१७. कोधवग्गो
१. रोहिनीखत्तियकञ्ञावत्थु
कोधंजहेति इमं धम्मदेसनं सत्था निग्रोधारामे विहरन्तो रोहिनिं नाम खत्तियकञ्ञं आरब्भ कथेसि।
एकस्मिं किर समये आयस्मा अनुरुद्धो पञ्चसतेहि भिक्खूहि सद्धिं कपिलवत्थुं अगमासि। अथस्स ञातका ‘‘थेरो आगतो’’ति सुत्वा थेरस्स सन्तिकं अगमंसु ठपेत्वा रोहिनिं नाम थेरस्स भगिनिं। थेरो ञातके पुच्छि ‘‘कहं, रोहिनी’’ति? ‘‘गेहे, भन्ते’’ति। ‘‘कस्मा इध नागता’’ति? ‘‘सरीरे तस्सा छविरोगो उप्पन्नोति लज्जाय नागता, भन्ते’’ति। थेरो ‘‘पक्कोसथ न’’न्ति पक्कोसापेत्वा पटकञ्चुकं पटिमुञ्चित्वा आगतं एवमाह – ‘‘रोहिनि, कस्मा नागतासी’’ति? ‘‘सरीरे मे, भन्ते, छविरोगो उप्पन्नो, तस्मा लज्जाय नागताम्ही’’ति। ‘‘किं पन ते पुञ्ञं कातुं न वट्टती’’ति? ‘‘किं करोमि, भन्ते’’ति? ‘‘आसनसालं कारेही’’ति। ‘‘किं गहेत्वा’’ति? ‘‘किं ते पसाधनभण्डकं नत्थी’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते’’ति। ‘‘किं मूल’’न्ति? ‘‘दससहस्समूलं भविस्सती’’ति। ‘‘तेन हि तं विस्सज्जेत्वा आसनसालं कारेही’’ति। ‘‘को मे, भन्ते, कारेस्सती’’ति? थेरो समीपे ठितञातके ओलोकेत्वा ‘‘तुम्हाकं भारो होतू’’ति आह। ‘‘तुम्हे पन, भन्ते, किं करिस्सथा’’ति? ‘‘अहम्पि इधेव भविस्सामी’’ति। ‘‘तेन हि एतिस्सा दब्बसम्भारे आहरथा’’ति। ते ‘‘साधु, भन्ते’’ति आहरिंसु।
थेरो आसनसालं संविदहन्तो रोहिनिं आह – ‘‘द्विभूमिकं आसनसालं कारेत्वा उपरि पदरानं दिन्नकालतो पट्ठाय हेट्ठासालं निबद्धं सम्मज्जित्वा आसनानि पञ्ञापेहि, निबद्धं पानीयघटे उपट्ठापेही’’ति। सा ‘‘साधु, भन्ते’’ति पसाधनभण्डकं विस्सज्जेत्वा द्विभूमिकआसनसालं कारेत्वा उपरि पदरानं दिन्नकालतो पट्ठाय हेट्ठासालं सम्मज्जनादीनि अकासि। निबद्धं भिक्खू निसीदन्ति। अथस्सा आसनसालं सम्मज्जन्तियाव छविरोगो मिलायि। सा आसनसालाय निट्ठिताय बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा आसनसालं पूरेत्वा निसिन्नस्स बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स पणीतं खादनीयं भोजनीयं अदासि। सत्था कतभत्तकिच्चो ‘‘कस्सेतं दान’’न्ति पुच्छि। ‘‘भगिनिया मे, भन्ते, रोहिनिया’’ति। ‘‘सा पन कह’’न्ति? ‘‘गेहे, भन्ते’’ति। ‘‘पक्कोसथ न’’न्ति? सा आगन्तुं न इच्छि। अथ नं सत्था अनिच्छमानम्पि पक्कोसापेसियेव। आगन्त्वा च पन वन्दित्वा निसिन्नं आह – ‘‘रोहिनि, कस्मा नागमित्था’’ति? ‘‘सरीरे मे, भन्ते, छविरोगो अत्थि, तेन लज्जमाना नागताम्ही’’ति। ‘‘जानासि पन किं ते निस्साय एस उप्पन्नो’’ति? ‘‘न जानामि, भन्ते’’ति। ‘‘तव कोधं निस्साय उप्पन्नो एसो’’ति। ‘‘किं पन मे, भन्ते, कत’’न्ति? ‘‘तेन हि सुणाही’’ति। अथस्सा सत्था अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसिरञ्ञो अग्गमहेसी एकिस्सा रञ्ञो नाटकित्थिया आघातं बन्धित्वा ‘‘दुक्खमस्सा उप्पादेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा महाकच्छुफलानि आहरापेत्वा तं नाटकित्थिं अत्तनो सन्तिकं पक्कोसापेत्वा यथा सा न जानाति, एवमस्सा सयने चेव पावारकोजवादीनञ्च अन्तरेसु कच्छुचुण्णानि ठपापेसि, केळिं कुरुमाना विय तस्सा सरीरेपि ओकिरि। तं खणंयेव तस्सा सरीरं उप्पक्कुप्पक्कं गण्डागण्डजातं अहोसि। सा कण्डुवन्ती गन्त्वा सयने निपज्जि, तत्रापिस्सा कच्छुचुण्णेहि खादियमानाय खरतरा वेदना उप्पज्जि। तदा अग्गमहेसी रोहिनी अहोसीति।
