॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
अङ्गुत्तरनिकाये
एककनिपात-टीका
गन्थारम्भकथा
अनन्तञाणं करुणानिकेतं,
नमामि नाथं जितपञ्चमारं।
धम्मं विसुद्धं भवनासहेतुं,
सङ्घञ्च सेट्ठं हतसब्बपापं॥
कस्सपं तं महाथेरं, सङ्घस्स परिणायकं।
दीपस्मिं तम्बपण्णिम्हि, सासनोदयकारकं॥
पटिपत्तिपराधीनं, सदारञ्ञनिवासिनं।
पाकटं गगने चन्द-मण्डलं विय सासने॥
सङ्घस्स पितरं वन्दे, विनये सुविसारदं।
यं निस्साय वसन्तोहं, वुड्ढिप्पत्तोस्मि सासने॥
अनुथेरं महापञ्ञं, सुमेधं सुतिविस्सुतं।
अविखण्डितसीलादि-परिसुद्धगुणोदयं॥
बहुस्सुतं सतिमन्तं, दन्तं सन्तं समाहितं।
नमामि सिरसा धीरं, गरुं मे गणवाचकं॥
आगतागमतक्केसु , सद्दसत्थनयञ्ञुसु।
यस्सन्तेवासिभिक्खूसु, सासनं सुप्पतिट्ठितं॥
यो सीहळिन्दो धितिमा यसस्सी,
उळारपञ्ञो निपुणो कलासु।
जातो विसुद्धे रविसोमवंसे,
महब्बलो अब्भुतवुत्तितेजो॥
जित्वारिवग्गं अतिदुप्पसय्हं,
अनञ्ञसाधारणविक्कमेन।
पत्ताभिसेको जिनधम्मसेवी,
अभिप्पसन्नो रतनत्तयम्हि॥
चिरं विभिन्ने जिनसासनस्मिं,
पच्चत्थिके सुट्ठु विनिग्गहेत्वा।
सुधंव सामग्गिरसं पसत्थं,
पायेसि भिक्खू परिसुद्धसीले॥
कत्वा विहारे विपुले च रम्मे,
तत्रप्पितेनेकसहस्ससङ्खे।
भिक्खू असेसे चतुपच्चयेहि,
सन्तप्पयन्तो सुचिरं अखण्डं॥
सद्धम्मवुद्धिं अभिकङ्खमानो,
सयम्पि भिक्खू अनुसासयित्वा।
नियोजयं गन्थविपस्सनासु,
अकासि वुद्धिं जिनसासनस्स॥
तेनाहमच्चन्तमनुग्गहीतो,
अनञ्ञसाधारणसङ्गहेन।
यस्मा परक्कन्तभुजव्हयेन,
अज्झेसितो भिक्खुगणस्स मज्झे॥
तस्मा अनुत्तानपदानमत्थं,
सेट्ठाय अङ्गुत्तरवण्णनाय।
सन्दस्सयिस्सं सकलं सुबोद्धुं,
निस्साय पुब्बाचरियप्पभावं॥
गन्थारम्भकथावण्णना
१.संवण्णनारम्भे रतनत्तयं नमस्सितुकामो तस्स विसिट्ठगुणयोगसन्दस्सनत्थं ‘‘करुणासीतलहदय’’न्तिआदिमाह। विसिट्ठगुणयोगेन हि वन्दनारहभावो, वन्दनारहे च कता वन्दना यथाधिप्पेतमत्थं साधेति। एत्थ च संवण्णनारम्भे रतनत्तयप्पणामकरणप्पयोजनं तत्थ तत्थ बहुधा पपञ्चेन्ति आचरिया, मयं पन इधाधिप्पेतमेव पयोजनं दस्सयिस्साम, तस्मा संवण्णनारम्भे रतनत्तयप्पणामकरणं यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनत्थन्ति वेदितब्बं। इदमेव हि पयोजनं आचरियेन इधाधिप्पेतं। तथा हि वक्खति –
‘‘इति मे पसन्नमतिनो, रतनत्तयवन्दनामयं पुञ्ञं।
यं सुविहतन्तरायो, हुत्वा तस्सानुभावेना’’ति॥
रतनत्तयप्पणामकरणेन चेत्थ यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनं रतनत्तयपूजाय पञ्ञापाटवतो, ताय पञ्ञापाटवञ्च रागादिमलविधमनतो। वुत्तञ्हेतं –
‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं चित्तं होति, न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होती’’तिआदि (अ॰ नि॰ ६.१०; ११.११)।
