२३. नागवग्गो
१. अत्तदन्तवत्थु
अहंनागो वाति इमं धम्मदेसनं सत्था कोसम्बियं विहरन्तो अत्तानं आरब्भ कथेसि। वत्थु अप्पमादवग्गस्स आदिगाथावण्णनाय वित्थारितमेव। वुत्तञ्हेतं तत्थ (ध॰ प॰ अट्ठ॰ १.सामावतिवत्थु) –
मागण्डिया तासं किञ्चि कातुं असक्कुणित्वा ‘‘समणस्स गोतमस्सेव कत्तब्बं करिस्सामी’’ति नागरानं लञ्जं दत्वा ‘‘समणं गोतमं अन्तोनगरं पविसित्वा चरन्तं दासकम्मकरपोरिसेहि सद्धिं अक्कोसेत्वा परिभासेत्वा पलापेथा’’ति आणापेसि। मिच्छादिट्ठिका तीसु रतनेसु अप्पसन्ना अन्तोनगरं पविट्ठं सत्थारं अनुबन्धित्वा ‘‘चोरोसि बालोसि मूळ्होसि थेनोसि ओट्ठोसि गोणोसि गद्रभोसि नेरयिकोसि तिरच्छानगतोसि, नत्थि तुय्हं सुगति, दुग्गतियेव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसन्ति परिभासन्ति। तं सुत्वा आयस्मा आनन्दो सत्थारं एतदवोच – ‘‘भन्ते, इमे नागरा अम्हे अक्कोसन्ति परिभासन्ति, इतो अञ्ञत्थ गच्छामा’’ति। ‘‘कुहिं, आनन्दा’’ति? ‘‘अञ्ञं नगरं, भन्ते’’ति। ‘‘तत्थ मनुस्सेसु अक्कोसन्तेसु परिभासन्तेसु पुन कत्थ गमिस्सामानन्दा’’ति। ‘‘ततोपि अञ्ञं नगरं, भन्ते’’ति। ‘‘तत्थ मनुस्सेसु अक्कोसन्तेसु परिभासन्तेसु कुहिं गमिस्सामानन्दा’’ति। ‘‘ततोपि अञ्ञं नगरं, भन्ते’’ति। ‘‘आनन्द, न एवं कातुं वट्टति, यत्थ अधिकरणं उप्पन्नं, तत्थेव तस्मिं वूपसन्ते अञ्ञत्थ गन्तुं वट्टति, के पन ते, आनन्द, अक्कोसन्ती’’ति। ‘‘भन्ते, दासकम्मकरे उपादाय सब्बे अक्कोसन्ती’’ति। ‘‘अहं, आनन्द, सङ्गामं ओतिण्णहत्थिसदिसो। सङ्गामं ओतिण्णहत्थिनो हि चतूहि दिसाहि आगते सरे सहितुं भारो, तथेव बहूहि दुस्सीलेहि कथितकथानं सहनं नाम मय्हं भारो’’ति वत्वा अत्तानं आरब्भ धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –
‘‘अहं नागोव सङ्गामे, चापतो पतितं सरं।
अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं, दुस्सीलो हि बहुज्जनो॥
‘‘दन्तं नयन्ति समितिं, दन्तं राजाभिरूहति।
दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु, योतिवाक्यं तितिक्खति॥
‘‘वरमस्सतरा दन्ता, आजानीया च सिन्धवा।
कुञ्जरा च महानागा, अत्तदन्तो ततो वर’’न्ति॥
तत्थ नागोवाति हत्थी विय। चापतो पतितन्ति धनुतो मुत्तं। अतिवाक्यन्ति अट्ठअनरियवोहारवसेन पवत्तं वीतिक्कमवचनं। तितिक्खिस्सन्ति यथा सङ्गामावचरो सुदन्तो महानागो खमो सत्तिपहारादीनि चापतो मुच्चित्वा अत्तनि पतिते सरे अविहञ्ञमानो तितिक्खति, एवमेव एवरूपं अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं, सहिस्सामीति अत्थो। दुस्सीलो हीति अयञ्हि लोकियमहाजनो बहुदुस्सीलो अत्तनो अत्तनो रुचिवसेन वाचं निच्छारेत्वा घट्टेन्तो चरति, तत्थ अधिवासनं अज्झुपेक्खनमेव मम भारो। समितिन्ति उय्यानकीळमण्डलादीसु महाजनमज्झं गच्छन्ता दन्तमेव गोणजातिं वा अस्सजातिं वा याने योजेत्वा नयन्ति। राजाति तथारूपेहेव वाहनेहि गच्छन्तो राजापि दन्तमेव अभिरूहति। मनुस्सेसूति मनुस्सेसुपि चतूहि अरियमग्गेहि दन्तो निब्बिसेवनोव सेट्ठो। योतिवाक्यन्ति यो एवरूपं अतिक्कमवचनं पुनप्पुनं वुच्चमानम्पि तितिक्खति न पटिप्फरति न विहञ्ञति, एवरूपो दन्तो सेट्ठोति अत्थो।
