८. सहस्सवग्गो
१. तम्बदाठिकचोरघातकवत्थु
सहस्समपिचे वाचाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो तम्बदाठिकचोरघातकं आरब्भ कथेसि।
एकूनपञ्चसता किर चोरा गामघातकादीनि करोन्ता जीविकं कप्पेसुं। अथेको पुरिसो निब्बिद्धपिङ्गलो तम्बदाठिको तेसं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अहम्पि तुम्हेहि सद्धिं जीविस्सामी’’ति आह। अथ नं चोरजेट्ठकस्स दस्सेत्वा ‘‘अयम्पि अम्हाकं सन्तिके वसितुं इच्छती’’ति आहंसु। अथ नं चोरजेट्ठको ओलोकेत्वा ‘‘अयं मातु थनं छिन्दित्वा पितु वा गललोहितं नीहरित्वा खादनसमत्थो अतिकक्खळो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘नत्थेतस्स अम्हाकं सन्तिके वसनकिच्च’’न्ति पटिक्खिपि। सो एवं पटिक्खित्तोपि आगन्त्वा एकं तस्सेव अन्तेवासिकं उपट्ठहन्तो आराधेसि। सो तं आदाय चोरजेट्ठकं उपसङ्कमित्वा, ‘‘सामि, भद्दको एस, अम्हाकं उपकारको, सङ्गण्हथ न’’न्ति याचित्वा चोरजेट्ठकं पटिच्छापेसि। अथेकदिवसं नागरा राजपुरिसेहि सद्धिं एकतो हुत्वा ते चोरे गहेत्वा विनिच्छयमहामच्चानं सन्तिकं नयिंसु। अमच्चा तेसं फरसुना सीसच्छेदं आणापेसुं। ततो ‘‘को नु खो इमे मारेस्सती’’ति परियेसन्ता ते मारेतुं इच्छन्तं कञ्चि अदिस्वा चोरजेट्ठकं आहंसु – ‘‘त्वं इमे मारेत्वा जीवितञ्चेव लभिस्ससि सम्मानञ्च, मारेहि ने’’ति। सोपि अत्तानं निस्साय वसितत्ता ते मारेतुं न इच्छि। एतेनूपायेन एकूनपञ्चसते पुच्छिंसु, सब्बेपि न इच्छिंसु। सब्बपच्छा तं निब्बिद्धपिङ्गलं तम्बदाठिकं पुच्छिंसु। सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ते सब्बेपि मारेत्वा जीवितञ्चेव सम्मानञ्च लभि। एतेनूपायेन नगरस्स दक्खिणतोपि पञ्च चोरसतानि आनेत्वा अमच्चानं दस्सेत्वा तेहि तेसम्पि सीसच्छेदे आणत्ते चोरजेट्ठकं आदिं कत्वा पुच्छन्ता कञ्चि मारेतुं इच्छन्तं अदिस्वा ‘‘पुरिमदिवसे एको पुरिसो पञ्चसते चोरे मारेसि, कहं नु खो सो’’ति। ‘‘असुकट्ठाने अम्हेति दिट्ठो’’ति वुत्ते तं पक्कोसापेत्वा ‘‘इमे मारेहि, सम्मानं लच्छसी’’ति आणापेसुं। सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ते सब्बेपि मारेत्वा सम्मानं लभि। अथ नं ‘‘भद्दको अयं पुरिसो, निबद्धं चोरघातकमेव एतं करिस्सामा’’ति मन्तेत्वा तस्स तं ठानन्तरं दत्वाव सम्मानं करिंसु। सो पच्छिमदिसतोपि उत्तरदिसतोपि आनीते पञ्चसते पञ्चसते चोरे घातेसियेव। एवं चतूहि दिसाहि आनीतानि द्वे सहस्सानि मारेत्वा ततो पट्ठाय देवसिकं एकं द्वेति आनीते ते मनुस्से मारेत्वा पञ्चपण्णास संवच्छरानि चोरघातककम्मं अकासि।
सो महल्लककाले एकप्पहारेनेव सीसं छिन्दितुं न सक्कोति, द्वे तयो वारे पहरन्तो मनुस्से किलमेति। नागरा चिन्तयिंसु – ‘‘अञ्ञोपि चोरघातको उप्पज्जिस्सति, अयं अतिविय मनुस्से किलमेति, किं इमिना’’ति तस्स तं ठानन्तरं हरिंसु। सो पुब्बे चोरघातककम्मं करोन्तो ‘‘अहतसाटके निवासेतुं, नवसप्पिना सङ्खतं खीरयागुं पिवितुं, सुमनपुप्फानि पिलन्धितुं, गन्धे विलिम्पितु’’न्ति इमानि चत्तारि न लभि। सो ठाना चावितदिवसे ‘‘खीरयागुं मे पचथा’’ति वत्वा अहतवत्थसुमनमालाविलेपनानि गाहापेत्वा नदिं गन्त्वा न्हत्वा अहतवत्थानि निवासेत्वा माला पिलन्धित्वा गन्धेहि अनुलित्तगत्तो गेहं आगन्त्वा निसीदि। अथस्स नवसप्पिना सङ्खतं खीरयागुं पुरतो ठपेत्वा हत्थधोवनोदकं आहरिंसु। तस्मिं खणे सारिपुत्तत्थेरो समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘कत्थ नु खो अज्ज मया गन्तब्ब’’न्ति अत्तनो भिक्खाचारं ओलोकेन्तो तस्स गेहे खीरयागुं दिस्वा ‘‘करिस्सति नु खो मे पुरिसो सङ्गह’’न्ति उपधारेन्तो ‘‘मं दिस्वा मम सङ्गहं करिस्सति, करित्वा च पन महासम्पत्तिं लभिस्सति अयं कुलपुत्तो’’ति ञत्वा चीवरं पारुपित्वा पत्तं आदाय तस्स गेहद्वारे ठितमेव अत्तानं दस्सेसि।
सो थेरं दिस्वा पसन्नचित्तो चिन्तेसि – ‘‘मया चिरं चोरघातककम्मं कतं, बहू मनुस्सा मारिता, इदानि मे गेहे खीरयागु पटियत्ता, थेरो आगन्त्वा मम गेहद्वारे ठितो, इदानि मया अय्यस्स देय्यधम्मं दातुं वट्टती’’ति पुरतो ठपितयागुं अपनेत्वा थेरं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अन्तोगेहे निसीदापेत्वा पत्ते खीरयागुं आकिरित्वा नवसप्पिं आसिञ्चित्वा थेरं बीजमानो अट्ठासि। अथस्स च दीघरत्तं अलद्धपुब्बताय खीरयागुं पातुं बलवअज्झासयो अहोसि। थेरो तस्स अज्झासयं ञत्वा ‘‘त्वं, उपासक, अत्तनो यागुं पिवा’’ति आह। सो अञ्ञस्स हत्थे बीजनिं दत्वा यागुं पिवि। थेरो बीजमानं पुरिसं ‘‘गच्छ, उपासकमेव बीजाही’’ति आह। सो बीजियमानो कुच्छिपूरं यागुं पिवित्वा आगन्त्वा थेरं बीजमानो ठत्वा कताहारकिच्चस्स थेरस्स पत्तं अग्गहेसि। थेरो तस्स अनुमोदनं आरभि। सो अत्तनो चित्तं थेरस्स धम्मदेसनानुगं कातुं नासक्खि। थेरो सल्लक्खेत्वा, ‘‘उपासक, कस्मा चित्तं देसनानुगं कातुं न सक्कोसी’’ति पुच्छि। ‘‘भन्ते, मया दीघरत्तं कक्खळकम्मं कतं, बहू मनुस्सा मारिता, तमहं अत्तनो कम्मं अनुस्सरन्तो चित्तं अय्यस्स देसनानुगं कातुं नासक्खि’’न्ति। थेरो ‘‘वञ्चेस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘किं पन त्वं अत्तनो रुचिया अकासि, अञ्ञेहि कारितोसी’’ति? ‘‘राजा मं कारेसि, भन्ते’’ति। ‘‘किं नु खो ते, उपासक, एवं सन्ते अकुसलं होती’’ति? मन्दधातुको उपासको थेरेनेवं वुत्ते ‘‘नत्थि मय्हं अकुसल’’न्ति सञ्ञी हुत्वा तेन हि, ‘‘भन्ते, धम्मं कथेथा’’ति। सो थेरे अनुमोदनं करोन्ते एकग्गचित्तो हुत्वा धम्मं सुणन्तो सोतापत्तिमग्गस्स ओरतो अनुलोमिकं खन्तिं निब्बत्तेसि। थेरोपि अनुमोदनं कत्वा पक्कामि।
उपासकं थेरं अनुगन्त्वा निवत्तमानं एका यक्खिनी धेनुवेसेन आगन्त्वा उरे पहरित्वा मारेसि। सो कालं कत्वा तुसितपुरे निब्बत्ति। भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘चोरघातको पञ्चपण्णास वस्सानि कक्खळकम्मं कत्वा अज्जेव ततो मुत्तो, अज्जेव थेरस्स भिक्खं दत्वा अज्जेव कालं कतो, कहं नु खो निब्बत्तो’’ति। सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते , ‘‘भिक्खवे, तुसितपुरे निब्बत्तो’’ति आह। ‘‘किं, भन्ते, वदेथ, एत्तकं कालं एत्तके मनुस्से घातेत्वा तुसितविमाने निब्बत्तो’’ति। ‘‘आम, भिक्खवे, महन्तो तेन कल्याणमित्तो लद्धो, सो सारिपुत्तस्स धम्मदेसनं सुत्वा अनुलोमञाणं निब्बत्तेत्वा इतो चुतो तुसितविमाने निब्बत्तो’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘सुभासितं सुणित्वान, नगरे चोरघातको।