तस्मा रतनत्तयपूजनेन विक्खालितमलाय पञ्ञाय पाटवसिद्धि।
अथ वा रतनत्तयपूजनस्स पञ्ञापदट्ठानसमाधिहेतुत्ता पञ्ञापाटवं। वुत्तञ्हि तस्स समाधिहेतुत्तं –
‘‘उजुगतचित्तो खो पन, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदियति, सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (अ॰ नि॰ ६.१०; ११.११)।
समाधिस्स च पञ्ञाय पदट्ठानभावो वुत्तोयेव – ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति (सं॰ नि॰ ३.५; ४.९९; ५.१०७१)। ततो एवं पटुभूताय पञ्ञाय पटिञ्ञामहत्तकतं खेदमभिभुय्य अनन्तरायेन संवण्णनं समापयिस्सति।
अथ वा रतनत्तयपूजाय आयुवण्णसुखबलवड्ढनतो अनन्तरायेन परिसमापनं वेदितब्बं। रतनत्तयप्पणामेन हि आयुवण्णसुखबलानि वड्ढन्ति। वुत्तञ्हेतं –
२.एवं सङ्खेपेन सकलसब्बञ्ञुगुणेहि भगवन्तं अभित्थवित्वा इदानि सद्धम्मं थोमेतुं ‘‘बुद्धोपी’’तिआदिमाह। तत्थ बुद्धोति कत्तुनिद्देसो। बुद्धभावन्ति कम्मनिद्देसो। भावेत्वा सच्छिकत्वाति च पुब्बकालकिरियानिद्देसो। यन्ति अनियमतो कम्मनिद्देसो। उपगतोति अपरकालकिरियानिद्देसो। वन्देति किरियानिद्देसो। तन्ति नियमनं। धम्मन्ति वन्दनकिरियाय कम्मनिद्देसो। गतमलं अनुत्तरन्ति च तब्बिसेसनं।
तत्थ बुद्धसद्दस्स ताव ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो’’तिआदिना (महानि॰ १९२; चूळनि॰ पारायनत्थुतिगाथानिद्देसो ९७; पटि॰ म॰ १.१६२) निद्देसनयेन अत्थो वेदितब्बो। अथ वा सवासनाय अञ्ञाणनिद्दाय अच्चन्तविगमतो, बुद्धिया वा विकसितभावतो बुद्धवाति बुद्धो जागरणविकसनत्थवसेन। अथ वा कस्सचिपि ञेय्यधम्मस्स अनवबुद्धस्स अभावेन ञेय्यविसेसस्स कम्मभावेन अग्गहणतो कम्मवचनिच्छाय अभावेन अवगमनत्थवसेनेव कत्तुनिद्देसो लब्भतीति बुद्धवाति बुद्धो यथा ‘‘दिक्खितो न ददाती’’ति। अत्थतो पन पारमितापरिभावितो सयम्भुञाणेन सह वासनाय विहतविद्धंसितनिरवसेसकिलेसो महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिअपरिमेय्यगुणगणाधारो खन्धसन्तानो बुद्धो। यथाह –
‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो बलेसु च वसीभाव’’न्ति (महानि॰ १९२; चूळनि॰ पारायनत्थुतिगाथानिद्देसो ९७; पटि॰ म॰ १.१६१)।
अपि-सद्दो सम्भावने। तेन ‘‘एवं गुणविसेसयुत्तो सोपि नाम भगवा’’ति वक्खमानगुणधम्मे सम्भावनं दीपेति। बुद्धभावन्ति सम्मासम्बोधिं। भावेत्वाति उप्पादेत्वा वड्ढेत्वा च। सच्छिकत्वाति पच्चक्खं कत्वा। उपगतोति पत्तो, अधिगतोति अत्थो। एतस्स बुद्धभावन्ति एतेन सम्बन्धो। गतमलन्ति विगतमलं, निद्दोसन्ति अत्थो। वन्देति पणमामि, थोमेमि वा। अनुत्तरन्ति उत्तररहितं, लोकुत्तरन्ति अत्थो। धम्मन्ति यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायतो च संसारतो च अपतमाने कत्वा धारेतीति धम्मो। अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – एवं विविधगुणगणसमन्नागतो बुद्धोपि भगवा यं अरियमग्गसङ्खातं धम्मं भावेत्वा, फलनिब्बानं पन सच्छिकत्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अधिगतो, तमेवं बुद्धानम्पि बुद्धभावहेतुभूतं सब्बदोसमलरहितं अत्तनो उत्तरितराभावेन अनुत्तरं पटिवेधसद्धम्मं नमामीति। परियत्तिसद्धम्मस्सपि तप्पकासनत्ता इध सङ्गहो दट्ठब्बो।