अस्सतराति वळवाय गद्रभेन जाता। आजानीयाति यं अस्सदमसारथि कारणं कारेति, तस्स खिप्पं जाननसमत्था। सिन्धवाति सिन्धवरट्ठे जाता अस्सा। महानागाति कुञ्जरसङ्खाता महाहत्थिनो। अत्तदन्तोति एते अस्सतरा च सिन्धवा च कुञ्जरा च दन्ताव वरं, न अदन्ता। यो पन चतूहि अरियमग्गेहि अत्तनो दन्तताय अत्तदन्तो निब्बिसेवनो, अयं ततोपि वरं, सब्बेहिपि एतेहि उत्तरितरोति अत्थो।
देसनावसाने लञ्जं गहेत्वा वीथिसिङ्घाटकादीसु ठत्वा अक्कोसन्तो परिभासन्तो सब्बोपि सो महाजनो सोतापत्तिफलादीनि पापुणीति।
अत्तदन्तवत्थु पठमं।
२. हत्थाचरियपुब्बकभिक्खुवत्थु
नहि एतेहीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं हत्थाचरियपुब्बकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि।
सो किर एकदिवसं अचिरवतीनदीतीरे हत्थिदमकं ‘‘एकं हत्थिं दमेस्सामी’’ति अत्तना इच्छितं कारणं सिक्खापेतुं असक्कोन्तं दिस्वा समीपे ठिते भिक्खू आमन्तेत्वा आह – ‘‘आवुसो, सचे अयं हत्थाचरियो इमं हत्थिं असुकट्ठाने नाम विज्झेय्य, खिप्पमेव इमं कारणं सिक्खापेय्या’’ति। सो तस्स कथं सुत्वा तथा कत्वा तं हत्थिं सुदन्तं दमेसि। ते भिक्खू तं पवत्तिं सत्थु आरोचेसुं। सत्था तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर तया एवं वुत्त’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते विगरहित्वा ‘‘किं ते, मोघपुरिस, हत्थियानेन वा अञ्ञेन वा दन्तेन। न हि एतेहि यानेहि अगतपुब्बं ठानं गन्तुं समत्था नाम अत्थि, अत्तना पन सुदन्तेन सक्का अगतपुब्बं ठानं गन्तुं, तस्मा अत्तानमेव दमेहि, किं ते एतेसं दमनेना’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘न हि एतेहि यानेहि, गच्छेय्य अगतं दिसं।
यथात्तना सुदन्तेन, दन्तो दन्तेन गच्छती’’ति॥
तस्सत्थो – यानि तानि हत्थियानादीनि यानानि, न हि एतेहि यानेहि कोचि पुग्गलो सुपिनन्तेनपि अगतपुब्बत्ता ‘‘अगत’’न्ति सङ्खातं निब्बानदिसं तथा गच्छेय्य, यथा पुब्बभागे इन्द्रियदमेन अपरभागे अरियमग्गभावनाय सुदन्तेन दन्तो निब्बिसेवनो सप्पञ्ञो पुग्गलो तं अगतपुब्बं दिसं गच्छति, दन्तभूमिं पापुणाति। तस्मा अत्तदमनमेव ततो वरन्ति अत्थो।
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति।
हत्थाचरियपुब्बकभिक्खुवत्थु दुतियं।
३. परिजिण्णब्राह्मणपुत्तवत्थु
