१. अकित्तिवग्गो
१. अकित्तिचरियावण्णना
३.एवं भगवा आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स सदेवमनुस्साय च परिसाय अत्तनो पुब्बचरियाय सवने उस्साहं जनेत्वा इदानि तं पुब्बचरितं भवन्तरपटिच्छन्नं हत्थतले आमलकं विय पच्चक्खं करोन्तो ‘‘यदा अहं ब्रहारञ्ञे’’तिआदिमाह।
तत्थ यदाति यस्मिं काले। ब्रहारञ्ञेति महाअरञ्ञे, अरञ्ञानियं, महन्ते वनेति अत्थो। सुञ्ञेति जनविवित्ते। विपिनकाननेति विपिनभूते कानने, पदद्वयेनापि तस्स अरञ्ञस्स गहनभावमेव दीपेति, सब्बमेतं कारदीपं सन्धाय वुत्तं। अज्झोगाहेत्वाति अनुपविसित्वा। विहरामीति दिब्बब्रह्मअरियआनेञ्जविहारेहि समुप्पादितसुखविसेसेन इरियापथविहारेन सरीरदुक्खं विच्छिन्दित्वा हरामि अत्तभावं पवत्तेमि। अकित्ति नाम तापसोति एवंनामको तापसो हुत्वा यदा अहं तस्मिं अरञ्ञे विहरामीति अत्थो। सत्था तदा अत्तनो अकित्तितापसभावं धम्मसेनापतिस्स वदति। तत्रायं अनुपुब्बिकथा –
अतीते किर इमस्मिंयेव भद्दकप्पे बाराणसियं ब्रह्मदत्ते नाम राजिनि रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो असीतिकोटिविभवस्स ब्राह्मणमहासालस्स कुले निब्बत्ति, ‘‘अकित्ती’’तिस्स नामं करिंसु। तस्स पदसा गमनकाले भगिनीपि जायि। ‘‘यसवती’’तिस्सा नामं करिंसु। सो सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गहेत्वा पच्चागमासि। अथस्स मातापितरो कालमकंसु। सो तेसं पेतकिच्चानि कारेत्वा कतिपयदिवसातिक्कमेन रतनावलोकनं आयुत्तकपुरिसेहि कारयमानो ‘‘एत्तकं मत्तिकं, एत्तकं पेत्तिकं, एत्तकं पितामह’’न्ति सुत्वा संविग्गमानसो हुत्वा ‘‘इदं धनमेव पञ्ञायति, न धनस्स संहारका, सब्बे इमं धनं पहायेव गता, अहं पन नं आदाय गमिस्सामी’’ति राजानं आपुच्छित्वा भेरिं चरापेसि – ‘‘धनेन अत्थिका अकित्तिपण्डितस्स गेहं आगच्छन्तू’’ति।
सो सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा धने अखीयमाने ‘‘किं मे इमाय धनकीळाय, अत्थिका गण्हिस्सन्ती’’ति निवेसनद्वारं विवरित्वा हिरञ्ञसुवण्णादिभरिते सारगब्भे विवरापेत्वा ‘‘दिन्नंयेव हरन्तू’’ति गेहं पहाय ञातिपरिवट्टस्स परिदेवन्तस्स भगिनिं गहेत्वा बाराणसितो निक्खमित्वा नदिं उत्तरित्वा द्वे तीणि योजनानि गन्त्वा पब्बजित्वा रमणीये भूमिभागे पण्णसालं करित्वा वसति। येन पन द्वारेन तदा निक्खमि, तं अकित्तिद्वारं नाम जातं। येन तित्थेन नदिं ओतिण्णो, तं अकित्तितित्थं नाम जातं। तस्स पब्बजितभावं सुत्वा बहू मनुस्सा गामनिगमराजधानिवासिनो तस्स गुणेहि आकड्ढियमानहदया अनुपब्बजिंसु। महापरिवारो अहोसि, महालाभसक्कारो निब्बत्ति, बुद्धुप्पादो विय अहोसि। अथ महासत्तो ‘‘अयं लाभसक्कारो महा, परिवारोपि महन्तो, कायविवेकमत्तम्पि इध न लभति, मया एकाकिना विहरितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा परमप्पिच्छभावतो विवेकनिन्नताय च कस्सचि अजानापेत्वा एककोव निक्खमित्वा अनुपुब्बेन दमिळरट्ठं पत्वा कावीरपट्टनसमीपे उय्याने विहरन्तो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेसि। तत्रापिस्स महालाभसक्कारो उप्पज्जि। सो तं जिगुच्छन्तो छड्डेत्वा आकासेन गन्त्वा कारदीपे ओतरि। तदा कारदीपो अहिदीपो नाम। सो तत्थ महन्तं काररुक्खं उपनिस्साय पण्णसालं मापेत्वा वासं कप्पेसि। अप्पिच्छताय पन कत्थचि अगन्त्वा तस्स रुक्खस्स फलकाले फलानि खादन्तो फले असति पत्तानि उदकसित्तानि खादन्तो झानसमापत्तीहि वीतिनामेसि।
तस्स सीलतेजेन सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि। सक्को ‘‘को नु खो मं इमम्हा ठाना चावेतुकामो’’ति आवज्जेन्तो पण्डितं दिस्वा ‘‘किमत्थं नु खो अयं तापसो एवं दुक्करं तपं चरति, सक्कत्तं नु खो पत्थेति, उदाहु अञ्ञं, वीमंसिस्सामि नं। अयञ्हि सुविसुद्धकायवचीमनोसमाचारो जीविते निरपेक्खो उदकसित्तानि कारपत्तानि खादति, सचे सक्कत्तं पत्थेति अत्तनो सित्तानि कारपत्तानि मय्हं दस्सति, नो चे, न दस्सती’’ति ब्राह्मणवण्णेन तस्स सन्तिकं अगमासि । बोधिसत्तोपि कारपत्तानि सेदेत्वा ‘‘सीतलीभूतानि खादिस्सामी’’ति पण्णसालद्वारे निसीदि। अथस्स पुरतो सक्को ब्राह्मणरूपेन भिक्खाय अत्थिको हुत्वा अट्ठासि। महासत्तो तं दिस्वा ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, चिरस्सं वत मे याचको दिट्ठो’’ति सोमनस्सप्पत्तो हुत्वा ‘‘अज्ज मम मनोरथं मत्थकं पापेत्वा दानं दस्सामी’’ति पक्कभाजनेनेव आदाय गन्त्वा दानपारमिं आवज्जेत्वा अत्तनो असेसेत्वाव तस्स भिक्खाभाजने पक्खिपि। सक्को तं गहेत्वा थोकं गन्त्वा अन्तरधायि। महासत्तोपि तस्स दत्वा पुन परियेट्ठिं अनापज्जित्वा तेनेव पीतिसुखेन वीतिनामेसि।
दुतियदिवसे पन कारपत्तानि पचित्वा ‘‘हिय्यो दक्खिणेय्यं अलभिं, अज्ज नु खो कथ’’न्ति पण्णसालद्वारे निसीदि। सक्कोपि तथेव आगमि। महासत्तो पुनपि तथेव दत्वा वीतिनामेसि। ततियदिवसे च तथेव दत्वा ‘‘अहो वत मे लाभा, बहुं वत पुञ्ञं पसवामि, सचाहं दक्खिणेय्यं लभेय्यं, एवमेव मासम्पि द्वेमासम्पि दानं ददेय्य’’न्ति चिन्तेसि। तीसुपि दिवसेसु ‘‘तेन दानेन न लाभसक्कारसिलोकं न चक्कवत्तिसम्पत्तिं न सक्कसम्पत्तिं न ब्रह्मसम्पत्तिं न सावकबोधिं न पच्चेकबोधिं पत्थेमि, अपि च इदं मे दानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पच्चयो होतू’’ति यथाधिकारं चित्तं ठपेसि। तेन वुत्तं –
‘‘तदा मं तपतेजेन, सन्तत्तो तिदिवाभिभू।
धारेन्तो ब्राह्मणवण्णं, भिक्खाय मं उपागमि॥
‘‘पवना आभतं पण्णं, अतेलञ्च अलोणिकं।
मम द्वारे ठितं दिस्वा, सकटाहेन आकिरिं॥
‘‘तस्स दत्वानहं पण्णं, निकुज्जित्वान भाजनं।
पुनेसनं जहित्वान, पाविसिं पण्णसालकं॥
‘‘दुतियम्पि ततियम्पि, उपगञ्छि ममन्तिकं।
अकम्पितो अनोलग्गो, एवमेवमदासहं॥
‘‘न मे तप्पच्चया अत्थि, सरीरस्मिं विवण्णियं।
पीतिसुखेन रतिया, वीतिनामेमि तं दिवं॥
‘‘यदि मासम्पि द्वेमासं, दक्खिणेय्यं वरं लभे।
अकम्पितो अनोलीनो, ददेय्यं दानमुत्तमं॥
‘‘न तस्स दानं ददमानो, यसं लाभञ्च पत्थयिं।
सब्बञ्ञुतं पत्थयानो, तानि कम्मानि आचरि’’न्ति॥
तत्थ तदाति यदा अहं अकित्तिनामको तापसो हुत्वा तस्मिं दीपे कारारञ्ञे विहरामि, तदा । मन्ति मम। तपतेजेनाति सीलपारमितानुभावेन। सीलञ्हि दुच्चरितसंकिलेसस्स तपनतो ‘‘तपो’’ति वुच्चति, नेक्खम्मवीरियपारमितानुभावेन वा। तापि हि तण्हासंकिलेसस्स कोसज्जस्स च तपनतो ‘‘तपो’’ति वुच्चति, उक्कंसगता च ता बोधिसत्तस्स इमस्मिं अत्तभावेति। खन्तिसंवरस्स चापि परमुक्कंसगमनतो ‘‘खन्तिपारमितानुभावेना’’तिपि वत्तुं वट्टतेव। ‘‘खन्ती परमं तपो’’ति (दी॰ नि॰ २.९०; ध॰ प॰ १८४) हि वुत्तं। सन्तत्तोति यथावुत्तगुणानुभावजनितेन धम्मतासिद्धेन पण्डुकम्बलसिलासनस्स उण्हाकारेन सन्तापितो। तिदिवाभिभूति देवलोकाधिपति, सक्कोति अत्थो। पण्णसालाय समीपे गहितम्पि कारपण्णं पण्णसालाय अरञ्ञमज्झगतत्ता ‘‘पवना आभत’’न्ति वुत्तं।
अतेलञ्च अलोणिकन्ति देय्यधम्मस्स अनुळारभावेपि अज्झासयसम्पत्तिया दानधम्मस्स महाजुतिकभावं दस्सेतुं वुत्तं। मम द्वारेति मय्हं पण्णसालाय द्वारे। सकटाहेन आकिरिन्ति इमिना अत्तनो किञ्चिपि असेसेत्वा दिन्नभावं दस्सेति।