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा, ‘‘रोहिनि, तदा तयावेतं कम्मं कतं। अप्पमत्तकोपि हि कोधो वा इस्सा वा कातुं न युत्तरूपो एवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘कोधं जहे विप्पजहेय्य मानं,
संयोजनं सब्बमतिक्कमेय्य।
तं नामरूपस्मिमसज्जमानं,
अकिञ्चनं नानुपतन्ति दुक्खा’’ति॥
तत्थ कोधन्ति सब्बाकारम्पि कोधं नवविधम्पि मानं जहेय्य। संयोजनन्ति कामरागसंयोजनादिकं दसविधम्पि सब्बसंयोजनं अतिक्कमेय्य। असज्जमानन्ति अलग्गमानं। यो हि ‘‘मम रूपं मम वेदना’’तिआदिना नयेन नामरूपं पटिग्गण्हाति, तस्मिञ्च भिज्जमाने सोचति विहञ्ञति , अयं नामरूपस्मिं सज्जति नाम। एवं अग्गण्हन्तो अविहञ्ञन्तो न सज्जति नाम। तं पुग्गलं एवं असज्जमानं रागादीनं अभावेन अकिञ्चनं दुक्खा नाम नानुपतन्तीति अत्थो। देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति। रोहिनीपि सोतापत्तिफले पतिट्ठिता, तङ्खणञ्ञेवस्सा सरीरं सुवण्णवण्णं अहोसि।
सा ततो चुता तावतिंसभवने चतुन्नं देवपुत्तानं सीमन्तरे निब्बत्तित्वा पासादिका रूपसोभग्गप्पत्ता अहोसि। चत्तारोपि देवपुत्ता तं दिस्वा उप्पन्नसिनेहा हुत्वा ‘‘मम सीमाय अन्तो निब्बत्ता, मम सीमाय अन्तो निब्बत्ता’’ति विवदन्ता सक्कस्स देवरञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘देव, इमं नो निस्साय अड्डो उप्पन्नो, तं विनिच्छिनाथा’’ति आहंसु। सक्कोपि तं ओलोकेत्वाव उप्पन्नसिनेहो हुत्वा एवमाह – ‘‘इमाय वो दिट्ठकालतो पट्ठाय कथं चित्तानि उप्पन्नानी’’ति। अथेको आह – ‘‘मम ताव उप्पन्नचित्तं सङ्गामभेरि विय सन्निसीदितुं नासक्खी’’ति। दुतियो ‘‘मम चित्तं पब्बतनदी विय सीघं पवत्ततियेवा’’ति । ततियो ‘‘मम इमिस्सा दिट्ठकालतो पट्ठाय कक्कटस्स विय अक्खीनि निक्खमिंसू’’ति। चतुत्थो ‘‘मम चित्तं चेतिये उस्सापितधजो विय निच्चलं ठातुं नासक्खी’’ति। अथ ने सक्को आह – ‘‘ताता, तुम्हाकं ताव चित्तानि पसय्हरूपानि, अहं पन इमं लभन्तो जीविस्सामि, अलभन्तस्स मे मरणं भविस्सती’’ति। देवपुत्ता, ‘‘महाराज, तुम्हाकं मरणेन अत्थो नत्थी’’ति तं सक्कस्स विस्सज्जेत्वा पक्कमिंसु। सा सक्कस्स पिया अहोसि मनापा। ‘‘असुककीळं नाम गच्छामा’’ति वुत्ते सक्को तस्सा वचनं पटिक्खिपितुं नासक्खीति।
रोहिनीखत्तियकञ्ञावत्थु पठमं।
२. अञ्ञतरभिक्खुवत्थु
यो वे उप्पतितन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था अग्गाळवे चेतिये विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि।