धनपालोति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं विहरन्तो अञ्ञतरस्स परिजिण्णब्राह्मणस्स पुत्ते आरब्भ कथेसि।
सावत्थियं किरेको ब्राह्मणो अट्ठसतसहस्सविभवो वयप्पत्तानं चतुन्नं पुत्तानं आवाहं कत्वा चत्तारि सतसहस्सानि अदासि। अथस्स ब्राह्मणिया कालकताय पुत्ता सम्मन्तयिंसु – ‘‘सचे अयं अञ्ञं ब्राह्मणिं आनेस्सति, तस्सा कुच्छियं निब्बत्तानं वसेन कुलसन्तकं भिज्जिस्सति, हन्द नं मयं सङ्गण्हिस्सामा’’ति ते तं पणीतेहि घासच्छादनादीहि उपट्ठहन्ता हत्थपादसम्बाहनादीनि करोन्ता उपट्ठहित्वा एकदिवसमस्स दिवा निद्दायित्वा वुट्ठितस्स हत्थपादे सम्बाहन्ता पाटियेक्कं घरावासे आदीनवं वत्वा ‘‘मयं तुम्हे इमिना नीहारेन यावजीवं उपट्ठहिस्साम, सेसधनम्पि नो देथा’’ति याचिंसु। ब्राह्मणो पुन एकेकस्स सतसहस्सं दत्वा अत्तनो निवत्थपारुपनमत्तं ठपेत्वा सब्बं उपभोगपरिभोगं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा निय्यादेसि। तं जेट्ठपुत्तो कतिपाहं उपट्ठहि। अथ नं एकदिवसं न्हत्वा आगच्छन्तं द्वारकोट्ठके ठत्वा सुण्हा एवमाह – ‘‘किं तया जेट्ठपुत्तस्स सतं वा सहस्सं वा अतिरेकं दिन्नं अत्थि, ननु सब्बेसं द्वे द्वे सतसहस्सानि दिन्नानि, किं सेसपुत्तानं घरस्स मग्गं न जानासी’’ति। सोपि ‘‘नस्स वसली’’ति कुज्झित्वा अञ्ञस्स घरं अगमासि। ततोपि कतिपाहच्चयेन इमिनाव उपायेन पलापितो अञ्ञस्साति एवं एकघरम्पि पवेसनं अलभमानो पण्डरङ्गपब्बज्जं पब्बजित्वा भिक्खाय चरन्तो कालानमच्चयेन जराजिण्णो दुब्भोजनदुक्खसेय्याहि मिलातसरीरो भिक्खाय चरन्तो आगम्म पीठिकाय निपन्नो निद्दं ओक्कमित्वा उट्ठाय निसिन्नो अत्तानं ओलोकेत्वा पुत्तेसु अत्तनो पतिट्ठं अपस्सन्तो चिन्तेसि – ‘‘समणो किर गोतमो अब्भाकुटिको उत्तानमुखो सुखसम्भासो पटिसन्थारकुसलो, सक्का समणं गोतमं उपसङ्कमित्वा पटिसन्थारं लभितु’’न्ति। सो निवासनपारुपनं सण्ठापेत्वा भिक्खभाजनं गहेत्वा दण्डमादाय भगवतो सन्तिकं अगमासि। वुत्तम्पि चेतं (सं॰ नि॰ १.२००) –
अथ खो अञ्ञतरो ब्राह्मणमहासालो लूखो लूखपावुरणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा एकमन्तं निसीदि। सत्था एकमन्तं निसिन्नेन तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा एतदवोच – ‘‘किन्नु त्वं , ब्राह्मण, लूखो लूखपावुरणो’’ति। इध मे, भो गोतम, चत्तारो पुत्ता , ते मं दारेहि संपुच्छ घरा निक्खामेन्तीति। तेन हि त्वं, ब्राह्मण, इमा गाथायो परियापुणित्वा सभायं महाजनकाये सन्निपतिते पुत्तेसु च सन्निसिन्नेसु भासस्सु –
‘‘येहि जातेहि नन्दिस्सं, येसञ्च भवमिच्छिसं।
ते मं दारेहि संपुच्छ, साव वारेन्ति सूकरं॥
‘‘असन्ता किर मं जम्मा, तात ताताति भासरे।
४. पसेनदिकोसलवत्थु