पुनेसनं जहित्वानाति ‘‘एकदिवसं द्विक्खत्तुं घासेसनं न सल्लेख’’न्ति चिन्तेत्वा दानपीतिया तित्तो विय हुत्वा तस्मिं दिवसे पुन आहारपरियेट्ठिं अकत्वा।
अकम्पितोति सुदूरविक्खम्भितत्ता मच्छरियेन अचलितो दानज्झासयतो चलनमत्तम्पि अकारितो। अनोलग्गोति लोभवसेन ईसकम्पि अलग्गो। ततियम्पीति पि-सद्देन दुतियम्पीति इमं सम्पिण्डेति। एवमेवमदासहन्ति यथा पठमं, एवमेवं दुतियम्पि, ततियम्पि अदासिं अहं।
न मे तप्पच्चयाति गाथाय वुत्तमेवत्थं पाकटं करोति। तत्थ तप्पच्चयाति दानपच्चया तीसु दिवसेसु छिन्नाहारताय सरीरस्मिं येन वेवण्णियेन भवितब्बं, तम्पि मे सरीरस्मिं विवण्णियं दानपच्चयायेव नत्थि । कस्मा? दानविसयेन पीतिसुखेन दानविसयाय एव च रतिया। वीतिनामेमि तं दिवन्ति तं सकलं तिमत्तदिवसं वीतिनामेमि, न केवलञ्च तीणि एव दिवसानि, अथ खो मासद्विमासमत्तम्पि कालं, एवमेव दातुं पहोमीति दस्सेतुं ‘‘यदि मासम्पी’’तिआदि वुत्तं। अनोलीनोति अलीनचित्तो, दाने असङ्कुचितचित्तोति अत्थो।
तस्साति ब्राह्मणरूपेन आगतस्स सक्कस्स। यसन्ति कित्तिं, परिवारसम्पत्तिं वा। लाभञ्चाति देवमनुस्सेसु चक्कवत्तिआदिभावेन लद्धब्बं लाभं वा न पत्थयिं। अथ खो सब्बञ्ञुतं सम्मासम्बोधिं पत्थयानो आकङ्खमानो तानि तीसु दिवसेसु अनेकवारं उप्पन्नानि दानमयानि पुञ्ञकम्मानि दानस्स वा परिवारभूतानि कायसुचरितादीनि पुञ्ञकम्मानि आचरिं अकासिन्ति।
इति भगवा तस्मिं अत्तभावे अत्तनो सुदुक्करं पुञ्ञचरितमत्तमेव इध महाथेरस्स पकासेसि। जातकदेसनायं पन चतुत्थदिवसे सक्कस्स उपसङ्कमित्वा बोधिसत्तस्स अज्झासयजाननं वरेन उपनिमन्तना बोधिसत्तस्स वरसम्पटिच्छनसीसेन धम्मदेसना देय्यधम्मदक्खिणेय्यानं पुन सक्कस्स अनागमनस्स च आकङ्खमानता च पकासिता। वुत्तञ्हेतं –
‘‘अकित्तिं दिस्वान सम्मन्तं, सक्को भूतपती ब्रवि।
किं पत्थयं महाब्रह्मे, एको सम्मसि घम्मनि॥
‘‘दुक्खो पुनब्भवो सक्क, सरीरस्स च भेदनं।
सम्मोहमरणं दुक्खं, तस्मा सम्मामि, वासव॥
‘‘एतस्मिं ते सुलपिते, पतिरूपे सुभासिते।
वरं कस्सप ते दम्मि, यं किञ्चि मनसिच्छसि॥
‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
येन पुत्ते च दारे च, धनधञ्ञं पियानि च।
लद्धा नरा न तप्पन्ति, सो लोभो न मयी वसे॥
एतस्मिं ते सुलपिते…पे॰… मनसिच्छसि॥
‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
खेत्तं वत्थुं हिरञ्ञञ्च, गवास्सं दासपोरिसं।
येन जातेन जीयन्ति, सो दोसो न मयी वसे॥
‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे॰… मनसिच्छसि॥
‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
बालं न पस्से न सुणे, न च बालेन संवसे।
बालेनल्लापसल्लापं, न करे न च रोचये॥
‘‘किं नु ते अकरं बालो, वद कस्सप कारणं।
केन कस्सप बालस्स, दस्सनं नाभिकङ्खसि॥
‘‘अनयं नयति दुम्मेधो, अधुरायं नियुञ्जति।
दुन्नयो सेय्यसो होति, सम्मा वुत्तो पकुप्पति।
विनयं सो न जानाति, साधु तस्स अदस्सनं॥
‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे॰… मनसिच्छसि॥
‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
धीरं पस्से सुणे धीरं, धीरेन सह संवसे।
धीरेनल्लापसल्लापं, तं करे तञ्च रोचये॥
‘‘किं नु ते अकरं धीरो, वद कस्सप कारणं।
केन कस्सप धीरस्स, दस्सनं अभिकङ्खसि॥
‘‘नयं नयति मेधावी, अधुरायं न युञ्जति।
सुनयो सेय्यसो होति, सम्मा वुत्तो न कुप्पति।
विनयं सो पजानाति, साधु तेन समागमो॥
‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे॰… मनसिच्छसि॥
‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
ततो रत्या विवसाने, सूरियुग्गमनं पति।
दिब्बा भक्खा पातुभवेय्युं, सीलवन्तो च याचका॥
‘‘ददतो मे न खीयेथ, दत्वा नानुतपेय्यहं।
ददं चित्तं पसादेय्यं, एतं सक्क वरं वरे॥
‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे॰… मनसिच्छसि॥
‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
न मं पुन उपेय्यासि, एतं सक्क वरं वरे॥
‘‘बहूहि वतचरियाहि, नरा च अथ नारियो।
दस्सनं अभिकङ्खन्ति, किं नु मे दस्सने भयं॥
‘‘तं तादिसं देववण्णं, सब्बकामसमिद्धिनं।
दिस्वा तपो पमज्जेय्यं, एतं ते दस्सने भय’’न्ति॥ (जा॰ १.१३.८३-१०३)।
अथ सक्को ‘‘साधु, भन्ते, न ते इतो पट्ठाय सन्तिकं आगमिस्सामी’’ति तं अभिवादेत्वा पक्कामि। महासत्तो यावजीवं तत्थेव वसन्तो आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके निब्बत्ति।
अनुरुद्धत्थेरो तदा सक्को अहोसि, लोकनाथो अकित्तिपण्डितो।
तस्स महाभिनिक्खमनसदिसं निक्खन्तत्ता नेक्खम्मपारमी। सुविसुद्धसीलाचारताय सीलपारमी। कामवितक्कादीनं सुट्ठु विक्खम्भितत्ता वीरियपारमी। खन्तिसंवरस्स परमुक्कंसगमनतो खन्तिपारमी। पटिञ्ञानुरूपं पटिपत्तिया सच्चपारमी। सब्बत्थ अचलसमादानाधिट्ठानेन अधिट्ठानपारमी। सब्बसत्तेसु हितज्झासयेन मेत्तापारमी। सत्तसङ्खारकतविप्पकारेसु मज्झत्तभावप्पत्तिया उपेक्खापारमी। तासं उपकारानुपकारे धम्मे जानित्वा अनुपकारे धम्मे पहाय उपकारधम्मेसु पवत्तापनपुरेचरा सहजाता च उपायकोसल्लभूता अतिसल्लेखवुत्तिसाधनी च पञ्ञा पञ्ञापारमीति इमापि दस पारमियो लब्भन्ति।
दानज्झासयस्स पन अतिउळारभावेन दानमुखेन देसना पवत्ता। तस्मा सब्बत्थ समका महाकरुणा, द्वेपि पुञ्ञञाणसम्भारा, कायसुचरितादीनि तीणि बोधिसत्तसुचरितानि, सच्चाधिट्ठानादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि, उस्साहादयो चतस्सो बुद्धभूमियो, सद्धादयो पञ्च महाबोधिपरिपाचनीया धम्मा, अलोभज्झासयादयो छ बोधिसत्तानं अज्झासया, तिण्णो तारेस्सामीतिआदयो सत्त पटिञ्ञा धम्मा, अप्पिच्छस्सायं धम्मो, नायं धम्मो महिच्छस्सातिआदयो (दी॰ नि॰ ३.३५८; अ॰ नि॰ ८.३०) अट्ठ महापुरिसवितक्का (दी॰ नि॰ ३.३५८), नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा, दानज्झासयादयो दस महापुरिसज्झासया, दानसीलादयो दस पुञ्ञकिरियवत्थूनीति एवमादयो ये अनेकसतअनेकसहस्सप्पभेदा बोधिसम्भारभूता महाबोधिसत्तगुणा। ते सब्बेपि यथारहं इध निद्धारेत्वा वत्तब्बा।
अपि चेत्थ महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं पहाय महाभिनिक्खमनसदिसं गेहतो निक्खमनं, निक्खमित्वा पब्बजितस्स बहुजनसम्मतस्स सतो परमप्पिच्छभावेन कुलेसु गणेसु च अलग्गता, अच्चन्तमेव लाभसक्कारसिलोकजिगुच्छा, पविवेकाभिरति, कायजीवितनिरपेक्खो परिच्चागो, अनाहारस्सेव सतो दिवसत्तयम्पि दानपीतिया परितुट्ठस्स निब्बिकारसरीरयापनं, मासद्विमासमत्तम्पि कालं याचके सति आहारं तथेव दत्वा ‘‘दानगतेनेव पीतिसुखेन सरीरं यापेस्सामी’’ति परिच्चागे अनोलीनवुत्तिसाधको उळारो दानज्झासयो, दानं दत्वा पुन आहारपरियेट्ठिया अकरणहेतुभूता परमसल्लेखवुत्तीति एवमादयो महासत्तस्स गुणानुभावा वेदितब्बा। तेनेतं वुच्चति –
‘‘एवं अच्छरिया हेते, अब्भुता च महेसिनो।
महाकारुणिका धीरा, सब्बलोकेकबन्धवा॥
‘‘अचिन्तेय्यानुभावा च, सदा सद्धम्मगोचरा।
बोधिसत्ता महासत्ता, सुचिसल्लेखवुत्तिनो॥
‘‘महावातसमुद्धत-वीचिमालो महोदधि।
अपि लङ्घेय्य वेलन्तं, बोधिसत्ता न धम्मतं॥
‘‘लोके सञ्जातवद्धापि, न ते भावितभाविनो।