सत्थारा हि भिक्खुसङ्घस्स सेनासने अनुञ्ञाते राजगहसेट्ठिआदीहि सेनासनेसु करियमानेसु एको आळविको भिक्खु अत्तनो सेनासनं करोन्तो एकं मनापरुक्खं दिस्वा छिन्दितुं आरभि। तत्थ पन निब्बत्ता एका तरुणपुत्ता देवता पुत्तं अङ्केनादाय ठिता याचि ‘‘मा मे, सामि, विमानं छिन्दि, न सक्खिस्सामि पुत्तं आदाय अनावासा विचरितु’’न्ति। सो ‘‘अहं अञ्ञत्र ईदिसं रुक्खं न लभिस्सामी’’ति तस्सा वचनं नादियि। सा ‘‘इमम्पि ताव दारकं ओलोकेत्वा ओरमिस्सती’’ति पुत्तं रुक्खसाखाय ठपेसि। सोपि भिक्खु उक्खिपितं फरसुं सन्धारेतुं असक्कोन्तो दारकस्स बाहुं छिन्दि, देवता उप्पन्नबलवकोधा ‘‘पहरित्वा नं मारेस्सामी’’ति उभो हत्थे उक्खिपित्वा एवं ताव चिन्तेसि – ‘‘अयं भिक्खु सीलवा। सचाहं इमं मारेस्सामि, निरयगामिनी भविस्सामि। सेसदेवतापि अत्तनो रुक्खं छिन्दन्ते भिक्खू दिस्वा ‘असुकदेवताय एवं नाम मारितो भिक्खू’ति मं पमाणं कत्वा भिक्खू मारेस्सन्ति। अयञ्च ससामिको भिक्खु, सामिकस्सेव नं कथेस्सामी’’ति उक्खित्तहत्थे अपनेत्वा रोदमाना सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि। अथ नं सत्था ‘‘किं देवते’’ति आह। सा, ‘‘भन्ते, तुम्हाकं मे सावकेन इदं नाम कतं, अहम्पि नं मारेतुकामा हुत्वा इदं नाम चिन्तेत्वा अमारेत्वाव इधागता’’ति सब्बं तं पवत्तिं वित्थारतो आरोचेसि।
सत्था तं सुत्वा ‘‘साधु, साधु देवते, साधु ते कतं एवं उग्गतं कोपं भन्तं रथं विय निग्गण्हमानाया’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘यो वे उप्पतितं कोधं, रथं भन्तंव वारये।
तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो’’ति॥
तत्थ उप्पतितन्ति उप्पन्नं। रथं भन्तं वाति यथा नाम छेको सारथि अतिवेगेन धावन्तं रथं निग्गण्हित्वा यथिच्छकं ठपेति, एवं यो पुग्गलो उप्पन्नं कोधं वारये निग्गण्हितुं सक्कोति। तमहन्ति तं अहं सारथिं ब्रूमि। इतरो जनोति इतरो पन राजउपराजादीनं रथसारथिजनो रस्मिग्गाहो नाम होति, न उत्तमसारथीति।
देसनावसाने देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तपरिसायपि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति।
देवता पन सोतापन्ना हुत्वापि रोदमाना अट्ठासि। अथ नं सत्था ‘‘किं देवते’’ति पुच्छित्वा, ‘‘भन्ते, विमानं मे नट्ठं, इदानि किं करिस्सामी’’ति वुत्ते, ‘‘अलं देवते, मा चिन्तयि, अहं ते विमानं दस्सामी’’ति जेतवने गन्धकुटिसमीपे पुरिमदिवसे चुतदेवतं एकं रुक्खं अपदिसन्तो ‘‘अमुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो, तत्थ उपगच्छा’’ति आह। सा तत्थ उपगञ्छि। ततो पट्ठाय ‘‘बुद्धदत्तियं इमिस्सा विमान’’न्ति महेसक्खदेवतापि आगन्त्वा तं चालेतुं नासक्खिंसु। सत्था तं अत्थुप्पत्तिं कत्वा भिक्खूनं भूतगामसिक्खापदं पञ्ञापेसीति।
३. उत्तराउपासिकावत्थु
अक्कोधेन जिने कोधन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो उत्तराय गेहे कतभत्तकिच्चो उत्तरं उपासिकं आरब्भ कथेसि।
तत्रायमनुपुब्बी कथा – राजगहे किर सुमनसेट्ठिं निस्साय पुण्णो नाम दलिद्दो भतिं कत्वा जीवति। तस्स भरिया च उत्तरा नाम धीता चाति द्वेयेव गेहमानुसका। अथेकदिवसं ‘‘सत्ताहं नक्खत्तं कीळितब्ब’’न्ति राजगहे घोसनं करिंसु। तं सुत्वा सुमनसेट्ठि पातोव आगतं पुण्णं आमन्तेत्वा, ‘‘तात, अम्हाकं परिजनो नक्खत्तं कीळितुकामो, त्वं किं नक्खत्तं कीळिस्ससि, उदाहु भतिं करिस्ससी’’ति आह। ‘‘सामि, नक्खत्तं नाम सधनानं होति, मम पन गेहे स्वातनाय यागुतण्डुलम्पि नत्थि, किं मे नक्खत्तेन, गोणे लभन्तो कसितुं गमिस्सामी’’ति। ‘‘तेन हि गोणे गण्हाही’’ति। सो बलवगोणे च नङ्गलञ्च गहेत्वा, ‘‘भद्दे, नागरा नक्खत्तं कीळन्ति, अहं दलिद्दताय भतिं कातुं गमिस्सामि, मय्हम्पि ताव अज्ज द्विगुणं निवापं पचित्वा भत्तं आहरेय्यासी’’ति भरियं वत्वा खेत्तं अगमासि।
