५. बालवग्गो
१. अञ्ञतरपुरिसवत्थु
दीघाजागरतो रत्तीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पसेनदिकोसलञ्चेव अञ्ञतरञ्च पुरिसं आरब्भ कथेसि।
राजा किर पसेनदि कोसलो एकस्मिं छणदिवसे अलङ्कतपटियत्तं सब्बसेतं एकं पुण्डरीकं नाम हत्थिं अभिरुय्ह महन्तेन राजानुभावेन नगरं पदक्खिणं करोति। उस्सारणाय वत्तमानाय लेड्डुदण्डादीहि पोथियमानो महाजनो पलायन्तो गीवं परिवट्टेत्वापि ओलोकेतियेव। राजूनं किर सुदिन्नदानस्सेतं फलं। अञ्ञतरस्सापि दुग्गतपुरिसस्स भरिया सत्तभूमिकस्स पासादस्स उपरितले ठिता एकं वातपानकवाटं विवरित्वा राजानं ओलोकेत्वाव अपगच्छि। रञ्ञो पुण्णचन्दो वलाहकन्तरं पविट्ठो विय उपट्ठासि। सो तस्सा पटिबद्धचित्तो हत्थिक्खन्धतो पतनाकारप्पत्तो विय हुत्वा खिप्पं नगरं पदक्खिणं कत्वा अन्तेपुरं पविसित्वा एकं विस्सासकं अमच्चं आह – ‘‘असुकट्ठाने ते मया ओलोकितपासादो दिट्ठो’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति। ‘‘तत्थेकं इत्थिं अद्दसा’’ति? ‘‘अद्दसं, देवा’’ति। ‘‘गच्छ, तस्सा ससामिकअसामिकभावं जानाही’’ति। सो गन्त्वा तस्सा ससामिकभावं ञत्वा आगन्त्वा रञ्ञो ‘‘ससामिका’’ति आरोचेसि। अथ रञ्ञा ‘‘तेन हि तस्सा सामिकं पक्कोसाही’’ति वुत्ते सो गन्त्वा, ‘‘एहि, भो, राजा तं पक्कोसती’’ति आह। सो ‘‘भरियं मे निस्साय भयेन उप्पन्नेन भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा रञ्ञो आणं पटिबाहितुं असक्कोन्तो गन्त्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठासि। अथ नं राजा ‘‘मं इतो पट्ठाय उपट्ठाही’’ति आह। ‘‘अलं, देव, अहं अत्तनो कम्मं कत्वा तुम्हाकं सुङ्कं ददामि, घरेयेव मे जीविका होतू’’ति। ‘‘तव सुङ्केन मय्हं अत्थो नत्थि, अज्जतो पट्ठाय मं उपट्ठाही’’ति तस्स फलकञ्च आवुधञ्च दापेसि। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘कञ्चिदेवस्स दोसं आरोपेत्वा घातेत्वा भरियं गण्हिस्सामी’’ति। अथ नं सो मरणभयभीतो अप्पमत्तो हुत्वा उपट्ठासि।
राजा तस्स दोसं अपस्सन्तो कामपरिळाहे वड्ढन्ते ‘‘एकमस्स दोसं आरोपेत्वा राजाणं करिस्सामी’’ति पक्कोसापेत्वा एवमाह – ‘‘अम्भो इतो योजनमत्थके नदिया असुकट्ठानं नाम गन्त्वा सायं मम न्हानवेलाय कुमुदुप्पलानि चेव अरुणवतीमत्तिकञ्च आहर। सचे तस्मिं खणे नागच्छसि, आणं ते करिस्सामी’’ति। सेवको किर चतूहिपि दासेहि पतिकिट्ठतरो। धनक्कीतादयो हि दासा ‘‘सीसं मे रुज्जति, पिट्ठि मे रुज्जती’’ति वत्वा अच्छितुं लभन्तियेव। सेवकस्सेतं नत्थि, आणत्तकम्मं कातुमेव वट्टति। तस्मा सो ‘‘अवस्सं मया गन्तब्बं, कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिका नाम नागभवने उप्पज्जति, अहं कुहिं लभिस्सामी’’ति चिन्तेन्तो मरणभयभीतो वेगेन गेहं गन्त्वा, ‘‘भद्दे, निट्ठितं मे भत्त’’न्ति आह। ‘‘उद्धनमत्थके, सामी’’ति। सो याव भत्तं ओतरति, ताव सन्धारेतुं असक्कोन्तो उळुङ्केन कञ्जिकं हरापेत्वा यथालद्धेन ब्यञ्जनेन सद्धिं अल्लमेव भत्तं पच्छियं ओपीळेत्वा आदाय योजनिकं मग्गं पक्खन्दो, तस्स गच्छन्तस्सेव भत्तं पक्कं अहोसि। सो अनुच्छिट्ठं कत्वाव थोकं भत्तं अपनेत्वा भुञ्जन्तो एकं अद्धिकं दिस्वा मया अपनेत्वा ठपितं थोकं अनुच्छिट्ठं भत्तमेव अत्थि गहेत्वा भुञ्ज सामीति। सो गण्हित्वा भुञ्जि। इतरोपि भुञ्जित्वा एकं भत्तमुट्ठिं उदके खिपित्वा मुखं विक्खालेत्वा महन्तेन सद्देन ‘‘इमस्मिं नदीपदेसे अधिवत्था नागा सुपण्णा देवता च वचनं मे सुणन्तु, राजा मय्हं आणं कातुकामो ‘कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिकं आहरा’ति मं आणापेसि, अद्धिकमनुस्सस्स च मे भत्तं दिन्नं, तं सहस्सानिसंसं, उदके मच्छानं दिन्नं, तं सतानिसंसं। एत्तकं पुञ्ञफलं तुम्हाकं पत्तिं कत्वा दम्मि, मय्हं कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिकं आहरथा’’ति तिक्खत्तुं अनुस्सावेसि। तत्थ अधिवत्थो नागराजा तं सद्दं सुत्वा महल्लकवेसेन तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं वदेसी’’ति आह। सो पुनपि तथेव वत्वा ‘‘मय्हं तं पत्तिं देही’’ति वुत्ते, ‘‘देमी’’ति आह। पुनपि ‘‘देही’’ति वुत्ते, ‘‘देमि, सामी’’ति आह। एवं सो द्वे तयो वारे पत्तिं आहरापेत्वा कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिकं अदासि।
राजा पन चिन्तेसि – ‘‘मनुस्सा नाम बहुमाया, सचे सो केनचि उपायेन लभेय्य, किच्चं मे न निप्फज्जेय्या’’ति। सो कालस्सेव द्वारं पिदहापेत्वा मुद्दिकं अत्तनो सन्तिकं आहरापेसि। इतरोपि पुरिसो रञ्ञो न्हानवेलायमेवागन्त्वा द्वारं अलभन्तो द्वारपालं पक्कोसेत्वा ‘‘द्वारं विवरा’’ति आह। ‘‘न सक्का विवरितुं, राजा कालस्सेव मुद्दिकं दत्वा राजगेहं आहरापेसी’’ति। सो ‘‘राजदूतो अहं, द्वारं विवरा’’ति वत्वापि ‘‘द्वारं अलभन्तो नत्थि मे इदानि जीवितं। किं नु खो करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा द्वारस्स उपरिउम्मारे मत्तिकापिण्डं खिपित्वा तस्सूपरि पुप्फानि लग्गेत्वा महासद्दं करोन्तो, ‘‘अम्भो, नगरवासिनो रञ्ञो मया आणत्तिया गतभावं जानाथ, राजा मं अकारणेन विनासेतुकामो’’ति तिक्खत्तुं विरवित्वा ‘‘कत्थ नु खो गच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘भिक्खू नाम मुदुहदया, विहारं गन्त्वा निपज्जिस्सामी’’ति सन्निट्ठानमकासि। इमे हि नाम सत्ता सुखितकाले भिक्खूनं अत्थिभावम्पि अजानित्वा दुक्खाभिभूतकाले विहारं गन्तुकामा होन्ति, तस्मा सोपि ‘‘मे अञ्ञं ताणं नत्थी’’ति विहारं गन्त्वा एकस्मिं फासुकट्ठाने निपज्जि। अथ रञ्ञोपि तं रत्तिं निद्दं अलभन्तस्स तं इत्थिं अनुस्सरन्तस्स कामपरिळाहो उप्पज्जि। सो चिन्तेसि – ‘‘विभातक्खणेयेव तं पुरिसं घातापेत्वा तं इत्थिं आनेस्सामी’’ति।
तस्मिं खणेयेव सट्ठियोजनिकाय लोहकुम्भिया निब्बत्ता चत्तारो पुरिसा पक्कुथिताय उक्खलिया तण्डुला विय सम्परिवत्तकं पच्चमाना तिंसाय वस्ससहस्सेहि हेट्ठिमतलं पत्वा अपरेहि तिंसाय वस्ससहस्सेहि पुन मुखवट्टियं पापुणिंसु। ते सीसं उक्खिपित्वा अञ्ञमञ्ञं ओलोकेत्वा एकेकं गाथं वत्तुकामा वत्तुं असक्कोन्ता एकेकं अक्खरं वत्वा परिवत्तित्वा लोहकुम्भिमेव पविट्ठा। राजा निद्दं अलभन्तो मज्झिमयामसमनन्तरे तं सद्दं सुत्वा भीतो उत्रस्तमानसो ‘‘किं नु खो मय्हं जीवितन्तरायो भविस्सति, उदाहु मे अग्गमहेसिया, उदाहु मे रज्जं विनस्सिस्सती’’ति चिन्तेन्तो सकलरत्तिं अक्खीनि निमीलेतुं नासक्खि। सो अरुणुग्गमनवेलाय एव पुरोहितं पक्कोसापेत्वा, ‘‘आचरिय, मया मज्झिमयामसमनन्तरे महन्ता भेरवसद्दा सुता, ‘रज्जस्स वा अग्गमहेसिया वा मय्हं वा कस्स अन्तरायो भविस्सती’ति न जानामि, तेन मे त्वं पक्कोसापितो’’ति आह। महाराज, किं ते सद्दा सुताति? ‘‘आचरिय, दु-इति स-इति न-इति सो-इतीति इमे सद्दे अस्सोसिं, इमेसं निप्फत्तिं उपधारेही’’ति। ब्राह्मणस्स महाअन्धकारं पविट्ठस्स विय न किञ्चि पञ्ञायति, ‘‘न जानामी’’ति वुत्ते ‘‘पन लाभसक्कारो मे परिहायिस्सती’’ति भायित्वा ‘‘भारियं, महाराजा’’ति आह। ‘‘किं, आचरिया’’ति? ‘‘जीवितन्तरायो ते पञ्ञायती’’ति। सो द्विगुणं भीतो, ‘‘आचरिय, अत्थि किञ्चि पन पटिघातकारण’’न्ति आह। ‘‘अत्थि, महाराज, मा भायि, अहं तयो वेदे जानामी’’ति। ‘‘किं पन लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘सब्बसतयञ्ञं यजित्वा जीवितं लभिस्ससि, देवा’’ति। ‘‘किं लद्धुं वट्टती’’ति? हत्थिसतं अस्ससतं उसभसतं धेनुसतं अजसतं उरब्भसतं कुक्कुटसतं सूकरसतं दारकसतं दारिकासतन्ति एवं एकेकं पाणजातिं सतं सतं कत्वा गण्हापेन्तो ‘‘सचे मिगजातिमेव गण्हापेस्सामि, ‘अत्तनो खादनीयमेव गण्हापेती’ति वक्खन्ती’’ति हत्थिअस्समनुस्सेपि गण्हापेति। राजा ‘‘मम जीवितमेव मय्हं लाभो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘सब्बपाणे सीघं गण्हथा’’ति आह। आणत्तमनुस्सा अधिकतरं गण्हिंसु। वुत्तम्पि चेतं कोसलसंयुत्ते –
‘‘तेन खो पन समयेन रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स महायञ्ञो पच्चुपट्ठितो होति, पञ्च च उसभसतानि पञ्च च वच्छतरसतानि पञ्च च वच्छतरिसतानि पञ्च च अजसतानि पञ्च च उरब्भसतानि थूणूपनीतानि होन्ति यञ्ञत्थाय। येपिस्स ते होन्ति दासाति वा पेस्साति वा कम्मकराति वा, तेपि दण्डतज्जिता भयतज्जिता अस्सुमुखा रुदमाना परिकम्मानि करोन्ती’’ति (सं॰ नि॰ १.१२०)।