लिम्पन्ति लोकधम्मेहि, तोयेन पदुमं यथा॥
‘‘येसं वे अत्तनि स्नेहो, निहीयति यथा यथा।
सत्तेसु करुणास्नेहो, वड्ढतेव तथा तथा॥
‘‘यथा चित्तं वसे होति, न च चित्तवसानुगा।
तथा कम्मं वसे होति, न च कम्मवसानुगा॥
‘‘दोसेहि नाभिभूयन्ति, समुग्घातेन्ति वा न ते।
चरन्ता बोधिपरियेट्ठिं, पुरिसाजानिया बुधा॥
‘‘तेसु चित्तप्पसादोपि, दुक्खतो परिमोचये।
पगेवानुकिरिया तेसं, धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति॥
परमत्थदीपनिया चरियापिटकसंवण्णनाय
अकित्तिचरियावण्णना निट्ठिता।
२. सङ्खब्राह्मणचरियावण्णना
११-१२.दुतियस्मिं पुनापरन्ति पुन अपरं, न केवलमिदं अकित्तिचरियमेव, अथ खो पुन अपरं अञ्ञं सङ्खचरियम्पि पवक्खिस्सं, सुणोहीति अधिप्पायो। इतो परेसुपि एसेव नयो। सङ्खसव्हयोति सङ्खनामो। महासमुद्दं तरितुकामोति सुवण्णभूमिं गन्तुं नावाय महासमुद्दं तरितुकामो। उपगच्छामि पट्टनन्ति तामलित्तिपट्टनं उद्दिस्स गच्छामि। सयम्भुञाणेन पच्चेकबोधिया अधिगतत्ता सयमेव भूतन्ति सयम्भुं। किलेसमारादीसु केनचिपि न पराजितन्ति अपराजितं, तिण्णं मारानं मत्थकं मद्दित्वा ठितन्ति अत्थो। तत्ताय कठिनभूमियाति घम्मसन्तापेन सन्तत्ताय सक्खरवालुकानिचितत्ता खराय कक्खळाय भूमिया ।
१३.तन्ति तं पच्चेकबुद्धं। इममत्थन्ति इमं इदानि वक्खमानं ‘‘इदं खेत्त’’न्तिआदिकं अत्थं। विचिन्तयिन्ति तदा सङ्खब्राह्मणभूतो चिन्तेसिन्ति सत्था वदति। तत्रायं अनुपुब्बिकथा –
अतीते अयं बाराणसी मोळिनी नाम अहोसि। मोळिनीनगरे ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सङ्खो नाम ब्राह्मणो हुत्वा अड्ढो महद्धनो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे अत्तनो निवेसनद्वारेति छसु ठानेसु छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सानि विस्सज्जेन्तो कपणद्धिकादीनं महादानं पवत्तेसि। सो एकदिवसं चिन्तेसि – ‘‘अहं गेहे धने खीणे दानं दातुं न सक्खिस्सामि, अपरिक्खीणेयेव धने नावाय सुवण्णभूमिं गन्त्वा धनं आहरिस्सामी’’ति। सो नावं भण्डस्स पूरापेत्वा पुत्तदारं आमन्तेत्वा ‘‘यावाहं आगच्छिस्सामि, ताव मे दानं अनुपच्छिन्दन्ता पवत्तेय्याथा’’ति वत्वा दासकम्मकरपरिवुतो उपाहनं आरुय्ह छत्तेन धारियमानेन पट्टनगामाभिमुखो पायासि।
तस्मिं खणे गन्धमादने एको पच्चेकबुद्धो सत्ताहं निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा निरोधसमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो तं धनाहरणत्थं गच्छन्तं दिस्वा ‘‘महापुरिसो धनं आहरितुं गच्छति, भविस्सति नु खो अस्स महासमुद्दे अन्तरायो, नो’’ति आवज्जेत्वा ‘‘भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘एस मं दिस्वा छत्तञ्च उपाहनञ्च मय्हं दत्वा उपाहनदाननिस्सन्देन समुद्दे भिन्नाय नावाय पतिट्ठं लभिस्सति, करिस्सामिस्स अनुग्गह’’न्ति आकासेन गन्त्वा तस्स अविदूरे ओतरित्वा मज्झन्हिकसमये चण्डवातातपेन अङ्गारसन्थतसदिसं उण्हवालुकं मद्दन्तो तस्स अभिमुखं आगञ्छि। सो तं दिस्वाव हट्ठतुट्ठो ‘‘पुञ्ञक्खेत्तं मे आगतं, अज्ज मया एत्थ बीजं रोपेतुं वट्टती’’ति चिन्तेसि। तेन वुत्तं ‘‘तमहं पटिपथे दिस्वा, इममत्थं विचिन्तयि’’न्तिआदि।
तत्थ इदं खेत्तन्तिआदि चिन्तिताकारदस्सनं। खेत्तन्ति खित्तं बीजं महप्फलभावकरणेन तायतीति खेत्तं, पुब्बण्णापरण्णविरुहनभूमि। इध पन खेत्तं वियाति खेत्तं, अग्गदक्खिणेय्यो पच्चेकबुद्धो। तेनेवाह ‘‘पुञ्ञकामस्स जन्तुनो’’ति।
१४.महागमन्ति विपुलफलागमं, सस्ससम्पत्तिदायकन्ति अत्थो। बीजं न रोपेतीति बीजं न वपति।
खेत्तवरुत्तमन्ति खेत्तवरेसुपि उत्तमं। सीलादिगुणसम्पन्ना हि विसेसतो अरियसावका खेत्तवरा, ततोपि अग्गभूतो पच्चेकबुद्धो खेत्तवरुत्तमो। कारन्ति सक्कारं। यदि न करोमीति सम्बन्धो। इदं वुत्तं होति – इदमीदिसं अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लभित्वा तत्थ पूजासक्कारं यदि न करोमि, पुञ्ञेन अत्थिको नामाहं न भवेय्यन्ति।
१६-१७.यथा अमच्चोतिआदीनं द्विन्नं गाथानं अयं सङ्खेपत्थो – यथा नाम यो कोचि रञ्ञा मुद्दाधिकारे ठपितो लञ्छनधरो अमच्चपुरिसो सेनापति वा सो अन्तेपुरे जने बहिद्धा च बलकायादीसु रञ्ञो यथानुसिट्ठं न पटिपज्जति न तेसं धनधञ्ञं देति, तं तं कत्तब्बं वत्तं परिहापेति। सो मुद्दितो परिहायति मुद्दाधिकारलद्धविभवतो परिधंसति, एवमेव अहम्पि पुञ्ञकम्मस्स रतो लद्धब्बपुञ्ञफलसङ्खातं पुञ्ञकामो दक्खिणाय विपुलफलभावकरणेन विपुलं दिस्वान तं दक्खिणं उळारं दक्खिणेय्यं लभित्वा तस्स दानं यदि न ददामि पुञ्ञतो आयतिं पुञ्ञफलतो च परिधंसामि। तस्मा इध मया पुञ्ञं कातब्बमेवाति।
एवं पन चिन्तेत्वा महापुरिसो दूरतोव उपाहना ओरोहित्वा वेगेन उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, मय्हं अनुग्गहत्थाय इमं रुक्खमूलं उपगच्छथा’’ति वत्वा तस्मिं रुक्खमूलं उपसङ्कमन्ते तत्थ वालुकं उस्सापेत्वा उत्तरासङ्गं पञ्ञापेत्वा पच्चेकबुद्धे तत्थ निसिन्ने वन्दित्वा वासितपरिस्सावितेन उदकेन तस्स पादे धोवित्वा, गन्धतेलेन मक्खेत्वा, अत्तनो उपाहनं पुञ्छित्वा, गन्धतेलेन मक्खेत्वा, तस्स पादे पटिमुञ्चित्वा ‘‘भन्ते, इमं उपाहनं आरुय्ह, इमं छत्तं मत्थके कत्वा गच्छथा’’ति छत्तुपाहनं अदासि। सोपिस्स अनुग्गहत्थाय तं गहेत्वा पसादसंवड्ढनत्थं पस्सन्तस्सेव वेहासं उप्पतित्वा गन्धमादनं अगमासि। तेन वुत्तं –
‘‘एवाहं चिन्तयित्वान, ओरोहित्वा उपाहना।
तस्स पादानि वन्दित्वा, अदासिं छत्तुपाहन’’न्ति॥
बोधिसत्तो तं दिस्वा अतिविय पसन्नचित्तो पट्टनं गन्त्वा नावं अभिरुहि। अथस्स महासमुद्दं तरन्तस्स सत्तमे दिवसे नावा विवरमदासि। उदकं उस्सिञ्चितुं नासक्खिंसु। महाजनो मरणभयभीतो अत्तनो अत्तनो देवता नमस्सित्वा महाविरवं विरवि। बोधिसत्तो एकं उपट्ठाकं गहेत्वा सकलसरीरं तेलेन मक्खेत्वा सप्पिना सद्धिं सक्खरचुण्णानि यावदत्थं खादित्वा तम्पि खादापेत्वा तेन सद्धिं कूपकयट्ठिमत्थकं आरुय्ह ‘‘इमाय दिसाय अम्हाकं नगर’’न्ति दिसं ववत्थपेत्वा मच्छकच्छपपरिपन्थतो अत्तानं सच्चाधिट्ठानेन पमोचेन्तो तेन सद्धिं उसभमत्तट्ठानं अतिक्कमित्वा पतित्वा समुद्दं तरितुं आरभि। महाजनो पन तत्थेव विनासं पापुणि। तस्स तरन्तस्सेव सत्त दिवसा गता। सो तस्मिम्पि काले लोणोदकेन मुखं विक्खालेत्वा उपोसथिको अहोसियेव।
तदा पन ईदिसानं पुरिसविसेसानं रक्खणत्थाय चतूहि लोकपालेहि ठपिता मणिमेखला नाम देवधीता अत्तनो इस्सरियेन सत्ताहं पमज्जित्वा सत्तमे दिवसे तं दिस्वा ‘‘सचायं इध मरिस्स, अतिविय गारय्हा अभविस्स’’न्ति संविग्गहदया सुवण्णपातिया दिब्बभोजनस्स पूरेत्वा वेगेनागन्त्वा ‘‘ब्राह्मण, इदं दिब्बभोजनं भुञ्जा’’ति आह। सो तं उल्लोकेत्वा ‘‘नाहं भुञ्जामि, उपोसथिकोम्ही’’ति पटिक्खिपित्वा तं पुच्छन्तो –
३. कुरुराजचरियावण्णना
ततिये इन्दपत्थे पुरुत्तमेति इन्दपत्थनामके कुरुरट्ठस्स पुरवरे उत्तमनगरे। राजाति धम्मेन समेन चतूहि सङ्गहवत्थूहि परिसं रञ्जेतीति राजा। कुसले दसहुपागतोति कुसलेहि दसहि समन्नागतो, दानादीहि दसहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि, दसहि कुसलकम्मपथेहि वा युत्तोति अत्थो।