सारिपुत्तत्थेरोपि सत्ताहं निरोधसमापन्नो तं दिवसं वुट्ठाय ‘‘कस्स नु खो अज्ज मया सङ्गहं कातुं वट्टती’’ति ओलोकेन्तो पुण्णं अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं दिस्वा ‘‘सद्धो नु खो एस, सक्खिस्सति वा मे सङ्गहं कातु’’न्ति ओलोकेन्तो तस्स सद्धभावञ्च सङ्गहं कातुं समत्थभावञ्च तप्पच्चया चस्स महासम्पत्तिपटिलाभञ्च ञत्वा पत्तचीवरमादाय तस्स कसनट्ठानं गन्त्वा आवाटतीरे एकं गुम्बं ओलोकेन्तो अट्ठासि।
पुण्णो थेरं दिस्वाव कसिं ठपेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन थेरं वन्दित्वा ‘‘दन्तकट्ठेन अत्थो भविस्सती’’ति दन्तकट्ठं कप्पियं कत्वा अदासि। अथस्स थेरो पत्तञ्च परिस्सावनञ्च नीहरित्वा अदासि। सो ‘‘पानीयेन अत्थो भविस्सती’’ति तं आदाय पानीयं परिस्सावेत्वा अदासि। थेरो चिन्तेसि – ‘‘अयं परेसं पच्छिमगेहे वसति। सचस्स गेहद्वारं गमिस्सामि, इमस्स भरिया मं दट्ठुं न लभिस्सति। यावस्सा भत्तं आदाय मग्गं पटिपज्जति, ताव इधेव भविस्सामी’’ति। सो तत्थेव थोकं वीतिनामेत्वा तस्स मग्गारुळ्हभावं ञत्वा अन्तोनगराभिमुखो पायासि।
सा अन्तरामग्गे थेरं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अप्पेकदाहं देय्यधम्मे सति अय्यं न पस्सामि, अप्पेकदा मे अय्यं पस्सन्तिया देय्यधम्मो न होति। अज्ज पन मे अय्यो च दिट्ठो, देय्यधम्मो चायं अत्थि, करिस्सति नु खो मे सङ्गह’’न्ति। सा भत्तभाजनं ओरोपेत्वा थेरं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, इदं लूखं वा पणीतं वाति अचिन्तेत्वा दासस्स वो सङ्गहं करोथा’’ति आह। थेरो पत्तं उपनामेत्वा ताय एकेन हत्थेन भाजनं धारेत्वा एकेन हत्थेन ततो भत्तं ददमानाय उपड्ढभत्ते दिन्ने ‘‘अल’’न्ति हत्थेन पत्तं पिदहि। सा, ‘‘भन्ते, एकोव पटिविसो, न सक्का द्विधा कातुं। तुम्हाकं दासस्स इधलोकसङ्गहं अकत्वा परलोकसङ्गहं करोथ, निरवसेसमेव दातुकामम्ही’’ति वत्वा सब्बमेव थेरस्स पत्ते पतिट्ठपेत्वा ‘‘तुम्हेहि दिट्ठधम्मस्सेव भागी अस्स’’न्ति पत्थनं अकासि। थेरो ‘‘एवं होतू’’ति वत्वा ठितकोव अनुमोदनं करित्वा एकस्मिं उदकफासुकट्ठाने निसीदित्वा भत्तकिच्चमकासि। सापि निवत्तित्वा तण्डुले परियेसित्वा भत्तं पचि। पुण्णोपि अड्ढकरीसमत्तट्ठानं कसित्वा जिघच्छं सहितुं असक्कोन्तो गोणे विस्सज्जेत्वा एकरुक्खच्छायं पविसित्वा मग्गं ओलोकेन्तो निसीदि।
४. महामोग्गल्लानत्थेरपञ्हवत्थु
सच्चंभणेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो महामोग्गल्लानत्थेरस्स पञ्हं आरब्भ कथेसि।