अथ वा ‘‘अभिधम्मनयसमुद्दं अधिगञ्छि, तीणि पिटकानि सम्मसी’’ति च अट्ठकथायं वुत्तत्ता परियत्तिधम्मस्सपि सच्छिकिरियासम्मसनपरियायो लब्भतीति सोपि इध वुत्तो एवाति दट्ठब्बं। तथा ‘‘यं धम्मं भावेत्वा सच्छिकत्वा’’ति च वुत्तत्ता बुद्धकरधम्मभूताहि पारमिताहि सह पुब्बभागे अधिसीलसिक्खादयोपि इध धम्मसद्देन सङ्गहिताति वेदितब्बा। तापि हि विगतप्पटिपक्खताय गतमला, अनञ्ञसाधारणताय अनुत्तरा चाति। तथा हि सत्तानं सकलवट्टदुक्खनिस्सरणाय कतमहाभिनीहारो महाकरुणाधिवासनपेसलज्झासयो पञ्ञाविसेसपरियोदातनिम्मलानं दानदमसञ्ञमादीनं उत्तमधम्मानं सतसहस्साधिकानि कप्पानं चत्तारि असङ्ख्येय्यानि सक्कच्चं निरन्तरं निरवसेसानं भावनापच्चक्खकरणेहि कम्मादीसु अधिगतवसीभावो अच्छरियाचिन्तेय्यमहानुभावो अधिसीलअधिचित्तानं परमुक्कंसपारमिप्पत्तो भगवा पच्चयाकारे चतुवीसतिकोटिसतसहस्समुखेन महावजिरञाणं पेसेत्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति।
३.एवं सङ्खेपेनेव सब्बधम्मगुणेहि सद्धम्मं अभित्थवित्वा इदानि अरियसङ्घं थोमेतुं ‘‘सुगतस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ सुगतस्साति सम्बन्धनिद्देसो। ‘‘तस्स पुत्तान’’न्ति एतेन सम्बन्धो। ओरसानन्ति पुत्तविसेसनं। मारसेनमथनानन्ति ओरसपुत्तभावे कारणनिद्देसो तेन किलेसप्पहानमेव भगवतो ओरसपुत्तभावे कारणं अनुजानातीति दस्सेति। अट्ठन्नन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो। तेन च सतिपि तेसं सत्तविसेसभावेन अनेकसतसहस्सभावे इमं गणनपरिच्छेदं नातिवत्तन्तीति दस्सेति मग्गट्ठफलट्ठभावानतिवत्तनतो। समूहन्ति समुदायनिद्देसो। अरियसङ्घन्ति गुणविसिट्ठसंहतभावनिद्देसो। तेन असतिपि अरियपुग्गलानं कायसामग्गियं अरियसङ्घभावं दस्सेति दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावतो।
तत्थ उरसि भवा जाता संबद्धा च ओरसा। यथा हि सत्तानं ओरसपुत्ता अत्तजताय पितु सन्तकस्स दायज्जस्स विसेसेन भागिनो होन्ति, एवमेतेपि अरियपुग्गला सम्मासम्बुद्धस्स सवनन्ते अरियाय जातिया जातताय भगवतो सन्तकस्स विमुत्तिसुखस्स अरियधम्मरतनस्स एकन्तेन भागिनोति ओरसा विय ओरसा। अथ वा भगवतो धम्मदेसनानुभावेन अरियभूमिं ओक्कममाना ओक्कन्ता च अरियसावका भगवतो उरे वायामजनिताभिजातिताय निप्परियायेन ओरसपुत्ताति वत्तब्बतं अरहन्ति। सावकेहि पवत्तियमानापि हि धम्मदेसना ‘‘भगवतो धम्मदेसना’’इच्चेव वुच्चति तंमूलकत्ता लक्खणादिविसेसाभावतो च।
