत्वा महापजापतिया तावमहन्तं दोमनस्सं खणेन पटिप्पस्सम्भि। अनोतत्तदहतो आहटेन सीतुदकस्स घटसतेन मत्थके परिसित्ता विय विगतपरिळाहा अत्तमना हुत्वा गरुधम्मपटिग्गहणेन उप्पन्नपीतिपामोज्जं आवि करोन्ती ‘‘सेय्यथापि, भन्ते’’तिआदिकं उदानं उदानेसि। तत्थ दहरोति तरुणो। युवाति योब्बञ्ञभावे ठितो। मण्डनकजातिकोति अलङ्कारसभावो। तत्थ कोचि तरुणोपि युवा न होति यथा अतितरुणो। कोचि युवापि मण्डनकजातिको न होति यथा उपसन्तसभावो आलसियब्यसनादीहि वा अभिभूतो, इध पन दहरो चेव युवा च मण्डनकजातिको च अधिप्पेतो, तस्मा एवमाह। उप्पलादीनि लोकसम्मतत्ता वुत्तानि। इतो परं यं यं वत्तब्बं, तं तं अट्ठकथायं दस्सितमेव।
भिक्खुनीउपसम्पन्नानुजाननकथावण्णना
४०४-४०५.यदग्गेनाति यं दिवसं आदिं कत्वा। तदेवाति तस्मिञ्ञेव दिवसे। अनुञ्ञत्तियाति अनुञ्ञाय। एकाहं, भन्ते आनन्द, भगवन्तं वरं याचामीति ‘‘एवमेव खो अहं, भन्ते आनन्द, इमे अट्ठ गरुधम्मे पटिग्गण्हामि यावजीवं अनतिक्कमनीये’’ति पटिजानित्वा इदानि कस्मा वरं याचतीति चे? परूपवादविवज्जनत्थं। एवञ्हि केचि वदेय्युं ‘‘महापजापतिया पठमं सम्पटिच्छितत्ता भिक्खूनं भिक्खुनीनञ्च यथावुड्ढं अभिवादनं नाहोसि, सा चे वरं याचेय्य, भगवा अनुजानेय्या’’ति।
४०६.सरागायाति सरागभावाय कामरागभवरागपरिब्रूहनाय। सञ्ञोगायाति वट्टे संयोजनत्थाय। आचयायाति वट्टस्स वड्ढनत्थाय। महिच्छतायाति महिच्छभावाय। असन्तुट्ठियाति असन्तुट्ठिभावाय। सङ्गणिकायाति किलेससङ्गणगणसङ्गणविहाराय। कोसज्जायाति कुसीतभावाय। दुब्भरतायाति दुप्पोसताय। विरागायाति सकलवट्टतो विरज्जनत्थाय। विसञ्ञोगायाति कामरागादीहि विसंयुज्जनत्थाय। अपचयायाति सब्बस्सपि वट्टस्स अपचयत्थाय, निब्बानायाति अत्थो। अप्पिच्छतायाति पच्चयप्पिच्छतादिवसेन सब्बसो इच्छापगमाय। सन्तुट्ठियाति द्वादसविधसन्तुट्ठिभावाय। पविवेकायाति पविवित्तभावाय कायविवेकादितदङ्गविवेकादिविवेकसिद्धिया। वीरियारम्भायाति कायिकस्स चेव चेतसिकस्स च वीरियस्स पग्गण्हनत्थाय। सुभरतायाति सुखपोसनत्थाय। एवं यो परियत्तिधम्मो उग्गहणधारणपरिपुच्छामनसिकारवसेन योनिसो पटिपज्जन्तस्स सरागादिभावपरिवज्जनस्स कारणं हुत्वा विरागादिभावाय संवत्तति, एकंसतो एसो धम्मो, एसो विनयो सम्मदेव अपायादीसु अपतनवसेन धारणतो किलेसानं विनयनतो, सत्थु सम्मासम्बुद्धस्स ओवादानुसिट्ठिभावतो एतं सत्थुसासनन्ति धारेय्यासि जानेय्यासि, अवबुज्झेय्यासीति अत्थो। इमस्मिं सुत्ते पठमवारेन वट्टं, दुतियवारेन विवट्टं कथितं।
४०९-४१०.विमानेत्वाति अपरज्झित्वा। कम्मप्पत्तायोपीति कम्मारहापि। आपत्तिगामिनियोपीति आपत्तिआपन्नायोपि। वुत्तनयेनेव कारेतब्बतं आपज्जन्तीति तथाकरणस्स पटिक्खित्तत्ता दुक्कटेन कारेतब्बतं आपज्जन्ति।
४१३-५.द्वे तिस्सो भिक्खुनियोति द्वीहि तीहि भिक्खुनीहि। न आरोचेन्तीति पातिमोक्खुद्देसकस्स न आरोचेन्ति। न पच्चाहरन्तीति भिक्खुनीनं न पच्चाहरन्ति। विसेसकन्ति वत्तभङ्गं।
४२०.तेन च भिक्खु निमन्तेतब्बोति सामीचिदस्सनमेतं, न पन अनिमन्तिया आपत्ति।
४२५.तयो निस्सयेति सेनासननिस्सयं अपनेत्वा अपरे तयो निस्सये। रुक्खमूलसेनासनञ्हि सा न लभति।
४२८.अनुवादं पट्ठपेन्तीति इस्सरियं पवत्तेन्ति।
४३०.भिक्खुदूतेन उपसम्पादेन्तीति भिक्खुयेव दूतो भिक्खुदूतो, तेन भिक्खुदूतेन, भिक्खुदूतं कत्वा उपसम्पादेन्तीति अत्थो।
४३१.न सम्मतीति नप्पहोति। नवकम्मन्ति नवकम्मं कत्वा ‘‘एत्तकानि वस्सानि वसतू’’ति अपलोकेत्वा सङ्घिकभूमिदानं।
४३२.सन्निसिन्नगब्भाति पतिट्ठितगब्भा।
४३४.पब्बज्जम्पि न लभतीति तित्थायतनसङ्कन्ताय अभब्बभावूपगमनतो न लभति। इदं ओदिस्स अनुञ्ञातं वट्टतीति एकतो वा उभतो वा अवस्सवे सतिपि ओदिस्स अनुञ्ञातत्ता वट्टति। सेसमेत्थ पाळितो अट्ठकथातो च सुविञ्ञेय्यमेवाति।
भिक्खुनीउपसम्पन्नानुजाननकथावण्णना निट्ठिता।
भिक्खुनिक्खन्धकवण्णना निट्ठिता।