२१.कलिङ्गरट्ठविसयाति कलिङ्गरट्ठसङ्खातविसया। ब्राह्मणा उपगञ्छु मन्ति कलिङ्गराजेन उय्योजिता अट्ठ ब्राह्मणा मं उपसङ्कमिंसु। उपसङ्कमित्वा च पन आयाचुं मं हत्थिनागन्ति हत्थिभूतं महानागं मं आयाचिंसु। धञ्ञन्ति धनायितब्बसिरिसोभग्गप्पत्तं लक्खणसम्पन्नं। मङ्गलसम्मतन्ति ताययेव लक्खणसम्पत्तिया मङ्गलं अभिवुड्ढिकारणन्ति अभिसम्मतं जनेहि।
२२.अवुट्ठिकोति वस्सरहितो। दुब्भिक्खोति दुल्लभभोजनो। छातको महाति महती जिघच्छाबाधा वत्ततीति अत्थो। ददाहीति देहि। नीलन्ति नीलवण्णं। अञ्जनसव्हयन्ति अञ्जनसद्देन अव्हातब्बं, अञ्जननामकन्ति अत्थो। इदं वुत्तं होति – अम्हाकं कलिङ्गरट्ठं अवुट्ठिकं, तेन इदानि महादुब्भिक्खं तत्थ महन्तं छातकभयं उप्पन्नं, तस्स वूपसमत्थाय इमं अञ्जनगिरिसङ्कासं तुय्हं अञ्जननामकं मङ्गलहत्थिं देहि, इमस्मिञ्हि तत्थ नीते देवो वस्सिस्सति, तेन तं सब्बभयं वूपसम्मिस्सतीति। तत्रायं अनुपुब्बिकथा –
अतीते कुरुरट्ठे इन्दपत्थनगरे बोधिसत्तो कुरुराजस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गहेत्वा अनुपुब्बेन विञ्ञुतं पत्तो, तक्कसिलं गन्त्वा योगविहितानि सिप्पायतनानि विज्जाट्ठानानि च उग्गहेत्वा पच्चागतो पितरा उपरज्जे ठपितो, अपरभागे पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा दस राजधम्मे अकोपेन्तो धम्मेन रज्जं कारेसि धनञ्जयो नाम नामेन। सो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सं धनं विस्सज्जेन्तो सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा दानं अदासि। तस्स दानज्झासयता दानाभिरति सकलजम्बुदीपं पत्थरि।
तस्मिं काले कलिङ्गरट्ठे दुब्भिक्खभयं छातकभयं रोगभयन्ति तीणि भयानि उप्पज्जिंसु। सकलरट्ठवासिनो दन्तपुरं गन्त्वा राजभवनद्वारे उक्कुट्ठिमकंसु ‘‘देवं वस्सापेहि देवा’’ति। राजा तं सुत्वा ‘‘किंकारणा एते विरवन्ती’’ति अमच्चे पुच्छि। अमच्चा रञ्ञो तमत्थं आरोचेसुं। राजा पोराणकराजानो देवे अवस्सन्ते किं करोन्तीति। ‘‘देवो वस्सतू’’ति दानं दत्वा उपोसथं अधिट्ठाय समादिन्नसीला सिरिगब्भं पविसित्वा दब्बसन्थरे सत्ताहं निपज्जन्तीति। तं सुत्वा तथा अकासि। देवो न वस्सि, एवं राजा अहं मया कत्तब्बकिच्चं अकासिं, देवो न वस्सति, किन्ति करोमाति। देव, इन्दपत्थनगरे धनञ्जयस्स नाम कुरुराजस्स मङ्गलहत्थिम्हि आनीते देवो वस्सिस्सतीति । सो राजा बलवाहनसम्पन्नो दुप्पसहो, कथमस्स हत्थिं आनेस्सामाति। महाराज, तेन सद्धिं युद्धकिच्चं नत्थि, दानज्झासयो सो राजा दानाभिरतो याचितो समानो अलङ्कतसीसम्पि छिन्दित्वा पसादसम्पन्नानि अक्खीनिपि उप्पाटेत्वा सकलरज्जम्पि निय्यातेत्वा ददेय्य, हत्थिम्हि वत्तब्बमेव नत्थि, अवस्सं याचितो समानो दस्सतीति। के पन याचितुं समत्थाति? ब्राह्मणा, महाराजाति। राजा अट्ठ ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा सक्कारसम्मानं कत्वा परिब्बयं दत्वा हत्थियाचनत्थं पेसेसि। ते सब्बत्थ एकरत्तिवासेन तुरितगमनं गन्त्वा कतिपाहं नगरद्वारे दानसालासु भुञ्जन्ता सरीरं सन्तप्पेत्वा रञ्ञो दानग्गं आगमनपथे कालं आगमयमाना पाचीनद्वारे अट्ठंसु।
बोधिसत्तोपि पातोव न्हातानुलित्तो सब्बालङ्कारप्पटिमण्डितो अलङ्कतवरवारणखन्धगतो महन्तेन राजानुभावेन दानसालं गन्त्वा ओतरित्वा सत्तट्ठजनानं सहत्थेन दानं दत्वा ‘‘इमिनाव नीहारेन देथा’’ति वत्वा हत्थिं अभिरुहित्वा दक्खिणद्वारं अगमासि। ब्राह्मणा पाचीनद्वारे आरक्खस्स बलवताय ओकासं अलभित्वा दक्खिणद्वारं गन्त्वा राजानं आगच्छन्तं उल्लोकयमाना द्वारतो नातिदूरे उन्नतट्ठाने ठिता सम्पत्तं राजानं हत्थे उक्खिपित्वा जयापेसुं। राजा वजिरङ्कुसेन वारणं निवत्तेत्वा तेसं सन्तिकं गन्त्वा ते ब्राह्मणे ‘‘किं इच्छथा’’ति पुच्छि। ब्राह्मणा ‘‘कलिङ्गरट्ठं दुब्भिक्खभयेन छातकभयेन रोगभयेन च उपद्दुतं। सो उपद्दवो इमस्मिं तव मङ्गलहत्थिम्हि नीते वूपसम्मिस्सति। तस्मा इमं अञ्जनवण्णं नागं अम्हाकं देही’’ति आहंसु। तमत्थं पकासेन्तो सत्था आह ‘‘कलिङ्गरट्ठविसया…पे॰… अञ्जनसव्हय’’न्ति। तस्सत्थो वुत्तो एव।
२६.मङ्गलसम्पन्नन्ति मङ्गलगुणेहि समन्नागतं। सङ्गामविजयुत्तमन्ति सङ्गामविजया उत्तमं, सङ्गामविजये वा उत्तमं पधानं पवरं नागं। किं ते रज्जंकरिस्सतीति तस्मिं नागे अपगते तव रज्जं किं करिस्सति, रज्जकिच्चं न करिस्सति, रज्जम्पि अपगतमेवाति दस्सेति।
२७.रज्जम्पि मे ददे सब्बन्ति तिट्ठतु नागो तिरच्छानगतो, इदं मे सब्बं कुरुरट्ठम्पि याचकानं ददेय्यं। सरीरं दज्जमत्तनोति रज्जेपि वा किं वत्तब्बं, अत्तनो सरीरम्पि याचकानं ददेय्यं, सब्बोपि हि मे अज्झत्तिकबाहिरो परिग्गहो लोकहितत्थमेव मया परिच्चत्तो। यस्मा सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं सब्बञ्ञुता च दानपारमिं आदिं कत्वा सब्बपारमियो अपूरेन्तेन न सक्का लद्धुं, तस्मा नागं अदासिं अहन्ति दस्सेति।
एवम्पि तस्मिं नागे आनीते कलिङ्गरट्ठे देवो न वस्सतेव। कलिङ्गराजा ‘‘इदानिपि न वस्सति, किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘कुरुराजा गरुधम्मे रक्खति, तेनस्स रट्ठे अन्वद्धमासं अनुदसाहं देवो वस्सति, रञ्ञो गुणानुभावो एस, न इमस्स तिरच्छानगतस्सा’’ति जानित्वा ‘‘मयम्पि गरुधम्मे रक्खिस्साम, गच्छथ धनञ्चयकोरब्यस्स सन्तिके ते सुवण्णपट्टे लिखापेत्वा आनेथा’’ति अमच्चे पेसेसि। गरुधम्मा वुच्चन्ति पञ्च सीलानि, तानि बोधिसत्तो सुपरिसुद्धानि कत्वा रक्खति, यथा च बोधिसत्तो। एवमस्स माता अग्गमहेसी, कनिट्ठभाता उपराजा, पुरोहितो ब्राह्मणो, रज्जुग्गाहको अमच्चो, सारथि सेट्ठि, दोणमापको दोवारिको, नगरसोभिनी वण्णदासीति। तेन वुत्तं –
‘‘राजा माता महेसी च, उपराजा पुरोहितो।
रज्जुग्गाहो सारथी सेट्ठि, दोणो दोवारिको तथा।
गणिका ते एकादस, गरुधम्मे पतिट्ठिता’’ति॥
ते अमच्चा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा तमत्थं आरोचेसुं। महासत्तो ‘‘मय्हं गरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, माता पन मे सुरक्खितं रक्खति, तस्सा सन्तिके गण्हथा’’ति वत्वा तेहि ‘‘महाराज, कुक्कुच्चं नाम सिक्खाकामस्स सल्लेखवुत्तिनो होति, देथ नो’’ति याचितो ‘‘पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं न आदातब्बं, कामेसुमिच्छाचारो न चरितब्बो, मुसा न भणितब्बं, मज्जं न पातब्ब’’न्ति सुवण्णपट्टे लिखापेत्वा ‘‘एवं सन्तेपि मातु सन्तिके गण्हथा’’ति आह।
दूता राजानं वन्दित्वा तस्सा सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देवि, तुम्हे किर गरुधम्मं रक्खथ, तं नो देथा’’ति वदिंसु। बोधिसत्तस्स मातापि तथेव अत्तनो कुक्कुच्चस्स अत्थिभावं वत्वाव तेहि याचिता अदासि। तथा महेसिआदयोपि। ते सब्बेसम्पि सन्तिके सुवण्णपट्टे गरुधम्मे लिखापेत्वा दन्तपुरं गन्त्वा कलिङ्गरञ्ञो दत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं। सोपि राजा तस्मिं धम्मे वत्तमानो पञ्च सीलानि पूरेसि। ततो सकलकलिङ्गरट्ठे देवो वस्सि। तीणि भयानि वूपसन्तानि। रट्ठं खेमं सुभिक्खं अहोसि। बोधिसत्तो यावजीवं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सपरिसो सग्गपुरं पूरेसि।