महाजनो अत्तनो अत्तनो पुत्तधीतुञातीनं अत्थाय परिदेवमानो महासद्दमकासि, महापथवीउन्द्रियनसद्दो विय अहोसि। अथ मल्लिका देवी तं सद्दं सुत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं नु खो ते, महाराज, इन्द्रियानि अपाकतिकानि, किलन्तरूपानि विय पञ्ञायन्ती’’ति पुच्छि। ‘‘किं तुय्हं , मल्लिके, त्वं मम कण्णमूलेन आसिविसम्पि गच्छन्तं न जानासी’’ति? ‘‘किं पनेतं, देवा’’ति? ‘‘रत्तिभागे मे एवरूपो नाम सद्दो सुतो , स्वाहं पुरोहितं पुच्छित्वा जीवितन्तरायो ते पञ्ञायति, सब्बसतयञ्ञं यजित्वा जीवितं लभिस्ससी’’ति सुत्वा ‘‘मम जीवितमेव मय्हं लाभो’’ति इमे पाणे गण्हापेसिन्ति। मल्लिका देवी, ‘‘अन्धबालोसि, महाराज, किञ्चापि महाभक्खोसि, अनेकसूपब्यञ्जनविकतिकं दोणपाकं भोजनं भुञ्जसि, द्वीसु रट्ठेसु रज्जं कारेसि, पञ्ञा पन ते मन्दा’’ति आह। ‘‘कस्मा एवं वदेसि, देवी’’ति? ‘‘कहं तया अञ्ञस्स मरणेन अञ्ञस्स जीवितलाभो दिट्ठपुब्बो, अन्धबालस्स ब्राह्मणस्स कथं गहेत्वा कस्मा महाजनस्स उपरि दुक्खं खिपसि, धुरविहारे सदेवकस्स लोकस्स अग्गपुग्गलो अतीतादीसु अप्पटिहतञाणो सत्था वसति, तं पुच्छित्वा तस्सोवादं करोही’’ति वुत्ते राजा सल्लहुकेहि यानेहि मल्लिकाय सद्धिं विहारं गन्त्वा मरणभयतज्जितो किञ्चि वत्तुं असक्कोन्तो सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि।
अथ नं सत्था ‘‘हन्द कुतो नु त्वं, महाराज, आगच्छसि दिवा दिवस्सा’’ति पठमतरं आलपि। सो तुण्हीयेव निसीदि। ततो मल्लिका भगवतो आरोचेसि – ‘‘भन्ते, रञ्ञा किर मज्झिमयामसमनन्तरे सद्दो सुतो। अथ नं पुरोहितस्स आरोचेसि। पुरोहितो ‘जीवितन्तरायो ते भविस्सति, तस्स पटिघातत्थाय सब्बसते पाणे गहेत्वा तेसं गललोहितेन यञ्ञे यजिते जीवितं लभिस्ससी’ति आह। राजा पाणे गण्हापेसि, तेनायं मया इधानीतो’’ति। ‘‘एवं किर, महाराजा’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’ति। ‘‘किन्ति ते सद्दो सुतो’’ति? सो अत्तना सुतनियामेनेव आचिक्खि। तथागतस्स तं सुत्वाव एकोभासो अहोसि। अथ नं सत्ता आह – ‘‘मा भायि, महाराज, तव अन्तरायो नत्थि, पापकम्मिनो सत्था अत्तनो दुक्खं आवीकरोन्ता एवमाहंसू’’ति। ‘‘किं पन, भन्ते, तेहि कत’’न्ति? अथ खो भगवा तेसं कम्मं आचिक्खितुं ‘‘तेन हि, महाराज, सुणाही’’ति वत्वा अतीतं आहरि –
अतीते वीसतिवस्ससहस्सायुकेसु मनुस्सेसु कस्सपो भगवा लोके उप्पज्जित्वा वीसतिया खीणासवसहस्सेहि सद्धिं चारिकं चरमानो बाराणसिमगमासि। बाराणसिवासिनो द्वेपि तयोपि बहुतरापि एकतो हुत्वा आगन्तुकदानं पवत्तयिंसु। तदा बाराणसियं चत्तालीसकोटिविभवा चत्तारो सेट्ठिपुत्ता सहायका अहेसुं। ते मन्तयिंसु – ‘‘अम्हाकं गेहे बहुधनं, तेन किं करोमा’’ति? ‘‘एवरूपे बुद्धे चारिकं चरमाने दानं दस्साम, सीलं रक्खिस्साम, पूजं करिस्सामा’’ति एकोपि अवत्वा तेसु एको ताव एवमाह – ‘‘तिखिणसुरं पिवन्ता मधुरमंसं खादन्ता विचरिस्साम, इदं अम्हाकं जीवितफल’’न्ति। अपरोपि एवमाह – ‘‘देवसिकं तिवस्सिकगन्धसालिभत्तं नानग्गरसेहि भुञ्जन्ता विचरिस्सामा’’ति। अपरोपि एवमाह – ‘‘नानप्पकारं पूवखज्जकविकतिं पचापेत्वा खादन्ता विचरिस्सामा’’ति। अपरोपि एवमाह – ‘‘सम्मा मयं अञ्ञं किञ्चि न करिस्साम, ‘धनं दस्सामा’ति वुत्ते अनिच्छमाना इत्थी नाम नत्थि, तस्मा धनेन पलोभेत्वा पारदारिककम्मं करिस्सामा’’ति। ‘‘साधु, साधू’’ति सब्बेव तस्स कथाय अट्ठंसु।
ते ततो पट्ठाय अभिरूपानं इत्थीनं धनं पेसेत्वा वीसतिवस्ससहस्सानि पारदारिककम्मं कत्वा कालं कत्वा अवीचिनिरये निब्बत्ता। ते एकं बुद्धन्तरं निरये पच्चित्वा तत्थ कालं कत्वा पक्कावसेसेन सट्ठियोजनिकाय लोहकुम्भिया निब्बत्तित्वा तिंसाय वस्ससहस्सेहि हेट्ठिमतलं पत्वा पुनपि तिंसाय वस्ससहस्सेहि लोहकुम्भिमुखं पत्वा एकेकं गाथं वत्तुकामा हुत्वा वत्तुं असक्कोन्ता एकेकं अक्खरं वत्वा पुन परिवत्तित्वा, लोहकुम्भिमेव पविट्ठा। ‘‘वदेहि, महाराज, पठमं ते किं सद्दो नाम सुतो’’ति? ‘‘दु-इति, भन्ते’’ति। सत्था तेन अपरिपुण्णं कत्वा वुत्तं गाथं परिपुण्णं कत्वा दस्सेन्तो एवमाह –
‘‘दुज्जीवितमजीविम्ह , ये सन्ते न ददम्हसे।
विज्जमानेसु भोगेसु, दीपं नाकम्ह अत्तनो’’ति॥ (जा॰ १.४.५३; पे॰ व॰ ८०४)।
अथ रञ्ञो इमिस्सा गाथाय अत्थं पकासेत्वा, ‘‘किं ते, महाराज, दुतियसद्दो ततियसद्दो चतुत्थसद्दो सुतो’’ति पुच्छित्वा ‘‘एवं नामा’’ति वुत्ते अवसेसं परिपूरेन्तो –
‘‘सट्ठिवस्ससहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो।
निरये पच्चमानानं, कदा अन्तो भविस्सति॥
‘‘नत्थि अन्तो कुतो अन्तो, न अन्तो पटिदिस्सति।
तदा हि पकतं पापं, मम तुय्हञ्च मारिसा॥
‘‘सोहं नून इतो गन्त्वा, योनिं लद्धान मानुसिं।
वदञ्ञू सीलसम्पन्नो, काहामि कुसलं बहु’’न्ति॥ (जा॰ १.४.५४-५६; पे॰ व॰ ८०२, ८०३, ८०५) –
पटिपाटिया इमा गाथा वत्वा तासं अत्थं पकासेत्वा ‘‘इति खो, महाराज, ते चत्तारो जना एकेकं गाथं वत्तुकामापि वत्तुं असक्कोन्ता एककमेव अक्खरं वत्वा पुन लोहकुम्भिमेव पविट्ठा’’ति आह।
रञ्ञा किर पसेनदिकोसलेन तस्स सद्दस्स सुतकालतो पट्ठाय ते हेट्ठा भस्सन्ति एव, अज्जापि एकं वस्ससहस्सं नातिक्कमन्ति। रञ्ञो तं देसनं सुत्वा महासंवेगो उप्पज्जि। सो ‘‘भारियं वतिदं पारदारिककम्मं नाम, एकं किर बुद्धन्तरं निरये पच्चित्वा ततो चुता सट्ठियोजनिकाय लोहकुम्भिया निब्बत्तित्वा तत्थ सट्ठिवस्ससहस्सानि पच्चित्वा एवम्पि नेसं दुक्खा मुच्चनकालो न पञ्ञायति, अहम्पि परदारे सिनेहं कत्वा सब्बरत्तिं निद्दं न लभिं, इदानि इतो पट्ठाय परदारे मानसं न बन्धिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तथागतं आह – ‘‘भन्ते, अज्ज मे रत्तिया दीघभावो ञातो’’ति। सोपि पुरिसो तत्थेव निसिन्नो तं कथं सुत्वा ‘‘लद्धो मे बलवप्पच्चयो’’ति सत्थारं आह – ‘‘भन्ते, रञ्ञा ताव अज्ज रत्तिया दीघभावो ञातो, अहं पन हिय्यो सयमेव योजनस्स दीघभावं अञ्ञासि’’न्ति। सत्था द्विन्नम्पि कथं संसन्दित्वा ‘‘एकच्चस्स रत्ति दीघा होति, एकच्चस्स योजनं दीघं होति, बालस्स पन संसारो दीघो होती’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘दीघा जागरतो रत्ति, दीघं सन्तस्स योजनं।
दीघो बालान संसारो, सद्धम्मं अविजानत’’न्ति॥
तत्थ दीघाति रत्ति नामेसा तियाममत्ताव, जागरन्तस्स पन दीघा होति, द्विगुणतिगुणा विय हुत्वा खायति। तस्सा दीघभावं अत्तानं मङ्कुणसङ्घस्स भत्तं कत्वा याव सूरियुग्गमना सम्परिवत्तकं सेमानो महाकुसीतोपि, सुभोजनं भुञ्जित्वा सिरिसयने सयमानो कामभोगीपि न जानाति, सब्बरत्तिं पन पधानं पदहन्तो योगावचरो च, धम्मकथं कथेन्तो धम्मकथिको च, आसनसमीपे ठत्वा धम्मं सुणन्तो च, सीसरोगादिफुट्ठो वा हत्थपादच्छेदनादिं पत्तो वा वेदनाभिभूतो च, रत्तिं मग्गपटिपन्नो अद्धिको च जानाति। योजनन्ति योजनम्पि चतुगावुतमत्तमेव, सन्तस्स पन किलन्तस्स दीघं होति, द्विगुणतिगुणं विय खायति। सकलदिवसञ्हि मग्गं गन्त्वा किलन्तो पटिपथं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘पुरतो गामो कीवदूरो’’ति पुच्छित्वा ‘‘योजन’’न्ति वुत्ते थोकं गन्त्वा अपरम्पि पुच्छित्वा तेनापि ‘‘योजन’’न्ति वुत्ते पुन थोकं गन्त्वा अपरम्पि पुच्छति। सोपि ‘‘योजन’’न्ति वदति। सो पुच्छितपुच्छिता योजनन्तेव वदन्ति, दीघं वतिदं योजनं, एकयोजनं द्वे तीणि योजनानि विय मञ्ञेति। बालानन्ति इधलोकपरलोकत्थं पन अजानन्तानं बालानं संसारवट्टस्स परियन्तं कातुं असक्कोन्तानं यं सत्ततिंसबोधिपक्खियभेदं सद्धम्मं ञत्वा संसारस्स अन्तं करोन्ति, तं सद्धम्मं अविजानतं संसारो दीघो नाम होति। सो हि अत्तनो धम्मताय एव दीघो नाम। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अनमतग्गोयं, भिक्खवे, संसारो, पुब्बा कोटि न पञ्ञायती’’ति (सं॰ नि॰ २.१२४)। बालानं पन परियन्तं कातुं असक्कोन्तानं अतिदीघोयेवाति।
देसनावसाने सो पुरिसो सोतापत्तिफलं पत्तो, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलादीनि पत्ता। महाजनस्स सात्थिका धम्मदेसना जाताति।