अनुलोमखन्तिं लद्धान, मोदती तिदिवं गतो’’ति॥
‘‘भन्ते , अनुमोदनकथा नाम न बलवा, तेन कतं अकुसलकम्मं महन्तं, कथं एत्तकेन विसेसं निब्बत्तेसी’’ति। सत्था ‘‘किं, भिक्खवे, ‘मया देसितधम्मस्स अप्पं वा बहुं वा’ति मा पमाणं गण्हथ। एकवाचापि हि अत्थनिस्सिता सेय्यावा’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘सहस्समपि चे वाचा, अनत्थपदसंहिता।
एकं अत्थपदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मती’’ति॥
तत्थ सहस्समपीति परिच्छेदवचनं, एकं सहस्सं द्वे सहस्सानीति एवं सहस्सेन चेपि परिच्छिन्नवाचा होन्ति, ता च पन अनत्थपदसंहिता आकासवण्णनापब्बतवण्णनावनवण्णनादीनि पकासकेहि अनिय्यानदीपकेहि अनत्थकेहि पदेहि संहिता याव बहुका होति, ताव पापिका एवाति अत्थो। एकं अत्थपदन्ति यं पन ‘‘अयं कायो, अयं कायगतासति, तिस्सो विज्जा अनुप्पत्तो, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति एवरूपं एकं अत्थपदं सुत्वा रागादिवूपसमेन उपसम्मति, तं अत्थसाधकं निब्बानप्पटिसंयुत्तं खन्धधातुआयतनइन्द्रियबलबोज्झङ्गसतिपट्ठानपरिदीपकं एकम्पि पदं सेय्योयेवाति अत्थो।
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति।
तम्बदाठिकचोरघातकवत्थु पठमं।
२. बाहियदारुचीरियत्थेरवत्थु
सहस्समपि चे गाथाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो दारुचीरियत्थेरं आरब्भ कथेसि।
एकस्मिञ्हि काले बहू मनुस्सा नावाय महासमुद्दं पक्खन्दित्वा अन्तोमहासमुद्दे भिन्नाय नावाय मच्छकच्छपभक्खा अहेसुं। एकोवेत्थ एकं फलकं गहेत्वा वायमन्तो सुप्पारकपट्टनतीरं ओक्कमि, तस्स निवासनपारुपनं नत्थि। सो अञ्ञं किञ्चि अपस्सन्तो सुक्खकट्ठदण्डके वाकेहि पलिवेठेत्वा निवासनपारुपनं कत्वा देवकुलतो कपालं गहेत्वा सुप्पारकपट्टनं अगमासि, मनुस्सा तं दिस्वा यागुभत्तादीनि दत्वा ‘‘अयं एको अरहा’’ति सम्भावेसुं। सो वत्थेसु उपनीतेसु ‘‘सचाहं निवासेस्सामि वा पारुपिस्सामि वा, लाभसक्कारो मे परिहायिस्सती’’ति तानि वत्थानि पटिक्खिपित्वा दारुचीरानेव परिदहि। अथस्स बहूहि ‘‘अरहा अरहा’’ति वुच्चमानस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘ये खो केचि लोके अरहन्तो वा अरहत्तमग्गं वा समापन्ना, अहं तेसं अञ्ञतरो’’ति। अथस्स पुराणसालोहिता देवता एवं चिन्तेसि।
पुराणसालोहिताति पुब्बे एकतो कतसमणधम्मा। पुब्बे किर कस्सपदसबलस्स सासने ओसक्कमाने सामणेरादीनं विप्पकारं दिस्वा सत्त भिक्खू संवेगप्पत्ता ‘‘याव सासनस्स अन्तरधानं न होति, ताव अत्तनो पतिट्ठं करिस्सामा’’ति सुवण्णचेतियं वन्दित्वा अरञ्ञं पविट्ठा एकं पब्बतं दिस्वा ‘‘जीविते सालया निवत्तन्तु। निरालया इमं पब्बतं अभिरुहन्तू’’ति वत्वा निस्सेणिं बन्धित्वा सब्बेपि तं अभिरुय्ह निस्सेणिं पातेत्वा समणधम्मं करिंसु। तेसु सङ्घत्थेरो एकरत्तातिक्कमेनेव अरहत्तं पापुणि। सो अनोतत्तदहे नागलतादन्तकट्ठं खादित्वा उत्तरकुरुतो पिण्डपातं आहरित्वा ते भिक्खू आह – ‘‘आवुसो, इमं दन्तकट्ठं खादित्वा मुखं धोवित्वा इमं पिण्डपातं परिभुञ्जथा’’ति। किं पन, भन्ते, अम्हेहि एवं कतिका कता ‘‘यो पठमं अरहत्तं पापुणाति, तेनाभतं पिण्डपातं अवसेसा परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति? ‘‘नो हेतं, आवुसो’’ति। ‘‘तेन हि सचे मयम्पि तुम्हे विय विसेसं निब्बत्तेस्साम, सयं आहरित्वा परिभुञ्जिस्सामा’’ति न इच्छिंसु। दुतियदिवसे दुतियत्थेरो अनागामिफलं पापुणि। सोपि तथेव पिण्डपातं आहरित्वा इतरे निमन्तेसि। ते एवमाहंसु – ‘‘किं पन, भन्ते, अम्हेहि एवं कतिका कता ‘महाथेरेन आभतं पिण्डपातं अभुञ्जित्वा अनुथेरेन आभतं भुञ्जिस्सामा’’’ति? ‘‘नो हेतं, आवुसो’’ति। ‘‘एवं सन्ते तुम्हे विय मयम्पि विसेसं निब्बत्तेत्वा अत्तनो पुरिसकारेन भुञ्जितुं सक्कोन्ता भुञ्जिस्सामा’’ति न इच्छिंसु। तेसु अरहत्तं पत्तो भिक्खु परिनिब्बायि, अनागामी ब्रह्मलोके निब्बत्ति। इतरे पञ्च थेरा विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्ता सुस्सित्वा सत्तमे दिवसे कालं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे ततो चवित्वा तत्थ तत्थ कुलघरेसु निब्बत्तिंसु। तेसु एको पुक्कुसाति राजा (म॰ नि॰ ३.३४२) अहोसि, एको कुमारकस्सपो (म॰ नि॰ १.२४९), एको दारुचीरियो (उदा॰ १०), एको दब्बो मल्लपुत्तो (पारा॰ ३८०; उदा॰ ७९) एको सभियो परिब्बाजकोति (सु॰ नि॰ सभियसुत्तं)। तत्थ यो ब्रह्मलोके निब्बत्तो भिक्खु तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘पुराणसालोहिता देवता’’ति।
३. कुण्डलकेसित्थेरीवत्थु
योच गाथासतं भासेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो कुण्डलकेसिं आरब्भ कथेसि।
राजगहे किर एका सेट्ठिधीता सोळसवस्सुद्देसिका अभिरूपा अहोसि दस्सनीया पासादिका। तस्मिञ्च वये ठिता नारियो पुरिसज्झासया होन्ति पुरिसलोला। अथ नं मातापितरो सत्तभूमिकस्स पासादस्स उपरिमतले सिरिगब्भे निवासापेसुं। एकमेवस्सा दासिं परिचारिकं अदंसु। अथेकं कुलपुत्तं चोरकम्मं करोन्तं गहेत्वा पच्छाबाहं बन्धित्वा चतुक्के चतुक्के कसाहि पहरित्वा आघातनं नयिंसु। सेट्ठिधीता महाजनस्स सद्दं सुत्वा ‘‘किं नु खो एत’’न्ति पासादतले ठत्वा ओलोकेन्ती तं दिस्वा पटिबद्धचित्ता हुत्वा तं पत्थयमाना आहारं पटिक्खिपित्वा मञ्चके निपज्जि। अथ नं माता पुच्छि – ‘‘किं इदं, अम्मा’’ति? ‘‘सचे एतं ‘चोरो’ति गहेत्वा निय्यमानं पुरिसं लभिस्सामि, जीविस्सामि। नो चे लभिस्सामि, जीवितं मे नत्थि, इधेव मरिस्सामी’’ति। ‘‘अम्म, मा एवं करि, अम्हाकं जातिया च गोत्तेन च भोगेन च सदिसं अञ्ञं सामिकं लभिस्ससी’’ति। ‘‘मय्हं अञ्ञेन किच्चं नत्थि, इमं अलभमाना मरिस्सामी’’ति। माता धीतरं सञ्ञापेतुं असक्कोन्ती पितुनो आरोचेसि। सोपि नं सञ्ञापेतुं असक्कोन्तो ‘‘किं सक्का कातु’’न्ति चिन्तेत्वा तं चोरं गहेत्वा गच्छन्तस्स राजपुरिसस्स सहस्सभण्डिकं पेसेसि – ‘‘इमं गहेत्वा एतं पुरिसं मय्हं देही’’ति। सो ‘‘साधू’’ति कहापणे गहेत्वा तं मुञ्चित्वा अञ्ञं मारेत्वा ‘‘मारितो, देव, चोरो’’ति रञ्ञो आरोचेसि। सेट्ठिपि तस्स धीतरं अदासि।