४. महासुदस्सनचरियावण्णना
२८.चतुत्थे कुसावतिम्हि नगरेति कुसावतीनामके नगरे, यस्मिं ठाने एतरहि कुसिनारा निविट्ठा। महीपतीति खत्तियो, नामेन महासुदस्सनो नाम। चक्कवत्तीति चक्करतनं वत्तेति चतूहि वा सम्पत्तिचक्केहि वत्तति, तेहि च परं पवत्तेति, परहिताय च इरियापथचक्कानं वत्तो एतस्मिं अत्थीतिपि चक्कवत्ती। अथ वा चतूहि अच्छरियधम्मेहि सङ्गहवत्थूहि च समन्नागतेन, परेहि अनभिभवनीयस्स अनतिक्कमनीयस्स आणासङ्खातस्स चक्कस्स वत्तो एतस्मिं अत्थीतिपि चक्कवत्ती। परिणायकरतनपुब्बङ्गमेन हत्थिरतनादिपमुखेन महाबलकायेन पुञ्ञानुभावनिब्बत्तेन कायबलेन च समन्नागतत्ता महब्बलो। यदा आसिन्ति सम्बन्धो। तत्रायं अनुपुब्बिकथा –
अतीते किर महापुरिसो सुदस्सनत्तभावतो ततिये अत्तभावे गहपतिकुले निब्बत्तो धरमानकस्स बुद्धस्स सासने एकं थेरं अरञ्ञवासं वसन्तं अत्तनो कम्मेन अरञ्ञं पविट्ठो रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा ‘‘इध मया अय्यस्स पण्णसालं कातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो कम्मं पहाय दब्बसम्भारं छिन्दित्वा निवासयोग्गं पण्णसालं कत्वा द्वारं योजेत्वा कट्ठत्थरणं कत्वा ‘‘करिस्सति नु खो परिभोगं, न नु खो करिस्सती’’ति एकमन्ते निसीदि। थेरो अन्तोगामतो आगन्त्वा पण्णसालं पविसित्वा कट्ठत्थरणे निसीदि। महासत्तोपि नं उपसङ्कमित्वा ‘‘फासुका, भन्ते, पण्णसाला’’ति पुच्छि। फासुका, भद्दमुख, पब्बजितसारुप्पाति। वसिस्सथ, भन्ते, इधाति? आम, उपासकाति। सो अधिवासनाकारेनेव ‘‘वसिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘निबद्धं मय्हं घरद्वारं आगन्तब्ब’’न्ति पटिजानापेत्वा निच्चं अत्तनो घरेयेव भत्तविस्सग्गं कारापेसि। सो पण्णसालायं कटसारकं पत्थरित्वा मञ्चपीठं पञ्ञपेसि, अपस्सेनं निक्खिपि, पादकठलिकं ठपेसि, पोक्खरणिं खणि, चङ्कमं कत्वा वालुकं ओकिरि, परिस्सयविनोदनत्थं पण्णसालं कण्टकवतिया परिक्खिपि, तथा पोक्खरणिं चङ्कमञ्च। तेसं अन्तोवतिपरियन्ते तालपन्तियो रोपेसि। एवमादिना आवासं निट्ठापेत्वा थेरस्स तिचीवरं आदिं कत्वा सब्बं समणपरिक्खारं अदासि। थेरस्स हि तदा बोधिसत्तेन तिचीवरपिण्डपातपत्तथालकपरिस्सावनधमकरणपरिभोगभाजनछत्तुपाहनउदकतुम्बसूचिकत्तर- यट्ठिआरकण्टकपिप्फलिनखच्छेदनपदीपेय्यादि पब्बजितानं परिभोगजातं अदिन्नं नाम नाहोसि। सो पञ्च सीलानि रक्खन्तो उपोसथं करोन्तो यावजीवं थेरं उपट्ठहि। थेरो तत्थेव वसन्तो अरहत्तं पत्वा परिनिब्बायि।
२९.बोधिसत्तोपि यावतायुकं पुञ्ञं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा ततो चुतो मनुस्सलोकं आगच्छन्तो कुसावतिया राजधानिया निब्बत्तित्वा महासुदस्सनो नाम राजा अहोसि चक्कवत्ती। तस्सिस्सरियानुभावो ‘‘भूतपुब्बं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो नाम अहोसि खत्तियो मुद्धावसित्तो’’तिआदिना (दी॰ नि॰ २.२४२) नयेन सुत्ते आगतो एव। तस्स किर चतुरासीति नगरसहस्सानि कुसावतीराजधानिप्पमुखानि, चतुरासीति पासादसहस्सानि धम्मपासादप्पमुखानि, चतुरासीति कूटागारसहस्सानि महाब्यूहकूटागारप्पमुखानि, तानि सब्बानि तस्स थेरस्स कताय एकिस्सा पण्णसालाय निस्सन्देन निब्बत्तानि, चतुरासीति पल्लङ्कसहस्सानि नागसहस्सानि अस्ससहस्सानि रथसहस्सानि तस्स दिन्नस्स मञ्चपीठस्स, चतुरासीति मणिसहस्सानि तस्स दिन्नस्स पदीपस्स, चतुरासीति पोक्खरणिसहस्सानि एकपोक्खरणिया, चतुरासीति इत्थिसहस्सानि पुत्तसहस्सानि गहपतिसहस्सानि च पत्तथालकादिपरिभोगारहस्स पब्बजितपरिक्खारदानस्स, चतुरासीति धेनुसहस्सानि पञ्चगोरसदानस्स, चतुरासीति वत्थकोट्ठसहस्सानि निवासनपारुपनदानस्स, चतुरासीति थालिपाकसहस्सानि भोजनदानस्स निस्सन्देन निब्बत्तानि। सो सत्तहि रतनेहि चतूहि इद्धीहि च समन्नागतो राजाधिराजा हुत्वा सकलं सागरपरियन्तं पथविमण्डलं धम्मेन अभिविजिय अज्झावसन्तो अनेकसतेसु ठानेसु दानसालायो कारेत्वा महादानं पट्ठपेसि। दिवसस्स तिक्खत्तुं नगरे भेरिं चरापेसि ‘‘यो यं इच्छति, सो दानसालासु आगन्त्वा तं गण्हातू’’ति। तेन वुत्तं ‘‘तत्थाहं दिवसे तिक्खत्तुं, घोसापेमि तहिं तहि’’न्तिआदि।
तत्थ तत्थाति तस्मिं नगरे। ‘‘तदाह’’न्तिपि पाठो, तस्स तदा अहं, महासुदस्सनकालेति अत्थो। तहिं तहिन्ति तस्मिं तस्मिं ठाने, तस्स तस्स पाकारस्स अन्तो च बहि चाति अत्थो। को किं इच्छतीति ब्राह्मणादीसु यो कोचि सत्तो अन्नादीसु देय्यधम्मेसु यं किञ्चि इच्छति। पत्थेतीति तस्सेव वेवचनं। कस्स किं दीयतु धनन्ति अनेकवारं परियायन्तरेहि च दानघोसनाय पवत्तितभावदस्सनत्थं वुत्तं, एतेन दानपारमिया सरूपं दस्सेति। देय्यधम्मपटिग्गाहकविकप्परहिता हि बोधिसत्तानं दानपारमीति।
३०.इदानि दानघोसनाय तस्स तस्स देय्यधम्मस्स अनुच्छविकपुग्गलपरिकित्तनं दस्सेतुं ‘‘को छातको’’तिआदि वुत्तं।
तत्थ छातकोति जिघच्छितो। तसितोति पिपासितो। को मालं को विलेपनन्तिपि ‘‘इच्छती’’ति पदं आनेत्वा योजेतब्बं। नग्गोति वत्थविकलो, वत्थेन अत्थिकोति अधिप्पायो। परिदहिस्सतीति निवासिस्सति।
३१.को पथे छत्तमादेतीति को पथिको पथे मग्गे अत्तनो वस्सवातातपरक्खणत्थं छत्तं गण्हाति, छत्तेन अत्थिकोति अत्थो। कोपाहना मुदू सुभाति दस्सनीयताय सुभा सुखसम्फस्सताय मुदू उपाहना अत्तनो पादानं चक्खूनञ्च रक्खणत्थं। को आदेतीति को ताहि अत्थिकोति अधिप्पायो। सायञ्च पातो चाति एत्थ च-सद्देन मज्झन्हिके चाति आहरित्वा वत्तब्बं। ‘‘दिवसे तिक्खत्तुं घोसापेमी’’ति हि वुत्तं।
३२.न तं दससु ठानेसूति तं दानं न दससु ठानेसु पटियत्तन्ति योजना। नपि ठानसतेसु वा पटियत्तं, अपि च खो अनेकसतेसु ठानेसु पटियत्तं। याचके धनन्ति याचके उद्दिस्स धनं पटियत्तं उपक्खटं। द्वादसयोजनायामे हि नगरे सत्तयोजनवित्थते सत्तसु पाकारन्तरेसु सत्त तालपन्तिपरिक्खेपा, तासु तालपन्तीसु चतुरासीति पोक्खरणिसहस्सानि पाटियेक्कं पोक्खरणितीरे महादानं पट्ठपितं। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘पट्ठपेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तासं पोक्खरणीनं तीरे एवरूपं दानं अन्नं अन्नत्थिकस्स, पानं पानत्थिकस्स, वत्थं वत्थत्थिकस्स, यानं यानत्थिकस्स, सयनं सयनत्थिकस्स, इत्थिं इत्थित्थिकस्स, हिरञ्ञं हिरञ्ञत्थिकस्स, सुवण्णं सुवण्णत्थिकस्सा’’ति (दी॰ नि॰ २.२५४)।
३३.तत्थायं दानस्स पवत्तिताकारो – महापुरिसो हि इत्थीनञ्च पुरिसानञ्च अनुच्छविके अलङ्कारे कारेत्वा इत्थिमत्तमेव तत्थ परिचारवसेन सेसञ्च सब्बं परिच्चागवसेन ठपेत्वा ‘‘राजा महासुदस्सनो दानं देति, तं यथासुखं परिभुञ्जथा’’ति भेरिं चरापेसि। महाजना पोक्खरणितीरं गन्त्वा न्हत्वा वत्थादीनि निवासेत्वा महासम्पत्तिं अनुभवित्वा येसं तादिसानि अत्थि, ते पहाय गच्छन्ति । येसं नत्थि, ते गहेत्वा गच्छन्ति। ये हत्थियानादीसुपि निसीदित्वा यथासुखं विचरित्वा वरसयनेसुपि सयित्वा सम्पत्तिं अनुभवित्वा इत्थीहिपि सद्धिं सम्पत्तिं अनुभवित्वा सत्तविधरतनपसाधनानि पसाधेत्वा सम्पत्तिं अनुभवित्वा यं यं अत्थिका, तं तं गहेत्वा गच्छन्ति, अनत्थिका ओहाय गच्छन्ति। तम्पि दानं उट्ठाय समुट्ठाय देवसिकं दीयतेव। तदा जम्बुदीपवासीनं अञ्ञं कम्मं नत्थि, दानं परिभुञ्जन्ता सम्पत्तिं अनुभवन्ता विचरन्ति। न तस्स दानस्स कालपरिच्छेदो अहोसि। रत्तिञ्चापि दिवापि यदा यदा अत्थिका आगच्छन्ति, तदा तदा दीयतेव। एवं महापुरिसो यावजीवं सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा महादानं पवत्तेसि। तेन वुत्तं ‘‘दिवा वा यदि वा रत्तिं, यदि एति वनिब्बको’’तिआदि।
