१६. महानिपातो
१. सुमेधाथेरीगाथा
मन्तावतिया नगरे, रञ्ञो कोञ्चस्स अग्गमहेसिया।
धीता आसिं सुमेधा, पसादिता सासनकरेहि॥
सीलवती चित्तकथा, बहुस्सुता बुद्धसासने विनीता।
मातापितरो उपगम्म, भणति ‘‘उभयो निसामेथ॥
‘‘निब्बानाभिरताहं, असस्सतं भवगतं यदिपि दिब्बं।
किमङ्गं पन [किमङ्ग पन (सी॰ स्या॰), किं पन (?)] तुच्छा कामा, अप्पस्सादा बहुविघाता॥
‘‘कामा कटुका आसीविसूपमा, येसु मुच्छिता बाला।
ते दीघरत्तं निरये, समप्पिता हञ्ञन्ते दुक्खिता [हञ्ञरे दुखिता (?)]॥
‘‘सोचन्ति पापकम्मा, विनिपाते पापवद्धिनो सदा।
कायेन च वाचाय च, मनसा च असंवुता बाला॥
‘‘बाला ते दुप्पञ्ञा, अचेतना दुक्खसमुदयोरुद्धा।
देसन्ते अजानन्ता, न बुज्झरे अरियसच्चानि॥
‘‘सच्चानि अम्म बुद्धवरदेसितानि, ते बहुतरा अजानन्ता ये।
अभिनन्दन्ति भवगतं, पिहेन्ति देवेसु उपपत्तिं॥
‘‘देवेसुपि उपपत्ति, असस्सता भवगते अनिच्चम्हि।
न च सन्तसन्ति बाला, पुनप्पुनं जायितब्बस्स॥
‘‘चत्तारो विनिपाता, दुवे [द्वे (सब्बत्थ)] च गतियो कथञ्चि लब्भन्ति।
न च विनिपातगतानं, पब्बज्जा अत्थि निरयेसु॥
‘‘अनुजानाथ मं उभयो, पब्बजितुं दसबलस्स पावचने।
अप्पोस्सुक्का घटिस्सं, जातिमरणप्पहानाय॥
‘‘किं भवगते [भवगतेन (स्या॰)] अभिनन्दितेन, कायकलिना असारेन।
भवतण्हाय निरोधा, अनुजानाथ पब्बजिस्सामि॥
‘‘बुद्धानं उप्पादो विवज्जितो, अक्खणो खणो लद्धो।
सीलानि ब्रह्मचरियं, यावजीवं न दूसेय्यं’’॥
एवं भणति सुमेधा, मातापितरो ‘‘न ताव आहारं।
आहरिस्सं [आहरियामि (सी॰), आहारिसं (?)] गहट्ठा, मरणवसं गताव हेस्सामि’’॥
माता दुक्खिता रोदति पिता च, अस्सा सब्बसो समभिहतो।
घटेन्ति सञ्ञापेतुं, पासादतले छमापतितं॥
‘‘उट्ठेहि पुत्तक किं सोचितेन, दिन्नासि वारणवतिम्हि।
राजा अनीकरत्तो [अणीकदत्तो (सी॰ स्या॰)], अभिरूपो तस्स त्वं दिन्ना॥
‘‘अग्गमहेसी भविस्ससि, अनिकरत्तस्स राजिनो भरिया।
सीलानि ब्रह्मचरियं, पब्बज्जा दुक्करा पुत्तक॥
‘‘रज्जे आणाधनमिस्सरियं, भोगा सुखा दहरिकासि।
भुञ्जाहि कामभोगे, वारेय्यं होतु ते पुत्त’’॥
अथ ने भणति सुमेधा, ‘‘मा एदिसिकानि भवगतमसारं।
पब्बज्जा वा होहिति, मरणं वा मे न चेव वारेय्यं॥
‘‘किमिव पूतिकायमसुचिं, सवनगन्धं भयानकं कुणपं।
अभिसंविसेय्यं भस्तं, असकिं पग्घरितं असुचिपुण्णं॥
‘‘किमिव ताहं जानन्ती, विकुलकं मंससोणितुपलित्तं।