मिद्धी यदा होतीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो राजानं पसेनदिकोसलं आरब्भ कथेसि।
एकस्मिञ्हि समये राजा तण्डुलदोणस्स ओदनं तदुपियेन सूपब्यञ्जनेन भुञ्जति। सो एकदिवसं भुत्तपातरासो भत्तसम्मदं अविनोदेत्वाव सत्थु सन्तिकं गन्त्वा किलन्तरूपो इतो चितो च सम्परिवत्तति, निद्दाय अभिभुय्यमानोपि उजुकं निपज्जितुं असक्कोन्तो एकमन्तं निसीदि। अथ नं सत्था आह – ‘‘किं, महाराज, अविस्समित्वाव आगतोसी’’ति? ‘‘आम, भन्ते, भुत्तकालतो पट्ठाय मे महादुक्खं होती’’ति। अथ नं सत्था, ‘‘महाराज, अतिबहुभोजनं एवं दुक्खं होती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘मिद्धी यदा होति महग्घसो च,
निद्दायिता सम्परिवत्तसायी।
महावराहोव निवापपुट्ठो,
पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति॥
तत्थ मिद्धीति थिनमिद्धाभिभूतो। महग्घसो चाति महाभोजनो आहरहत्थकअलंसाटकतत्रवट्टककाकमासकभुत्तवमितकानं अञ्ञतरो विय। निवापपुट्ठोति कुण्डकादिना सूकरभत्तेन पुट्ठो। घरसूकरो हि दहरकालतो पट्ठाय पोसियमानो थूलसरीरकाले गेहा बहि निक्खमितुं अलभन्तो हेट्ठामञ्चादीसु सम्परिवत्तित्वा अस्ससन्तो पस्ससन्तो सयतेव। इदं वुत्तं होति – यदा पुरिसो मिद्धी च होति महग्घसो च, निवापपुट्ठो महावराहो विय च अञ्ञेन इरियापथेन यापेतुं असक्कोन्तो निद्दायनसीलो सम्परिवत्तसायी, तदा सो ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति तीणि लक्खणानि मनसिकातुं न सक्कोति। तेसं अमनसिकारा मन्दपञ्ञो पुनप्पुनं गब्भमुपेति, गब्भवासतो न परिमुच्चतीति। देसनावसाने सत्था रञ्ञो उपकारवसेन –
‘‘मनुजस्स सदा सतीमतो, मत्तं जानतो लद्धभोजने।
तनुकस्स भवन्ति वेदना, सणिकं जीरति आयु पालय’’न्ति॥ (सं॰ नि॰ १.१२४)।
इमं गाथं वत्वा उत्तरमाणवं उग्गण्हापेत्वा ‘‘इमं गाथं रञ्ञो भोजनवेलाय पवेदेय्यासि, इमिना उपायेन भोजनं परिहापेय्यासी’’ति उपायं आचिक्खि, सो तथा अकासि। राजा अपरेन समयेन नाळिकोदनपरमताय सण्ठितो सुसल्लहुकसरीरो सुखप्पत्तो सत्थरि उप्पन्नविस्सासो सत्ताहं असदिसदानं पवत्तेसि। दानानुमोदनाय महाजनो महन्तं विसेसं पापुणीति।
५. सानुसामणेरवत्थु
इदंपुरेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सानुं नाम सामणेरं आरब्भ कथेसि।
सो किर एकिस्सा उपासिकाय एकपुत्तको अहोसि। अथ नं सा दहरकालेयेव पब्बाजेसि। सो पब्बजितकालतो पट्ठाय सीलवा अहोसि वत्तसम्पन्नो, आचरियुपज्झायआगन्तुकानं वत्तं कतमेव होति। मासस्स अट्ठमे दिवसे पातोव उट्ठाय उदकमाळके उदकं उपट्ठापेत्वा धम्मस्सवनग्गं सम्मज्जित्वा आसनं पञ्ञापेत्वा दीपं जालेत्वा मधुरस्सरेन धम्मस्सवनं घोसेति। भिक्खू तस्स थामं ञत्वा ‘‘सरभञ्ञं भण सामणेरा’’ति अज्झेसन्ति। सो ‘‘मय्हं हदयवातो रुजति, कायो वा बाधती’’ति किञ्चि पच्चाहारं अकत्वा