सा ततो पट्ठाय ‘‘सामिकं आराधेस्सामी’’ति सब्बाभरणपटिमण्डिता सयमेव तस्स यागुआदीनि संविदहति, चोरो कतिपाहच्चयेन चिन्तेसि – ‘‘कदा नु खो इमं मारेत्वा एतिस्सा आभरणानि गहेत्वा एकस्मिं सुरागेहे विक्किणित्वा खादितुं लभिस्सामी’’ति? सो ‘‘अत्थेको उपायो’’ति चिन्तेत्वा आहारं पटिक्खिपित्वा मञ्चके निपज्जि, अथ नं सा उपसङ्कमित्वा ‘‘किं ते, सामि, रुज्जती’’ति पुच्छि। ‘‘न किञ्चि मे, भद्देति, कच्चि पन मे मातापितरो तुय्हं कुद्धा’’ति? ‘‘न कुज्झन्ति, भद्दे’’ति । अथ ‘‘किं नामेत’’न्ति? ‘‘भद्दे, अहं तं दिवसं बन्धित्वा निय्यमानो चोरपपाते अधिवत्थाय देवताय बलिकम्मं पटिस्सुणित्वा जीवितं लभिं, त्वम्पि मया तस्सा एव आनुभावेन लद्धा, ‘तं मे देवताय बलिकम्मं ठपित’न्ति चिन्तेमि, भद्दे’’ति। ‘‘सामि, मा चिन्तयि, करिस्सामि बलिकम्मं, वदेहि , केनत्थो’’ति? ‘‘अप्पोदकमधुपायसेन च लाजपञ्चमकपुप्फेहि चा’’ति। ‘‘साधु, सामि, अहं पटियादेस्सामी’’ति सा सब्बं बलिकम्मं पटियादेत्वा ‘‘एहि, सामि, गच्छामा’’ति आह। ‘‘तेन हि, भद्दे, तव ञातके निवत्तेत्वा महग्घानि वत्थाभरणानि गहेत्वा अत्तानं अलङ्करोहि, हसन्ता कीळन्ता सुखं गमिस्सामा’’ति। सा तथा अकासि।
अथ नं सो पब्बतपादं गतकाले आह – ‘‘भद्दे, इतो परं उभोव जना गमिस्साम, सेसजनं यानकेन सद्धिं निवत्तापेत्वा बलिकम्मभाजनं सयं उक्खिपित्वा गण्हाही’’ति। सा तथा अकासि। चोरो तं गहेत्वा चोरपपातपब्बतं अभिरुहि। तस्स हि एकेन पस्सेन मनुस्सा अभिरुहन्ति, एकं पस्सं छिन्नपपातं। पब्बतमत्थके ठिता तेन पस्सेन चोरे पातेन्ति। ते खण्डाखण्डं हुत्वा भूमियं पतन्ति। तस्मा ‘‘चोरपपातो’’ति वुच्चति। सा तस्स पब्बतस्स मत्थके ठत्वा ‘‘बलिकम्मं ते, सामि, करोही’’ति आह। सो तुण्ही अहोसि। पुन ताय ‘‘कस्मा, सामि, तुण्हीभूतोसी’’ति वुत्ते तं आह – ‘‘न मय्हं बलिकम्मेनत्थो, वञ्चेत्वा पन तं आदाय आगतोम्ही’’ति। ‘‘किं कारणा, सामी’’ति? ‘‘तं मारेत्वा तव आभरणानि गहेत्वा पलायनत्थाया’’ति। सा मरणभयतज्जिता आह – ‘‘सामि, अहञ्च आभरणानि च तव सन्तकानेव, कस्मा एवं वदेसी’’ति? सो, ‘‘मा एवं करोही’’ति, पुनप्पुनं याचियमानोपि ‘‘मारेमि एवा’’ति आह। ‘‘एवं सन्ते किं ते मम मरणेन? इमानि आभरणानि गहेत्वा मय्हं जीवितं देहि, इतो पट्ठाय मं ‘मता’ति धारेहि, दासी वा ते हुत्वा कम्मं करिस्सामी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४. अनत्थपुच्छकब्राह्मणवत्थु
अत्ता हवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अनत्थपुच्छकं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि।
सो किर ब्राह्मणो ‘‘किं नु खो सम्मासम्बुद्धो अत्थमेव जानाति, उदाहु अनत्थम्पि, पुच्छिस्सामि न’’न्ति सत्थारं उपसङ्कमित्वा पुच्छि – ‘‘भन्ते, तुम्हे अत्थमेव जानाथ मञ्ञे, नो अनत्थ’’न्ति? ‘‘अत्थञ्चाहं, ब्राह्मण, जानामि अनत्थञ्चा’’ति। ‘‘तेन हि मे अनत्थं कथेथा’’ति। अथस्स सत्था इमं गाथमाह –
‘‘उस्सूरसेय्यं आलस्यं, चण्डिक्कं दीघसोण्डियं।
एकस्सद्धानगमनं परदारूपसेवनं।
एतं ब्राह्मण सेवस्सु, अनत्थं ते भविस्सती’’ति॥
तं सुत्वा ब्राह्मणो साधुकारमदासि ‘‘साधु साधु, गणाचरिय, गणजेट्ठक, तुम्हे अत्थञ्च जानाथ अनत्थञ्चा’’ति । ‘‘एवं खो, ब्राह्मण, अत्थानत्थजाननको नाम मया सदिसो नत्थी’’ति। अथस्स सत्था अज्झासयं उपधारेत्वा, ‘‘ब्राह्मण, केन कम्मेन जीवसी’’ति पुच्छि। ‘‘जूतकम्मेन, भो गोतमा’’ति। ‘‘किं पन ते जयो होति पराजयो’’ति । ‘‘जयोपि होति पराजयोपी’’ति वुत्ते, ‘‘ब्राह्मण, अप्पमत्तको एस, परं जिनन्तस्स जयो नाम न सेय्यो। यो पन किलेसजयेन अत्तानं जिनाति, तस्स जयो सेय्यो। न हि तं जयं कोचि अपजयं कातुं सक्कोती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –
‘‘अत्ता हवे जितं सेय्यो, या चायं इतरा पजा।
अत्तदन्तस्स पोसस्स, निच्चं सञ्ञतचारिनो॥
‘‘नेव देवो न गन्धब्बो, न मारो सह ब्रह्मुना।
जितं अपजितं कयिरा, तथारूपस्स जन्तुनो’’ति॥
तत्थ हवेति निपातो। जितन्ति लिङ्गविपल्लासो, अत्तनो किलेसजयेन अत्ता जितो सेय्योति अत्थो। या चायं इतरा पजाति या पनायं अवसेसा पजा जूतेन वा धनहरणेन वा सङ्गामेन वा बलाभिभवेन वा जिता भवेय्य, तं जिनन्तेन यं जितं, न तं सेय्योति अत्थो। कस्मा पन तदेव जितं सेय्यो, इदं न सेय्योति? यस्मा अत्तदन्तस्स…पे॰… तथारूपस्स जन्तुनोति। इदं वुत्तं होति – यस्मा हि य्वायं निक्किलेसताय अत्तदन्तो पोसो, तस्स अत्तदन्तस्स कायादीहि निच्चं सञ्ञतचारिनो एवरूपस्स इमेहि कायसञ्ञमादीहि सञ्ञतस्स जन्तुनो देवो वा गन्धब्बो वा मारो वा ब्रह्मुना सह उट्ठहित्वा ‘‘अहमस्स जितं अपजितं करिस्सामि, मग्गभावनाय पहीने किलेसे पुन उप्पादेस्सामी’’ति घटेन्तोपि वायमन्तोपि यथा धनादीहि पराजितो पक्खन्तरो हुत्वा इतरेन जितं पुन जिनन्तो अपजितं करेय्य, ‘‘एवं अपजितं कातुं नेव सक्कुणेय्या’’ति।
५. सारिपुत्तत्थेरस्स मातुलब्राह्मणवत्थु
मासेमासेति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स मातुलब्राह्मणं आरब्भ कथेसि।
थेरो किर तस्स सन्तिकं गन्त्वा आह – ‘‘किं नु खो, ब्राह्मण, किञ्चिदेव कुसलं करोसी’’ति? ‘‘करोमि, भन्ते’’ति। ‘‘किं करोसी’’ति? ‘‘मासे मासे सहस्सपरिच्चागेन दानं दम्मी’’ति। ‘‘कस्स देसी’’ति? ‘‘निगण्ठानं, भन्ते’’ति। ‘‘किं पत्थयन्तो’’ति? ‘‘ब्रह्मलोकं, भन्ते’’ति। ‘‘किं पन ब्रह्मलोकस्स अयं मग्गो’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति। ‘‘को एवमाहा’’ति? ‘‘आचरियेहि मे कथितं, भन्ते’’ति। ‘‘नो त्वं ब्रह्मलोकस्स मग्गं जानासि, नापि ते आचरिया, सत्थाव एको जानाति, एहि, ब्राह्मण, ब्रह्मलोकस्स ते मग्गं कथापेस्सामी’’ति तं आदाय सत्थु सन्तिकं नेत्वा, ‘‘भन्ते, अयं ब्राह्मणो एवमाहा’’ति, ‘‘तं पवत्तिं आरोचेत्वा साधु वतस्स ब्रह्मलोकस्स मग्गं कथेथा’’ति। सत्था ‘‘एवं किर, ब्राह्मणा’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, भो गोतमा’’ति वुत्ते, ‘‘ब्राह्मण, तया एवं ददमानेन वस्ससतं दिन्नदानतोपि मुहुत्तमत्तं पसन्नचित्तेन मम सावकस्स ओलोकनं वा कटच्छुभिक्खामत्तदानं वा महप्फलतर’’न्ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘मासे मासे सहस्सेन, यो यजेथ सतं समं।