एकस्मिञ्हि समये थेरो देवचारिकं गन्त्वा महेसक्खाय देवताय विमानद्वारे ठत्वा तं अत्तनो सन्तिकं आगन्त्वा वन्दित्वा ठितं एवमाह – ‘‘देवते महती ते सम्पत्ति, किं कम्मं कत्वा इमं अलत्था’’ति? ‘‘मा मं, भन्ते, पुच्छथा’’ति। देवता किर अत्तनो परित्तकम्मेन लज्जमाना एवं वदति। सा पन थेरेन ‘‘कथेहियेवा’’ति वुच्चमाना आह – ‘‘भन्ते, मया नेव दानं दिन्नं, न पूजा कता, न धम्मो सुतो, केवलं सच्चमत्तं रक्खित’’न्ति। थेरो अञ्ञानि विमानद्वारानि गन्त्वा आगतागता अपरापि देवधीतरो पुच्छि। तासुपि तथेव निगुहित्वा थेरं पटिबाहितुं असक्कोन्तीसु एका ताव आह – ‘‘भन्ते, मया नेव दानादीसु कतं नाम अत्थि, अहं पन कस्सपबुद्धकाले परस्स दासी अहोसिं, तस्सा मे सामिको अतिविय चण्डो फरुसो, गहितग्गहितेनेव कट्ठेन वा कलिङ्गरेन वा सीसं भिन्दति। साहं उप्पन्ने कोपे ‘एस तव सामिको लक्खणाहतं वा कातुं नासादीनि वा छिन्दितुं इस्सरो, मा कुज्झी’ति अत्तानमेव परिभासेत्वा कोपं नाम न अकासिं, तेन मे अयं सम्पत्ति लद्धा’’ति। अपरा आह – ‘‘अहं, भन्ते, उच्छुखेत्तं रक्खमाना एकस्स भिक्खुनो उच्छुयट्ठिं अदासिं’’। अपरा एकं तिम्बरुसकं अदासिं। अपरा एकं एळालुकं अदासिं। अपरा एकं फारुसकं अदासिं। अपरा एकं मूलमुट्ठिं। अपरा ‘‘निम्बमुट्ठि’’न्तिआदिना नयेन अत्तना अत्तना कतं परित्तदानं आरोचेत्वा ‘‘इमिना इमिना कारणेन अम्हेहि अयं सम्पत्ति लद्धा’’ति आहंसु।
थेरो ताहि कतकम्मं सुत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा पुच्छि – ‘‘सक्का नु खो, भन्ते, सच्चकथनमत्तेन, कोपनिब्बापनमत्तेन, अतिपरित्तकेन तिम्बरुसकादिदानमत्तेन दिब्बसम्पत्तिं लद्धु’’न्ति। ‘‘कस्मा मं, मोग्गल्लान, पुच्छसि, ननु ते देवताहि अयं अत्थो कथितो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, लब्भति मञ्ञे एत्तकेन दिब्बसम्पत्ती’’ति। अथ नं सत्था ‘‘मोग्गल्लान, सच्चमत्तं कथेत्वापि कोपमत्तं जहित्वापि परित्तकं दानं दत्वापि देवलोकं गच्छतियेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘सच्चं भणे न कुज्झेय्य, दज्जा अप्पम्पि याचितो।
एतेहि तीहि ठानेहि, गच्छे देवान सन्तिके’’ति॥
तत्थ सच्चं भणेति सच्चं दीपेय्य वोहरेय्य, सच्चे पतिट्ठहेय्याति अत्थो। न कुज्झेय्याति परस्स न कुज्झेय्य । याचितोति याचका नाम सीलवन्तो पब्बजिता। ते हि किञ्चापि ‘‘देथा’’ति अयाचित्वाव घरद्वारे तिट्ठन्ति, अत्थतो पन याचन्तियेव नाम। एवं सीलवन्तेहि याचितो अप्पस्मिं देय्यधम्मे विज्जमाने अप्पमत्तकम्पि ददेय्य। एतेहि तीहीति एतेसु तीसु एकेनापि कारणेन देवलोकं गच्छेय्याति अत्थो।
५. बुद्धपितुब्राह्मणवत्थु
अहिंसका येति इमं धम्मदेसनं सत्था साकेतं निस्साय अञ्जनवने विहरन्तो भिक्खूहि पट्ठपञ्हं आरब्भ कथेसि।
भगवतो किर भिक्खुसङ्घपरिवुतस्स साकेतं पिण्डाय पविसनकाले एको साकेतवासी महल्लकब्राह्मणो नगरतो निक्खमन्तो अन्तरघरद्वारे दसबलं दिस्वा पादेसु निपतित्वा गोप्फकेसु दळ्हं गहेत्वा, ‘‘तात, ननु नाम पुत्तेहि जिण्णकाले मातापितरो पटिजग्गितब्बा, कस्मा एत्तकं कालं अम्हाकं अत्तानं न दस्सेसि। मया ताव दिट्ठोसि, मातरम्पि पस्सितुं एही’’ति सत्थारं गहेत्वा अत्तनो गेहं अगमासि। सत्था तत्थ गन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन। ब्राह्मणीपि आगन्त्वा सत्थु पादेसु निपतित्वा, ‘‘तात, एत्तकं कालं कुहिं गतोसि, ननु नाम मातापितरो महल्लककाले उपट्ठातब्बा’’ति वत्वा पुत्तधीतरो ‘‘एथ भातरं वन्दथा’’ति