यदिपि अरियसावकानं अरियमग्गाधिगमसमये भगवतो विय तदन्तरायकरणत्थं देवपुत्तमारो , मारवाहिनी वा न एकन्तेन अपसादेति, तेहि पन अपसादेतब्बताय कारणे विमथिते तेपि विमथिता एव नाम होन्तीति आह – ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति। इमस्मिं पनत्थे ‘‘मारमारसेनमथनान’’न्ति वत्तब्बे ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति एकदेससरूपेकसेसो कतोति दट्ठब्बं। अथ वा खन्धाभिसङ्खारमारानं विय देवपुत्तमारस्सपि गुणमारणे सहायभावूपगमनतो किलेसबलकायो ‘‘सेना’’ति वुच्चति। यथाह – ‘‘कामा ते पठमा सेना’’तिआदि (सु॰ नि॰ ४३८; महानि॰ २८, ६८, १४९)। सा च तेहि दियड्ढसहस्सभेदा, अनन्तभेदा वा किलेसवाहिनी सतिधम्मविचयवीरियसमथादिगुणप्पहरणेहि ओधिसो विमथिता विहता विद्धस्ता चाति मारसेनमथना, अरियसावका। एतेन तेसं भगवतो अनुजातपुत्ततं दस्सेति।
आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये च इरियनतो अरिया निरुत्तिनयेन। अथ वा सदेवकेन लोकेन सरणन्ति अरणीयतो उपगन्तब्बतो, उपगतानञ्च तदत्थसिद्धितो अरिया, अरियानं सङ्घोति अरियसङ्घो, अरियो च सो सङ्घो चाति वा अरियसङ्घो, तं अरियसङ्घं। भगवतो अपरभागे बुद्धधम्मरतनानम्पि समधिगमो सङ्घरतनाधीनोति अस्स अरियसङ्घस्स बहूपकारतं दस्सेतुं इधेव ‘‘सिरसा वन्दे’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं।
एत्थ च ‘‘सुगतस्स ओरसानं पुत्तान’’न्ति एतेन अरियसङ्घस्स पभवसम्पदं दस्सेति, ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति एतेन पहानसम्पदं सकलसंकिलेसप्पहानदीपनतो। ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति एतेन ञाणसम्पदं मग्गट्ठफलट्ठभावदीपनतो। ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति एतेन पभवसम्पदं दस्सेति सब्बसङ्घानं अग्गभावदीपनतो। अथ वा ‘‘सुगतस्स ओरसानं पुत्तान’’न्ति अरियसङ्घस्स विसुद्धनिस्सयभावदीपनं, ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति सम्माउजुञायसामीचिप्पटिपन्नभावदीपनं, ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति आहुनेय्यादिभावदीपनं, ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति अनुत्तरपुञ्ञक्खेत्तभावदीपनं। तथा ‘‘सुगतस्स ओरसानं पुत्तान’’न्ति एतेन अरियसङ्घस्स लोकुत्तरसरणगमनसब्भावं दीपेति। लोकुत्तरसरणगमनेन हि ते भगवतो ओरसपुत्ता जाता। ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति एतेन अभिनीहारसम्पदासिद्धं पुब्बभागे सम्मापटिपत्तिं दस्सेति। कताभिनीहारा हि सम्मापटिपन्ना मारं मारपरिसं वा अभिविजिनन्ति। ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति एतेन विद्धस्तविपक्खे सेक्खासेक्खधम्मे दस्सेति पुग्गलाधिट्ठानेन मग्गफलधम्मानं पकासितत्ता। ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति अग्गदक्खिणेय्यभावं दस्सेति। सरणगमनञ्च सावकानं सब्बगुणानं आदि, सपुब्बभागप्पटिपदा सेक्खा सीलक्खन्धादयो मज्झे, असेक्खा सीलक्खन्धादयो परियोसानन्ति आदिमज्झपरियोसानकल्याणा सङ्खेपतो सब्बे अरियसङ्घगुणा पकासिता होन्ति।