राजा सत्थारं वन्दित्वा गच्छन्तोयेव ते सत्ते बन्धना मोचेसि। तत्थ इत्थिपुरिसा बन्धना मुत्ता सीसं न्हत्वा सकानि गेहानि गच्छन्ता ‘‘चिरं जीवतु नो, अय्या, मल्लिका देवी, तं निस्साय जीवितं लभिम्हा’’ति मल्लिकाय गुणकथं कथयिंसु। सायन्हसमये भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘अहो पण्डिता वतायं, मल्लिका, अत्तनो पञ्ञं निस्साय एत्तकस्स जनस्स जीवितदानं अदासी’’ति। सत्था गन्धकुटियं निसिन्नोव तेसं भिक्खूनं कथं सुत्वा गन्धकुटितो निक्खमित्वा धम्मसभं पविसित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘न, भिक्खवे, मल्लिका, इदानेव अत्तनो पञ्ञं निस्साय महाजनस्स जीवितदानं देति, पुब्बेपि अदासियेवा’’ति वत्वा तमत्थं पकासन्तो अतीतं आहरि –
अतीते बाराणसियं रञ्ञो पुत्तो एकं निग्रोधरुक्खं उपसङ्कमित्वा तत्थ निब्बत्ताय देवताय आयाचि – ‘‘सामि देवराज, इमस्मिं जम्बुदीपे एकसतराजानो एकसतअग्गमहेसियो, सचाहं पितु अच्चयेन रज्जं लभिस्सामी, एतेसं गललोहितेन बलिं करिस्सामी’’ति। सो पितरि कालकते रज्जं पत्वा ‘‘देवताय मे आनुभावेन रज्जं पत्तं, बलिमस्सा करिस्सामी’’ति महतिया सेनाय निक्खमित्वा एकं राजानं अत्तनो वसे वत्तेत्वा तेन सद्धिं अपरम्पि अपरम्पीति सब्बे राजानो अत्तनो वसे कत्वा सद्धिं अग्गमहेसीहि आदाय गच्छन्तो उग्गसेनस्स नाम सब्बकनिट्ठस्स रञ्ञो धम्मदिन्ना नाम अग्गमहेसी गरुगब्भा, तं ओहाय आगन्त्वा ‘‘एत्तकजनं विसपानकं पायेत्वा मारेस्सामी’’ति रुक्खमूलं सोधापेसि। देवता चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा एत्तके राजानो गण्हन्तो ‘मं निस्साय गहिता इमे’ति चिन्तेत्वा तेसं गललोहितेन मय्हं बलिं कातुकामो, सचे पनायं एते घातेस्सति, जम्बुदीपे राजवंसो उपच्छिज्जिस्सति, रुक्खमूलेपि, मे असुचि भविस्सति, सक्खिस्सामि नु खो एतं निवारेतु’’न्ति। सा उपधारेन्ती ‘‘नाहं सक्खिस्सामी’’ति ञत्वा अञ्ञम्पि देवतं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं आरोचेत्वा ‘‘त्वं सक्खिस्ससी’’ति आह। तायपि पटिक्खित्ता अञ्ञम्पि अञ्ञम्पीति एवं सकलचक्कवाळदेवतायो उपसङ्कमित्वा ताहिपि पटिक्खित्ता चतुन्नं महाराजूनं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मयं न सक्कोम, अम्हाकं पन राजा अम्हेहि पुञ्ञेन च पञ्ञाय च विसिट्ठो, तं पुच्छा’’ति तेहिपि पटिक्खित्तकाले सक्कं उपसङ्कमित्वा तमत्थं आरोचेत्वा, ‘‘देव, तुम्हेसु अप्पोस्सुक्कतं आपन्नेसु खत्तियवंसो उपच्छिज्जिस्सति, तस्स पटिसरणं होथा’’ति आह। सक्को ‘‘अहम्पि नं पटिबाहितुं न सक्खिस्सामि, उपायं पन ते वक्खामी’’ति वत्वा उपायं आचिक्खि – ‘‘गच्छ, त्वं रञ्ञो पस्सन्तस्सेव रत्तवत्थं निवासेत्वा अत्तनो रुक्खतो निक्खमित्वा गमनाकारं दस्सेहि। अथ तं राजा ‘देवता गच्छति, निवत्तापेस्सामि न’न्ति नानप्पकारेन याचिस्सति। अथ नं वदेय्यासि ‘त्वं एकसतराजानो सद्धिं अग्गमहेसीहि आनेत्वा तेसं गललोहितेन बलिं करिस्सामी’ति मय्हं आयाचित्वा उग्गसेनस्स रञ्ञो देविं ओहाय आगतो, नाहं तादिसस्स मुसावादस्स बलिं सम्पटिच्छामी’’ति, ‘‘एवं किर वुत्ते राजा तं आणापेस्सति, सा रञ्ञो धम्मं देसेत्वा एत्तकस्स जनस्स जीवितदानं दस्सती’’ति। इमिना कारणेन सक्को देवताय इमं उपायं आचिक्खि। देवता तथा अकासि।
राजापि तं आणापेसि। सा आगन्त्वा तेसं राजूनं परियन्ते निसिन्नम्पि अत्तनो राजानमेव वन्दि। राजा ‘‘मयि सब्बराजजेट्ठके ठिते सब्बकनिट्ठं अत्तनो सामिकं वन्दती’’ति तस्सा कुज्झि। अथ नं सा आह – ‘‘किं मय्हं तयि पटिबद्धं, अयं पन मे सामिको इस्सरियस्स दायको, इमं अवन्दित्वा कस्मा तं वन्दिस्सामी’’ति? रुक्खदेवता पस्सन्तस्सेव महाजनस्स ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा तं पुप्फमुट्ठिना पूजेसि । पुन राजा आह – ‘‘सचे मं न वन्दसि, मय्हं रज्जसिरिदायिकं एवं महानुभावं देवतं कस्मा न वन्दसी’’ति? ‘‘महाराज, तया अत्तनो पुञ्ञे ठत्वा राजानो गहिता, न देवताय गहेत्वा दिन्ना’’ति। पुनपि तं देवता ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा तथेव पूजेसि। पुन सा राजानं आह – ‘‘त्वं ‘देवताय मे एत्तका राजानो गहेत्वा दिन्ना’ति वदेसि, इदानि ते देवताय उपरि वामपस्से रुक्खो अग्गिना दड्ढो, सा तं अग्गिं निब्बापेतुं कस्मा नासक्खि, यदि एवं महानुभावा’’ति। पुनपि तं देवता ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा तथेव पूजेसि।
सा कथयमाना ठिता रोदि चेव हसि च। अथ नं राजा ‘‘किं उम्मत्तिकासी’’ति आह। ‘‘कस्मा देव एवं वदेसि’’? ‘‘न मादिसियो उम्मत्तिका होन्ती’’ति। अथ ‘‘नं किं कारणा रोदसि चेव हससि चा’’ति? ‘‘सुणाहि, महाराज, अहञ्हि अतीते कुलधीता हुत्वा पतिकुले वसन्ती सामिकस्स सहायकं पाहुनकं आगतं दिस्वा तस्स भत्तं पचितुकामा ‘मंसं आहरा’ति दासिया कहापणं दत्वा ताय मंसं अलभित्वा आगताय ‘नत्थि मंस’न्ति वुत्ते गेहस्स पच्छिमभागे सयिताय एळिकाय सीसं छिन्दित्वा भत्तं सम्पादेसिं। साहं एकिस्साय एळिकाय सीसं छिन्दित्वा निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन तस्सा लोमगणनाय सीसच्छेदं पापुणिं, ‘त्वं एत्तकं जनं वधित्वा कदा दुक्खा मुच्चिस्ससी’ति एवमहं तव दुक्खं अनुस्सरन्ती रोदि’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘एकिस्सा कण्ठं छेत्वान, लोमगणनाय पच्चिसं।
बहूनं कण्ठे छेत्वान, कथं काहसि खत्तिया’’ति॥
अथ ‘‘कस्मा त्वं हससी’’ति? ‘‘‘एतस्मा दुक्खा मुत्ताम्ही’ति तुस्सित्वा, महाराजा’’ति । पुनपि तं देवता ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा पुप्फमुट्ठिना पूजेसि। राजा ‘‘अहो मे भारियं कतं कम्मं, अयं किर एकं एळिकं वधित्वा निरये पक्कावसेसेन तस्सा लोमगणनाय सीसच्छेदं पापुणि, अहं एत्तकं जनं वधित्वा कदा सोत्थिं पापुणिस्सामी’’ति सब्बे राजानो मोचेत्वा अत्तनो महल्लकतरे वन्दित्वा दहरदहरानं अञ्जलिं पग्गय्ह सब्बे खमापेत्वा सकसकट्ठानमेव पहिणि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘एवं, भिक्खवे, न इदानेव, मल्लिका देवी, अत्तनो पञ्ञं निस्साय महाजनस्स जीवितदानं देति, पुब्बेपि अदासियेवा’’ति वत्वा अतीतं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिराजा पसेनदि कोसलो अहोसि, धम्मदिन्ना, देवी मल्लिका, रुक्खदेवता अहमेवा’’ति। एवं अतीतं समोधानेत्वा पुन धम्मं देसेन्तो, ‘‘भिक्खवे, पाणातिपातो नाम न कत्तब्बयुत्तको। पाणातिपातिनो हि दीघरत्तं सोचन्ती’’ति वत्वा इमा गाथा आह –
‘‘इध सोचति पेच्च सोचति,
पापकारी उभयत्थ सोचति।
सो सोचति सो विहञ्ञति,
दिस्वा कम्मकिलिट्ठमत्तनो’’ति॥ (ध॰ प॰ १५)।
‘‘एवं चे सत्ता जानेय्युं, दुक्खायं जातिसम्भवो।
न पाणो पाणिनं हञ्ञे, पाणघाती हि सोचती’’ति॥ (जा॰ १.१.१८)।
अञ्ञतरपुरिसवत्थु पठमं।
२. महाकस्सपत्थेरसद्धिविहारिकवत्थु
चरञ्चेनाधिगच्छेय्याति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं जेतवने विहरन्तो महाकस्सपत्थेरस्स सद्धिविहारिकं आरब्भ कथेसि। देसना राजगहे समुट्ठिता।
थेरं किर राजगहं निस्साय पिप्पलिगुहायं वसन्तं द्वे सद्धिविहारिका उपट्ठहिंसु। तेसु एको सक्कच्चं वत्तं करोति, एको तेन कतं कतं अत्तना कतं विय दस्सेन्तो मुखोदकदन्तकट्ठानं पटियादितभावं ञत्वा, ‘‘भन्ते, मुखोदकदन्तकट्ठानि मे पटियादितानि, मुखं धोवथा’’ति वदति, पादधोवनन्हानादिकालेपि एवमेव वदति। इतरो चिन्तेसि – ‘‘अयं निच्चकालं मया कतं कतं अत्तना कतं विय कत्वा दस्सेति, होतु, कत्तब्बयुत्तकमस्स करिस्सामी’’ति। तस्स भुञ्जित्वा सुपन्तस्सेव न्हानोदकं तापेत्वा एकस्मिं घटे कत्वा पिट्ठिकोट्ठके ठपेसि, उदकतापनभाजने पन नाळिमत्तं उदकं सेसेत्वा उसुमं मुञ्चन्तं ठपेसि। तं इतरो सायन्हसमये पबुज्झित्वा उसुमं निक्खन्तं दिस्वा ‘‘उदकं तापेत्वा कोट्ठके ठपितं भविस्सती’’ति वेगेन गन्त्वा थेरं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, कोट्ठके उदकं ठपितं, न्हायथा’’ति वत्वा थेरेन सद्धिंयेव कोट्ठकं पाविसि। थेरो उदकं अपस्सन्तो ‘‘कहं उदकं, आवुसो’’ति आह। दहरो अग्गिसालं गन्त्वा भाजने उळुङ्कं ओतारेत्वा तुच्छभावं ञत्वा ‘‘पस्सथ दुट्ठस्स कम्मं तुच्छभाजनं उद्धने आरोपेत्वा कुहिं गतो, अहं ‘कोट्ठके उदक’न्ति सञ्ञाय आरोचेसि’’न्ति उज्झायन्तो घटं आदाय तित्थं अगमासि। इतरोपि पिट्ठिकोट्ठकतो उदकं आहरित्वा कोट्ठके ठपेसि।