एकञ्च भावितत्तानं, मुहुत्तमपि पूजये।
सायेव पूजना सेय्यो, यञ्चे वस्ससतं हुत’’न्ति॥
तत्थ सहस्सेनाहि सहस्सपरिच्चागेन। यो यजेथ सतं समन्ति यो वस्ससतं मासे मासे सहस्सं परिच्चजन्तो लोकियमहाजनस्स दानं ददेय्य, एकञ्च भावितत्तानन्ति यो पन एकं सीलादिगुणविसेसेन वड्ढितअत्तानं हेट्ठिमकोटिया सोतापन्नं, उपरिमकोटिया खीणासवं घरद्वारं सम्पत्तं कटच्छुभिक्खादानवसेन वा यापनमत्तआहारदानवसेन वा थूलसाटकदानमत्तेन वा पूजेय्य। यं इतरेन वस्ससतं हुतं। ततो सायेव पूजना सेय्यो। सेट्ठो उत्तमोति अत्थोति।
देसनावसाने सो ब्राह्मणो सोतापत्तिफलं पत्तो, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति।
सारिपुत्तत्थेरस्स मातुलब्राह्मणवत्थु पञ्चमं।
६. सारिपुत्तत्थेरस्स भागिनेय्यवत्थु
योच वस्ससतं जन्तूति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स भागिनेय्यं आरब्भ कथेसि।
तम्पि हि थेरो उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘किं, ब्राह्मण, कुसलं करोसी’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति। ‘‘किं करोसी’’ति? ‘‘मासे मासे एकं एकं पसुं घातेत्वा अग्गिं परिचरामी’’ति। ‘‘किमत्थं एवं करोसी’’ति? ‘‘ब्रह्मलोकमग्गो किरेसो’’ति। ‘‘केनेवं कथित’’न्ति? ‘‘आचरियेहि मे, भन्ते’’ति। ‘‘नेव त्वं ब्रह्मलोकस्स मग्गं जानासि, नापि ते आचरिया, एहि, सत्थु सन्तिकं गमिस्सामा’’ति तं सत्थु सन्तिकं नेत्वा तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘इमस्स, भन्ते, ब्रह्मलोकस्स मग्गं कथेथा’’ति आह। सत्था ‘‘एवं किरा’’ति पुच्छित्वा ‘‘एवं, भो गोतमा’’ति वुत्ते, ‘‘ब्राह्मण, वस्ससतम्पि एवं अग्गिं परिचरन्तस्स तव अग्गिपारिचरिया मम सावकस्स तङ्खणमत्तं पूजम्पि न पापुणाती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘यो च वस्ससतं जन्तु, अग्गिं परिचरे वने।
एकञ्च भावितत्तानं, मुहुत्तमपि पूजये।
सायेव पूजना सेय्यो, यञ्चे वस्ससतं हुत’’न्ति॥
तत्थ जन्तूति सत्ताधिवचनमेतं। अग्गिं परिचरे वनेति निप्पपञ्चभावपत्थनाय वनं पविसित्वापि तत्थ अग्गिं परिचरेय्य। सेसं पुरिमसदिसमेवाति।
देसनावसाने सो ब्राह्मणो सोतापत्तिफलं पापुणि, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति।
सारिपुत्तत्थेरस्स भागिनेय्यवत्थु छट्ठं।
७. सारिपुत्तत्थेरस्स सहायकब्राह्मणवत्थु
यंकिञ्चि यिट्ठं वाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स सहायकब्राह्मणं आरब्भ कथेसि।
तम्पि हि थेरो उपसङ्कमित्वा ‘‘किं, ब्राह्मण, किञ्चि कुसलं करोसी’’ति पुच्छि। ‘‘आम, भन्ते’’ति। ‘‘किं करोसी’’ति? ‘‘यिट्ठयागं यजामी’’ति। ‘‘तदा किर तं यागं महापरिच्चागेन यज’’न्ति। इतो परं थेरो पुरिमनयेनेव पुच्छित्वा तं सत्थु सन्तिकं नेत्वा तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘इमस्स, भन्ते, ब्रह्मलोकस्स मग्गं कथेथा’’ति आह। सत्था, ‘‘ब्राह्मण, एवं किरा’’ति पुच्छित्वा ‘‘एवं, भो गोतमा’’ति वुत्ते, ‘‘ब्राह्मण, तया संवच्छरं यिट्ठयागं यजन्तेन लोकियमहाजनस्स दिन्नदानं पसन्नचित्तेन मम सावकानं वन्दन्तानं उप्पन्नकुसलचेतनाय चतुभागमत्तम्पि न अग्घती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘यं किञ्चि यिट्ठं व हुतं व लोके,
संवच्छरं यजेथ पुञ्ञपेक्खो।
सब्बम्पि तं न चतुभागमेति,
अभिवादना उज्जुगतेसु सेय्यो’’ति॥
तत्थ यं किञ्चीति अनवसेसपरियादानवचनमेतं। यिट्ठन्ति येभुय्येन मङ्गलकिरियादिवसेसु दिन्नदानं। हुतन्ति अभिसङ्खरित्वा कतं पाहुनदानञ्चेव, कम्मञ्च फलञ्च सद्दहित्वा कतदानञ्च। संवच्छरं यजेथाति एकसंवच्छरं निरन्तरमेव वुत्तप्पकारं दानं सकलचक्कवाळेपि लोकियमहाजनस्स ददेय्य। पुञ्ञपेक्खोति पुञ्ञं इच्छन्तो। उज्जुगतेसूति हेट्ठिमकोटिया सोतापन्नेसु उपरिमकोटिया खीणासवेसु। इदं वुत्तं होति – ‘‘एवरूपेसु पसन्नचित्तेन सरीरं ओनमित्वा वन्दन्तस्स कुसलचेतनाय यं फलं, ततो चतुभागम्पि सब्बं तं दानं न अग्घति, तस्मा उजुगतेसु अभिवादनमेव सेय्यो’’ति।
देसनावसाने सो ब्राह्मणो सोतापत्तिफलं पत्तो, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति।
सारिपुत्तत्थेरस्स सहायकब्राह्मणवत्थु सत्तमं।
८. आयुवड्ढनकुमारवत्थु
अभिवादनसीलिस्साति इमं धम्मदेसनं सत्था दीघलङ्घिकं निस्साय अरञ्ञकुटियं विहरन्तो दीघायुकुमारं आरब्भ कथेसि।
दीघलङ्घिकनगरवासिनो किर द्वे ब्राह्मणा बाहिरकपब्बज्जं पब्बजित्वा अट्ठचत्तालीस वस्सानि तपचरणं करिंसु। तेसु एको ‘‘पवेणि मे नस्सिस्सति, विब्भमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा अत्तना कतं तपं परेसं विक्किणित्वा गोसतेन चेव कहापणसतेन च सद्धिं भरियं लभित्वा कुटुम्बं सण्ठपेसि। अथस्स भरिया पुत्तं विजायि। इतरो पनस्स सहायको पवासं गन्त्वा पुनदेव तं नगरं पच्चागमि। सो तस्स आगतभावं सुत्वा पुत्तदारं आदाय सहायकस्स दस्सनत्थाय अगमासि। गन्त्वा पुत्तं मातु हत्थे दत्वा सयं ताव वन्दि, मातापि पुत्तं पितु हत्थे दत्वा वन्दि। सो ‘‘दीघायुका होथा’’ति आह, पुत्ते पन वन्दापिते तुण्ही अहोसि। अथ नं ‘‘कस्मा, भन्ते, अम्हेहि वन्दिते ‘दीघायुका होथा’ति वत्वा इमस्स वन्दनकाले किञ्चि न वदेथा’’ति आह। ‘‘इमस्सेको अन्तरायो अत्थि, ब्राह्मणा’’ति। ‘‘कित्तकं जीविस्सति, भन्ते’’ति? ‘‘सत्ताहं, ब्राह्मणा’’ति। ‘‘पटिबाहनकारणं अत्थि, भन्ते’’ति? ‘‘नाहं पटिबाहनकारणं जानामी’’ति। ‘‘को पन जानेय्य, भन्ते’’ति? ‘‘समणो गोतमो जानेय्य, तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छाही’’ति। ‘‘तत्थ गच्छन्तो तपपरिहानितो भायामी’’ति। ‘‘सचे ते पुत्तसिनेहो अत्थि, तपपरिहानिं अचिन्तेत्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छाही’’ति।
सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सयं ताव वन्दि। सत्था ‘‘दीघायुको होही’’ति आह, पजापतिया वन्दनकालेपि तस्सा तथेव वत्वा पुत्तस्स वन्दापनकाले तुण्ही अहोसि। सो पुरिमनयेनेव सत्थारं पुच्छि, सत्थापि तथेव ब्याकासि। सो किर ब्राह्मणो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अपटिविज्झित्वाव अत्तनो मन्तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्देसि, पटिबाहनूपायं पन न जानाति। ब्राह्मणो सत्थारं पुच्छि – ‘‘अत्थि पन, भन्ते, पटिबाहनूपायो’’ति? ‘‘भवेय्य, ब्राह्मणा’’ति। ‘‘किं भवेय्या’’ति? ‘‘सचे त्वं अत्तनो गेहद्वारे मण्डपं कारेत्वा तस्स मज्झे पीठिकं कारेत्वा तं परिक्खिपन्तो अट्ठ वा सोळस वा आसनानि पञ्ञापेत्वा तेसु मम सावके निसीदापेत्वा सत्ताहं निरन्तरं परित्तं कातुं सक्कुणेय्यासि, एवमस्स अन्तरायो नस्सेय्या’’ति। ‘‘भो गोतम, मया मण्डपादीनि सक्का कातुं, तुम्हाकं पन सावके कथं लच्छामी’’ति? ‘‘तया एत्तके कते अहं मम सावके पहिणिस्सामी’’ति। ‘‘साधु, भो गोतमा’’ति सो अत्तनो गेहद्वारे सब्बं किच्चं निट्ठापेत्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि। सत्था भिक्खू पहिणि, ते गन्त्वा तत्थ निसीदिंसु, दारकम्पि पीठिकायं निपज्जापेसुं, भिक्खू सत्तरत्तिन्दिवं निरन्तरं परित्तं भणिंसु, सत्तमे दिवसे सायं सत्था आगच्छि। तस्मिं आगते सब्बचक्कवाळदेवता सन्निपतिंसु। एको पन अवरुद्धको नाम यक्खो द्वादस संवच्छरानि वेस्सवणं उपट्ठहित्वा तस्स सन्तिका वरं लभन्तो ‘‘इतो सत्तमे दिवसे इमं दारकं गण्हेय्यासी’’ति लभि। तस्मा सोपि आगन्त्वा अट्ठासि।
सत्थरि पन तत्थ गते महेसक्खासु देवतासु सन्निपतितासु अप्पेसक्खा देवता ओसक्कित्वा ओसक्कित्वा ओकासं अलभमाना द्वादस योजनानि पटिक्कमिंसु। अवरुद्धकोपि तथेव पटिक्कमि, सत्थापि सब्बरत्तिं परित्तमकासि। सत्ताहे वीतिवत्ते अवरुद्धको दारकं न लभि। अट्ठमे पन दिवसे अरुणे उग्गतमत्ते दारकं आनेत्वा सत्थारं वन्दापेसुं। सत्था ‘‘दीघायुको होही’’ति आह। ‘‘कीवचिरं पन, भो गोतम, दारको ठस्सती’’ति? ‘‘वीसवस्ससतं, ब्राह्मणा’’ति। अथस्स ‘‘आयुवड्ढनकुमारो’’ति नामं करिंसु। सो वुद्धिमन्वाय पञ्चहि उपासकसतेहि परिवुतो विचरि। अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘पस्सथावुसो, आयुवड्ढनकुमारेन किर सत्तमे दिवसे मरितब्बं अभविस्स, सो इदानि वीसवस्ससतट्ठायी हुत्वा पञ्चहि उपासकसतेहि परिवुतो विचरति, अत्थि मञ्ञे इमेसं सत्तानं आयुवड्ढनकारण’’न्ति। सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, न केवलं आयुवड्ढनमेव, इमे पन सत्ता गुणवन्ते वन्दन्ता अभिवादेन्ता चतूहि कारणेहि वड्ढन्ति, परिस्सयतो मुच्चन्ति, यावतायुकमेव तिट्ठन्ती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
९. संकिच्चसामणेरवत्थु
योच वस्ससतं जीवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो संकिच्चसामणेरं आरब्भ कथेसि।
सावत्थियं किर तिंसमत्ता कुलपुत्ता सत्थु धम्मकथं सुत्वा सासने उरं दत्वा पब्बजिंसु। ते उपसम्पदाय पञ्चवस्सा हुत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा गन्थधुरं विपस्सनाधुरन्ति द्वे धुरानीति सुत्वा ‘‘मयं महल्लककाले पब्बजिता’’ति गन्थधुरे उस्साहं अकत्वा विपस्सनाधुरं पूरेतुकामा याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथापेत्वा, ‘‘भन्ते, एकं अरञ्ञायतनं गमिस्सामा’’ति सत्थारं आपुच्छिंसु। सत्था ‘‘कतरं ठानं गमिस्सथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘असुकं नामा’’ति वुत्ते ‘‘तत्थ तेसं एकं विघासादं निस्साय भयं उप्पज्जिस्सति, तञ्च पन संकिच्चसामणेरे गते वूपसमिस्सति, अथ नेसं पब्बजितकिच्चं पारिपूरिं गमिस्सती’’ति अञ्ञासि।
संकिच्चसामणेरो नाम सारिपुत्तत्थेरस्स सामणेरो सत्तवस्सिको जातिया। तस्स किर माता सावत्थियं अड्ढकुलस्स धीता। सा तस्मिं कुच्छिगते एकेन ब्याधिना तङ्खणञ्ञेव कालमकासि। तस्सा झापियमानाय ठपेत्वा गब्भमंसं सेसं झायि। अथस्सा गब्भमंसं चितकतो ओतारेत्वा द्वीसु तीसु ठानेसु सूलेहि विज्झिंसु। सूलकोटि दारकस्स अक्खिकोटिं पहरि। एवं गब्भमंसं विज्झित्वा अङ्गाररासिम्हि खिपित्वा अङ्गारेहेव पटिच्छादेत्वा पक्कमिंसु। गब्भमंसं झायि, अङ्गारमत्थके पन सुवण्णबिम्बसदिसो दारको पदुमगब्भे निपन्नो विय अहोसि। पच्छिमभविकस्स सत्तस्स हि सिनेरुना ओत्थरियमानस्सपि अरहत्तं अप्पत्वा जीवितक्खयो नाम नत्थि। पुनदिवसे ‘‘चितकं निब्बापेस्सामा’’ति आगता तथानिपन्नं दारकं दिस्वा अच्छरियब्भुतचित्तजाता ‘‘कथञ्हि नाम एत्तकेसु दारूसु खीयमानेसु सकलसरीरे झापियमाने दारको न झायि, किं नु खो भविस्सती’’ति दारकं आदाय अन्तोगामं गन्त्वा नेमित्तके पुच्छिंसु। नेमित्तका ‘‘सचे अयं दारको अगारं अज्झावस्सिस्सति, याव सत्तमा कुलपरिवट्टा ञातका दुग्गता भविस्सन्ति? सचे पब्बजिस्सति, पञ्चहि समणसतेहि परिवुतो विचरिस्सती’’ति आहंसु। तस्स सङ्कुना अक्खिकोटिया भिन्नत्ता संकिच्चन्ति नामं करिंसु। सो अपरेन समयेन संकिच्चोति पञ्ञायि। अथ नं ञातका ‘‘होतु, वड्ढितकाले अम्हाकं अय्यस्स सारिपुत्तस्स सन्तिके पब्बाजेस्सामा’’ति पोसिंसु। सो सत्तवस्सिककाले ‘‘तव मातुकुच्छियं वसनकाले माता ते कालमकासि, तस्सा सरीरे झापियमानेपि त्वं न झायी’’ति कुमारकानं कथं सुत्वा ‘‘अहं किर एवरूपा भया मुत्तो, किं मे घरावासेन, पब्बजिस्सामी’’ति ञातकानं आरोचेसि। ते ‘‘साधु, ताता’’ति सारिपुत्तत्थेरस्स सन्तिकं नेत्वा, ‘‘भन्ते, इमं पब्बाजेथा’’ति अदंसु। थेरो तचपञ्चककम्मट्ठानं दत्वा पब्बाजेसि। सो खुरग्गेयेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि। अयं संकिच्चसामणेरो नाम।