४.एवं गाथात्तयेन सङ्खेपतो सकलगुणसंकित्तनमुखेन रतनत्तयस्स पणामं कत्वा इदानि तंनिपच्चकारं यथाधिप्पेते पयोजने परिणामेन्तो ‘‘इति मे’’तिआदिमाह। तत्थ रतिजननट्ठेन रतनं, बुद्धधम्मसङ्घा। तेसञ्हि ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना यथाभूतगुणे आवज्जेन्तस्स अमताधिगमहेतुभूतं अनप्पकं पीतिपामोज्जं उप्पज्जति। यथाह –
‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोस…पे॰… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतं आरब्भ। उजुगतचित्तो खो पन, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायती’’तिआदि (अ॰ नि॰ ६.१०; ११.११)।
चित्तीकतादिभावो वा रतनट्ठो। वुत्तञ्हेतं –
‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं।
अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति॥ (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३३; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.५.२२३; खु॰ पा॰ अट्ठ॰ ६.३; सु॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२२६)।
चित्तीकतभावादयो च अनञ्ञसाधारणा बुद्धादीसु एव लब्भन्तीति।
वन्दनाव वन्दनामयं यथा ‘‘दानमयं, सीलमय’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.३०५; इतिवु॰ ६०)। वन्दना चेत्थ कायवाचाचित्तेहि तिण्णं रतनानं गुणनिन्नता, थोमना वा। पुज्जभावफलनिब्बत्तनतो पुञ्ञं, अत्तनो सन्तानं पुनातीति वा। सुविहतन्तरायोति सुट्ठु विहतन्तरायो। एतेन अत्तनो पसादसम्पत्तिया, रतनत्तयस्स च खेत्तभावसम्पत्तिया तं पुञ्ञं अत्थप्पकासनस्स उपघातकउपद्दवानं विहनने समत्थन्ति दस्सेति। हुत्वाति पुब्बकालकिरिया। तस्स ‘‘अत्थं पकासयिस्सामी’’ति एतेन सम्बन्धो। तस्साति यं रतनत्तयवन्दनामयं पुञ्ञं, तस्स। आनुभावेनाति बलेन।
५.एवं रतनत्तयस्स निपच्चकारकरणे पयोजनं दस्सेत्वा इदानि यस्सा धम्मदेसनाय अत्थं संवण्णेतुकामो, तस्सा ताव गुणाभित्थवनवसेन उपञ्ञापनत्थं ‘‘एककदुकादिपटिमण्डितस्सा’’तिआदिमाह, एककादीनि अङ्गानि उपरूपरि वड्ढेत्वा देसितेहि सुत्तन्तेहि पटिमण्डितस्स विसिट्ठस्साति अत्थो। एतेन ‘‘अङ्गुत्तरो’’ति अयं इमस्स आगमस्स अत्थानुगता समञ्ञाति दस्सेति। ननु च एककादिवसेन देसितानि सुत्तानियेव आगमो। कस्स पन एककदुकादीहि पटिमण्डितभावोति? सच्चमेतं परमत्थतो, सुत्तानि पन उपादाय पञ्ञत्तो आगमो। यथेव हि अत्थब्यञ्जनसमुदाये सुत्तन्ति