१५. अट्ठानपाळि (पठमवग्ग)
(१५) १. अट्ठानपाळि-पठमवग्गवण्णना
२६८.अट्ठानपाळिवण्णनायं अविज्जमानं ठानं अट्ठानं, नत्थि ठानन्ति वा अट्ठानं। अनवकासोति एत्थापि एसेव नयो। तदत्थनिगमनमेव हि ‘‘नेतं ठानं विज्जती’’ति वचनन्ति। तेनाह – ‘‘उभयेनपी’’तिआदि। यन्ति कारणत्थे पच्चत्तवचनं। हेतुअत्थो चेत्थ कारणत्थोति आह – ‘‘यन्ति येन कारणेना’’ति। उक्कट्ठनिद्देसेनेत्थ दिट्ठिसम्पत्ति वेदितब्बाति वुत्तं – ‘‘मग्गदिट्ठिया सम्पन्नो’’ति। कुतो पनायमत्थो लब्भतीति? लिङ्गतो, लिङ्गं चेतस्स निच्चतो उपगमनप्पटिक्खेपो। चतुभूमकेसूति इदं चतुत्थभूमकसङ्खारानं अरियसावकस्स विसयभावूपगमनतो वुत्तं, न पन ते आरब्भ निच्चतो उपगमनसब्भावतो। वक्खति हि ‘‘तदभावे चतुत्थभूमकसङ्खारा पना’’तिआदिना। अभिसङ्खतसङ्खारअभिसङ्खरणकसङ्खारानं सप्पदेसत्ता निप्पदेससङ्खारग्गहणत्थं ‘‘सङ्खतसङ्खारेसू’’ति वुत्तं, लोकुत्तरसङ्खारानं पन निवत्तने कारणं सयमेव वक्खति। एतं कारणं नत्थीति तथा उपगमने सेतुघातो नत्थि। तेजुस्सदत्ताति संकिलेसविधमनतेजस्स अधिकभावतो। तथा हि ते गम्भीरभावेन दुद्दसा अकुसलानं आरम्मणं न होन्तीति। इदं पन पकरणवसेन वुत्तं। अप्पहीनविपल्लासानञ्हि सन्तानेसु कुसलधम्मानम्पि ते आरम्मणं न होन्ति।
२६९.असुखे सुखन्ति विपल्लासो च इध सुखतो उपगमनस्स ठानन्ति दस्सेन्तो ‘‘एकन्त…पे॰… अत्तदिट्ठिवसेना’’ति पधानदिट्ठिमाह। गूथन्ति गूथट्ठानं, दिट्ठिया निब्बानस्स अविसयभावो हेट्ठा वुत्तो एवाति कसिणादिपण्णत्तिसङ्गहत्थन्ति वुत्तं।
२७०.परिच्छेदोति परिच्छिन्दनं परिच्छिज्ज तस्स गहणं। स्वायं येसु निच्चादितो उपगमनं सम्भवति, तेसं वसेनयेव कातब्बोति दस्सेन्तो ‘‘सब्बवारेसु वा’’तिआदिमाह। सब्बवारेसूति ‘‘निच्चतो उपगच्छेय्या’’तिआदिना आगतेसु सब्बेसु सुत्तपदेसु। पुथुज्जनो हीति हि-सद्दो हेतुअत्थो। यस्मा यं यं सङ्खारं पुथुज्जनो निच्चादिवसेन गण्हाति, तं तं अरियसावको अनिच्चादिवसेन गण्हन्तो याथावतो जानन्तो तं गाहं तं दिट्ठिं विस्सज्जेति, तस्मा यत्थ गाहो, तत्थ विस्सज्जनाति चतुभूमकसङ्खारा इध सङ्खारग्गहणेन न गय्हन्तीति अत्थो।
२७१.पुत्तसम्बन्धेन मातुपितुसमञ्ञा दत्तकित्तिमादिवसेनपि पुत्तवोहारो लोके दिस्सति, सो च खो परियायेनाति निप्परियायेन सिद्धं तं दस्सेतुं – ‘‘जनिकाव माता, जनकोव पिता’’ति वुत्तं। तथा आनन्तरियकम्मस्स अधिप्पेतत्ता ‘‘मनुस्सभूतोव खीणासवो अरहाति अधिप्पेतो’’ति वुत्तं। ‘‘अट्ठानमेत’’न्तिआदिना ‘‘मातुआदीनंयेव जीविता वोरोपने अरियसावकस्स अभब्बभावदस्सनतो तदञ्ञं अरियसावको जीविता वोरोपेतीति इदं अत्थतो आपन्नमेवा’’ति मञ्ञमानो वदति – ‘‘किं पन अरियसावको अञ्ञं जीविता वोरोपेय्या’’ति? ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सञ्चिच्च पाणं जीविता वोरोपेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति वचनतो ‘‘एतम्पि अट्ठान’’न्ति वुत्तं। तेनेवाह – ‘‘सचे ही’’तिआदि। एवं सन्ते कस्मा ‘‘मातर’’न्तिआदिना विसेसेत्वा वुत्तन्ति आह – ‘‘पुथुज्जनभावस्स पना’’तिआदि। तत्थ बलदीपनत्थन्ति सद्धादिबलसमन्नागमदीपनत्थं। अरियमग्गेनागतसद्धाधिबलवसेन हि अरियसावको तादिसं सावज्जं न करोति।
२७५.पञ्चहि कारणेहीति इदमेत्थ निप्फादकानि तेसं पुब्बभागियानि च कारणानि कारणभावसामञ्ञेन एकज्झं गहेत्वा वुत्तं, न पन सब्बेसं समानयोगक्खमत्ता। आकारेहीति कारणेहि। अनुस्सावनेनाति अनुरूपं सावनेन। भेदस्स अनुरूपं यथा भेदो होति, एवं भिन्दितब्बानं भिक्खूनं अत्तनो वचनस्स सावनेन विञ्ञापनेन। तेनाह – ‘‘ननु तुम्हे’’तिआदि। कण्णमूले वचीभेदं कत्वाति एतेन पाकटं कत्वा भेदकरवत्थुदीपनं वोहारो, तत्थ अत्तनो निच्छितमत्थं रहस्सवसेन विञ्ञापनं अनुस्सावनन्ति दस्सेति।
कम्ममेव उद्देसो वा पमाणन्ति तेहि सङ्घभेदसिद्धितो वुत्तं, इतरे पन तेसं सम्भारभूता। तेनाह – ‘‘वोहारा’’तिआदि। तत्थाति वोहरणे। चुतिअनन्तरं फलं अनन्तरं नाम, तस्मिं अनन्तरे नियुत्तानि, तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीलानि, अनन्तरप्पयोजनानि चाति आनन्तरियानि, तानि एव कम्मानीति आनन्तरियकम्मानि।
कम्मतोति ‘‘एवं आनन्तरियकम्मं होति, एवं आनन्तरियकम्मसदिस’’न्ति एवं कम्मविभागतो। द्वारतोति कायद्वारतो। कप्पट्ठितियतोति ‘‘इदं कप्पट्ठितियविपाकं, इदं न कप्पट्ठितियविपाक’’न्ति एवं कप्पट्ठितियविभागतो। पाकसाधारणादीहीति ‘‘इदमेत्थ विपच्चति, इदं न विपच्चती’’ति विपच्चनविभागतो, गहट्ठपब्बजितानं साधारणासाधारणतो, आदि-सद्देन वेदनादिविभागतो च।
कम्मतो ताव विनिच्छयो वुच्चतीति सम्बन्धो। यस्मा मनुस्सत्तभावे ठितस्सेव कुसलधम्मानं तिक्खविसदभावापत्ति, यथा तिण्णं बोधिसत्तानं बोधित्तयनिब्बत्तियं, एवं मनुस्सभावे ठितस्सेव एदिसानं अकुसलधम्मानम्पि तिक्खविसदभावापत्तीति आह – ‘‘मनुस्सभूतस्सेवा’’ति। पाकतिकमनुस्सानम्पि च कुसलधम्मानं विसेसप्पत्ति विमानवत्थुअट्ठकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। यथावुत्तो च अत्थो समानजातियस्स विकोपने गरुतरो, न तथा विजातियस्साति वुत्तं – ‘‘मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा’’ति। लिङ्गपरिवत्ते च सो एव एककम्मनिब्बत्तो भवङ्गप्पबन्धो जीवितिन्द्रियपबन्धो च, न अञ्ञोति आह – ‘‘अपि परिवत्तलिङ्ग’’न्ति। अरहत्तं पत्तेपि एसेव नयो। तस्स विपाकन्तिआदि कम्मस्स आनन्तरियभावसमत्थनं। चतुक्कोटियञ्चेत्थ सम्भवति। तत्थ पठमा कोटि दस्सिता, इतरासु विसङ्केतभावं दस्सेतुं – ‘‘यो पना’’तिआदि वुत्तं। यदिपि तत्थ विसङ्केतो, कम्मं पन गरुतरं आनन्तरियसदिसं भायितब्बन्ति आह – ‘‘भारियं…पे॰… तिट्ठती’’ति। अयं पञ्होति ञापनिच्छानिब्बत्ता कथा।