सत्था ‘‘एतस्मिं गते तं भयं वूपसमिस्सति, अथ नेसं पब्बजितकिच्चं पारिपूरिं गमिस्सती’’ति ञत्वा, ‘‘भिक्खवे, तुम्हाकं जेट्ठभातिकं सारिपुत्तत्थेरं ओलोकेत्वा गच्छथा’’ति आह। ते ‘‘साधू’’ति वत्वा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं, आवुसो’’ति वुत्ते मयं सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञं पविसितुकामा हुत्वा आपुच्छिम्हा, अथ नो सत्था एवमाह – ‘‘तुम्हाकं जेट्ठभातिकं ओलोकेत्वा गच्छथा’’ति? ‘‘तेनम्हा इधागता’’ति। थेरो ‘‘सत्थारा इमे एकं कारणं दिस्वा इध पहिता भविस्सन्ति, किं नु खो एत’’न्ति आवज्जेन्तो तमत्थं ञत्वा आह – ‘‘अत्थि पन वो, आवुसो, सामणेरो’’ति? ‘‘नत्थि, आवुसो’’ति। ‘‘सचे नत्थि, इमं संकिच्चसामणेरं गहेत्वा गच्छथा’’ति। ‘‘अलं, आवुसो, सामणेरं निस्साय नो पलिबोधो भविस्सति, किं अरञ्ञे वसन्तानं सामणेरेना’’ति? ‘‘नावुसो , इमं निस्साय तुम्हाकं पलिबोधो, अपिच खो पन तुम्हे निस्साय इमस्स पलिबोधो भविस्सति। सत्थापि तुम्हे मम सन्तिकं पहिणन्तो तुम्हेहि सद्धिं सामणेरस्स पहिणनं पच्चासीसन्तो पहिणि, इमं गहेत्वा गच्छथा’’ति। ते ‘‘साधू’’ति अधिवासेत्वा सामणेरेन सद्धिं एकतिंस जना थेरं अपलोकेत्वा विहारा निक्खम्म चारिकं चरन्ता वीसयोजनसतमत्थके एकं सहस्सकुलं गामं पापुणिंसु।
१०. खाणुकोण्डञ्ञत्थेरवत्थु
योच वस्ससतं जीवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो खाणुकोण्डञ्ञत्थेरं आरब्भ कथेसि।
सो किर थेरो सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरन्तो अरहत्तं पत्वा ‘‘सत्थु आरोचेस्सामी’’ति ततो आगच्छन्तो अन्तरामग्गे किलन्तो मग्गा ओक्कम्म एकस्मिं पिट्ठिपासाणे निसिन्नो झानं समापज्जि। अथेकं गामं विलुम्पित्वा पञ्चसता चोरा अत्तनो बलानुरूपेन भण्डिकं बन्धित्वा सीसेनादाय गच्छन्ता दूरं गन्त्वा किलन्तरूपा ‘‘दूरं आगताम्ह, इमस्मिं पिट्ठिपासाणे विस्समिस्सामा’’ति मग्गा ओक्कम्म पिट्ठिपासाणस्स सन्तिकं गन्त्वा थेरं दिस्वापि ‘‘खाणुको अय’’न्ति सञ्ञिनो अहेसुं। अथेको चोरो थेरस्स सीसे भण्डिकं ठपेसि, अपरोपि तं निस्साय भण्डिकं ठपेसि। एवं पञ्चसतापि चोरा पञ्चहि भण्डिकसतेहि थेरं परिक्खिपित्वा सयम्पि निसिन्ना निद्दायित्वा अरुणुग्गमनकाले पबुज्झित्वा अत्तनो अत्तनो भण्डिकं गण्हन्ता थेरं दिस्वा ‘‘अमनुस्सो’’ति सञ्ञाय पलायितुं आरभिंसु। अथ ने थेरो आह – ‘‘मा भायित्थ उपासका, पब्बजितो अह’’न्ति। ते थेरस्स पादमूले निपज्जित्वा ‘‘खमथ, भन्ते, मयं खाणुकसञ्ञिनो अहुम्हा’’ति थेरं खमापेत्वा चोरजेट्ठकेन ‘‘अहं अय्यस्स सन्तिके पब्बजिस्सामी’’ति वुत्ते सेसा ‘‘मयम्पि पब्बजिस्सामा’’ति वत्वा सब्बेपि एकच्छन्दा हुत्वा थेरं पब्बज्जं याचिंसु। थेरो संकिच्चसामणेरो विय सब्बेपि ते पब्बाजेसि। ततो पट्ठाय खाणुकोण्डञ्ञोति पञ्ञायि। सो तेहि भिक्खूहि सद्धिं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारा ‘‘किं, कोण्डञ्ञ, अन्तेवासिका ते लद्धा’’ति वुत्ते तं पवत्तिं आरोचेसि। सत्था ‘‘एवं किर, भिक्खवे’’ति पुच्छित्वा, ‘‘आम, भन्ते, न नो अञ्ञस्स एवरूपो आनुभावो दिट्ठपुब्बो, तेनम्हा पब्बजिता’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, एवरूपे दुप्पञ्ञकम्मे पतिट्ठाय वस्ससतं जीवनतो इदानि वो पञ्ञासम्पदाय वत्तमानानं एकाहम्पि जीवितं सेय्यो’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘यो च वस्ससतं जीवे, दुप्पञ्ञो असमाहितो।
एकाहं जीवितं सेय्यो, पञ्ञवन्तस्स झायिनो’’ति॥
तत्थ दुप्पञ्ञो निप्पञ्ञो। पञ्ञवन्तस्साति सप्पञ्ञस्स। सेसं पुरिमसदिसमेवाति।
देसनावसाने पञ्चसतापि ते भिक्खू सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिंसु। सम्पत्तमहाजनस्सापि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति।
खाणुकोण्डञ्ञत्थेरवत्थु दसमं।
११. सप्पदासत्थेरवत्थु
योच वस्ससतं जीवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सप्पदासत्थेरं आरब्भ कथेसि।
सावत्थियं किरेको कुलपुत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो अपरेन समयेन उक्कण्ठित्वा ‘‘मादिसस्स कुलपुत्तस्स गिहिभावो नाम अयुत्तो, पब्बज्जाय ठत्वा मरणम्हि मे सेय्यो’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो मरणूपायं चिन्तेन्तो विचरति। अथेकदिवसं पातोव कतभत्तकिच्चा भिक्खू विहारं गन्त्वा अग्गिसालाय सप्पं दिस्वा तं एकस्मिं कुटे पक्खिपित्वा कुटं पिदहित्वा आदाय विहारा निक्खमिंसु। उक्कण्ठितभिक्खुपि भत्तकिच्चं कत्वा आगच्छन्तो ते भिक्खू दिस्वा ‘‘किं इदं, आवुसो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सप्पो, आवुसो’’ति वुत्ते इमिना ‘‘किं करिस्सथा’’ति? ‘‘छड्डेस्साम न’’न्ति। तेसं वचनं सुत्वा ‘‘इमिना अत्तानं डंसापेत्वा मरिस्सामी’’ति ‘‘आहरथ, अहं तं छड्डेस्सामी’’ति तेसं हत्थतो कुटं गहेत्वा एकस्मिं ठाने निसिन्नो तेन सप्पेन अत्तानं डंसापेति, सप्पो डंसितुं न इच्छति। सो कुटे हत्थं ओतारेत्वा इतो चितो च आलोलेति, घोरसप्पस्स मुखं विवरित्वा अङ्गुलिं पक्खिपति, नेव नं सप्पो डंसि। सो ‘‘नायं आसीविसो, घरसप्पो एसो’’ति तं पहाय विहारं अगमासि। अथ नं भिक्खू ‘‘छड्डितो ते, आवुसो, सप्पो’’ति आहंसु। ‘‘न सो, आवुसो, घोरसप्पो, घरसप्पो एसो’’ति। ‘‘घोरसप्पोयेवावुसो, महन्तं फणं कत्वा सुसुयन्तो दुक्खेन अम्हेहि गहितो, किं कारणा एवं त्वं वदेसी’’ति आहंसु। ‘‘अहं, आवुसो, तेन अत्तानं डंसापेन्तोपि मुखे अङ्गुलिं पक्खिपेन्तोपि तं डंसापेतुं नासक्खि’’न्ति। तं सुत्वा भिक्खू तुण्ही अहेसुं।