तत्थ दिवा वा यदि वा रत्तिं, यदि एतीति एतेनस्स यथाकालं दानं दस्सेति। याचकानञ्हि लाभासाय उपसङ्कमनकालो एव बोधिसत्तानं दानस्स कालो नाम। वनिब्बकोति याचको। लद्धा यदिच्छकं भोगन्ति एतेन यथाभिरुचितं दानं। यो यो हि याचको यं यं देय्यधम्मं इच्छति, तस्स तस्स तंतदेव बोधिसत्तो देति। न तस्स महग्घदुल्लभादिभावं अत्तनो उपरोधं चिन्तेसि। पूरहत्थोव गच्छतीति एतेन यावदिच्छकं दानं दस्सेति, यत्तकञ्हि याचका इच्छन्ति, तत्तकं अपरिहापेत्वाव महासत्तो देति उळारज्झासयताय च महिद्धिकताय च।
३४.‘‘यावजीविक’’न्ति एतेन दानस्स कालपरियन्ताभावं दस्सेति। समादानतो पट्ठाय हि महासत्ता यावपारिपूरि वेमज्झे न कालपरिच्छेदं करोन्ति, बोधिसम्भारसम्भरणे सङ्कोचाभावेन अन्तरन्तरा अवोसानापत्तितो मरणेनपि अनुपच्छेदो एव, ततो परम्पि तथेव पटिपज्जनतो, ‘‘यावजीविक’’न्ति पन महासुदस्सनचरितस्स वसेन वुत्तं। नपाहं देस्सं धनं दम्मीति इदं धनं नाम मय्हं न देस्सं अमनापन्ति एवरूपं महादानं देन्तो गेहतो च धनं नीहरापेमि। नपि नत्थि निचयो मयीति मम समीपे धननिचयो धनसङ्गहो नापि नत्थि, सल्लेखवुत्तिसमणो विय असङ्गहोपि न होमीति अत्थो। इदं येन अज्झासयेन तस्सिदं महादानं पवत्तितं, तं दस्सेतुं वुत्तं।
३५.इदानि तं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथापि आतुरो नामा’’तिआदिमाह। तत्थिदं उपमासंसन्दनेन सद्धिं अत्थदस्सनं – यथा नाम आतुरो रोगाभिभूतो पुरिसो रोगतो अत्तानं परिमोचेतुकामो धनेन हिरञ्ञसुवण्णादिना वेज्जं तिकिच्छकं तप्पेत्वा आराधेत्वा यथाविधि पटिपज्जन्तो ततो रोगतो विमुच्चति।
३६.तथेव एवमेव अहम्पि अट्टभूतं सकललोकं किलेसरोगतो सकलसंसारदुक्खरोगतो च परिमोचेतुकामो तस्स ततो परिमोचनस्स अयं सब्बसापतेय्यपरिच्चागो दानपारमिउपायोति जानमानो बुज्झमानो असेसतो देय्यधम्मस्स पटिग्गाहकानञ्च वसेन अनवसेसतो महादानस्स वसेन सत्तानं अज्झासयं परिपूरेतुं अत्तनो च न मय्हं दानपारमी परिपुण्णा, तस्मा ऊनमनन्ति पवत्तं ऊनं मनं पूरयितुं पवत्तयितुं वनिब्बके याचके अदासिं तं दानं एवरूपं महादानं ददामि, तञ्च खो तस्मिं दानधम्मे तस्स च फले निरालयो अनपेक्खो अपच्चासो किञ्चिपि अपच्चासीसमानो केवलं सम्बोधिमनुपत्तिया सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव अधिगन्तुं देमीति।
एवं महासत्तो महादानं पवत्तेन्तो अत्तनो पुञ्ञानुभावनिब्बत्तं धम्मपासादं अभिरुय्ह महाब्यूहकूटागारद्वारे एव कामवितक्कादयो निवत्तेत्वा तत्थ सोवण्णमये राजपल्लङ्के निसिन्नो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा ततो निक्खमित्वा सोवण्णमयं कूटागारं पविसित्वा तत्थ रजतमये पल्लङ्के निसिन्नो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि झानसमापत्तीहि वीतिनामेत्वा मरणसमये दस्सनाय उपगतानं सुभद्दादेवीपमुखानं चतुरासीतिया इत्थागारसहस्सानं अमच्चपारिसज्जादीनञ्च –
‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो।
उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो’’ति॥ (दी॰ नि॰ २.२२१, २७२; सं॰ नि॰ १.१८६; २.१४३) –
इमाय गाथाय ओवदित्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि।
तदा सुभद्दादेवी राहुलमाता अहोसि, परिणायकरतनं राहुलो, सेसपरिसा बुद्धपरिसा, महासुदस्सनो पन लोकनाथो।
इधापि दस पारमियो सरूपतो लब्भन्ति एव, दानज्झासयस्स पन उळारताय दानपारमी एव पाळियं आगता। सेसधम्मा हेट्ठा वुत्तनया एव। तथा उळारे सत्तरतनसमुज्जले चतुदीपिस्सरियेपि ठितस्स तादिसं भोगसुखं अनलङ्करित्वा कामवितक्कादयो दूरतो विक्खम्भेत्वा तथारूपे महादाने पवत्तेन्तस्सेव चतुरासीति वस्ससहस्सानि समापत्तीहि वीतिनामेत्वा अनिच्चतादिपटिसंयुत्तं धम्मकथं कत्वापि विपस्सनाय अनुस्सुक्कनं सब्बत्थ अनिस्सङ्गताति एवमादयो गुणानुभावा निद्धारेतब्बाति।
महासुदस्सनचरियावण्णना निट्ठिता।
५. महागोविन्दचरियावण्णना
पञ्चमे सत्तराजपुरोहितोति सत्तभूआदीनं सत्तन्नं राजूनं सब्बकिच्चानुसासकपुरोहितो। पूजितो नरदेवेहीति तेहि एव अञ्ञेहि च जम्बुदीपे सब्बेहेव खत्तियेहि चतुपच्चयपूजाय सक्कारसम्मानेन च पूजितो। महागोविन्दब्राह्मणोति महानुभावताय गोविन्दस्साभिसेकेन अभिसित्तताय च ‘‘महागोविन्दो’’ति सङ्खं गतो ब्राह्मणो, अभिसित्तकालतो पट्ठाय हि बोधिसत्तस्स अयं समञ्ञा जाता, नामेन पन जोतिपालो नाम। तस्स किर जातदिवसे सब्बावुधानि जोतिंसु। राजापि पच्चूससमये अत्तनो मङ्गलावुधं पज्जलितं दिस्वा भीतो अत्तनो पुरोहितं बोधिसत्तस्स पितरं उपट्ठानं आगतं पुच्छित्वा ‘‘मा भायि, महाराज, मय्हं पुत्तो जातो, तस्सानुभावेन न केवलं राजगेहेयेव, सकलनगरेपि आवुधानि पज्जलिंसु, न तं निस्साय तुय्हं अन्तरायो अत्थि, सकलजम्बुदीपे पन पञ्ञाय तेन समो न भविस्सति, तस्सेतं पुब्बनिमित्त’’न्ति पुरोहितेन समस्सासितो तुट्ठचित्तो ‘‘कुमारस्स खीरमूलं होतू’’ति सहस्सं दत्वा ‘‘वयप्पत्तकाले मय्हं दस्सेथा’’ति आह। सो वुद्धिप्पत्तो अपरभागे अलमत्थदस्सो सत्तन्नं राजूनं सब्बकिच्चानुसासको हुत्वा पब्बजित्वा च सत्ते दिट्ठधम्मिकसम्परायिकेहि अनत्थेहि पालेत्वा अत्थेहि नियोजेसि। इति जोतितत्ता पालनसमत्थताय च ‘‘जोतिपालो’’तिस्स नामं अकंसु। तेन वुत्तं ‘‘नामेन जोतिपालो नामा’’ति (दी॰ नि॰ २.३०४)।
तत्थ बोधिसत्तो दिसम्पतिस्स नाम रञ्ञो पुरोहितस्स गोविन्दब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा अत्तनो पितु तस्स च रञ्ञो अच्चयेन तस्स पुत्तो रेणु, सहाया चस्स सत्तभू, ब्रह्मदत्तो, वेस्सभू , भरतो, द्वे च धतरट्ठाति इमे सत्त राजानो यथा अञ्ञमञ्ञं न विवदन्ति। एवं रज्जे पतिट्ठापेत्वा तेसं अत्थधम्मे अनुसासन्तो जम्बुदीपतले सब्बेसं राजूनं अञ्ञेसञ्च ब्राह्मणानं देवनागगहपतिकानं सक्कतो गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो उत्तमं गारवट्ठानं पत्तो अहोसि। तस्स अत्थधम्मेसु कुसलताय ‘‘महागोविन्दो’’त्वेव समञ्ञा उदपादि। यथाह ‘‘गोविन्दो वत, भो ब्राह्मणो, महागोविन्दो वत, भो ब्राह्मणो’’ति (दी॰ नि॰ २.३०५)। तेन वुत्तं –
‘‘पुनापरं यदा होमि, सत्तराजपुरोहितो।
पूजितो नरदेवेहि, महागोविन्दब्राह्मणो’’ति॥