किमिकुलालयं सकुणभत्तं, कळेवरं किस्स दिय्यति॥
‘‘निब्बुय्हति सुसानं, अचिरं कायो अपेतविञ्ञाणो।
छुद्धो [छड्डितो (स्या॰), छुट्ठो (क॰)] कळिङ्गरं विय, जिगुच्छमानेहि ञातीहि॥
‘‘छुद्धून [छड्डून (स्या॰), छुट्ठून (क॰)] नं सुसाने, परभत्तं न्हायन्ति [न्हायरे (?)] जिगुच्छन्ता।
नियका मातापितरो, किं पन साधारणा जनता॥
‘‘अज्झोसिता असारे, कळेवरे अट्ठिन्हारुसङ्घाते।
खेळस्सुच्चारस्सव, परिपुण्णे [खेळस्सुच्चारपस्सवपरिपुण्णे (सी॰)] पूतिकायम्हि॥
‘‘यो नं विनिब्भुजित्वा, अब्भन्तरमस्स बाहिरं कयिरा ।
गन्धस्स असहमाना, सकापि माता जिगुच्छेय्य॥
‘‘खन्धधातुआयतनं, सङ्खतं जातिमूलकं दुक्खं।
योनिसो अनुविचिनन्ती, वारेय्यं किस्स इच्छेय्यं॥
‘‘दिवसे दिवसे तिसत्ति, सतानि नवनवा पतेय्युं कायम्हि।
वस्ससतम्पि च घातो, सेय्यो दुक्खस्स चेवं खयो॥
‘‘अज्झुपगच्छे घातं, यो विञ्ञायेवं सत्थुनो वचनं।
‘दीघो तेसं [वो (क॰)] संसारो, पुनप्पुनं हञ्ञमानानं’॥
‘‘देवेसु मनुस्सेसु च, तिरच्छानयोनिया असुरकाये।
पेतेसु च निरयेसु च, अपरिमिता दिस्सरे घाता॥
‘‘घाता निरयेसु बहू, विनिपातगतस्स पीळियमानस्स [किलिस्समानस्स (स्या॰ क॰)]।
देवेसुपि अत्ताणं, निब्बानसुखा परं नत्थि॥
‘‘पत्ता ते निब्बानं, ये युत्ता दसबलस्स पावचने।
अप्पोस्सुक्का घटेन्ति, जातिमरणप्पहानाय॥
‘‘अज्जेव तातभिनिक्खमिस्सं, भोगेहि किं असारेहि।
निब्बिन्ना मे कामा, वन्तसमा तालवत्थुकता’’॥
सा चेवं भणति पितरमनीकरत्तो च यस्स सा दिन्ना।
उपयासि वारणवते, वारेय्यमुपट्ठिते काले॥
अथ असितनिचितमुदुके, केसे खग्गेन छिन्दिय सुमेधा।
पासादं पिदहित्वा [पिधेत्वा (सी॰ स्या॰), पिधित्वा (क॰)], पठमज्झानं समापज्जि॥
सा च तहिं समापन्ना, अनीकरत्तो च आगतो नगरं।
पासादे च [पासादेव (सी॰ स्या॰)] सुमेधा, अनिच्चसञ्ञं [अनिच्चसञ्ञा (सब्बत्थ)] सुभावेति॥
सा च मनसि करोति, अनीकरत्तो च आरुही तुरितं।
मणिकनकभूसितङ्गो, कतञ्जली याचति सुमेधं॥
‘‘रज्जे आणाधनमिस्सरियं, भोगा सुखा दहरिकासि।
भुञ्जाहि कामभोगे, कामसुखा दुल्लभा लोके॥
‘‘निस्सट्ठं ते रज्जं, भोगे भुञ्जस्सु देहि दानानि।
मा दुम्मना अहोसि, मातापितरो ते दुक्खिता’’ [मातापितरो च ते दुखिता (?)]॥
तं तं भणति सुमेधा, कामेहि अनत्थिका विगतमोहा।
‘‘मा कामे अभिनन्दि, कामेस्वादीनवं पस्स॥