वोहारो, एवं सुत्तसमुदाये आगमोति वोहारो। एककादीहि अङ्गेहि उपरूपरि उत्तरो अधिकोति अङ्गुत्तरो, आगमिस्सन्ति एत्थ, एतेन, एतस्मा वा अत्तत्थपरत्थादयोति आगमो, आदिकल्याणादिगुणसम्पत्तिया उत्तमट्ठेन तंतंअभिपत्थितसमिद्धिहेतुताय पण्डितेहि वरितब्बतो वरो, आगमो च सो वरो च सेट्ठट्ठेनाति आगमवरो, आगमसम्मतेहि वा वरोति आगमवरो। अङ्गुत्तरो च सो आगमवरो चाति अङ्गुत्तरागमवरो, तस्स।
पुङ्गवा वुच्चन्ति उसभा, असन्तसनपरिस्सयसहनस्स परिपालनादिगुणेहि तंसदिसताय धम्मकथिका एव पुङ्गवाति धम्मकथिकपुङ्गवा, तेसं। हेतूपमादिप्पटिमण्डितनानाविधदेसनानयविचित्तताय विचित्तपटिभानजननस्स। सुमङ्गलविलासिनीआदीसु (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.गन्थारम्भकथा; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.गन्थारम्भकथा; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.गन्थारम्भकथा) पन ‘‘बुद्धानुबुद्धसंवण्णितस्सा’’ति वुत्तं। बुद्धानञ्हि सच्चप्पटिवेधं अनुगम्म पटिविद्धसच्चा अग्गसावकादयो अरिया बुद्धानुबुद्धा। अयम्पि आगमो तेहि अत्थसंवण्णनावसेन गुणसंवण्णनावसेन च संवण्णितो एव। अथ वा बुद्धा च अनुबुद्धा च बुद्धानुबुद्धाति योजेतब्बं। सम्मासम्बुद्धेनेव हि तिण्णं पिटकानं अत्थवण्णनाक्कमो भासितो, या ‘‘पकिण्णकदेसना’’ति वुच्चति। ततो सङ्गायनादिवसेनेव सावकेहीति आचरिया वदन्ति। इध पन ‘‘धम्मकथिकपुङ्गवानं विचित्तपटिभानजननस्स’’इच्चेव थोमना कता। संवण्णनासु चायं आचरियस्स पकति, या तंतंसंवण्णनासु आदितो तस्स तस्स संवण्णेतब्बस्स धम्मस्स विसेसगुणकित्तनेन थोमना। तथा हि सुमङ्गलविलासिनीपपञ्चसूदनीसारत्थप्पकासनीसु अट्ठसालिनीआदीसु च यथाक्कमं ‘‘सद्धावहगुणस्स, परवादमथनस्स, ञाणप्पभेदजननस्स, तस्स गम्भीरञाणेहि ओगाळ्हस्स अभिण्हसो नानानयविचित्तस्सा’’तिआदिना थोमना कता।
६.अत्थो कथीयति एतायाति अत्थकथा, सा एव अट्ठकथा, त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा यथा ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो’’ति (पटि॰ म॰ १.१७; २.८)। आदितोतिआदिम्हि पठमसङ्गीतियं । छळभिञ्ञताय परमेन चित्तवसीभावेन समन्नागतत्ता झानादीसु पञ्चविधवसितासब्भावतो च वसिनो, थेरा महाकस्सपादयो, तेसं सतेहि पञ्चहि। याति या अट्ठकथा। सङ्गीताति अत्थं पकासेतुं युत्तट्ठाने ‘‘अयं एतस्स अत्थो, अयं एतस्स अत्थो’’ति सङ्गहेत्वा वुत्ता। अनुसङ्गीता च यसत्थेरादीहि पच्छापि दुतियततियसङ्गीतीसु। इमिना अत्तनो संवण्णनाय आगमनविसुद्धिं दस्सेति।
७.सीहस्स लानतो गहणतो सीहळो, सीहकुमारो। तंवंसजातताय तम्बपण्णिदीपे खत्तियानं, तेसं निवासताय तम्बपण्णिदीपस्स च सीहळभावो वेदितब्बो। आभताति जम्बुदीपतो आनीता। अथाति पच्छा। अपरभागे हि असङ्करत्थं सीहळभासाय अट्ठकथा ठपिताति। तेन सा मूलट्ठकथा सब्बसाधारणा न होतीति इदं अत्थप्पकासनं एकन्तेन करणीयन्ति दस्सेति। तेनेवाह – ‘‘दीपवासीनमत्थाया’’ति। तत्थ दीपवासीनन्ति जम्बुदीपवासीनं, दीपवासीनन्ति वा सीहळदीपवासीनं अत्थाय सीहळभासाय ठपिताति योजना।