वन्दापेसि। ते उभोपि तुट्ठमानसा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा, ‘‘भन्ते, इधेव निबद्धं भिक्खं गण्हथा’’ति वत्वा ‘‘बुद्धा नाम एकट्ठानेयेव निबद्धं भिक्खं न गण्हन्ती’’ति वुत्ते, ‘‘तेन हि, भन्ते, ये वो निमन्तेतुं आगच्छन्ति, ते अम्हाकं सन्तिकं पहिणेय्याथा’’ति आहंसु। सत्था ततो पट्ठाय निमन्तेतुं आगते ‘‘गन्त्वा ब्राह्मणस्स आरोचेय्याथा’’ति पेसेसि। ते गन्त्वा ‘‘मयं स्वातनाय सत्थारं निमन्तेमा’’ति ब्राह्मणं वदन्ति। ब्राह्मणो पुनदिवसे अत्तनो गेहतो भत्तभाजनसूपेय्यभाजनानि आदाय सत्थु निसीदनट्ठानं गच्छति। अञ्ञत्र पन निमन्तने असति सत्था ब्राह्मणस्सेव गेहे भत्तकिच्चं करोति। ते उभोपि अत्तनो देय्यधम्मं निच्चकालं तथागतस्स देन्ता धम्मकथं सुणन्ता अनागामिफलं पापुणिंसु।
भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं, ‘‘आवुसो, ब्राह्मणो ‘तथागतस्स सुद्धोदनो पिता, महामाया माता’ति जानाति, जानन्तोव सद्धिं ब्राह्मणिया तथागतं ‘अम्हाकं पुत्तो’ति वदति, सत्थापि तथेव अधिवासेति। किं नु खो कारण’’न्ति? सत्था तेसं कथं सुत्वा, ‘‘भिक्खवे, उभोपि ते अत्तनो पुत्तमेव पुत्तोति वदन्ती’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते, भिक्खवे, अयं ब्राह्मणो निरन्तरं पञ्च जातिसतानि मय्हं पिता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळपिता, पञ्च जातिसतानि महापिता। सापि मे ब्राह्मणी निरन्तरमेव पञ्च जातिसतानि माता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळमाता, पञ्च जातिसतानि महामाता। एवाहं दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणस्स हत्थे संवड्ढो, दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणिया हत्थेति तीणि जातिसहस्सानि तेसं पुत्तभावं दस्सेत्वा इमा गाथा अभासि –
‘‘यस्मिं मनो निविसति, चित्तञ्चापि पसीदति।
अदिट्ठपुब्बके पोसे, कामं तस्मिम्पि विस्ससे॥ (जा॰ १.१.६८)।
६. पुण्णदासीवत्थु
सदा जागरमानानन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था गिज्झकूटे विहरन्तो पुण्णं नाम राजगहसेट्ठिनो दासिं आरब्भ कथेसि।
तस्सा किर एकदिवसं कोट्टनत्थाय बहुवीहिं अदंसु। सा रत्तिम्पि दीपं जालेत्वा वीहिं कोट्टेन्ती विस्समनत्थाय सेदतिन्तेन गत्तेन बहिवाते अट्ठासि। तस्मिं समये दब्बो मल्लपुत्तो भिक्खूनं सेनासनपञ्ञापको अहोसि। सो धम्मस्सवनं सुत्वा अत्तनो अत्तनो सेनासनं गच्छन्तानं भिक्खूनं अङ्गुलिं जालेत्वा पुरतो पुरतो मग्गदेसनत्थाय गच्छन्तो भिक्खूनं आलोकं निम्मिनि। पुण्णा तेनालोकेन पब्बते विचरन्ते भिक्खू दिस्वा ‘‘अहं ताव अत्तनो दुक्खेन उपद्दुता इमायपि वेलाय निद्दं न उपेमि, भद्दन्ता किं कारणा न निद्दायन्ती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अद्धा कस्सचि भिक्खुनो अफासुकं वा भविस्सति, दीघजातिकेन वा उपद्दवो भविस्सती’’ति सञ्ञं कत्वा पातोव कुण्डकं आदाय उदकेन तेमेत्वा हत्थतले पूवं कत्वा अङ्गारेसु पचित्वा उच्छङ्गे कत्वा तित्थमग्गे खादिस्सामीति घटं आदाय तित्थाभिमुखी पायासि। सत्थापि गामं पिण्डाय पविसितुं तमेव मग्गं पटिपज्जि।