थेरो चिन्तेसि – ‘‘अयं दहरो ‘उदकं मे तापेत्वा कोट्ठके ठपितं, एथ, भन्ते, न्हायथा’ति वत्वा इदानि उज्झायन्तो घटं आदाय तित्थं गच्छति, किं नु खो एत’’न्ति उपधारेन्तो ‘‘एत्तकं कालं एस दहरो इमिना कतं वत्तं अत्तनाव कतं विय पकासेती’’ति ञत्वा सायं आगन्त्वा निसिन्नस्स ओवादमदासि, ‘‘आवुसो, भिक्खुना नाम ‘अत्तना कतमेव कत’न्ति वत्तुं वट्टति, नो अकतं, त्वं इदानेव ‘कोट्ठके उदकं ठपितं, न्हायथ, भन्ते’ति वत्वा मयि पविसित्वा ठिते घटं आदाय उज्झायन्तो गच्छसि, पब्बजितस्स नाम एवं कातुं न वट्टती’’ति। सो ‘‘पस्सथ थेरस्स कम्मं, उदकमत्तकं नाम निस्साय मं एवं वदेसी’’ति कुज्झित्वा पुनदिवसे थेरेन सद्धिं पिण्डाय न पाविसि। थेरो इतरेन सद्धिं एकं पदेसं अगमासि। सो तस्मिं गते थेरस्स उपट्ठाककुलं गन्त्वा ‘‘थेरो कहं, भन्ते’’ति पुट्ठो ‘‘थेरस्स अफासुकं जातं, विहारेयेव निसिन्नो’’ति आह। ‘‘किं पन, भन्ते, लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘एवरूपं किर नाम आहारं देथा’’ति वुत्ते तेन वुत्तनियामेनेव सम्पादेत्वा अदंसु। सो अन्तरामग्गेव तं भत्तं भुञ्जित्वा विहारं गतो। थेरोपि गतट्ठाने महन्तं सुखुमवत्थं लभित्वा अत्तना सद्धिं गतदहरस्स अदासि। सो तं रजित्वा अत्तनो निवासनपारुपनं अकासि।
थेरो पुनदिवसे तं उपट्ठाककुलं गन्त्वा, ‘‘भन्ते, ‘तुम्हाकं किर अफासुकं जात’न्ति अम्हेहि दहरेन वुत्तनियामेनेव पटियादेत्वा आहारो पेसितो, परिभुञ्जित्वा वो फासुकं जात’’न्ति वुत्ते तुण्ही अहोसि। विहारं पन गन्त्वा तं दहरं वन्दित्वा निसिन्नं एवमाह – ‘‘आवुसो, तया किर हिय्यो, इदं नाम कतं, इदं पब्बजितानं न अनुच्छविकं, विञ्ञत्तिं कत्वा भुञ्जितुं न वट्टती’’ति। सो कुज्झित्वा थेरे आघातं बन्धित्वा ‘‘पुरिमदिवसे उदकमत्तं निस्साय मं मुसावादिं कत्वा अज्ज अत्तनो उपट्ठाककुले भत्तमुट्ठिया भुत्तकारणा मं ‘विञ्ञत्तिं कत्वा भुञ्जितुं न वट्टती’ति वदति, वत्थम्पि तेन अत्तनो उपट्ठाकस्सेव दिन्नं, अहो थेरस्स भारियं कम्मं, जानिस्सामिस्स कत्तब्बयुत्तक’’न्ति पुनदिवसे थेरे गामं पविसन्ते सयं विहारे ओहीयित्वा दण्डं गहेत्वा परिभोगभाजनानि भिन्दित्वा थेरस्स पण्णसालाय अग्गिं दत्वा यं न झायति, तं मुग्गरेन पहरन्तो भिन्दित्वा निक्खमित्वा पलातो। सो कालं कत्वा अवीचिमहानिरये निब्बत्ति।
३. आनन्दसेट्ठिवत्थु
पुत्तामत्थीति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं विहरन्तो आनन्दसेट्ठिं आरब्भ कथेसि।
सावत्थियं किर आनन्दसेट्ठि नाम चत्तालीसकोटिविभवो महामच्छरी अहोसि। सो अन्वड्ढमासं ञातके सन्निपातेत्वा पुत्तं मूलसिरिं नाम तीसु वेलासु एवं ओवदति – ‘‘इदं चत्तालीसकोटिधनं ‘बहू’’’ति मा सञ्ञं करि, विज्जमानं धनं न दातब्बं, नवं धनं उप्पादेतब्बं। एकेकम्पि हि कहापणं वयं करोन्तस्स पन खीयतेव। तस्मा –
‘‘अञ्जनानं खयं दिस्वा, उपचिकानञ्च आचयं।
मधूनञ्च समाहारं, पण्डितो घरमावसे’’ति॥
सो अपरेन समयेन अत्तनो पञ्च महानिधियो पुत्तस्स अनाचिक्खित्वा धननिस्सितो मच्छेरमलमलिनो कालं कत्वा तस्सेव नगरस्स एकस्मिं द्वारगामके चण्डालानं कुलसहस्सं पटिवसति। तत्थेकिस्सा चण्डालिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि। राजा तस्स कालकिरियं सुत्वा पुत्तमस्स मूलसिरिं पक्कोसापेत्वा सेट्ठिट्ठाने ठपेसि। तम्पि चण्डालकुलसहस्सं एकतोव भतिया कम्मं कत्वा जीवमानं तस्स पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय नेव भतिं लभति, न यापनमत्ततो परं भत्तपिण्डम्पि। ते ‘‘मयं एतरहि कम्मं करोन्तापि पिण्डभत्तम्पि न लभाम, अम्हाकं अन्तरे काळकण्णिया भवितब्ब’’न्ति द्वे कोट्ठासा हुत्वा याव तस्स मातापितरो विसुं होन्ति, ताव विभजित्वा ‘‘इमस्मिं कुले काळकण्णी उप्पन्ना’’ति तस्स मातरं नीहरिंसु।
सापि यावस्सा सो कुच्छिगतो, ताव यापनमत्तम्पि किच्छेन लभित्वा पुत्तं विजायि। तस्स हत्था च पादा च अक्खीनि च कण्णा च नासा च मुखञ्च यथाठाने न अहेसुं। सो एवरूपेन अङ्गवेकल्लेन समन्नागतो पंसुपिसाचको विय अतिविरूपो अहोसि। एवं सन्तेपि तं माता न परिच्चजि। कुच्छियं वसितपुत्तस्मिञ्हि सिनेहो बलवा होति। सा तं किच्छेन पोसयमाना तं आदाय गतदिवसे किञ्चि अलभित्वा गेहे कत्वा सयमेव गतदिवसे भतिं लभति। अथ नं पिण्डाय चरित्वा जीवितुं समत्थकाले सा कपालकं हत्थे ठपेत्वा, ‘‘तात , मयं तं निस्साय महादुक्खं पत्ता, इदानि न सक्कोमि तं पोसेतुं, इमस्मिं नगरे कपणद्धिकादीनं पटियत्तभत्तानि अत्थि, तत्थ भिक्खाय चरित्वा जीवाही’’ति तं विस्सज्जेसि। सो घरपटिपाटिया चरन्तो आनन्दसेट्ठिकाले निवुत्तट्ठानं गन्त्वा जातिस्सरो हुत्वा अत्तनो गेहं पाविसि। तीसु पन द्वारकोट्ठकेसु न कोचि सल्लक्खेसि। चतुत्थे द्वारकोट्ठके मूलसिरिसेट्ठिनो पुत्तका दिस्वा उब्बिग्गहदया परोदिंसु। अथ नं सेट्ठिपुरिसा ‘‘निक्खम काळकण्णी’’ति पोथेत्वा नीहरित्वा सङ्कारट्ठाने खिपिंसु। सत्था आनन्दत्थेरेन पच्छासमणेन पिण्डाय चरन्तो तं ठानं पत्तो थेरं ओलोकेत्वा तेन पुट्ठो तं पवत्तिं आचिक्खि। थेरो मूलसिरिं पक्कोसापेसि। अथ महाजनकायो सन्निपति। सत्था मूलसिरिं आमन्तेत्वा ‘‘जानासि एत’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘न जानामी’’ति वुत्ते, ‘‘पिता ते आनन्दसेट्ठी’’ति वत्वा असद्दहन्तं ‘‘आनन्दसेट्ठि पुत्तस्स ते पञ्च महानिधियो आचिक्खाही’’ति आचिक्खापेत्वा सद्दहापेसि। सो सत्थारं सरणं अगमासि। तस्स धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
४. गण्ठिभेदकचोरवत्थु
यो बालोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो गण्ठिभेदकचोरे आरब्भ कथेसि।
ते किर द्वे सहायका धम्मस्सवनत्थाय गच्छन्तेन महाजनेन सद्धिं जेतवनं गन्त्वा एको धम्मकथं अस्सोसि, एको अत्तनो गय्हूपगं ओलोकेसि। तेसु एको धम्मं सुणमानो सोतापत्तिफलं पापुणि, इतरो एकस्स दुस्सन्ते बद्धं पञ्चमासकमत्तं लभि। तस्स तं गेहे पाकभत्तं जातं, इतरस्स गेहे न पच्चति। अथ नं सहायकचोरो अत्तनो भरियाय सद्धिं उप्पण्डयमानो ‘‘त्वं अतिपण्डितताय अत्तनो गेहे पाकभत्तमूलम्पि न निप्फादेसी’’ति आह। इतरो पन ‘‘बालभावेनेव वतायं अत्तनो पण्डितभावं मञ्ञती’’ति तं पवत्तिं सत्थु आरोचेतुं ञातीहि सद्धिं जेतवनं गन्त्वा आरोचेसि। सत्था तस्स धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘यो बालो मञ्ञति बाल्यं, पण्डितो वापि तेन सो।
बालो च पण्डितमानी, स वे ‘बालो’ति वुच्चती’’ति॥
तत्थ यो बालोति यो अन्धबालो अपण्डितो समानो ‘‘बालो अह’’न्ति अत्तनो बाल्यं बालभावं मञ्ञति जानाति। तेन सोति तेन कारणेन सो पुग्गलो पण्डितो वापि होति पण्डितसदिसो वा। सो हि ‘‘बालो अह’’न्ति जानमानो अञ्ञं पण्डितं उपसङ्कमन्तो पयिरुपासन्तो तेन पण्डितभावत्थाय ओवदियमानो अनुसासियमानो तं ओवादं गण्हित्वा पण्डितो वा होति पण्डिततरो वा। स वे बालोति यो च बालो समानो ‘‘को अञ्ञो मया सदिसो बहुस्सुतो वा धम्मकथिको वा विनयधरो वा धुतङ्गधरो वा अत्थी’’ति एवं पण्डितमानी होति। सो अञ्ञं पण्डितं अनुपसङ्कमन्तो अपयिरुपासन्तो नेव परियत्तिं उग्गण्हाति, न पटिपत्तिं पूरेति, एकन्तबालभावमेव पापुणाति। सो गण्ठिभेदकचोरो विय। तेन वुत्तं ‘‘स वे ‘बालो’ति वुच्चती’’ति।
देसनापरियोसाने इतरस्स ञातकेहि सद्धिं महाजनो सोतापत्तिफलादीनि पापुणीति।
गण्ठिभेदकचोरवत्थु चतुत्थं।
५. उदायित्थेरवत्थु
यावजीवम्पि चे बालोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो उदायित्थेरं आरब्भ कथेसि।
सो किर महाथेरेसु पटिक्कन्तेसु धम्मसभं गन्त्वा धम्मासने निसीदि। अथ नं एकदिवसं आगन्तुका भिक्खू दिस्वा ‘‘अयं बहुस्सुतो महाथेरो भविस्सती’’ति मञ्ञमाना खन्धादिपटिसंयुत्तं पञ्हं पुच्छित्वा किञ्चि अजानमानं ‘‘को एसो, बुद्धेहि सद्धिं एकविहारे वसमानो खन्धधातुआयतनमत्तम्पि न जानाती’’ति गरहित्वा तं पवत्तिं तथागतस्स आरोचेसुं। सत्था तेसं धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘यावजीवम्पि चे बालो, पण्डितं पयिरुपासति।
न सो धम्मं विजानाति, दब्बी सूपरसं यथा’’ति॥
तस्सत्थो – बालो नामेस यावजीवम्पि पण्डितं उपसङ्कमन्तो पयिरुपासन्तो ‘‘इदं बुद्धवचनं, एत्तकं बुद्धवचन’’न्ति एवं परियत्तिधम्मं वा ‘‘अयं चारो, अयं विहारो, अयं आचारो, अयं गोचरो, इदं सावज्जं, इदं अनवज्जं, इदं सेवितब्बं, इदं न सेवितब्बं, इदं पटिविज्झितब्बं, इदं सच्छिकातब्ब’’न्ति एवं पटिपत्तिपटिवेधधम्मं वा न जानाति। यथा किं? दब्बी सूपरसं यथाति। यथा हि दब्बी याव परिक्खया नानप्पकाराय सूपविकतिया सम्परिवत्तमानापि ‘‘इदं लोणिकं, इदं अलोणिकं, इदं तित्तकं, इदं खारिकं, इदं कटुकं, इदं अम्बिलं, इदं अनम्बिलं, इदं कसाव’’न्ति सूपरसं न जानाति, एवमेव बालो यावजीवम्पि पण्डितं पयिरुपासमानो वुत्तप्पकारं धम्मं न जानातीति।