अथेकदिवसं न्हापितो द्वे तयो खुरे आदाय विहारं गन्त्वा एकं भूमियं ठपेत्वा एकेन भिक्खूनं केसे ओहारेति। सो भूमियं ठपितं खुरं गहेत्वा ‘‘इमिना गीवं छिन्दित्वा मरिस्सामी’’ति एकस्मिं रुक्खे गीवं उपनिधाय खुरधारं गलनाळियं कत्वा ठितो उपसम्पदामाळतो पट्ठाय अत्तनो सीलं आवज्जेन्तो विमलचन्दमण्डलं विय सुधोतमणिखन्धमिव च निम्मलं सीलं अद्दस। तस्स तं ओलोकेन्तस्स सकलसरीरं फरन्ती पीति उप्पज्जि। सो पीतिं विक्खम्भेत्वा विपस्सनं वड्ढेन्तो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा खुरं आदाय विहारमज्झं पाविसि। अथ नं भिक्खू ‘‘कहं गतोसि, आवुसो’’ति पुच्छिंसु। ‘‘‘इमिना खुरेन गलनाळिं छिन्दित्वा मरिस्सामी’ति गतोम्हि , आवुसो’’ति। अथ ‘‘कस्मा न मतोसी’’ति? इदानिम्हि सत्थं आहरितुं अभब्बो जातो। अहञ्हि ‘‘इमिना खुरेन गलनाळिं छिन्दिस्सामी’’ति ञाणखुरेन सब्बकिलेसे छिन्दिन्ति। भिक्खू ‘‘अयं अभूतेन अञ्ञं ब्याकरोती’’ति भगवतो आरोचेसुं। भगवा तेसं कथं सुत्वा आह – ‘‘न, भिक्खवे, खीणासवा नाम सहत्था अत्तानं जीविता वोरोपेन्ती’’ति। भन्ते, तुम्हे इमं ‘‘खीणासवो’’ति वदथ, एवं अरहत्तूपनिस्सयसम्पन्नो पनायं कस्मा उक्कण्ठति, किमस्स अरहत्तूपनिस्सयकारणं ‘‘कस्मा सो सप्पो एतं न डंसती’’ति? ‘‘भिक्खवे, सो ताव सप्पो इमस्स इतो ततिये अत्तभावे दासो अहोसि, सो अत्तनो सामिकस्स सरीरं डंसितुं न विसहती’’ति। एवं ताव नेसं सत्था एकं कारणं आचिक्खि। ततो पट्ठाय च सो भिक्खु सप्पदासो नाम जातो।
१२. पटाचाराथेरीवत्थु
यो च वस्ससतं जीवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पटाचारं थेरिं आरब्भ कथेसि।
सा किर सावत्थियं चत्तालीसकोटिविभवस्स सेट्ठिनो धीता अहोसि अभिरूपा। तं सोळसवस्सुद्देसिककाले सत्तभूमिकस्स पासादस्स उपरिमतले रक्खन्ता वसापेसुं। एवं सन्तेपि सा एकेन अत्तनो चूळूपट्ठाकेन सद्धिं विप्पटिपज्जि । अथस्सा मातापितरो समजातिककुले एकस्स कुमारस्स पटिस्सुणित्वा विवाहदिवसं ठपेसुं। तस्मिं उपकट्ठे सा तं चूळूपट्ठाकं आह – ‘‘मं किर असुककुलस्स नाम दस्सन्ति, मयि पतिकुलं गते मम पण्णाकारं गहेत्वा आगतोपि तत्थ पवेसनं न लभिस्ससि, सचे ते मयि सिनेहो अत्थि, इदानेव मं गहेत्वा येन वा तेन वा पलायस्सू’’ति। ‘‘सो साधु, भद्दे’’ति। ‘‘तेन हि अहं स्वे पातोव नगरद्वारस्स असुकट्ठाने नाम ठस्सामि, त्वं एकेन उपायेन निक्खमित्वा तत्थ आगच्छेय्यासी’’ति वत्वा दुतियदिवसे सङ्केतट्ठाने अट्ठासि। सापि पातोव किलिट्ठं वत्थं निवासेत्वा केसे विक्किरित्वा कुण्डकेन सरीरं मक्खित्वा कुटं आदाय दासीहि सद्धिं गच्छन्ती विय घरा निक्खमित्वा तं ठानं अगमासि। सो तं आदाय दूरं गन्त्वा एकस्मिं गामे निवासं कप्पेत्वा अरञ्ञे खेत्तं कसित्वा दारुपण्णादीनि आहरति। इतरा कुटेन उदकं आहरित्वा सहत्था कोट्टनपचनादीनि करोन्ती अत्तनो पापस्स फलं अनुभोति। अथस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि। सा परिपुण्णगब्भा ‘‘इध मे कोचि उपकारको नत्थि, मातापितरो नाम पुत्तेसु मुदुहदया होन्ति, तेसं सन्तिकं मं नेहि, तत्थ मे गब्भवुट्ठानं भविस्सती’’ति सामिकं याचि। सो ‘‘किं, भद्दे, कथेसि, मं दिस्वा तव मातापितरो विविधा कम्मकारणा करेय्युं, न सक्का मया तत्थ गन्तु’’न्ति पटिक्खिपि। सा पुनप्पुनं याचित्वापि गमनं अलभमाना तस्स अरञ्ञं गतकाले पटिविस्सके आमन्तेत्वा ‘‘सचे सो आगन्त्वा मं अपस्सन्तो ‘कहं गता’ति पुच्छिस्सति, मम अत्तनो कुलघरं गतभावं आचिक्खेय्याथा’’ति वत्वा गेहद्वारं पिदहित्वा पक्कामि। सोपि आगन्त्वा तं अपस्सन्तो पटिविस्सके पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘निवत्तेस्सामि न’’न्ति अनुबन्धित्वा तं दिस्वा नानप्पकारं याचियमानोपि निवत्तेतुं नासक्खि। अथस्सा एकस्मिं ठाने कम्मजवाता चलिंसु। सा एकं गच्छन्तरं पविसित्वा, ‘‘सामि, कम्मजवाता मे चलिता’’ति वत्वा भूमियं निपज्जित्वा सम्परिवत्तमाना किच्छेन दारकं विजायित्वा ‘‘यस्सत्थायाहं कुलघरं गच्छेय्यं, सो अत्थो निप्फन्नो’’ति पुनदेव तेन सद्धिं गेहं आगन्त्वा वासं कप्पेसि।
तस्सा अपरेन समयेन पुन गब्भो पतिट्ठहि। सा परिपुण्णगब्भा हुत्वा पुरिमनयेनेव सामिकं याचित्वा गमनं अलभमाना पुत्तं अङ्केनादाय तथेव पक्कमित्वा तेन अनुबन्धित्वा ‘‘तिट्ठाही’’ति वुत्ते निवत्तितुं न इच्छि। अथ नेसं गच्छन्तानं महा अकालमेघो उदपादि समन्ता विज्जुलताहि आदित्तं विय मेघत्थनितेहि, भिज्जमानं विय उदकधारानिपातनिरन्तरं नभं अहोसि। तस्मिं खणे तस्सा कम्मजवाता चलिंसु। सा सामिकं आमन्तेत्वा, ‘‘सामि, कम्मजवाता मे चलिता, न सक्कोमि सन्धारेतुं, अनोवस्सकट्ठानं मे जानाही’’ति आह। सो हत्थगताय वासिया इतो चितो च उपधारेन्तो एकस्मिं वम्मिकमत्थके जातं गुम्बं दिस्वा छिन्दितुं आरभि। अथ नं वम्मिकतो निक्खमित्वा घोरविसो आसीविसो डंसि। तङ्खणञ्ञेवस्स सरीरं अन्तोसमुट्ठिताहि अग्गिजालाहि डय्हमानं विय नीलवण्णं हुत्वा तत्थेव पति। इतरापि महादुक्खं अनुभवमाना तस्स आगमनं ओलोकेन्तीपि तं अदिस्वाव अपरम्पि पुत्तं विजायि। द्वे दारका वातवुट्ठिवेगं असहमाना महाविरवं विरवन्ति। सा उभोपि ते उरन्तरे कत्वा द्वीहि जण्णुकेहि चेव हत्थेहि च भूमियं उप्पीळेत्वा तथा ठिताव रत्तिं वीतिनामेसि। सकलसरीरं निल्लोहितं विय पण्डुपलासवण्णं अहोसि। सा उट्ठिते अरुणे मंसपेसिवण्णं एकं पुत्तं अङ्केनादाय इतरं अङ्गुलिया गहेत्वा ‘‘एहि, तात, पिता ते इतो गतो’’ति वत्वा सामिकस्स गतमग्गेन गच्छन्ती तं वम्मिकमत्थके कालं कत्वा पतितं नीलवण्णं थद्धसरीरं दिस्वा ‘‘मं निस्साय मम सामिको पन्थे मतो’’ति रोदन्ती परिदेवन्ती पायासि।
१३. किसागोतमीवत्थु
योच वस्ससतं जीवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो किसागोतमिं आरब्भ कथेसि।