८.अपनेत्वानाति कञ्चुकसदिसं सीहळभासंअपनेत्वान। ततोति अट्ठकथातो। अहन्ति अत्तानं निद्दिसति। मनोरमं भासन्ति मागधभासं। सा हि सभावनिरुत्तिभूता पण्डितानं मनं रमयतीति। तेनेवाह – ‘‘तन्तिनयानुच्छविक’’न्ति, पाळिगतिया अनुलोमिकं पाळिच्छायानुविधायिनिन्ति अत्थो। विगतदोसन्ति असभावनिरुत्तिभासन्तररहितं।
९.समयं अविलोमेन्तोति सिद्धन्तं अविरोधेन्तो। एतेन अत्थदोसाभावमाह। अविरुद्धत्ता एव हि थेरवादापि इध पकासीयिस्सन्ति। थेरवंसदीपानन्ति थिरेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता थेरा , महाकस्सपादयो, तेहि आगता आचरियपरम्परा थेरवंसो। तप्परियापन्ना हुत्वा आगमाधिगमसम्पन्नत्ता पञ्ञापज्जोतेन तस्स समुज्जलनतो थेरवंसदीपा, महाविहारवासिनो थेरा, तेसं। विविधेहि आकारेहि निच्छीयतीति विनिच्छयो, गण्ठिट्ठानेसु खीलमद्दनाकारेन पवत्ता विमतिच्छेदकथा। सुट्ठु निपुणो सण्हो विनिच्छयो एतेसन्ति सुनिपुणविनिच्छया। अथ वा विनिच्छिनोतीति विनिच्छयो, यथावुत्तत्थविसयं ञाणं। सुट्ठु निपुणो छेको विनिच्छयो एतेसन्ति सुनिपुणविनिच्छया। एतेन महाकस्सपादित्थेरपरम्पराभतो, ततोयेव च अविपरीतो सण्हसुखुमो महाविहारवासीनं विनिच्छयोति तस्स पमाणभूततं दस्सेति।
१०.सुजनस्सचाति च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो। तेन ‘‘न केवलं जम्बुदीपवासीनंयेव अत्थाय, अथ खो साधुजनानं तोसनत्थञ्चा’’ति दस्सेति। तेन च ‘‘तम्बपण्णिदीपवासीनम्पि अत्थाया’’ति अयमत्थो सिद्धो होति उग्गहणादिसुकरताय तेसम्पि बहूपकारत्ता। चिरट्ठितत्थन्ति चिरट्ठितिअत्थं, चिरकालावट्ठानायाति अत्थो। इदञ्हि अत्थप्पकासनं अविपरीतब्यञ्जनसुनिक्खेपस्स अत्थसुनीतस्स च उपायभावतो सद्धम्मस्स चिरट्ठितिया संवत्तति। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘द्वेमे, भिक्खवे, धम्मा सद्धम्मस्स ठितिया असम्मोसाय अनन्तरधानाय संवत्तन्ति। कतमे द्वे? सुनिक्खित्तञ्च पदब्यञ्जनं, अत्थो च सुनीतो’’ति (अ॰ नि॰ २.२१)।
११-१२.यं अत्थवण्णनं कत्थुकामो, तस्सा महन्तत्तं परिहरितुं ‘‘सावत्थिपभूतीन’’न्तिआदिमाह। तेनाह – ‘‘न इध वित्थारकथं करिस्सामि, न तं इध विचारयिस्सामी’’ति च। तत्थ दीघस्साति दीघनिकायस्स। मज्झिमस्साति मज्झिमनिकायस्स। ‘‘सङ्गीतीनं द्विन्नं या मे अत्थं वदन्तेना’’तिपि पाठो। तत्थपि सङ्गीतीनं द्विन्नन्ति दीघमज्झिमनिकायानन्ति अत्थो गहेतब्बो। मेति करणत्थे सामिवचनं, मयाति अत्थो। सुदन्ति निपातमत्तं। हेट्ठा दीघस्स मज्झिमस्स च अत्थं वदन्तेन सावत्थिपभुतीनं नगरानं या वण्णना कता, तस्सा वित्थारकथं न इध भिय्यो करिस्सामीति योजेतब्बं। यानि च तत्थ वत्थूनि वित्थारवसेन वुत्तानि, तेसम्पि वित्थारकथं न इध भिय्यो करिस्सामीति सम्बन्धो।