अभिसन्धिनाति अधिप्पायेन। आनन्तरियं फुसतीति मरणाधिप्पायेनेव आनन्तरियवत्थुनो विकोपितत्ता वुत्तं। आनन्तरियं न फुसतीति आनन्तरियवत्थुअभावतो आनन्तरियं न होति। सब्बत्थ हि पुरिमं अभिसन्धिचित्तं अप्पमाणं, वधकचित्तं पन तदारम्मणं जीवितिन्द्रियञ्च आनन्तरियभावे पमाणन्ति दट्ठब्बं। सङ्गामचतुक्कं सम्पत्तवसेन योजेतब्बं। यो हि परसेनाय अञ्ञञ्च योधं पितरञ्च कम्मं करोन्ते दिस्वा योधस्स उसुं खिपति ‘‘एतं विज्झित्वा मम पितरं विज्झिस्सती’’ति, यथाधिप्पायं गते पितुघातको होति। ‘‘योधे विद्धे मम पिता पलायिस्सती’’ति खिपति, उसुं अयथाधिप्पायं गन्त्वा पितरं मारेति, वोहारवसेन पितुघातकोति वुच्चति, आनन्तरियं पन नत्थीति। चोरचतुक्कं पन यो ‘‘चोरं मारेस्सामी’’ति चोरवेसेन गच्छन्तं पितरं मारेति, आनन्तरियं फुसतीतिआदिना योजेतब्बं। तेनेवाति तेनेव पयोगेन। अरहन्तघातको होतियेवाति अरहतो मारितत्ता वुत्तं, पुथुज्जनस्सेव तं दिन्नं होतीति एत्थायमधिप्पायो – यथा वधकचेतना पच्चुप्पन्नारम्मणापि पबन्धविच्छेदनवसेन जीवितिन्द्रियं आरम्मणं कत्वा पवत्तति, न एवं चागचेतना। सा हि चजितब्बवत्थुं आरम्मणं कत्वा चजनमत्तमेव होति, अञ्ञसन्तकभावकरणञ्च तस्स चजनं, तस्मा यस्स तं सन्तकं कतं, तस्सेव दिन्नं होतीति।
२७६.सत्थु किच्चं कातुं असमत्थोति यं सत्थारा कातब्बकिच्चं अनुसासनादि, नं कातुं असमत्थोति भगवन्तं पच्चक्खाय। अञ्ञं तित्थकरन्ति अञ्ञं सत्थारं। वुत्तञ्हेतं –
‘‘तित्थं जानितब्बं, तित्थकरो जानितब्बो, तित्थिया जानितब्बा, तित्थियसावका जानितब्बा। तत्थ तित्थं नाम द्वासट्ठि दिट्ठियो। एत्थ हि सत्था तरन्ति उप्लवन्ति उम्मुज्जनिमुज्जं करोन्ति, तस्मा तित्थन्ति वुच्चन्ति। तादिसानं दिट्ठीनं उप्पादेता तित्थकरो नाम पूरणकस्सपादिको। तस्स लद्धिं गहेत्वा पब्बजिता तित्थिया नाम। ते हि तित्थे जाताति तित्थिया। यथावुत्तं वा दिट्ठिगतसङ्खातं तित्थं एतेसं अत्थीति तित्थिका , तित्थिका एव तित्थिया। तेसं पच्चयदायका तित्थियसावकाति वेदितब्बा’’ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१४०)।
२७७.अभिजातिआदीसु पकम्पनदेवतूपसङ्कमनादिना जातचक्कवाळेन समानयोगक्खमं दससहस्सपरिमाणं चक्कवाळं जातिखेत्तं। सरसेनेव आणापवत्तनट्ठानं आणाखेत्तं। विसयभूतं ठानं विसयखेत्तं। दससहस्सी लोकधातूति इमाय लोकधातुया सद्धिं इमं लोकधातुं परिवारेत्वा ठिता दससहस्सी लोकधातु। तत्तकानंयेव जातिखेत्तभावो धम्मतावसेन वेदितब्बो। ‘‘परिग्गहवसेना’’ति केचि, ‘‘सब्बेसंयेव बुद्धानं तत्तकंयेव जातिखेत्तं तन्निवासीनंयेव देवतानं धम्माभिसमयो’’ति च वदन्ति। मातुकुच्छि ओक्कमनकालादीनं छन्नं एव गहणं निदस्सनमत्तं महाभिनीहारादिकालेपि तस्स पकम्पनस्स लब्भनतो। आणाखेत्तं नाम यं एकज्झं संवट्टति विवट्टति च, आणा पवत्तति आणाय तन्निवासिदेवतानं सिरसा सम्पटिच्छनेन, तञ्च खो केवलं बुद्धानं आनुभावेनेव, न अधिप्पायवसेन। अधिप्पायवसेन पन ‘‘यावता वा पन आकङ्खेय्या’’ति (अ॰ नि॰ ३.८१) वचनतो ततो परम्पि आणा वत्तेय्येव।