सावत्थियं किरेकस्स सेट्ठिस्स गेहे चत्तालीसकोटिधनं अङ्गारा एव हुत्वा अट्ठासि। सेट्ठि तं दिस्वा उप्पन्नसोको आहारं पटिक्खिपित्वा मञ्चके निपज्जि। तस्सेको सहायको गेहं गन्त्वा, ‘‘सम्म, कस्मा सोचसी’’ति पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा, ‘‘सम्म, मा सोचि, अहं एकं उपायं जानामि, तं करोही’’ति। ‘‘किं करोमि, सम्मा’’ति? अत्तनो आपणे किलञ्जं पसारेत्वा तत्थ ते अङ्गारे रासिं कत्वा विक्किणन्तो विय निसीद, आगतागतेसु मनुस्सेसु ये एवं वदन्ति – ‘‘सेसजना वत्थतेलमधुफाणितादीनि विक्किणन्ति, त्वं पन अङ्गारे विक्किणन्तो निसिन्नो’’ति। ते वदेय्यासि – ‘‘अत्तनो सन्तकं अविक्किणन्तो किं करोमी’’ति? यो पन तं एवं वदति ‘‘सेसजना वत्थतेलमधुफाणितादीनि विक्किणन्ति, त्वं पन हिरञ्ञसुवण्णं विक्किणन्तो निसिन्नो’’ति। तं वदेय्यासि ‘‘कहं हिरञ्ञसुवण्ण’’न्ति। ‘‘इद’’न्ति च वुत्ते ‘‘आहर, ताव न’’न्ति हत्थेहि पटिच्छेय्यासि। एवं दिन्नं तव हत्थे हिरञ्ञसुवण्णं भविस्सति। सा पन सचे कुमारिका होति, तव गेहे पुत्तस्स नं आहरित्वा चत्तालीसकोटिधनं तस्सा निय्यादेत्वा ताय दिन्नं वलञ्जेय्यासि। सचे कुमारको होति, तव गेहे वयप्पत्तं धीतरं तस्स दत्वा चत्तालीसकोटिधनं निय्यादेत्वा तेन दिन्नं वलञ्जेय्यासीति। सो ‘‘भद्दको उपायो’’ति अत्तनो आपणे अङ्गारे रासिं कत्वा विक्किणन्तो विय निसीदि। ये पन नं एवमाहंसु – ‘‘सेसजना वत्थतेलमधुफाणितादीनि विक्किणन्ति, किं पन त्वं अङ्गारे विक्किणन्तो निसिन्नो’’ति? तेसं ‘‘अत्तनो सन्तकं अविक्किणन्तो किं करोमी’’ति पटिवचनं अदासि। अथेका गोतमी नाम कुमारिका किससरीरताय किसागोतमीति पञ्ञायमाना परिजिण्णकुलस्स धीता अत्तनो एकेन किच्चेन आपणद्वारं गन्त्वा तं सेट्ठिं दिस्वा एवमाह – ‘‘किं, तात, सेसजना वत्थतेलमधुफाणितादीनि विक्किणन्ति, त्वं हिरञ्ञसुवण्णं विक्किणन्तो निसिन्नो’’ति? ‘‘कहं, अम्म, हिरञ्ञसुवण्ण’’न्ति ? ‘‘ननु ‘त्वं तदेव गहेत्वा निसिन्नोसी’ति, आहर, ताव नं, अम्मा’’ति। सा हत्थपूरं गहेत्वा तस्स हत्थेसु ठपेसि, तं हिरञ्ञसुवण्णमेव अहोसि।
अथ नं सेट्ठि ‘‘कतरं ते, अम्म, गेह’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘असुकं नामा’’ति वुत्ते तस्सा अस्सामिकभावं ञत्वा धनं पटिसामेत्वा तं अत्तनो पुत्तस्स आनेत्वा चत्तालीसकोटिधनं पटिच्छापेसि। सब्बं हिरञ्ञसुवण्णमेव अहोसि। तस्सा अपरेन समयेन गब्भो पतिट्ठहि। सा दसमासच्चयेन पुत्तं विजायि। सो पदसा गमनकाले कालमकासि। सा अदिट्ठपुब्बमरणताय तं झापेतुं नीहरन्ते वारेत्वा ‘‘पुत्तस्स मे भेसज्जं पुच्छिस्सामी’’ति मतकळेवरं अङ्केनादाय ‘‘अपि नु मे पुत्तस्स भेसज्जं जानाथा’’ति पुच्छन्ती घरपटिपाटिया विचरति। अथ नं मनुस्सा, ‘‘अम्म, त्वं उम्मत्तिका जाता, मतकपुत्तस्स भेसज्जं पुच्छन्ती विचरसी’’ति वदन्ति। सा ‘‘अवस्सं मम पुत्तस्स भेसज्जं जाननकं लभिस्सामी’’ति मञ्ञमाना विचरति। अथ नं एको पण्डितपुरिसो दिस्वा, ‘‘अयं मम धीता पठमं पुत्तकं विजाता भविस्सति अदिट्ठपुब्बमरणा, मया इमिस्सा अवस्सयेन भवितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा आह – ‘‘अम्म, अहं भेसज्जं न जानामि, भेसज्जजाननकं पन जानामी’’ति। ‘‘को जानाति, ताता’’ति? ‘‘सत्था, अम्म, जानाति, गच्छ, तं पुच्छाही’’ति। सा ‘‘गमिस्सामि, तात, पुच्छिस्सामि, ताता’’ति वत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं ठिता पुच्छि – ‘‘तुम्हे किर मे पुत्तस्स भेसज्जं जानाथ, भन्ते’’ति? ‘‘आम, जानामी’’ति। ‘‘किं लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘अच्छरग्गहणमत्ते सिद्धत्थके लद्धुं वट्टती’’ति। ‘‘लभिस्सामि, भन्ते’’। ‘‘कस्स पन गेहे लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘यस्स गेहे पुत्तो वा धीता वा न कोचि मतपुब्बो’’ति। सा ‘‘साधु, भन्ते’’ति सत्थारं वन्दित्वा मतपुत्तकं अङ्केनादाय अन्तोगामं पविसित्वा पठमगेहस्स द्वारे ठत्वा ‘‘अत्थि नु खो इमस्मिं गेहे सिद्धत्थको, पुत्तस्स किर मे भेसज्जं एत’’न्ति वत्वा ‘‘अत्थी’’ति वुत्ते तेन हि देथाति। तेहि आहरित्वा सिद्धत्थकेसु दिय्यमानेसु ‘‘इमस्मिं गेहे पुत्तो वा धीता वा मतपुब्बो कोचि नत्थि, अम्मा’’ति पुच्छित्वा ‘‘किं वदेसि, अम्म? जीवमाना हि कतिपया, मतका एव बहुका’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि गण्हथ वो सिद्धत्थके, नेतं मम पुत्तस्स भेसज्ज’’न्ति पटिअदासि।
१४. बहुपुत्तिकत्थेरीवत्थु
योच वस्ससतं जीवेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो बहुपुत्तिकं थेरिं आरब्भ कथेसि।
सावत्थियं किरेकस्मिं कुले सत्त पुत्ता सत्त च धीतरो अहेसुं। ते सब्बेपि वयप्पत्ता गेहे पतिट्ठहित्वा अत्तनो धम्मताय सुखप्पत्ता अहेसुं। तेसं अपरेन समयेन पिता कालमकासि। महाउपासिका सामिके नट्ठेपि न ताव कुटुम्बं विभजति। अथ नं पुत्ता आहंसु – ‘‘अम्म, अम्हाकं पितरि नट्ठे तुय्हं को अत्थो कुटुम्बेन, किं मयं तं उपट्ठातुं न सक्कोमा’’ति। सा तेसं कथं सुत्वा तुण्ही हुत्वा पुनप्पुनं तेहि वुच्चमाना ‘‘पुत्ता मं पटिजग्गिस्सन्ति, किं मे विसुं कुटुम्बेना’’ति सब्बं सापतेय्यं मज्झे भिन्दित्वा अदासि। अथ नं कतिपाहच्चयेन जेट्ठपुत्तस्स भरिया ‘‘अहो अम्हाकं, अय्या, ‘जेट्ठपुत्तो मे’ति द्वे कोट्ठासे दत्वा विय इममेव गेहं आगच्छती’’ति आह। सेसपुत्तानं भरियापि एवमेव वदिंसु। जेट्ठधीतरं आदिं कत्वा तासं गेहं गतकालेपि नं एवमेव वदिंसु। सा अवमानप्पत्ता हुत्वा ‘‘किं इमेसं सन्तिके वुट्ठेन, भिक्खुनी हुत्वा जीविस्सामी’’ति भिक्खुनीउपस्सयं गन्त्वा पब्बज्जं याचि। ता नं पब्बाजेसुं। सा लद्धूपसम्पदा हुत्वा बहुपुत्तिकत्थेरीति पञ्ञायि। सा ‘‘अहं महल्लककाले पब्बजिता, अप्पमत्ताय मे भवितब्ब’’न्ति भिक्खुनीनं वत्तपटिवत्तं करोन्ती ‘‘सब्बरत्तिं समणधम्मं करिस्सामी’’ति हेट्ठापासादे एकं थम्भं हत्थेन गहेत्वा तं आविञ्छमानाव समणधम्मं करोति, चङ्कममानापि ‘‘अन्धकारट्ठाने मे रुक्खे वा कत्थचि वा सीसं पटिहञ्ञेय्या’’ति तं रुक्खं हत्थेन गहेत्वा तं आविञ्छमानाव समणधम्मं करोति, ‘‘सत्थारा देसितधम्ममेव करिस्सामी’’ति धम्मं आवज्जेत्वा धम्मं अनुस्सरमानाव समणधम्मं करोति। अथ सत्था गन्धकुटियं निसिन्नोव ओभासं फरित्वा सम्मुखे निसिन्नो विय ताय सद्धिं कथेन्तो ‘‘बहुपुत्तिके मया देसितं धम्मं अनावज्जेन्तस्स अपस्सन्तस्स वस्ससतं जीवनतो मया देसितं धम्मं पस्सन्तस्स मुहुत्तम्पि जीवितं सेय्यो’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं धम्ममुत्तमं।
एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो धम्ममुत्तम’’न्ति॥
तत्थ धम्ममुत्तमन्ति नवविधं लोकुत्तरधम्मं। सो हि उत्तमो धम्मो नाम। यो हि तं न पस्सति, तस्स वस्ससतम्पि जीवनतो तं धम्मं पस्सन्तस्स पटिविज्झन्तस्स एकाहम्पि एकक्खणम्पि जीवितं सेय्योति।
गाथापरियोसाने बहुपुत्तिकत्थेरी सह पटिसम्भिदाहि अरहत्ते पतिट्ठहीति।