सा सत्थारं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अञ्ञेसु दिवसेसु सत्थरि दिट्ठेपि मम देय्यधम्मो न होति, देय्यधम्मे सति सत्थारं न पस्सामि, इदानि मे देय्यधम्मो च अत्थि, सत्था च सम्मुखीभूतो। सचे लूखं वा पणीतं वाति अचिन्तेत्वा गण्हेय्य, ददेय्याहं इमं पूव’’न्ति घटं एकमन्ते निक्खिपित्वा सत्थारं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते , इमं लूखं दानं पटिग्गण्हन्ता मम सङ्गहं करोथा’’ति आह। सत्था आनन्दत्थेरं ओलोकेत्वा तेन नीहरित्वा दिन्नं महाराजदत्तियं पत्तं उपनामेत्वा पूवं गण्हि। पुण्णापि तं सत्थु पत्ते पतिट्ठपेत्वाव पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हेहि दिट्ठधम्मोयेव मे समिज्झतू’’ति आह। सत्था ‘‘एवं होतू’’ति ठितकोव अनुमोदनं अकासि।
पुण्णापि चिन्तेसि – ‘‘किञ्चापि मे सत्था सङ्गहं करोन्तो पूवं गण्हि, न पनिदं खादिस्सति। अद्धा पुरतो काकस्स वा सुनखस्स वा दत्वा रञ्ञो वा राजपुत्तस्स वा गेहं गन्त्वा पणीतभोजनं भुञ्जिस्सती’’ति। सत्थापि ‘‘किं नु खो एसा चिन्तेसी’’ति तस्सा चित्ताचारं ञत्वा आनन्दत्थेरं ओलोकेत्वा निसीदनाकारं दस्सेसि। थेरो चीवरं पञ्ञापेत्वा अदासि। सत्था बहिनगरेयेव निसीदित्वा भत्तकिच्चं अकासि। देवता सकलचक्कवाळगब्भे देवमनुस्सानं उपकप्पनकं ओजं मधुपटलं विय पीळेत्वा तत्थ पक्खिपिंसु। पुण्णा च ओलोकेन्ती अट्ठासि। भत्तकिच्चावसाने थेरो उदकं अदासि। सत्था कतभत्तकिच्चो पुण्णं आमन्तेत्वा ‘‘कस्मा त्वं पुण्णे मम सावके परिभवसी’’ति आह। न परिभवामि, भन्तेति। अथ तया मम सावके ओलोकेत्वा किं कथितन्ति? ‘‘अहं ताव इमिना दुक्खुपद्दवेन निद्दं न उपेमि, भद्दन्ता किमत्थं निद्दं न उपेन्ति, अद्धा कस्सचि अफासुकं वा भविस्सति, दीघजातिकेन वा उपद्दवो भविस्सती’’ति एत्तकं मया, भन्ते, चिन्तितन्ति। सत्था तस्सा वचनं सुत्वा ‘‘पुण्णे त्वं न ताव दुक्खुपद्दवेन निद्दायसि, मम सावका सदा जागरियमनुयुत्तताय न निद्दायन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
७. अतुलउपासकवत्थु
पोराणमेतन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अतुलं नाम उपासकं आरब्भ कथेसि।
सो हि सावत्थिवासी उपासको पञ्चसतउपासकपरिवारो एकदिवसं ते उपासके आदाय धम्मस्सवनत्थाय विहारं गन्त्वा रेवतत्थेरस्स सन्तिके धम्मं सोतुकामो हुत्वा रेवतत्थेरं वन्दित्वा निसीदि। सो पनायस्मा पटिसल्लानारामो सीहो विय एकचारो, तस्मा तेन सद्धिं न किञ्चि कथेसि। सो ‘‘अयं थेरो न किञ्चि कथेसी’’ति कुद्धो उट्ठाय सारिपुत्तत्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा एकमन्तं ठितो थेरेन ‘‘केनत्थेन आगतत्था’’ति वुत्ते ‘‘अहं, भन्ते, इमे उपासके आदाय धम्मस्सवनत्थाय रेवतत्थेरं उपसङ्कमिं, तस्स मे थेरो न किञ्चि कथेसि, स्वाहं तस्स कुज्झित्वा इधागतो, धम्मं मे कथेथा’’ति आह। अथ थेरो ‘‘तेन हि उपासका निसीदथा’’ति वत्वा बहुकं कत्वा अभिधम्मकथं कथेसि। उपासकोपि ‘‘अभिधम्मकथा नाम अतिसण्हा, थेरो बहुं अभिधम्ममेव कथेसि, अम्हाकं इमिना को अत्थो’’ति कुज्झित्वा परिसं आदाय आनन्दत्थेरस्स सन्तिकं अगमासि।