देसनावसाने आगन्तुका भिक्खू आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसूति।
उदायित्थेरवत्थु पञ्चमं।
६. तिंसमत्तपावेय्यकभिक्खुवत्थु
मुहुत्तमपि चे विञ्ञूति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो तिंसमत्ते पावेय्यके भिक्खू आरब्भ कथेसि।
तेसञ्हि भगवा इत्थिं परियेसन्तानं कप्पासिकवनसण्डे पठमं धम्मं देसेसि। तदा ते सब्बेव एहिभिक्खुभावं पत्वा इद्धिमयपत्तचीवरधरा हुत्वा तेरस धुतङ्गानि समादाय वत्तमाना पुनपि दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन सत्थारं उपसङ्कमित्वा अनमतग्गधम्मदेसनं सुत्वा तस्मिंयेव आसने अरहत्तं पापुणिंसु। भिक्खू ‘‘अहो वतिमेहि भिक्खूहि खिप्पमेव धम्मो विञ्ञातो’’ति धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं। सत्था तं सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि इमे तिंसमत्ता सहायका धुत्ता हुत्वा तुण्डिलजातके (जा॰ १.६.८८ आदयो) महातुण्डिलस्स धम्मदेसनं सुत्वापि खिप्पमेव धम्मं विञ्ञाय पञ्च सीलानि समादियिंसु, ते तेनेव उपनिस्सयेन एतरहि निसिन्नासनेयेव अरहत्तं पत्ता’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘मुहुत्तमपि चे विञ्ञू, पण्डितं पयिरुपासति।
खिप्पं धम्मं विजानाति, जिव्हा सूपरसं यथा’’ति॥
तस्सत्थो – विञ्ञू पण्डितपुरिसो मुहुत्तमपि चे अञ्ञं पण्डितं पयिरुपासति, सो तस्स सन्तिके उग्गण्हन्तो परिपुच्छन्तो खिप्पमेव परियत्तिधम्मं विजानाति। ततो कम्मट्ठानं कथापेत्वा पटिपत्तियं घटेन्तो वायमन्तो यथा नाम अनुपहतजिव्हापसादो पुरिसो रसविजाननत्थं जिव्हग्गे ठपेत्वा एव लोणिकादिभेदं रसं विजानाति, एवं पण्डितो खिप्पमेव लोकुत्तरधम्मम्पि विजानातीति।
देसनावसाने बहू भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसूति।
तिंसमत्तपावेय्यकभिक्खुवत्थु छट्ठं।
७. सुप्पबुद्धकुट्ठिवत्थु
चरन्ति बाला दुम्मेधाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सुप्पबुद्धकुट्ठिं आरब्भ कथेसि। सुप्पबुद्धकुट्ठिवत्थु उदाने (उदा॰ ४३) आगतमेव।
तदा हि सुप्पबुद्धकुट्ठि परिसपरियन्ते निसिन्नो भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा सोतापत्तिफलं पत्वा अत्तना पटिलद्धगुणं सत्थु आरोचेतुकामो परिसमज्झे ओगाहितुं अविसहन्तो महाजनस्स सत्थारं वन्दित्वा अनुगन्त्वा निवत्तनकाले विहारं अगमासि। तस्मिं खणे सक्को देवराजा ‘‘अयं सुप्पबुद्धकुट्ठि अत्तनो सत्थु सासने पटिलद्धगुणं पाकटं कातुकामो’’ति ञत्वा ‘‘वीमंसिस्सामि न’’न्ति गन्त्वा आकासे ठितोव एतदवोच – ‘‘सुप्पबुद्ध, त्वं मनुस्सदलिद्दो मनुस्सवराको, अहं ते अपरियन्तं धनं दस्सामि, ‘बुद्धो न बुद्धो, धम्मो न धम्मो, सङ्घो न सङ्घो, अलं मे बुद्धेन, अलं मे धम्मेन, अलं मे सङ्घेना’ति वदेही’’ति। अथ नं सो आह – ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘अहं सक्को’’ति। अन्धबाल, अहिरिक त्वं मया सद्धिं कथेतुं न युत्तरूपो, त्वं मं ‘‘दुग्गतो दलिद्दो कपणो’’ति वदेसि, नेवाहं दुग्गतो, न दलिद्दो, सुखप्पत्तो अहमस्मि महद्धनो –
‘‘सद्धाधनं सीलधनं, हिरी ओत्तप्पियं धनं।
सुतधनञ्च चागो च, पञ्ञा वे सत्तमं धनं॥
‘‘यस्स एते धना अत्थि, इत्थिया पुरिसस्स वा।
‘अदलिद्दो’ति तं आहु, अमोघं तस्स जीवित’’न्ति॥ (अ॰ नि॰ ७.५-६) –
इमानि मे सत्तविधअरियधनानि सन्ति, येसञ्हि इमानि सत्त धनानि सन्ति, न ते बुद्धेहि वा पच्चेकबुद्धेहि वा ‘‘दलिद्दा’’ति वुच्चन्तीति। सक्को तस्स कथं सुत्वा तं अन्तरामग्गे ओहाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सब्बं तं वचनपटिवचनं आरोचेसि। अथ नं भगवा आह – ‘‘न खो, सक्क, सक्का तादिसानं सतेनपि सहस्सेनपि सुप्पबुद्धकुट्ठिं ‘बुद्धो न बुद्धो’ति वा, ‘धम्मो न धम्मो’ति वा, ‘सङ्घो न सङ्घो’ति वा कथापेतु’’न्ति। सुप्पबुद्धोपि खो कुट्ठि सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारा कतपटिसन्थारो सम्मोदमानो अत्तना पटिलद्धगुणं आरोचेत्वा वुट्ठायासना पक्कामि। अथ नं अचिरपक्कन्तं गावी तरुणवच्छा जीविता वोरोपेसि।
सा किर एका यक्खिनी पुक्कुसातिकुलपुत्तं, बाहियं दारुचीरियं, तम्बदाठिकचोरघातकं, सुप्पबुद्धकुट्ठिन्ति इमेसं चतुन्नं जनानं अनेकसते अत्तभावे गावी हुत्वा जीविता वोरोपेसि। ते किर अतीते चत्तारो सेट्ठिपुत्ता हुत्वा एकं नगरसोभिनिं गणिकं उय्यानं नेत्वा दिवसं सम्पत्तिं अनुभवित्वा सायन्हसमये एवं सम्मन्तयिंसु – ‘‘इमस्मिं ठाने अञ्ञो नत्थि, इमिस्सा अम्हेहि दिन्नं कहापणसहस्सञ्च सब्बञ्च पसाधनभण्डं गहेत्वा इमं मारेत्वा गच्छामा’’ति। सा तेसं कथं सुत्वा ‘‘इमे निल्लज्जा, मया सद्धिं अभिरमित्वा इदानि मं मारेतुकामा, जानिस्सामि नेसं कत्तब्बयुत्तक’’न्ति तेहि मारियमाना ‘‘अहं यक्खिनी हुत्वा यथा मं एते मारेन्ति, एवमेव ते मारेतुं समत्था भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि। तस्स निस्सन्देन इमे मारेसि। सम्बहुला भिक्खू तस्स कालकिरियं भगवतो आरोचेत्वा ‘‘तस्स का गति, केन च कारणेन कुट्ठिभावं पत्तो’’ति पुच्छिंसु। सत्था सोतापत्तिफलं पत्वा तस्स तावतिंसभवने उप्पन्नभावञ्च तगरसिखिपच्चेकबुद्धं दिस्वा निट्ठुभित्वा अपसब्यं कत्वा दीघरत्तं निरये पच्चित्वा विपाकावसेसेन इदानि कुट्ठिभावप्पत्तिञ्च ब्याकरित्वा, ‘‘भिक्खवे, इमे सत्ता अत्तनाव अत्तनो कटुकविपाककम्मं करोन्ता विचरन्ती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा उत्तरि धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
८. कस्सकवत्थु
न तं कम्मं कतं साधूति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कस्सकं आरब्भ कथेसि।
सो किर सावत्थितो अविदूरे एकं खेत्तं कसति। चोरा उदकनिद्धमनेन नगरं पविसित्वा एकस्मिं अड्ढकुले उमङ्गं भिन्दित्वा बहुं हिरञ्ञसुवण्णं गहेत्वा उदकनिद्धमनेनेव निक्खमिंसु। एको चोरो ते वञ्चेत्वा एकं सहस्सत्थविकं ओवट्टिकाय कत्वा तं खेत्तं गन्त्वा तेहि सद्धिं भण्डं भाजेत्वा आदाय गच्छन्तो ओवट्टिकतो पतमानं सहस्सत्थविकं न सल्लक्खेसि। तं दिवसं सत्था पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो तं कस्सकं अत्तनो ञाणजालस्स अन्तोपविट्ठं दिस्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति उपधारयमानो इदं अद्दस – ‘‘अयं कस्सको पातोव कसितुं गमिस्सति, भण्डसामिका चोरानं अनुपदं गन्त्वा ओवट्टिकतो पतमानं सहस्सत्थविकं दिस्वा एतं गण्हिस्सन्ति, मं ठपेत्वा तस्स अञ्ञो सक्खी नाम न भविस्सति, सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयोपिस्स अत्थि, तत्थ मया गन्तुं वट्टती’’ति। सोपि कस्सको पातोव कसितुं गतो। सत्था आनन्दत्थेरेन पच्छासमणेन तत्थ अगमासि। कस्सको सत्थारं दिस्वा गन्त्वा भगवन्तं वन्दित्वा पुन कसितुं आरभि। सत्था तेन सद्धिं किञ्चि अवत्वाव सहस्सत्थविकाय पतितट्ठानं गन्त्वा तं दिस्वा आनन्दत्थेरं आह – ‘‘पस्स, आनन्द, आसीविसो’’ति। ‘‘पस्सामि, भन्ते, घोरविसो’’ति।
कस्सको तं कथं सुत्वा ‘‘मम वेलाय वा अवेलाय वा विचरणट्ठानमेतं, आसीविसो किरेत्थ अत्थी’’ति चिन्तेत्वा सत्थरि एत्तकं वत्वा पक्कन्ते ‘‘मारेस्सामि न’’न्ति पतोदलट्ठिं आदाय गतो सहस्सभण्डिकं दिस्वा ‘‘इमं सन्धाय सत्थारा कथितं भविस्सती’’ति तं आदाय निवत्तो, अब्यत्तताय एकमन्ते ठपेत्वा पंसुना पटिच्छादेत्वा पुन कसितुं आरभि। मनुस्सा च विभाताय रत्तिया गेहे चोरेहि कतकम्मं दिस्वा पदानुपदं गच्छन्ता तं खेत्तं गन्त्वा तत्थ चोरेहि भण्डस्स भाजितट्ठानं दिस्वा कस्सकस्स पदवलञ्जं अद्दसंसु। ते तस्स पदानुसारेन गन्त्वा थविकाय ठपितट्ठानं दिस्वा पंसुं वियूहित्वा थविकं आदाय ‘‘त्वं गेहं विलुम्पित्वा खेत्तं कसमानो विय विचरसी’’ति तज्जेत्वा पोथेत्वा नेत्वा रञ्ञो दस्सयिंसु। राजा तं पवत्तिं सुत्वा तस्स वधं आणापेसि। राजपुरिसा तं पच्छाबाहं बन्धित्वा कसाहि ताळेन्ता आघातनं नयिंसु। सो कसाहि ताळियमानो अञ्ञं किञ्चि अवत्वा ‘‘पस्सानन्द, आसीविसोति, पस्सामि भगवा घोरविसो’’ति वदन्तो गच्छति। अथ नं राजपुरिसा ‘‘त्वं सत्थु चेव आनन्दत्थेरस्स च कथं कथेसि, किं नामेत’’न्ति पुच्छित्वा – ‘‘राजानं दट्ठुं लभमानो कथेस्सामी’’ति वुत्ते रञ्ञो सन्तिकं नेत्वा रञ्ञो तं पवत्तिं कथयिंसु। अथ नं राजा ‘‘कस्मा एवं कथेसी’’ति पुच्छि। सो ‘‘नाहं, देव, चोरो’’ति वत्वा कसनत्थाय निक्खन्तकालतो पट्ठाय सब्बं तं पवत्तिं रञ्ञो आचिक्खि। राजा तस्स कथं सुत्वा ‘‘अयं भणे लोके अग्गपुग्गलं सत्थारं सक्खिं अपदिसति, न युत्तं एतस्स दोसं आरोपेतुं, अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति तं आदाय सायन्हसमये सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं पुच्छि – ‘‘भगवा कच्चि तुम्हे आनन्दत्थेरेन सद्धिं एतस्स कस्सकस्स कसनट्ठानं गता’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति। ‘‘किं वो तत्थ दिट्ठ’’न्ति? ‘‘सहस्सत्थविका, महाराजा’’ति। ‘‘दिस्वा किं अवोचुत्था’’ति? ‘‘इदं नाम, महाराजा’’ति। ‘‘भन्ते, सचायं पुरिसो तुम्हादिसं अपदिसं नाकरिस्स, न जीवितं अलभिस्स, तुम्हेहि पन कथितकथं कथेत्वा तेन जीवितं लद्ध’’न्ति। तं सुत्वा सत्था ‘‘आम, महाराज, अहम्पि एत्तकमेव वत्वा गतो, पण्डितेन नाम यं कम्मं कत्वा पच्छानुतप्पं होति, तं न कत्तब्ब’’न्ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