धम्मासनं अभिरूहित्वा आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय सरभञ्ञं वत्वा ओतरन्तो ‘‘मय्हं मातापितूनं इमस्मिं सरभञ्ञे पत्तिं दम्मी’’ति वदति। तस्स मनुस्सा मातापितरो पत्तिया दिन्नभावं न जानन्ति। अनन्तरत्तभावे पनस्स माता यक्खिनी हुत्वा निब्बत्ता, सा देवताहि सद्धिं आगन्त्वा धम्मं सुत्वा ‘‘सामणेरेन दिन्नपत्तिं अनुमोदामि, ताता’’ति वदति। ‘‘सीलसम्पन्नो च नाम भिक्खु सदेवकस्स लोकस्स पियो होती’’ति तस्मिं सामणेरे देवता सलज्जा सगारवा महाब्रह्मानं विय अग्गिक्खन्धं विय च नं मञ्ञन्ति। सामणेरे गारवेन तञ्च यक्खिनिं गरुकं कत्वा पस्सन्ति। ता धम्मस्सवनयक्खसमागमादीसु ‘‘सानुमाता सानुमाता’’ति यक्खिनिया अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्डं देन्ति। महेसक्खापि यक्खा तं दिस्वा मग्गा ओक्कमन्ति, आसना वुट्ठहन्ति।
अथ खो सामणेरो वुड्ढिमन्वाय परिपक्किन्द्रियो अनभिरतिया पीळितो अनभिरतिं विनोदेतुं असक्कोन्तो परुळ्हकेसनखो किलिट्ठनिवासनपारुपनो कस्सचि अनारोचेत्वा पत्तचीवरमादाय एककोव मातुघरं अगमासि। उपासिका पुत्तं दिस्वा वन्दित्वा आह – ‘‘किं, तात, त्वं पुब्बे आचरियुपज्झायेहि वा दहरसामणेरेहि वा सद्धिं इधागच्छसि, कस्मा एककोव अज्ज आगतोसी’’ति? सो उक्कण्ठितभावं आरोचेसि। सा उपासिका नानप्पकारेन घरावासे आदीनवं दस्सेत्वा पुत्तं ओवदमानापि सञ्ञापेतुं असक्कोन्ती ‘‘अप्पेव नाम अत्तनो धम्मतायपि सल्लक्खेय्या’’ति अनुय्योजेत्वा ‘‘तिट्ठ, तात, याव ते यागुभत्तं सम्पादेमि, यागुं पिवित्वा कतभत्तकिच्चस्स ते मनापानि वत्थानि नीहरित्वा दस्सामी’’ति वत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि। निसीदि सामणेरो। उपासिका मुहुत्तेनेव यागुखज्जकं सम्पादेत्वा अदासि। अथ ‘‘भत्तं सम्पादेस्सामी’’ति अविदूरे निसिन्ना तण्डुले धोवति। तस्मिं समये सा यक्खिनी ‘‘कहं नु खो सामणेरो, कच्चि भिक्खाहारं लभति, नो’’ति आवज्जमाना तस्स विब्भमितुकामताय निसिन्नभावं ञत्वा ‘‘सामणेरो मे महेसक्खानं देवतानं अन्तरे लज्जं उप्पादेय्य, गच्छामिस्स विब्भमने अन्तरायं करिस्सामी’’ति आगन्त्वा तस्स सरीरे अधिमुच्चित्वा गीवं परिवत्तेत्वा खेळेन पग्घरन्तेन भूमियं निपति। उपासिका पुत्तस्स तं विप्पकारं दिस्वा वेगेन गन्त्वा पुत्तं आलिङ्गेत्वा ऊरूसु निपज्जापेसि। सकलगामवासिनो आगन्त्वा बलिकम्मादीनि करिंसु। उपासिका पन परिदेवमाना इमा गाथा अभासि –
६. पावेय्यकहत्थिवत्थु
अप्पमादरताति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलरञ्ञो पावेय्यकं नाम हत्थिं आरब्भ कथेसि।