अथ बोधिसत्तस्स पुञ्ञानुभावसमुस्साहितेहि राजूहि तेसं अनुयुत्तेहि खत्तियेहि ब्राह्मणगहपतिकेहि नेगमजानपदेहि च उपरूपरि उपनीतो समन्ततो महोघो विय अज्झोत्थरमानो अपरिमेय्यो उळारो लाभसक्कारो उप्पज्जि, यथा तं अपरिमाणासु जातीसु उपचितविपुलपुञ्ञसञ्चयस्स उळाराभिजातस्स परिसुद्धसीलाचारस्स पेसलस्स परियोदातसब्बसिप्पस्स सब्बसत्तेसु पुत्तसदिसमहाकरुणाविप्फारसिनिद्धमुदुहदयस्स। सो चिन्तेसि – ‘‘एतरहि खो मय्हं महालाभसक्कारो, यंनूनाहं इमिना सब्बसत्ते सन्तप्पेत्वा दानपारमिं परिपूरेय्य’’न्ति। सो नगरस्स मज्झे चतूसु द्वारेसु अत्तनो निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं अपरिमितधनपरिच्चागेन महादानं पवत्तेसि। यं यं उपायनं आनीयति, यञ्च अत्तनो अत्थाय अभिसङ्खरीयति, सब्बं तं दानसालासु एव पेसेसि। एवं दिवसे दिवसे महापरिच्चागं करोन्तस्स चस्स चित्तस्स तित्ति वा सन्तोसो वा नाहोसि, कुतो पन सङ्कोचो। दानग्गञ्चस्स लाभासाय आगच्छन्तेहि देय्यधम्मं गहेत्वा गच्छन्तेहि च महासत्तस्स च गुणविसेसे कित्तयन्तेहि महाजनकायेहि अन्तोनगरं बहिनगरञ्च समन्ततो एकोघभूतं कप्पवुट्ठानमहावायुसङ्घट्टपरिब्भमितं विय महासमुद्दं एककोलाहलं एकनिन्नादं अहोसि। तेन वुत्तं –
३९.ओसानगाथाय वरं धनन्ति उत्तमं इच्छितं वा धनं। सेसं वुत्तनयमेव।
एवं महासत्तो पठमकप्पिकमहामेघो विय महावस्सं अविभागेन महन्तं दानवस्सं वस्सापेन्तो दानब्यावटो हुत्वापि सेसं सत्तन्नं राजूनं अत्थधम्मे अप्पमत्तो अनुसासति। सत्त च ब्राह्मणमहासाले विज्जासिप्पं सिक्खापेति, सत्त च न्हातकसतानि मन्ते वाचेति। तस्स अपरेन समयेन एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो ‘‘सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मानं पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मुना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती’’ति (दी॰ नि॰ २.३१२)। सो चिन्तेसि – ‘‘एतरहि खो मय्हं अयं अभूतो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो ‘ब्रह्मानं पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मुना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती’ति, यंनूनाहं इमं भूतं एव करेय्य’’न्ति। सो ‘‘ते सत्त राजानो सत्त च ब्राह्मणमहासाले सत्त च न्हातकसतानि अत्तनो पुत्तदारञ्च आपुच्छित्वा ब्रह्मानं पस्सेय्य’’न्ति चित्तं पणिधाय वस्सिके चत्तारो मासे ब्रह्मविहारभावनमनुयुञ्जि। तस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय ब्रह्मा सनङ्कुमारो पुरतो पातुरहोसि। तं दिस्वा महापुरिसो पुच्छि –
‘‘वण्णवा यसवा सिरिमा, को नु त्वमसि मारिस।
अजानन्ता तं पुच्छाम, कथं जानेमु तं मय’’न्ति॥ (दी॰ नि॰ २.३१८)।
तस्स ब्रह्मा अत्तानं जानापेन्तो –
‘‘मं वे कुमारं जानन्ति, ब्रह्मलोके सनन्तनं।
सब्बे जानन्ति मं देवा, एवं गोविन्द जानाही’’ति॥ (दी॰ नि॰ २.३१८) –
वत्वा तेन –
‘‘आसनं उदकं पज्जं, मधुसाकञ्च ब्रह्मुनो।
अग्घे भवन्तं पुच्छाम, अग्घं कुरुतु नो भव’’न्ति॥ (दी॰ नि॰ २.३१८) –
उपनीतं अतिथिसक्कारं अनत्थिकोपि ब्रह्मा तस्स चित्तसम्पहंसनत्थं विस्सासकरणत्थञ्च सम्पटिच्छन्तो ‘‘पटिग्गण्हाम ते अग्घं, यं, त्वं गोविन्द, भाससी’’ति। वत्वा ओकासदानत्थं –
६. निमिराजचरियावण्णना
४०.छट्ठे मिथिलायं पुरुत्तमेति मिथिलानामके विदेहानं उत्तमनगरे। निमि नाम महाराजाति नेमिं घटेन्तो विय उप्पन्नो ‘‘निमी’’ति लद्धनामो, महन्तेहि दानसीलादिगुणविसेसेहि महता च राजानुभावेन समन्नागतत्ता महन्तो राजाति महाराजा। पण्डितो कुसलत्थिकोति अत्तनो च परेसञ्च पुञ्ञत्थिको।
अतीते किर विदेहरट्ठे मिथिलानगरे अम्हाकं बोधिसत्तो मघदेवो नाम राजा अहोसि। सो चतुरासीति वस्ससहस्सानि कुमारकीळं कीळित्वा चतुरासीति वस्सहस्सानि उपरज्जं कारेत्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि रज्जं कारेन्तो ‘‘यदा मे सिरस्मिं पलितानि पस्सेय्यासि, तदा मे आरोचेय्यासी’’ति कप्पकस्स वत्वा अपरभागे तेन पलितानि दिस्वा आरोचिते सुवण्णसण्डासेन उद्धरापेत्वा हत्थे पतिट्ठापेत्वा पलितं ओलोकेत्वा ‘‘पातुभूतो खो मय्हं देवदूतो’’ति संवेगजातो ‘‘इदानि मया पब्बजितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा सतसहस्सुट्ठानकं गामवरं कप्पकस्स दत्वा जेट्ठकुमारं पक्कोसापेत्वा तस्स –
‘‘उत्तमङ्गरुहा मय्हं, इमे जाता वयोहरा।
पातुभूता देवदूता, पब्बज्जासमयो ममा’’ति॥ (जा॰ १.१.९) –
वत्वा साधुकं रज्जे समनुसासित्वा यदिपि अत्तनो अञ्ञानिपि चतुरासीति वस्ससहस्सानि आयु अत्थि, एवं सन्तेपि मच्चुनो सन्तिके ठितं विय अत्तानं मञ्ञमानो संविग्गहदयो पब्बज्जं रोचेति। तेन वुत्तं –
‘‘सिरस्मिं पलितं दिस्वा, मघदेवो दिसम्पति।
संवेगं अलभी धीरो, पब्बज्जं समरोचयी’’ति॥ (म॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३०९)।
सो पुत्तं ‘‘इमिनाव नीहारेन वत्तेय्यासि यथा मया पटिपन्नं, मा खो त्वं अन्तिमपुरिसो अहोसी’’ति ओवदित्वा नगरा निक्खम्म भिक्खुपब्बज्जं पब्बजित्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि झानसमापत्तीहि वीतिनामेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि। पुत्तोपिस्स बहूनि वस्ससहस्सानि धम्मेन रज्जं कारेत्वा तेनेव उपायेन पब्बजित्वा ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि। तथा तस्स पुत्तो, तथा तस्स पुत्तोति एवं द्वीहि ऊनानि चतुरासीति खत्तियसहस्सानि सीसे पलितं दिस्वाव पब्बजितानि। अथ बोधिसत्तो ब्रह्मलोके ठितोव ‘‘पवत्तति नु खो मया मनुस्सलोके कतं कल्याणं न पवत्तती’’ति आवज्जेन्तो अद्दस ‘‘एत्तकं अद्धानं पवत्तं, इदानि नप्पवत्तिस्सती’’ति। सो ‘‘न खो पनाहं मय्हं पवेणिया उच्छिज्जितुं दस्सामी’’ति अत्तनो वंसे जातरञ्ञो एव अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हित्वा अत्तनो वंसस्स नेमिं घटेन्तो विय निब्बत्तो। तेन वुत्तं ‘‘नेमिं घटेन्तो विय उप्पन्नोति निमीति लद्धनामो’’ति।
४२.इदानि तत्थ देय्यधम्मं एकदेसेन दस्सेन्तो ‘‘अच्छादनञ्च सयनं, अन्नं पानञ्च भोजन’’न्ति आह।
तत्थ अच्छादनन्ति खोमसुखुमादिनानाविधनिवासनपारुपनं। सयनन्ति मञ्चपल्लङ्कादिञ्चेव गोनकचित्तकादिञ्च अनेकविधं सयितब्बकं, आसनम्पि चेत्थ सयनग्गहणेनेव गहितन्ति दट्ठब्बं। अन्नं पानञ्च भोजनन्ति तेसं तेसं सत्तानं यथाभिरुचितं नानग्गरसं अन्नञ्चेव पानञ्च अवसिट्ठं नानाविधभोजनविकतिञ्च। अब्बोच्छिन्नं करित्वानाति आरम्भतो पट्ठाय याव आयुपरियोसाना अहोरत्तं अविच्छिन्नं कत्वा।
४३-४.इदानि तस्स दानस्स सम्मासम्बोधिं आरब्भ दानपारमिभावेन पवत्तितभावं दस्सेन्तो यथा तदा अत्तनो अज्झासयो पवत्तो, तं उपमाय दस्सेतुं ‘‘यथापि सेवको’’तिआदिमाह। तस्सत्थो – यथा नाम सेवकपुरिसो अत्तनो सामिकं कालानुकालं सेवनवसेन उपगतो लद्धब्बधनहेतु कायेन वाचाय मनसा सब्बथापि कायवचीमनोकम्मेहि यथा सो आराधितो होति, एवं आराधनीयं आराधनमेव एसति गवेसति, तथा अहम्पि बोधिसत्तभूतो सदेवकस्स लोकस्स सामिभूतं अनुत्तरं बुद्धभावं सेवेतुकामो तस्स आराधनत्थं सब्बभवे सब्बस्मिं निब्बत्तनिब्बत्तभवे दानपारमिपरिपूरणवसेन दानेन सब्बसत्ते सन्तप्पेत्वा बोधिसङ्खाततो अरियमग्गञाणतो जातत्ता ‘‘बोधिज’’न्ति लद्धनामं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं परतो सब्बथा नानूपायेहि एसिस्सामि गवेसिस्सामि, तं उत्तमं बोधिं सम्मासम्बोधिं जीवितपरिच्चागादिं यंकिञ्चि कत्वा इच्छामि अभिपत्थेमीति।