थेरेनापि ‘‘किं उपासका’’ति वुत्ते, ‘‘भन्ते, मयं धम्मस्सवनत्थाय रेवतत्थेरं उपसङ्कमिम्हा, तस्स सन्तिके आलापसल्लापमत्तम्पि अलभित्वा कुद्धा सारिपुत्तत्थेरस्स सन्तिकं अगमिम्हा, सोपि नो अतिसण्हं बहुं अभिधम्ममेव कथेसि, ‘इमिना अम्हाकं को अत्थो’ति एतस्सापि कुज्झित्वा इधागमिम्हा, कथेहि नो, भन्ते, धम्मकथ’’न्ति। तेन हि निसीदित्वा सुणाथाति थेरो तेसं सुविञ्ञेय्यं कत्वा अप्पकमेव धम्मं कथेसि। ते थेरस्सपि कुज्झित्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु, अथ ने सत्था आह – ‘‘कस्मा उपासका आगतत्था’’ति? ‘‘धम्मस्सवनाय, भन्ते’’ति। ‘‘सुतो पन वो धम्मो’’ति? ‘‘भन्ते, मयं आदितो रेवतत्थेरं उपसङ्कमिम्हा, सो अम्हेहि सद्धिं न किञ्चि कथेसि, तस्स कुज्झित्वा सारिपुत्तत्थेरं उपसङ्कमिम्हा, तेन नो बहु अभिधम्मो कथितो, तं असल्लक्खेत्वा कुज्झित्वा आनन्दत्थेरं उपसङ्कमिम्हा, तेन नो अप्पमत्तकोव धम्मो कथितो, तस्सपि कुज्झित्वा इधागतम्हा’’ति।
सत्था तस्स कथं सुत्वा, ‘‘अतुल, पोराणतो पट्ठाय आचिण्णमेवेतं, तुण्हीभूतम्पि बहुकथम्पि मन्दकथम्पि गरहन्तियेव। एकन्तं गरहितब्बोयेव वा हि पसंसितब्बोयेव वा नत्थि । राजानोपि एकच्चे निन्दन्ति, एकच्चे पसंसन्ति। महापथविम्पि चन्दिमसूरियेपि आकासादयोपि चतुपरिसमज्झे निसीदित्वा धम्मं कथेन्तम्पि सम्मासम्बुद्धं एकच्चे गरहन्ति, एकच्चे पसंसन्ति। अन्धबालानञ्हि निन्दा वा पसंसा वा अप्पमाणा, पण्डितेन पन मेधाविना निन्दितो निन्दितो नाम, पसंसितो च पसंसितो नाम होती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
‘‘पोराणमेतं अतुल, नेतं अज्जतनामिव।
८. छब्बग्गियवत्थु
कायप्पकोपन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ कथेसि।
एकदिवसञ्हि सत्था वेळुवने विहरन्तो तेसं छब्बग्गियानं उभोहि हत्थेहि यट्ठियो गहेत्वा कट्ठपादुका आरुय्ह पिट्ठिपासाणे चङ्कमन्तानं खटखटातिसद्दं सुत्वा, ‘‘आनन्द, किं सद्दो नामेसो’’ति पुच्छित्वा ‘‘छब्बग्गियानं पादुका आरुय्ह चङ्कमन्तानं खटखटसद्दो’’ति सुत्वा सिक्खापदं पञ्ञापेत्वा ‘‘भिक्खुना नाम कायादीनि रक्खितुं वट्टती’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –
‘‘कायप्पकोपं रक्खेय्य, कायेन संवुतो सिया।
कायदुच्चरितं हित्वा, कायेन सुचरितं चरे॥
‘‘वचीपकोपं रक्खेय्य, वाचाय संवुतो सिया।
वचीदुच्चरितं हित्वा, वाचाय सुचरितं चरे॥
‘‘मनोपकोपं रक्खेय्य, मनसा संवुतो सिया।
मनोदुच्चरितं हित्वा, मनसा सुचरितं चरे॥
‘‘कायेन संवुता धीरा, अथो वाचाय संवुता।
मनसा संवुता धीरा, ते वे सुपरिसंवुता’’ति॥
तत्थ कायप्पकोपन्ति तिविधं कायदुच्चरितं रक्खेय्य। कायेन संवुतोति कायद्वारे दुच्चरितपवेसनं निवारेत्वा संवुतो पिहितद्वारो सिया। यस्मा पन कायदुच्चरितं हित्वा कायसुचरितं चरन्तो उभयम्पेतं करोति, तस्मा कायदुच्चरितं हित्वा, कायेन सुचरितं चरेति वुत्तं। अनन्तरगाथासुपि एसेव नयो। कायेन संवुता धीराति ये पण्डिता पाणातिपातादीनि अकरोन्ता कायेन, मुसावादादीनि अकरोन्ता वाचाय, अभिज्झादीनि असमुट्ठपेन्ता मनसा संवुता, ते इध लोकस्मिं सुसंवुता सुरक्खिता सुगोपिता सुपिहितद्वाराति अत्थो।