सो किर हत्थी तरुणकाले महाबलो हुत्वा अपरेन समयेन जरावातवेगब्भाहतो हुत्वा एकं महन्तं सरं ओरुय्ह कलले लग्गित्वा उत्तरितुं नासक्खि। महाजनो तं दिस्वा ‘‘एवरूपोपि नाम हत्थी इमं दुब्बलभावं पत्तो’’ति कथं समुट्ठापेसि। राजा तं पवत्तिं सुत्वा हत्थाचरियं आणापेसि – ‘‘गच्छ, आचरिय, तं हत्थिं कललतो उद्धराही’’ति। सो गन्त्वा तस्मिं ठाने सङ्गामसीसं दस्सेत्वा सङ्गामभेरिं आकोटापेसि। मानजातिको हत्थी वेगेनुट्ठाय थले पतिट्ठहि। भिक्खू तं कारणं दिस्वा सत्थु आरोचेसुं। सत्था ‘‘तेन, भिक्खवे , हत्थिना पकतिपङ्कदुग्गतो अत्ता उद्धटो, तुम्हे पन किलेसदुग्गे पक्खन्दा। तस्मा योनिसो पदहित्वा तुम्हेपि ततो अत्तानं उद्धरथा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘अप्पमादरता होथ, सचित्तमनुरक्खथ।
दुग्गा उद्धरथत्तानं, पङ्के सन्नोव कुञ्जरो’’ति॥
तत्थ अप्पमादरताति सतिया अविप्पवासे अभिरता होथ। सचित्तन्ति रूपादीसु आरम्मणेसु अत्तनो चित्तं यथा वीतिक्कमं न करोति, एवं रक्खथ। दुग्गाति यथा सो पङ्के सन्नो कुञ्जरो हत्थेहि च पादेहि च वायामं कत्वा पङ्कदुग्गतो अत्तानं उद्धरित्वा थले पतिट्ठितो, एवं तुम्हेपि किलेसदुग्गतो अत्तानं उद्धरथ, निब्बानथले पतिट्ठापेथाति अत्थो।
देसनावसाने ते भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसूति।
पावेय्यकहत्थिवत्थु छट्ठं।
७. सम्बहुलभिक्खुवत्थु
सचे लभेथाति इमं धम्मदेसनं सत्था पालिलेय्यकं निस्साय रक्खितवनसण्डे विहरन्तो सम्बहुले भिक्खू आरब्भ कथेसि। वत्थु यमकवग्गे ‘‘परे च न विजानन्ती’’ति गाथावण्णनाय आगतमेव। वुत्तञ्हेतं (ध॰ प॰ अट्ठ॰ १.५ कोसम्बकवत्थु) –
तथागतस्स तत्थ हत्थिनागेन उपट्ठियमानस्स वसनभावो सकलजम्बुदीपे पाकटो अहोसि। सावत्थिनगरतो ‘‘अनाथपिण्डिको विसाखा महाउपासिका’’ति एवमादीनि महाकुलानि आनन्दत्थेरस्स सासनं पहिणिंसु ‘‘सत्थारं नो, भन्ते, दस्सेथा’’ति। दिसावासिनोपि पञ्चसता भिक्खू वुट्ठवस्सा आनन्दत्थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘चिरस्सुता नो, आवुसो आनन्द, भगवतो सम्मुखा धम्मी कथा, साधु मयं, आवुसो आनन्द, लभेय्याम भगवतो सम्मुखा धम्मिं कथं सवनाया’’ति याचिंसु। थेरो ते भिक्खू आदाय तत्थ गन्त्वा ‘‘तेमासं एकविहारिनो तथागतस्स सन्तिकं एत्तकेहि भिक्खूहि सद्धिं उपसङ्कमनं अयुत्त’’न्ति चिन्तेत्वा ते भिक्खू बहि ठपेत्वा एककोव सत्थारं उपसङ्कमि। पालिलेय्यको तं दिस्वा दण्डमादाय पक्खन्दि। तं सत्था ओलोकेत्वा ‘‘अपेहि, अपेहि, पालिलेय्यक, मा वारयि, बुद्धुपट्ठाको एसो’’ति आह। सो तत्थेव दण्डं छड्डेत्वा पत्तचीवरपटिग्गहणं आपुच्छि। थेरो नादासि। नागो ‘‘सचे उग्गहितवत्तो भविस्सति, सत्थु निसीदनपासाणफलके अत्तनो परिक्खारं न ठपेस्सती’’ति चिन्तेसि। थेरो पत्तचीवरं भूमियं ठपेसि। वत्तसम्पन्ना हि गरूनं आसने वा सयने वा अत्तनो परिक्खारं न ठपेन्ति।