१३.इदानि ‘‘न इध वित्थारकथं करिस्सामी’’ति सामञ्ञतो वुत्तस्स अत्थस्स पवरं दस्सेतुं – ‘‘सुत्तानं पना’’तिआदि वुत्तं। सुत्तानं ये अत्था वत्थूहि विना न पकासन्तीति योजेतब्बं।
१४.यं अट्ठकथं कत्तुकामो, तदेकदेसभावेन विसुद्धिमग्गो च गहेतब्बोति कथिकानं उपदेसं करोन्तो तत्थ विचारितधम्मे उद्देसवसेन दस्सेति – ‘‘सीलकथा’’तिआदिना। तत्थ सीलकथाति चारित्तवारित्तादिवसेन सीलस्स वित्थारकथा। धुतधम्माति पिण्डपातिकङ्गादयो तेरस किलेसधुननकधम्मा। कम्मट्ठानानि सब्बानीति पाळियं आगतानि अट्ठतिंस, अट्ठकथायं द्वेति निरवसेसानि योगकम्मस्स भावनाय पवत्तिट्ठानानि। चरियाविधानसहितोति रागचरितादीनं सभावादिविधानेन सहितो। झानानि चत्तारि रूपावचरज्झानानि, समापत्तियो चतस्सो आरुप्पसमापत्तियो । अट्ठपि वा पटिलद्धमत्तानि झानानि समापज्जनवसीभावप्पत्तिया समापत्तियो। झानानि वा रूपारूपावचरज्झानानि, समापत्तियो फलसमापत्तिनिरोधसमापत्तियो।
१५.लोकियलोकुत्तरभेदा छ अभिञ्ञायो सब्बा अभिञ्ञायो। ञाणविभङ्गादीसु आगतनयेन एकविधादिना पञ्ञाय संकलेत्वा सम्पिण्डेत्वा निच्छयो पञ्ञासङ्कलननिच्छयो।
१६.पच्चयधम्मानं हेतुआदीनं पच्चयुप्पन्नधम्मानं हेतुपच्चयादिभावो पच्चयाकारो, तस्स देसना पच्चयाकारदेसना, पटिच्चसमुप्पादकथाति अत्थो। सा पन घनविनिब्भोगस्स सुदुक्करताय सण्हसुखुमा, निकायन्तरलद्धिसङ्कररहिता, एकत्तनयादिसहिता च तत्थ विचारिताति आह – ‘‘सुपरिसुद्धनिपुणनया’’ति। पटिसम्भिदादीसु आगतनयं अविस्सज्जेत्वाव विचारितत्ता अविमुत्ततन्तिमग्गा।
१७.इति पन सब्बन्ति इति-सद्दो परिसमापने, पन-सद्दो वचनालङ्कारे, एतं सब्बन्ति अत्थो। इधाति इमिस्सा अट्ठकथाय न विचारयिस्सामि पुनरुत्तिभावतोति अधिप्पायो।
१८.इदानि तस्सेव अविचारणस्स एकन्तकारणं निद्धारेन्तो ‘‘मज्झे विसुद्धिमग्गो’’तिआदिमाह। तत्थ ‘‘मज्झे ठत्वा’’ति एतेन मज्झभावदीपनेन विसेसतो चतुन्नं आगमानं साधारणट्ठकथा विसुद्धिमग्गो, न सुमङ्गलविलासिनीआदयो विय असाधारणट्ठकथाति दस्सेति। ‘‘विसेसतो’’ति च इदं विनयाभिधम्मानम्पि विसुद्धिमग्गो यथारहं अत्थवण्णना होति एवाति कत्वा वुत्तं।
१९.इच्चेवाति इति एव। तम्पीति विसुद्धिमग्गम्पि। एतायाति मनोरथपूरणिया। एत्थ च ‘‘सीहळदीपं आभता’’तिआदिना अत्थप्पकासनस्स निमित्तं दस्सेति, ‘‘दीपवासीनमत्थाय सुजनस्स च तुट्ठत्थं चिरट्ठितत्थञ्च धम्मस्सा’’ति एतेन पयोजनं, अपनेत्वान ततोहं, सीहळभास’’न्तिआदिना। ‘‘सावत्थिपभुतीन’’न्तिआदिना च करणप्पकारं। हेट्ठिमनिकायेसु विसुद्धिमग्गे च विचारितानं अत्थानं अविचारणम्पि हि इध करणप्पकारो एवाति।
गन्थारम्भकथावण्णना निट्ठिता।