९. सुमनमालाकारवत्थु
तञ्च कम्मं कतं साधूति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सुमनं नाम मालाकारं आरब्भ कथेसि।
सो किर देवसिकं बिम्बिसारराजानं पातोव अट्ठहि सुमनपुप्फनाळीहि उपट्ठहन्तो अट्ठ कहापणे लभति। अथेकदिवसं तस्मिं पुप्फानि गहेत्वा नगरं पविट्ठमत्ते भगवा महाभिक्खुसङ्घपरिवुतो छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेत्वा महता बुद्धानुभावेन महतिया बुद्धलीळाय नगरं पिण्डाय पाविसि। भगवा हि एकदा छब्बण्णरंसियो चीवरेन पटिच्छादेत्वा अञ्ञतरो पिण्डपातिको विय चरति तिंसयोजनमग्गं अङ्गुलिमालस्स पच्चुग्गमनं गच्छन्तो विय, एकदा छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेत्वा कपिलवत्थुप्पवेसनादीसु विय। तस्मिम्पि दिवसे सरीरतो छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेन्तो महन्तेन बुद्धानुभावेन महतिया बुद्धलीळाय राजगहं पाविसि। मालाकारो भगवतो रतनग्घियसदिसं अत्तभावं दिस्वा द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीतानुब्यञ्जनसरीरसोभग्गं ओलोकेत्वा पसन्नचित्तो ‘‘किं नु खो सत्थु अधिकारं करोमी’’ति चिन्तेत्वा अञ्ञं अपस्सन्तो ‘‘इमेहि पुप्फेहि भगवन्तं पूजेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘इमानि रञ्ञो निबद्धं उपट्ठानपुप्फानि, राजा इमानि अलभन्तो मं बन्धापेय्य वा घातापेय्य वा रट्ठतो वा पब्बाजेय्य, किं नु खो करोमी’’ति? अथस्स एतदहोसि ‘‘राजा मं घातेतु वा बन्धापेतु वा रट्ठतो पब्बाजेतु वा, सो हि मय्हं ददमानोपि इमस्मिं अत्तभावे जीवितमत्तं धनं ददेय्य, सत्थुपूजा पन मे अनेकासु कप्पकोटीसु अलं हिताय चेव सुखाय चा’’ति अत्तनो जीवितं तथागतस्स परिच्चजि।
सो ‘‘याव मे पसन्नं चित्तं न पतिकुटति, तं तावदेव पूजं करिस्सामी’’ति हट्ठतुट्ठो उदग्गुदग्गो सत्थारं पूजेसि। कथं? पठमं ताव द्वेव पुप्फमुट्ठियो तथागतस्स उपरि खिपि, ता उपरिमत्थके वितानं हुत्वा अट्ठंसु। अपरा द्वे मुट्ठियो खिपि, ता दक्खिणहत्थपस्सेन मालापटच्छन्नेन ओतरित्वा अट्ठंसु। अपरा द्वे मुट्ठियो खिपि, ता पिट्ठिपस्सेन ओतरित्वा तथेव अट्ठंसु। अपरा द्वे मुट्ठियो खिपि, ता वामहत्थपस्सेन ओतरित्वा तथेव अट्ठंसु। एवं अट्ठ नाळियो अट्ठ मुट्ठियो हुत्वा चतूसु ठानेसु तथागतं परिक्खिपिंसु। पुरतो गमनद्वारमत्तमेव अहोसि। पुप्फानं वण्टानि अन्तो अहेसुं, पत्तानि बहिमुखानि। भगवा रजतपत्तपरिक्खित्तो विय हुत्वा पायासि। पुप्फानि अचित्तकानिपि सचित्तकं निस्साय सचित्तकानि विय अभिज्जित्वा अपतित्वा सत्थारा सद्धिंयेव गच्छन्ति, ठितठितट्ठाने तिट्ठन्ति। सत्थु सरीरतो सतसहस्सविज्जुलता विय रंसियो निक्खमिंसु। पुरतो च पच्छतो च दक्खिणतो च वामतो च सीसमत्थकतो च निरन्तरं निक्खन्तरंसीसु एकापि सम्मुखसम्मुखट्ठानेनेव अपलायित्वा सब्बापि सत्थारं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा तरुणतालक्खन्धप्पमाणा हुत्वा पुरतो एव धावन्ति। सकलनगरं सङ्खुभि। अन्तोनगरे नव कोटियो, बहिनगरे नव कोटियोति अट्ठारससु कोटीसु एकोपि पुरिसो वा इत्थी वा भिक्खं गहेत्वा अनिक्खन्तो नाम नत्थि। महाजनो सीहनादं नदन्तो चेलुक्खेपसहस्सानि करोन्तो सत्थु पुरतोव गच्छति। सत्थापि मालाकारस्स गुणं पाकटं कातुं तिगावुतप्पमाणे नगरे भेरिचरणमग्गेनेव अचरि। मालाकारस्स सकलसरीरं पञ्चवण्णाय पीतिया परिपूरि।
१०. उप्पलवण्णत्थेरीवत्थु
मधुवामञ्ञतीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो उप्पलवण्णत्थेरिं आरब्भ कथेसि।
सा किर पदुमुत्तरबुद्धस्स पादमूले पत्थनं पट्ठपेत्वा कप्पसतसहस्सं पुञ्ञानि कुरुमाना देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे देवलोकतो चवित्वा सावत्थियं सेट्ठिकुले पटिसन्धिं गण्हि। नीलुप्पलगब्भसमानवण्णताय चस्सा उप्पलवण्णात्वेव नामं अकंसु। अथस्सा वयप्पत्तकाले सकलजम्बुदीपे राजानो च सेट्ठिनो च सेट्ठिस्स सन्तिकं सासनं पहिणिंसु – ‘‘धीतरं अम्हाकं देतू’’ति । अपहिणन्तो नाम नाहोसि। ततो सेट्ठि चिन्तेसि – ‘‘अहं सब्बेसं मनं गहेतुं न सक्खिस्सामि, उपायं पनेकं करिस्सामी’’ति धीतरं पक्कोसापेत्वा, ‘‘अम्म, पब्बजितुं सक्खिस्ससी’’ति आह। तस्सा पच्छिमभविकत्ता तं वचनं सीसे आसित्तं सतपाकतेलं विय अहोसि। तस्मा पितरं ‘‘पब्बजिस्सामि, ताता’’ति आह। सो तस्सा महन्तं सक्कारं कत्वा भिक्खुनीउपस्सयं नेत्वा पब्बाजेसि । तस्सा अचिरपब्बजिताय एव उपोसथागारे कालवारो पापुणि। सा दीपं जालेत्वा उपोसथागारं सम्मज्जित्वा दीपसिखाय निमित्तं गण्हित्वा ठिताव पुनप्पुनं ओलोकयमाना तेजोकसिणारम्मणं झानं निब्बत्तेत्वा तमेव पादकं कत्वा अरहत्तं पापुणि सद्धिं पटिसम्भिदाहि चेव अभिञ्ञाहि च।
सा अपरेन समयेन जनपदचारिकं चरित्वा पच्चागन्त्वा अन्धवनं पाविसि। तदा भिक्खुनीनं अरञ्ञवासो अप्पटिक्खित्तो होति। अथस्सा तत्थ कुटिकं कत्वा मञ्चकं पञ्ञापेत्वा साणिया परिक्खिपिंसु। सा सावत्थियं पिण्डाय पविसित्वा निक्खमि। मातुलपुत्तो पनस्सा नन्दमाणवो नाम गिहिकालतो पट्ठाय पटिबद्धचित्तो। सो तस्सा आगतभावं सुत्वा थेरिया आगमनतो पुरेतरमेव अन्धवनं गन्त्वा तं कुटिकं पविसित्वा हेट्ठामञ्चके निलीनो थेरिया आगन्त्वा कुटिकं पविसित्वा द्वारं पिधाय मञ्चके निसिन्नमत्ताय बहि आतपतो आगतत्ता चक्खुपथे अन्धकारे अविगतेयेव हेट्ठामञ्चकतो निक्खमित्वा मञ्चकं अभिरुय्ह ‘‘मा नस्सि बाल, मा नस्सि बाला’’ति थेरिया वारियमानोयेव अभिभवित्वा अत्तना पत्थितकम्मं कत्वा पायासि। अथस्स अगुणं धारेतुं असक्कोन्ती विय महापथवी द्वेधा भिज्जि। सो पथविं पविट्ठो गन्त्वा महाअवीचिम्हि एव निब्बत्ति। थेरीपि तमत्थं भिक्खुनीनं आरोचेसि। भिक्खुनियो भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसुं। भिक्खू भगवतो आरोचयिंसु। तं सुत्वा सत्था भिक्खू आमन्तेत्वा, ‘‘भिक्खवे, भिक्खुभिक्खूनी उपासकउपासिकासु यो कोचि बालो पापकम्मं करोन्तो मधुसक्खरादीसु किञ्चि देव मधुररसं खादमानो पुरिसो विय तुट्ठहट्ठो उदग्गुदग्गो विय करोती’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘मधुवा मञ्ञति बालो, याव पापं न पच्चति।
यदा च पच्चति पापं, बालो दुक्खं निगच्छती’’ति॥
११. जम्बुकत्थेरवत्थु
मासे मासेति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो जम्बुकं आजीवकं आरब्भ कथेसि।
अतीते किर कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले गामवासी एको कुटुम्बिको एकस्स थेरस्स विहारं कत्वा तं तत्थ विहरन्तं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहि। थेरो तस्स गेहे निबद्धं भुञ्जति। अथेको खीणासवो भिक्खु दिवा पिण्डाय चरन्तो तस्स गेहद्वारं पापुणि। कुटुम्बिको तं दिस्वा तस्स इरियापथे पसन्नो गेहं पवेसेत्वा सक्कच्चं पणीतेन भोजनेन परिविसित्वा, ‘‘भन्ते, इमं साटकं रजित्वा निवासेय्याथा’’ति महन्तं साटकं दत्वा, ‘‘भन्ते, केसा वो दीघा, तुम्हाकं केसोरोपनत्थाय न्हापितं आनेस्सामि, सयनत्थाय च वो मञ्चकं गाहापेत्वा आगमिस्सामी’’ति आह। निबद्धं गेहे भुञ्जन्तो कुलूपको भिक्खु तं तस्स सक्कारं दिस्वा चित्तं पसादेतुं नासक्खि, ‘‘अयं तं मुहुत्तं दिट्ठकस्स एवरूपं सक्कारं करोति, निबद्धं गेहे भुञ्जन्तस्स पन मय्हं न करोती’’ति चिन्तेत्वा विहारं अगमासि। इतरोपि तेनेव सद्धिं गन्त्वा कुटुम्बिकेन दिन्नसाटकं रजित्वा निवासेसि। कुटम्बिकोपि न्हापितं आदाय गन्त्वा थेरस्स केसे ओहारापेत्वा मञ्चकं अत्थरापेत्वा, ‘‘भन्ते, इमस्मिंयेव मञ्चके सयथा’’ति वत्वा द्वेपि थेरे स्वातनाय निमन्तेत्वा पक्कामि।