‘‘चातुद्दीपो राजा मन्धाता, आसि कामभोगिन मग्गो।
अतित्तो कालङ्कतो, न चस्स परिपूरिता इच्छा॥
‘‘सत्त रतनानि वस्सेय्य, वुट्ठिमा दसदिसा समन्तेन।
न चत्थि तित्ति कामानं, अतित्ताव मरन्ति नरा॥
‘‘असिसूनूपमा कामा, कामा सप्पसिरोपमा।
उक्कोपमा अनुदहन्ति, अट्ठिकङ्कल [कङ्खल (सी॰)] सन्निभा॥
‘‘अनिच्चा अद्धुवा कामा, बहुदुक्खा महाविसा।
अयोगुळोव सन्तत्तो, अघमूला दुखप्फला॥
‘‘रुक्खप्फलूपमा कामा, मंसपेसूपमा दुखा।
सुपिनोपमा वञ्चनिया, कामा याचितकूपमा॥
‘‘सत्तिसूलूपमा कामा, रोगो गण्डो अघं निघं।
अङ्गारकासुसदिसा, अघमूलं भयं वधो॥
‘‘एवं बहुदुक्खा कामा, अक्खाता अन्तरायिका।
गच्छथ न मे भगवते, विस्सासो अत्थि अत्तनो॥
‘‘किं मम परो करिस्सति, अत्तनो सीसम्हि डय्हमानम्हि।
अनुबन्धे जरामरणे, तस्स घाताय घटितब्बं’’॥
द्वारं अपापुरित्वानहं [अवापुरित्वाहं (सी॰)], मातापितरो अनीकरत्तञ्च।
दिस्वान छमं निसिन्ने, रोदन्ते इदमवोचं॥
‘‘दीघो बालानं संसारो, पुनप्पुनञ्च रोदतं।
अनमतग्गे पितु मरणे, भातु वधे अत्तनो च वधे॥
‘‘अस्सु थञ्ञं रुधिरं, संसारं अनमतग्गतो सरथ।
सत्तानं संसरतं, सराहि अट्ठीनञ्च सन्निचयं॥
‘‘सर चतुरोदधी [सरस्सु चतुरो उदधी (?)], उपनीते अस्सुथञ्ञरुधिरम्हि।
सर एककप्पमट्ठीनं, सञ्चयं विपुलेन समं॥
‘‘अनमतग्गे संसरतो, महिं [महामहिं (?)] जम्बुदीपमुपनीतं।
कोलट्ठिमत्तगुळिका, माता मातुस्वेव नप्पहोन्ति॥
‘‘तिणकट्ठसाखापलासं [सर तिणकट्ठसाखापलासं (सी॰)], उपनीतं अनमतग्गतो सर।
चतुरङ्गुलिका घटिका, पितुपितुस्वेव नप्पहोन्ति॥
‘‘सर काणकच्छपं पुब्बसमुद्दे, अपरतो च युगछिद्दं।
सिरं [सर (सी॰)] तस्स च पटिमुक्कं, मनुस्सलाभम्हि ओपम्मं॥
‘‘सर रूपं फेणपिण्डोपमस्स, कायकलिनो असारस्स।
खन्धे पस्स अनिच्चे, सराहि निरये बहुविघाते॥
‘‘सर कटसिं वड्ढेन्ते, पुनप्पुनं तासु तासु जातीसु।
सर कुम्भीलभयानि च, सराहि चत्तारि सच्चानि॥
‘‘अमतम्हि विज्जमाने, किं तव पञ्चकटुकेन पीतेन।
सब्बा हि कामरतियो, कटुकतरा पञ्चकटुकेन॥
‘‘अमतम्हि विज्जमाने, किं तव कामेहि ये परिळाहा [सपरिळाहा (सी॰ अट्ठ॰)]।
सब्बा हि कामरतियो, जलिता कुथिता कम्पिता सन्तापिता॥
‘‘असपत्तम्हि समाने, किं तव कामेहि ये बहुसपत्ता।
राजग्गिचोरउदकप्पियेहि, साधारणा कामा बहुसपत्ता॥