थेरो सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि। सत्था ‘‘एककोव आगतोसी’’ति पुच्छित्वा पञ्चहि भिक्खुसतेहि आगतभावं सुत्वा ‘‘कहं पन ते’’ति पुच्छित्वा ‘‘तुम्हाकं चित्तं अजानन्तो बहि ठपेत्वा आगतोम्ही’’ति वुत्ते ‘‘पक्कोसाहि ने’’ति आह। थेरो तथा अकासि। सत्था तेहि भिक्खूहि सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा तेहि भिक्खूहि, ‘‘भन्ते, भगवा बुद्धसुखुमालो चेव खत्तियसुखुमालो च, तुम्हेहि तेमासं एककेहि तिट्ठन्तेहि निसीदन्तेहि च दुक्करं कतं, वत्तपटिवत्तकारकोपि मुखोदकादिदायकोपि नाहोसि मञ्ञे’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, पालिलेय्यकहत्थिना मम सब्बकिच्चानि कतानि। एवरूपञ्हि सहायं लभन्तेन एककोव वसितुं युत्तं, अलभन्तस्स एकचारिकभावोव सेय्यो’’ति वत्वा नागवग्गे इमा गाथा अभासि –
‘‘सचे लभेथ निपकं सहायं,
सद्धिंचरं साधुविहारि धीरं।
अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि,
चरेय्य तेनत्तमनो सतीमा॥
८. मारवत्थु
अत्थम्हीति इमं धम्मदेसनं सत्था हिमवन्तपदेसे अरञ्ञकुटिकायं विहरन्तो मारं आरब्भ कथेसि।
तस्मिं किर काले राजानो मनुस्से पीळेत्वा रज्जं कारेन्ति। अथ भगवा अधम्मिकराजूनं रज्जे दण्डकरणपीळिते मनुस्से दिस्वा कारुञ्ञेन एवं चिन्तेसि – ‘‘सक्का नु खो रज्जं कारेतुं अहनं अघातयं, अजिनं अजापयं, असोचं असोचापयं धम्मेना’’ति, मारो पापिमा तं भगवतो परिवितक्कं ञत्वा ‘‘समणो गोतमो ‘सक्का नु खो रज्जं कारेतु’न्ति चिन्तेसि, इदानि रज्जं कारेतुकामो भविस्सति, रज्जञ्च नामेतं पमादट्ठानं, तं कारेन्ते सक्का ओकासं लभितुं, गच्छामि उस्साहमस्स जनेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘कारेतु, भन्ते, भगवा रज्जं, कारेतु सुगतो रज्जं अहनं अघातयं, अजिनं अजापयं, असोचं असोचापयं धम्मेना’’ति। अथ नं सत्था ‘‘किं पन मे त्वं, पापिम, पस्ससि, यं मं त्वं एवं वदेसी’’ति वत्वा ‘‘भगवता खो, भन्ते, चत्तारो इद्धिपादा सुभाविता। आकङ्खमानो हि भगवा हिमवन्तं पब्बतराजं ‘सुवण्ण’न्ति अधिमुच्चेय्य, तञ्च सुवण्णमेव अस्स, अहम्पि खो धनेन धनकरणीयं करिस्सामि, तुम्हे धम्मेन रज्जं कारेस्सथा’’ति तेन वुत्ते –
‘‘पब्बतस्स सुवण्णस्स, जातरूपस्स केवलो।
द्वित्ताव नालमेकस्स, इति विद्वा समञ्चरे॥
‘‘यो दुक्खमदक्खि यतोनिदानं,
कामेसु सो जन्तु कथं नमेय्य।
उपधिं विदित्वा सङ्गोति लोके,
तस्सेव जन्तु विनयाय सिक्खे’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१५६) –
इमाहि गाथाहि संवेजेत्वा ‘‘अञ्ञो एव खो, पापिम, तव ओवादो, अञ्ञो मम, तया सद्धिं धम्मसंसन्दना नाम नत्थि, अहञ्हि एवं ओवदामी’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
‘‘अत्थम्हि जातम्हि सुखा सहाया,
तुट्ठी सुखा या इतरीतरेन।