नेवासिको तस्स तं सक्कारं कयिरमानं अधिवासेतुं नासक्खि। अथस्स सो सायं थेरस्स निपन्नट्ठानं गन्त्वा चतूहाकारेहि थेरं अक्कोसि, ‘‘आवुसो, आगन्तुक कुटुम्बिकस्स ते गेहे भत्तं भुञ्जनतो वरतरं मीळ्हं खादितुं, कुटुम्बिकेन आनीतन्हापितेन केसोहारापनतो वरतरं तालट्ठिकेन केसे लुञ्चापेतुं। कुटुम्बिकेन दिन्नसाटकनिवासनतो वरतरं नग्गेन विचरितुं, कुटुम्बिकेन आभतमञ्चके निपज्जनतो वरतरं भूमियं निपज्जितु’’न्ति। थेरोपि ‘‘मा एस बालो मं निस्साय नस्सी’’ति निमन्तनं अनादियित्वा पातोव उट्ठाय यथासुखं अगमासि । नेवासिकोपि पातोव विहारे कत्तब्बवत्तं कत्वा भिक्खाचारवेलाय ‘‘इदानिपि आगन्तुको निद्दायति, घण्डिकसद्देन पबुज्झेय्या’’ति सञ्ञाय नखपिट्ठेनेव घण्डिं पहरित्वा गामं पिण्डाय पाविसि। कुटुम्बिकोपि सक्कारं कत्वा थेरानं आगमनमग्गं ओलोकेन्तो नेवासिकं दिस्वा, ‘‘भन्ते, थेरो कुहि’’न्ति पुच्छि। अथ नं नेवासिको ‘‘मा, आवुसो, किञ्चि अवच, तुय्हं कुलूपको हिय्यो, तव निक्खन्तवेलाय ओवरकं पविसित्वा निद्दं ओक्कन्तो पातोव उट्ठाय मम विहारसम्मज्जनसद्दम्पि पानीयघटपरिभोजनीयघटेसु उदकसिञ्चनसद्दम्पि घण्डिकसद्दम्पि करोन्तस्स न जानाती’’ति आह। कुटुम्बिको चिन्तेसि – ‘‘तादिसाय इरियापथसम्पत्तिया समन्नागतस्स मे अय्यस्स याव इमम्हा काला निद्दायनं नाम नत्थि, मं पन तस्स सक्कारं करोन्तं दिस्वा अद्धा इमिना भदन्तेन किञ्चि वुत्तं भविस्सती’’ति। सो अत्तनो पण्डितभावेन तं सक्कच्चं भोजेत्वा तस्स पत्तं साधुकं धोवित्वा नानग्गरसभोजनस्स पूरेत्वा, ‘‘भन्ते, सचे मे अय्यं पस्सेय्याथ, इममस्स पिण्डपातं ददेय्याथा’’ति आह।
इतरो तं गहेत्वाव चिन्तेसि – ‘‘सचे सो एवरूपं पिण्डपातं भुञ्जिस्सति, इमस्मिंयेव ठाने पलुद्धो भविस्सती’’ति अन्तरामग्गे तं पिण्डपातं छड्डेत्वा थेरस्स वसनट्ठानं गन्त्वा तं तत्थ ओलोकेन्तो न अद्दस। अथ नं एत्तकस्स कम्मस्स कतत्ता वीसतिवस्ससहस्सानि कतोपि समणधम्मो रक्खितुं नासक्खि। आयुपरियोसाने पन कालं कत्वा अवीचिम्हि निब्बत्तित्वा एकं बुद्धन्तरं महादुक्खं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे एकस्मिं बह्वन्नपाने कुलघरे निब्बत्ति। सो पदसा गमनकालतो पट्ठाय नेव सयने सयितुं, न भत्तं भुञ्जितुं इच्छति, अत्तनो सरीरवलञ्जमेव खादति। ‘‘बालताय अजानन्तो करोती’’ति तं पोसयिंसु। महल्लककालेपि वत्थं निवासेतुं न इच्छति, नग्गोव विचरति, भूमियं सयति, अत्तनो सरीरवलञ्जमेव खादति। अथस्स मातापितरो ‘‘नायं कुलघरस्स अनुच्छविको, केवलं अलज्जनको आजीवकानं एस अनुच्छविको’’ति तेसं सन्तिकं नेत्वा ‘‘इमं दारकं पब्बाजेथा’’ति अदंसु। अथ नं ते पब्बाजेसुं। पब्बाजेन्ता च पन गलप्पमाणे आवाटे ठपेत्वा द्विन्नं अंसकूटानं उपरिं पदरानि दत्वा तेसं उपरि निसीदित्वा तालट्ठिखण्डेन केसे लुञ्चिंसु। अथ ने तस्स मातापितरो स्वातनाय निमन्तेत्वा पक्कमिंसु।
१२. अहिपेतवत्थु
न हि पापं कतं कम्मन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो अञ्ञतरं अहिपेतं आरब्भ कथेसि।
एकस्मिञ्हि दिवसे जटिलसहस्सस्स अब्भन्तरो आयस्मा लक्खणत्थेरो च महामोग्गल्लानत्थेरो च ‘‘राजगहे पिण्डाय चरिस्सामा’’ति गिज्झकूटतो ओतरन्ति। तेसु आयस्मा महामोग्गल्लानत्थेरो एकं अहिपेतं दिस्वा सितं पात्वाकासि। अथ नं लक्खणत्थेरो ‘‘कस्मा, आवुसो, सितं पातुकरोसी’’ति सितकारणं पुच्छि। ‘‘अकालो, आवुसो लक्खण, इमस्स पञ्हस्स, भगवतो सन्तिके मं पुच्छेय्यासी’’ति थेरो आह। तेसु राजगहे पिण्डाय चरित्वा भगवतो सन्तिकं गन्त्वा निसिन्नेसु लक्खणत्थेरो पुच्छि, ‘‘आवुसो, मोग्गल्लानं त्वं गिज्झकूटा ओतरन्तो सितं पातुकरित्वा मया सितकारणं पुट्ठो ‘भगवतो सन्तिके मं पुच्छेय्यासी’ति अवच, कथेहि इदानि तं कारण’’न्ति। थेरो आह – ‘‘अहं, आवुसो, एकं पेतं दिस्वा सितं पात्वाकासिं। तस्स एवरूपो अत्तभावो – मनुस्ससीसं विय अस्स सीसं, अहिस्स विय सेसो अत्तभावो, अहिपेतो नामेस पमाणतो पञ्चवीसतियोजनिको, तस्स सीसतो उट्ठिता अग्गिजाला याव नङ्गुट्ठा गच्छन्ति, नङ्गुट्ठतो उट्ठिता अग्गिजाला याव सीसा, मज्झेसीसतो उट्ठिता द्वे पस्सानि गच्छन्ति, द्वीहि पस्सेहि उट्ठिता मज्झे ओतरन्ती’’ति । द्विन्नंयेव किर पेतानं अत्तभावो पञ्चवीसतियोजनिको, अवसेसानं तिगावुतप्पमाणो। इमस्स चेव अहिपेतस्स काकपेतस्स च पञ्चवीसतियोजनिको। तेसु अयं ताव अहिपेतो। काकपेतम्पि महामोग्गल्लानो गिज्झकूटमत्थके पच्चमानं दिस्वा तस्स पुब्बकम्मं पुच्छन्तो इमं गाथमाह –
‘‘पञ्चयोजनिका जिव्हा, सीसं ते नवयोजनं।
कायो अच्चुग्गतो तुय्हं, पञ्चवीसतियोजनं।
किं नु कम्मं करित्वान, पत्तोसि दुक्खमीदिस’’न्ति॥
अथस्स पेतो आचिक्खन्तो –
‘‘अहं भन्ते मोग्गल्लान, कस्सपस्स महेसिनो।
सङ्घस्स आभतं भत्तं, आहारेसिं यदिच्छक’’न्ति॥ –
गाथं वत्वा आह – ‘‘भन्ते, कस्सपबुद्धकाले सम्बहुला भिक्खू गामं पिण्डाय पविसिंसु,। मनुस्सा थेरे दिस्वा सम्पियायमाना आसनसालायं निसीदापेत्वा पादे धोवित्वा तेलं मक्खेत्वा यागुं पायेत्वा खज्जकं दत्वा पिण्डपातकालं आगमयमाना धम्मं सुणन्ता निसीदिंसु। धम्मकथावसाने थेरानं पत्ते आदाय अत्तनो अत्तनो गेहा नानग्गरसभोजनस्स पूरेत्वा आहरिंसु। तदा अहं काको हुत्वा आसनसालाय छदनपिट्ठे निलीनो तं दिस्वा एकेन गहितपत्ततो तिक्खत्तुं मुखं पूरेन्तो तयो कबळे अग्गहेसिं। तं पन भत्तं नेव सङ्घस्स सन्तकं, न सङ्घस्स नियमेत्वा दिन्नं, न भिक्खूहि गहितावसेसकं। अत्तनो अत्तनो गेहं नेत्वा मनुस्सेहि भुञ्जितब्बकं, केवलं सङ्घं उद्दिस्स अभिहटमत्तमेव। ततो मया तयो कबळा गहिता, एत्तकं मे पुब्बकम्मं। स्वाहं कालं कत्वा तस्स कम्मस्स विपाकेन अवीचिम्हि पच्चित्वा तत्थ पक्कावसेसेन इदानि गिज्झकूटे काकपेतो हुत्वा निब्बत्तो इमं दुक्खं पच्चानुभोमी’’ति। इदं काकपेतस्स वत्थु।
१३. सट्ठिकूटपेतवत्थु
यावदेव अनत्थायाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सट्ठिकूटपेतं आरब्भ कथेसि।
पुरिमनयेनेव हि महामोग्गल्लानत्थेरो लक्खणत्थेरेन सद्धिं गिज्झकूटा ओरोहन्तो अञ्ञतरस्मिं पदेसे सितं पात्वाकासि। थेरेन सितकारणं पुट्ठो ‘‘भगवतो सन्तिके मं पुच्छेय्यासी’’ति वत्वा पिण्डाय चरित्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा निसिन्नकाले पुन पुट्ठो आह – ‘‘अहं, आवुसो, एकं पेतं अद्दसं तिगावुतप्पमाणेन अत्तभावेन, तस्स सट्ठि अयकूटसहस्सानि आदित्तानि सम्पज्जलितानि उपरिमत्थके पतित्वा पतित्वा उट्ठहन्ति सीसं भिन्दन्ति, भिन्नं भिन्नं पुन समुट्ठहति , इमिना अत्तभावेन मया एवरूपो अत्तभावो न दिट्ठपुब्बो, अहं तं दिस्वा सितं पात्वाकासि’’न्ति। पेतवत्थुस्मिञ्हि –
‘‘सट्ठि कूटसहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो।
सीसे तुय्हं निपतन्ति, वोभिन्दन्तेव मत्थक’’न्ति॥ (पे॰ व॰ ८०८, ८१०, ८१३) आदि –
इममेव पेतं सन्धाय वुत्तं। सत्था थेरस्स कथं सुत्वाव, ‘‘भिक्खवे, मयापेस सत्तो बोधिमण्डे निसिन्नेनेव दिट्ठो ‘ये च पन मे वचनं न सद्दहेय्युं, तेसं अहिताय भवेय्या’ति परेसं अनुकम्पाय न कथेसिं, इदानि पन मोग्गल्लानस्स सक्खी हुत्वा कथेमी’’ति आह। तं सुत्वा भिक्खू तस्स पुब्बकम्मं पुच्छिंसु। सत्थापि नेसं कथेसि –