‘‘मोक्खम्हि विज्जमाने, किं तव कामेहि येसु वधबन्धो।
कामेसु हि असकामा, वधबन्धदुखानि अनुभोन्ति॥
‘‘आदीपिता तिणुक्का, गण्हन्तं दहन्ति नेव मुञ्चन्तं।
उक्कोपमा हि कामा, दहन्ति ये ते न मुञ्चन्ति॥
‘‘मा अप्पकस्स हेतु, कामसुखस्स विपुलं जही सुखं।
मा पुथुलोमोव बळिसं, गिलित्वा पच्छा विहञ्ञसि॥
‘‘कामं कामेसु दमस्सु, ताव सुनखोव सङ्खलाबद्धो।
काहिन्ति खु तं कामा, छाता सुनखंव चण्डाला॥
‘‘अपरिमितञ्च दुक्खं, बहूनि च चित्तदोमनस्सानि।
अनुभोहिसि कामयुत्तो, पटिनिस्सज [पटिनिस्सर (सी॰)] अद्धुवे कामे॥
‘‘अजरम्हि विज्जमाने, किं तव कामेहि [येसु जराय च। मरणब्याधिहि गहिता (?)] येसु जरा।
मरणब्याधिगहिता [येसु जराय च। मरणब्याधिहि गहिता (?)], सब्बा सब्बत्थ जातियो॥
‘‘इदमजरमिदममरं [इदं अजरं इदं अमरं (?)], इदमजरामरं पदमसोकं।
असपत्तमसम्बाधं, अखलितमभयं निरुपतापं॥
‘‘अधिगतमिदं बहूहि, अमतं अज्जापि च लभनीयमिदं।
यो योनिसो पयुञ्जति, न च सक्का अघटमानेन’’॥
एवं भणति सुमेधा, सङ्खारगते रतिं अलभमाना।
अनुनेन्ती अनिकरत्तं, केसे च छमं खिपि सुमेधा॥
उट्ठाय अनिकरत्तो, पञ्जलिको याचितस्सा पितरं सो।
‘‘विस्सज्जेथ सुमेधं, पब्बजितुं विमोक्खसच्चदस्सा’’॥
विस्सज्जिता मातापितूहि, पब्बजि सोकभयभीता।
छ अभिञ्ञा सच्छिकता, अग्गफलं सिक्खमानाय॥
अच्छरियमब्भुतं तं, निब्बानं आसि राजकञ्ञाय।
पुब्बेनिवासचरितं, यथा ब्याकरि पच्छिमे काले॥
‘‘भगवति कोणागमने, सङ्घारामम्हि नवनिवेसम्हि।
सखियो तिस्सो जनियो, विहारदानं अदासिम्ह॥
‘‘दसक्खत्तुं सतक्खत्तुं, दससतक्खत्तुं सतानि च सतक्खत्तुं।
देवेसु उप्पज्जिम्ह, को पन वादो मनुस्सेसु॥
‘‘देवेसु महिद्धिका अहुम्ह, मानुसकम्हि को पन वादो।
सत्तरतनस्स महेसी, इत्थिरतनं अहं आसिं॥
‘‘सो हेतु सो पभवो, तं मूलं साव सासने खन्ती।
तं पठमसमोधानं, तं धम्मरताय निब्बानं’’॥
एवं करोन्ति ये सद्दहन्ति, वचनं अनोमपञ्ञस्स।
निब्बिन्दन्ति भवगते, निब्बिन्दित्वा विरज्जन्तीति॥
इत्थं सुदं सुमेधा थेरी गाथायो अभासित्थाति।
महानिपातो निट्ठितो।
समत्ता थेरीगाथायो।
गाथासतानि चत्तारि, असीति पुन चुद्दस [गाथासङ्ख्या इध अनुक्कमणिकगणनावसेन पाकटा]।
थेरियेकुत्तरसता [थेरीयेकुत्तरछसता (?) तिंसमत्तापि पञ्चसतमत्तापि थेरियो एकतो आगता मनसिकातब्बा], सब्बा ता आसवक्खयाति॥
थेरीगाथापाळि निट्ठिता।