न उप्पज्जन्तीति पन अत्थीति ‘‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जती’’तिआदिं (म॰ नि॰ १.२८५; महाव॰ ११; कथा॰ ४०५) इमिस्सा लोकधातुया ठत्वा वदन्तेन भगवता ‘‘किं पनावुसो, सारिपुत्त, अत्थेतरहि अञ्ञे समणा वा ब्राह्मणा वा भगवता समसमा सम्बोधियन्ति, एवं पुट्ठो अहं, भन्ते, ‘नो’ति वदेय्य’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.१६१) वत्वा तस्स कारणं दस्सेतुं – ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्यु’’न्ति इमं सुत्तं (अ॰ नि॰ १.२७७; विभ॰ ८०९; म॰ नि॰ ३.१२९; मि॰ प॰ ५.१.१) आहरन्तेन धम्मसेनापतिना च बुद्धखेत्तभूतं इमं लोकधातुं ठपेत्वा अञ्ञत्थ अनुप्पत्ति वुत्ता होतीति अधिप्पायो।
एकतोति सह, एकस्मिं कालेति अत्थो, सो पन कालो कथं परिच्छिन्नोति चरिमभवे पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय याव धातुपरिनिब्बानाति दस्सेन्तो, ‘‘तत्था’’तिआदिमाह। अनच्छरियत्ताति द्वीसुपि उप्पज्जमानेसु अच्छरियत्ताभावतोति अत्थो। द्वीसुपि उप्पज्जमानेसु अनच्छरियता, किमङ्गं पन बहूसूति दस्सेन्तो, ‘‘यदि चा’’तिआदिमाह। बुद्धा नाम मज्झे भिन्नसुवण्णं विय एकसदिसाति तेसं देसनापि एकरसा एकधाति आह – ‘‘देसनाय च विसेसाभावतो’’ति । एतेनपि अनच्छरियत्तमेव साधेति। विवादभावतोति एतेन विवादाभावत्थं द्वे बुद्धा एकतो न उप्पज्जन्तीति दस्सेति। एतं कारणन्ति एतं अनच्छरियतादिकारणं। तत्थाति मिलिन्दपञ्हे।
एकं एव बुद्धं धारेतीति एकबुद्धधारणी। एतेन एवंसभावा एते बुद्धगुणा, येन दुतियबुद्धगुणे धारेतुं असमत्था अयं लोकधातूति दस्सेति। पच्चयविसेसनिप्फन्नानञ्हि गुणधम्मानं भारियो विसेसो महापथवियापि दुस्सहोति सक्का विञ्ञातुं। तथा हि अभिसम्बोधिसमये उपगतस्स लोकनाथस्स गुणभारं बोधिरुक्खस्स तीसुपि दिसासु महापथवी सन्धारेतुं नासक्खि। तस्मा ‘‘न धारेय्या’’ति वत्वा तमेव अधारणं परियायन्तरेहि पकासेन्तो ‘‘चलेय्या’’तिआदिमाह। तत्थ चलेय्याति परिप्फन्देय्य। कम्पेय्याति पवेधेय्य । नमेय्याति एकपस्सेन नमेय्य। ओनमेय्याति ओसीदेय्य। विनमेय्याति विविधं इतो चितो च नमेय्य। विकिरेय्याति वातेन थुसमुट्ठि विय विप्पकिरेय्य। विधमेय्याति विनस्सेय्य। विद्धंसेय्याति सब्बसो विद्धस्ता भवेय्य। तथाभूता च न कत्थचि तिट्ठेय्याति आह – ‘‘न ठानमुपगच्छेय्या’’ति।