अतीते किर बाराणसियं साळित्तकसिप्पे निप्फत्तिं पत्तो एको पीठसप्पि अहोसि। सो नगरद्वारे एकस्स वटरुक्खस्स हेट्ठा निसिन्नो सक्खरानि खिपित्वा तस्स पण्णानि छिन्दन्तो ‘‘हत्थिरूपकं नो दस्सेहि, अस्सरूपकं नो दस्सेही’’ति गामदारकेहि वुच्चमानो इच्छितिच्छितानि रूपानि दस्सेत्वा तेसं सन्तिका खादनीयादीनि लभति। अथेकदिवसं राजा उय्यानं गच्छन्तो तं पदेसं पापुणि। दारका पीठसप्पिं पारोहन्तरे कत्वा पलायिंसु। रञ्ञो ठितमज्झन्हिके रुक्खमूलं पविट्ठस्स छिद्दावछिद्दच्छाया सरीरं फरि। सो ‘‘किं नु खो एत’’न्ति उद्धं ओलोकेन्तो रुक्खपण्णेसु हत्थिरूपकादीनि दिस्वा ‘‘कस्सेतं कम्म’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘पीठसप्पिनो’’ति सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘मय्हं पुरोहितो अतिमुखरो अप्पमत्तकेपि वुत्ते बहुं भणन्तो मं उपद्दवेति, सक्खिस्ससि तस्स मुखे नाळिमत्ता अजलण्डिका खिपितु’’न्ति? ‘‘सक्खिस्सामि, देव। अजलण्डिका आहरापेत्वा पुरोहितेन सद्धिं तुम्हे अन्तोसाणियं निसीदथ, अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति। अथ राजा तथा कारेसि। इतरो कत्तरियग्गेन साणिया छिद्दं कत्वा पुरोहितस्स रञ्ञा सद्धिं कथेन्तस्स मुखे विवटमत्ते एकेकं अजलण्डिकं खिपि। पुरोहितो मुखं पविट्ठं पविट्ठं गिलि। पीठसप्पी खीणासु अजलण्डिकासु साणिं चालेसि। राजा ताय सञ्ञाय अजलण्डिकानं खीणभावं ञत्वा आह – ‘‘आचरिय, अहं तुम्हेहि सद्धिं कथेन्तो कथं नित्थरितुं न सक्खिस्सामि, तुम्हे अतिमुखरताय नाळिमत्ता अजलण्डिका गिलन्तापि तुण्हीभावं नापज्जथा’’ति। ब्राह्मणो मङ्गुउभावं आपज्जित्वा ततो पट्ठाय मुखं विवरित्वा रञ्ञा सद्धिं सल्लपितुं नसक्खि। राजा पीठसप्पिगुणं अनुस्सरित्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘तं निस्साय मे सुखं लद्ध’’न्ति तुट्ठो तस्स सब्बट्ठकं नाम धनं दत्वा नगरस्स चतूसु दिसासु चत्तारो वरगामे अदासि। तमत्थं विदित्वा रञ्ञो अत्थधम्मानुसासको अमच्चो इमं गाथमाह –
१४. चित्तगहपतिवत्थु
असन्तंभावनमिच्छेय्याति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सुधम्मत्थेरं आरब्भ कथेसि। देसना मच्छिकासण्डे समुट्ठाय सावत्थियं निट्ठिता।
मच्छिकासण्डनगरस्मिञ्हि चित्तो नाम गहपति पञ्चवग्गियानं अब्भन्तरं महानामत्थेरं नाम पिण्डाय चरमानं दिस्वा तस्स इरियापथे पसीदित्वा पत्तं आदाय गेहं पवेसेत्वा भोजेत्वा भत्तकिच्चावसाने धम्मकथं सुणन्तो सोतापत्तिफलं पत्वा अचलसद्धो हुत्वा अम्बाटकवनं नाम अत्तनो उय्यानं सङ्घारामं कत्तुकामो थेरस्स हत्थे उदकं पातेत्वा निय्यादेसि। तस्मिं खणे ‘‘पतिट्ठितं बुद्धसासन’’न्ति उदकपरियन्तं कत्वा महापथवी कम्पि। महासेट्ठि उय्याने महाविहारं कारेत्वा सब्बदिसाहि आगतानं भिक्खूनं विवटद्वारो अहोसि। मच्छिकासण्डे सुधम्मत्थेरो नाम नेवासिको अहोसि।
अपरेन समयेन चित्तस्स गुणकथं सुत्वा द्वे अग्गसावका तस्स सङ्गहं कत्तुकामा मच्छिकासण्डं अगमंसु। चित्तो गहपति तेसं आगमनं सुत्वा अड्ढयोजनमग्गं पच्चुग्गन्त्वा ते आदाय अत्तनो विहारं पवेसेत्वा आगन्तुकवत्तं कत्वा, ‘‘भन्ते, थोकं धम्मकथं सोतुकामोम्ही’’ति धम्मसेनापतिं याचि। अथ नं थेरो, ‘‘उपासक, अद्धानेन आगताम्हा किलन्तरूपा। अपिच थोकं सुणाही’’ति तस्स धम्मं कथेसि। सो थेरस्स धम्मं सुणन्तोव अनागामिफलं पापुणि। सो द्वे अग्गसावके वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, स्वे भिक्खुसहस्सेन सद्धिं मम गेहे भिक्खं गण्हथा’’ति निमन्तेत्वा पच्छा नेवासिकं सुधम्मत्थेरं ‘‘तुम्हेपि, भन्ते, स्वे थेरेहि सद्धिं आगच्छेय्याथा’’ति निमन्तेसि। सो ‘‘अयं मं पच्छा निमन्तेती’’ति कुद्धो पटिक्खिपित्वा पुनप्पुनं याचियमानोपि पटिक्खिपि एव। उपासको ‘‘पञ्ञायिस्सथ, भन्ते’’ति पक्कमित्वा पुनदिवसे अत्तनो निवेसने महादानं सज्जेसि। सुधम्मत्थेरोपि पच्चूसकालेयेव ‘‘कीदिसो नु खो गहपतिना अग्गसावकानं सक्कारो सज्जितो, स्वे गन्त्वा पस्सिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पातोव पत्तचीवरं आदाय तस्स गेहं अगमासि।
सो गहपतिना ‘‘निसीदथ, भन्ते’’ति वुच्चमानोपि ‘‘नाहं निसीदामि, पिण्डाय चरिस्सामी’’ति वत्वा अग्गसावकानं पटियादितं सक्कारं ओलोकेत्वा गहपतिं जातिया घट्टेतुकामो ‘‘उळारो ते, गहपति, सक्कारो, अपिचेत्थ एकञ्ञेव नत्थी’’ति आह। ‘‘किं, भन्ते’’ति? ‘‘तिलसंगुळिका, गहपती’’ति वत्वा गहपतिना काकोपमाय अपसादितो कुज्झित्वा ‘‘एसो ते, गहपति, आवासो, पक्कमिस्सामह’’न्ति वत्वा यावततियं वारियमानोपि पक्कमित्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा चित्तेन च अत्तना च वुत्तवचनं आरोचेसि। सत्था ‘‘तया उपासको सद्धो पसन्नो हीनेन खुंसितो’’ति तस्सेव दोसं आरोपेत्वा पटिसारणीयकम्मं कारापेत्वा ‘‘गच्छ, चित्तगहपतिं खमापेही’’ति पेसेसि। सो तत्थ गन्त्वा, ‘‘गहपति, मय्हमेव सो दोसो, खमाहि मे’’ति वत्वापि ‘‘नाहं खमामी’’ति तेन पटिक्खित्तो मङ्कुभूतो तं खमापेतुं नासक्खि। पुनदेव सत्थु सन्तिकं पच्चागमासि। सत्था ‘‘नास्स उपासको खमिस्सती’’ति जानन्तोपि ‘‘मानथद्धो एस, तिंसयोजनं ताव मग्गं गन्त्वा पच्चागच्छतू’’ति खमनूपायं अनाचिक्खित्वाव उय्योजेसि। अथस्स पुनागतकाले निहतमानस्स अनुदूतं दत्वा ‘‘गच्छ, इमिना सद्धिं गन्त्वा उपासकं खमापेही’’ति वत्वा ‘‘समणेन नाम ‘मय्हं विहारो, मय्हं निवासट्ठानं, मय्हं उपासको, मय्हं उपासिका’ति मानं वा इस्सं वा कातुं न वट्टति। एवं करोन्तस्स हि इच्छामानादयो किलेसा वड्ढन्ती’’ति अनुसन्धिं घट्टेत्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –
१५. वनवासीतिस्ससामणेरवत्थु
अञ्ञाहि लाभूपनिसाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो वनवासिकतिस्सत्थेरं आरब्भ कथेसि। देसना राजगहे समुट्ठिता।
सारिपुत्तत्थेरस किर पितु वङ्गन्तब्राह्मणस्स सहायको महासेनब्राह्मणो नाम राजगहे वसति। सारिपुत्तत्थेरो एकदिवसं पिण्डाय चरन्तो तस्मिं अनुकम्पाय तस्स गेहद्वारं अगमासि। सो पन परिक्खीणविभवो दलिद्दो। सो ‘‘मम पुत्तो मय्हं गेहद्वारं पिण्डाय चरितुं आगतो भविस्सति, अहञ्चम्हि दुग्गतो, मय्हं दुग्गतभावं न जानाति मञ्ञे, नत्थि मे कोचि देय्यधम्मो’’ति थेरस्स सम्मुखा भवितुं असक्कोन्तो निलीयि। थेरो अपरम्पि दिवसं अगमासि, ब्राह्मणो तथेव निलीयि। ‘‘किञ्चिदेव लभित्वा दस्सामी’’ति चिन्तेन्तोपि नालभि। अथेकदिवसं एकस्मिं ब्राह्मणवाचके थूलसाटकेन सद्धिं पायसपातिं लभित्वा आदाय गेहं गन्त्वाव थेरं अनुस्सरि, ‘‘इमं पिण्डपातं मया थेरस्स दातुं वट्टती’’ति। थेरोपि तं खणं झानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय तं ब्राह्मणं दिस्वा ‘‘ब्राह्मणो देय्यधम्मं लभित्वा मम आगमनं पच्चासीसति, मया तत्थ गन्तुं वट्टती’’ति सङ्घाटिं पारुपित्वा पत्तं आदाय तस्स गेहद्वारे ठितमेव अत्तानं दस्सेसि।
ब्राह्मणो थेरं दिस्वाव चित्तं पसीदि। अथ नं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा पटिसन्थारं कत्वा अन्तोगेहे निसीदापेत्वा पायसपातिं गहेत्वा थेरस्स पत्ते आकिरि । थेरो उपड्ढं सम्पटिच्छित्वा हत्थेन पत्तं पिदहि। अथ नं ब्राह्मणो आह – ‘‘भन्ते, एकपटिवीसमत्तोव अयं पायसो, परलोकसङ्गहं मे करोथ, मा इधलोकसङ्गहं, निरवसेसमेव दातुकामोम्ही’’ति सब्बं आकिरि। थेरो तत्थेव परिभुञ्जि। अथस्स भत्तकिच्चपरियोसाने तम्पि साटकं दत्वा वन्दित्वा एवमाह – ‘‘भन्ते, अहम्पि तुम्हेहि दिट्ठधम्ममेव पापुणेय्य’’न्ति। थेरो ‘‘एवं होतु ब्राह्मणा’’ति तस्स अनुमोदनं कत्वा उट्ठायासना पक्कमन्तो अनुपुब्बेन चारिकं चरन्तो जेतवनं अगमासि। ‘‘दुग्गतकाले दिन्नदानं पन अतिविय तोसेती’’ति ब्राह्मणोपि तं दानं दत्वा पसन्नचित्तो सोमनस्सजातो थेरे अधिमत्तं सिनेहमकासि। सो थेरे सिनेहेनेव कालं कत्वा सावत्थियं थेरस्सूपट्ठाककुले पटिसन्धिं गण्हि । तंखणेयेव पनस्स माता ‘‘कुच्छियं मे गब्भो पतिट्ठितो’’ति ञत्वा सामिकस्स आरोचेसि। सो तस्सा गब्भपरिहारं अदासि।
तस्सा अच्चुण्हअतिसीतअतिअम्बिलादिपरिभोगं वज्जेत्वा सुखेन गब्भं परिहरियमानाय एवरूपो दोहळो उप्पज्जि ‘‘अहो वताहं सारिपुत्तत्थेरप्पमुखानि पञ्च भिक्खुसतानि निमन्तेत्वा गेहे निसीदापेत्वा असम्भिन्नखीरपायसं दत्वा सयम्पि कासायवत्थानि परिदहित्वा सुवण्णसरकं आदाय आसनपरियन्ते निसीदित्वा एत्तकानं भिक्खूनं उच्छिट्ठपायसं परिभुञ्जेय्य’’न्ति। तस्सा किर सो कासायवत्थपरिदहने दोहळो कुच्छियं पुत्तस्स बुद्धसासने पब्बज्जाय पुब्बनिमित्तं अहोसि। अथस्सा ञातका ‘‘धम्मिको नो धीताय दोहळो’’ति सारिपुत्तत्थेरं सङ्घत्थेरं कत्वा पञ्चन्नं भिक्खुसतानं असम्भिन्नखीरपायसं अदंसु। सापि एकं कासावं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा सुवण्णसरकं गहेत्वा आसनपरियन्ते निसिन्ना उच्छिट्ठपायसं परिभुञ्जि, दोहळो पटिप्पस्सम्भि। तस्सा याव गब्भवुट्ठाना अन्तरन्तरा कतमङ्गलेसुपि, दसमासच्चयेन पुत्तं विजाताय कतमङ्गलेसुपि सारिपुत्तत्थेरप्पमुखानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं अप्पोदकमधुपायसमेव अदंसु। पुब्बे किरेस दारकेन ब्राह्मणकाले दिन्नपायसस्स निस्सन्दो।