एवमिध दानज्झासयस्स उळारभावं दस्सेतुं दानपारमिवसेनेव देसना कता। जातकदेसनायं पनस्स सीलपारमिआदीनम्पि परिपूरणं विभावितमेव, तथा हिस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव सीलादिगुणेहि अत्तानं अलङ्करित्वा महाजनं तत्थ पतिट्ठपेन्तस्स ओवादे ठत्वा निब्बत्तदेवता सुधम्मायं देवसभायं सन्निपतिता ‘‘अहो अम्हाकं निमिराजानं निस्साय मयं इमं सम्पत्तिं पत्ता, एवरूपापि नाम अनुप्पन्ने बुद्धे महाजनस्स बुद्धकिच्चं साधयमाना अच्छरियमनुस्सा लोके उप्पज्जन्ती’’ति महापुरिसस्स गुणे वण्णेन्ता अभित्थविंसु। तेन वुत्तं –
‘‘अच्छेरं वत लोकस्मिं, उप्पज्जन्ति विचक्खणा।
यदा अहु निमिराजा, पण्डितो कुसलत्थिको’’ति॥ (जा॰ २.२२.४२१) –
आदि।
तं सुत्वा सक्कं देवानमिन्दं आदिं कत्वा सब्बे देवा बोधिसत्तं दट्ठुकामा अहेसुं। अथेकदिवसं महापुरिसस्स उपोसथिकस्स उपरिपासादवरगतस्स पच्छिमयामे पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘दानं नु खो वरं, उदाहु ब्रह्मचरिय’’न्ति। सो तं अत्तनो कङ्खं छिन्दितुं नासक्खि। तस्मिं खणे सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि। सक्को तं कारणं आवज्जेन्तो बोधिसत्तं तथा वितक्केन्तं दिस्वा ‘‘हन्दस्स वितक्कं छिन्दिस्सामी’’ति आगन्त्वा पुरतो ठितो तेन ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुट्ठो अत्तनो देवराजभावं आरोचेत्वा ‘‘किं, महाराज, चिन्तेसी’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसि। सक्को ब्रह्मचरियमेव उत्तमं कत्वा दस्सेन्तो –
‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जति।
७. चन्दकुमारचरियावण्णना
४५.सत्तमे एकराजस्स अत्रजोति एकराजस्स नाम कासिरञ्ञो ओरसपुत्तो। नगरे पुप्फवतियाति पुप्फवतिनामके नगरे। चन्दसव्हयोति चन्दसद्देन अव्हातब्बो, चन्दनामोति अत्थो।
अतीते किर अयं बाराणसी पुप्फवती नाम अहोसि। तत्थ वसवत्तिरञ्ञो पुत्तो एकराजा नाम रज्जं कारेसि। बोधिसत्तो तस्स गोतमिया नाम अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं अग्गहेसि। ‘‘चन्दकुमारो’’तिस्स नाममकंसु। तस्स पदसा गमनकाले अपरोपि पुत्तो उप्पन्नो, तस्स ‘‘सूरियकुमारो’’ति नाममकंसु। तस्स पदसा गमनकाले एका धीता उप्पन्ना, ‘‘सेला’’तिस्सा नाममकंसु। वेमातिका च नेसं भद्दसेनो सूरो चाति द्वे भातरो अहेसुं। बोधिसत्तो अनुपुब्बेन वुद्धिप्पत्तो सिप्पेसु च विज्जाट्ठानेसु च पारं अगमासि। तस्स राजा अनुच्छविकं चन्दं नाम राजधीतरं आनेत्वा उपरज्जं अदासि। बोधिसत्तस्स एको पुत्तो उप्पन्नो, तस्स ‘‘वासुलो’’ति नाममकंसु। तस्स पन रञ्ञो खण्डहालो नाम पुरोहितो, तं राजा विनिच्छये ठपेसि। सो लञ्जवित्तको हुत्वा लञ्जं गहेत्वा अस्सामिके सामिके करोति, सामिके च अस्सामिके करोति। अथेकदिवसं अट्टपराजितो एको पुरिसो विनिच्छयट्ठाने उपक्कोसेन्तो निक्खमित्वा राजूपट्ठानं गच्छन्तं बोधिसत्तं दिस्वा तस्स पादेसु निपतित्वा ‘‘सामि खण्डहालो विनिच्छये विलोपं खादति, अहं तेन लञ्जं गहेत्वा पराजयं पापितो’’ति अट्टस्सरमकासि। बोधिसत्तो ‘‘मा भायी’’ति तं अस्सासेत्वा विनिच्छयं नेत्वा सामिकमेव सामिकं अकासि। महाजनो महासद्देन साधुकारमदासि।
राजा ‘‘बोधिसत्तेन किर अट्टो सुविनिच्छितो’’ति सुत्वा तं आमन्तेत्वा ‘‘तात, इतो पट्ठाय त्वमेव अट्टकरणे विनिच्छयं विनिच्छिनाही’’ति विनिच्छयं बोधिसत्तस्स अदासि। खण्डहालस्स आयो पच्छिज्जि। सो ततो पट्ठाय बोधिसत्ते आघातं बन्धित्वा ओतारापेक्खो विचरि। सो पन राजा मुधप्पसन्नो। सो एकदिवसं सुपिनन्तेन देवलोकं पस्सित्वा तत्थ गन्तुकामो हुत्वा ‘‘पुरोहितं ब्रह्मलोकगामिमग्गं आचिक्खा’’ति आह। सो ‘‘अतिदानं ददन्तो सब्बचतुक्केन यञ्ञं यजस्सू’’ति वत्वा रञ्ञा ‘‘किं अतिदान’’न्ति पुट्ठो ‘‘अत्तनो पियपुत्ता पियभरिया पियधीतरो महाविभवसेट्ठिनो मङ्गलहत्थिअस्सादयोति एते चत्तारो चत्तारो कत्वा द्विपदचतुप्पदे यञ्ञत्थाय परिच्चजित्वा तेसं गललोहितेन यजनं अतिदानं नामा’’ति सञ्ञापेसि। इति सो ‘‘सग्गमग्गं आचिक्खिस्सामी’’ति निरयमग्गं आचिक्खि।
राजापि तस्मिं पण्डितसञ्ञी हुत्वा ‘‘तेन वुत्तविधि सग्गमग्गो’’ति सञ्ञाय तं पटिपज्जितुकामो महन्तं यञ्ञावाटं कारापेत्वा तत्थ बोधिसत्तादिके चत्तारो राजकुमारे आदिं कत्वा खण्डहालेन वुत्तं सब्बं द्विपदचतुप्पदं यञ्ञपसुतट्ठाने नेथाति आणापेसि। सब्बञ्च यञ्ञसम्भारं उपक्खटं अहोसि। तं सुत्वा महाजनो महन्तं कोलाहलं अकासि। राजा विप्पटिसारी हुत्वा खण्डहालेन उपत्थम्भितो पुनपि तथा तं आणापेसि। बोधिसत्तो ‘‘खण्डहालेन विनिच्छयट्ठानं अलभन्तेन मयि आघातं बन्धित्वा ममेव मरणं इच्छन्तेन महाजनस्स अनयब्यसनं उप्पादित’’न्ति जानित्वा नानाविधेहि उपायेहि राजानं ततो दुग्गहितग्गाहतो विवेचेतुं वायमित्वापि नासक्खि। महाजनो परिदेवि, महन्तं कारुञ्ञमकासि। महाजनस्स परिदेवन्तस्सेव यञ्ञावाटे सब्बकम्मानि निट्ठापेसि। राजपुत्तं नेत्वा गीवाय नामेत्वा निसीदापेसुं। खण्डहालो सुवण्णपातिं उपनामेत्वा खग्गं आदाय ‘‘तस्स गीवं छिन्दिस्सामी’’ति अट्ठासि। तं दिस्वा चन्दा नाम राजपुत्तस्स देवी ‘‘अञ्ञं मे पटिसरणं नत्थि, अत्तनो सच्चबलेन सामिकस्स सोत्थिं करिस्सामी’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह परिसाय अन्तरे विचरन्ती ‘‘इदं एकन्तेनेव पापकम्मं, यं खण्डहालो सग्गमग्गोति करोति। इमिना मय्हं सच्चवचनेन मम सामिकस्स सोत्थि होतु।
४७.दक्खिणेय्ये अदत्वानाति दक्खिणारहे पुग्गले देय्यधम्मं अपरिच्चजित्वा। अपि छप्पञ्च रत्तियोति अप्पेकदा छपि पञ्चपि रत्तियो अत्तनो पिवनखादनभुञ्जनानि न करोमीति दस्सेति।
तदा किर बोधिसत्तो सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा महामेघो विय अभिवस्सन्तो महादानं पवत्तेसि। तत्थ किञ्चापि दानसालासु अन्नपानादिउळारुळारपणीतपणीतमेव याचकानं यथारुचितं दिवसे दिवसे दीयति, तथापि अत्तनो सज्जितं आहारं राजारहभोजनम्पि याचकानं अदत्वा न भुञ्जति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘नाहं पिवामी’’तिआदि।
४८.इदानि तथा याचकानं दाने कारणं दस्सेन्तो उपमं ताव आहरति ‘‘यथापि वाणिजो नामा’’तिआदिना। तस्सत्थो – यथा नाम वाणिजो भण्डट्ठानं गन्त्वा अप्पेन पाभतेन बहुं भण्डं विक्किणित्वा विपुलं भण्डसन्निचयं कत्वा देसकालं जानन्तो यत्थस्स लाभो उदयो महा होति, तत्थ देसे काले वा तं भण्डं हरति उपनेति विक्किणाति।
४९.सकभुत्तापीति सकभुत्ततोपि अत्तना परिभुत्ततोपि। ‘‘सकपरिभुत्तापी’’तिपि पाठो। परेति परस्मिं पटिग्गाहकपुग्गले। सतभागोति अनेकसतभागो आयतिं भविस्सति। इदं वुत्तं होति – यथा वाणिजेन कीतभण्डं तत्थेव अविक्किणित्वा तथारूपे देसे काले च विक्किणियमानं बहुं उदयं विपुलं फलं होति, तथेव अत्तनो सन्तकं अत्तना अनुपभुञ्जित्वा परस्मिं पटिग्गाहकपुग्गले दिन्नं महप्फलं अनेकसतभागो भविस्सति, तस्मा अत्तना अभुञ्जित्वापि परस्स दातब्बमेवाति। वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘तिरच्छानगते दानं दत्वा सतगुणा दक्खिणा पाटिकङ्खितब्बा। पुथुज्जनदुस्सीले दानं दत्वा सहस्सगुणा’’ति (म॰ नि॰ ३.३७९) वित्थारो। अपरम्पि वुत्तं ‘‘एवं चे, भिक्खवे, सत्ता जानेय्युं दानसंविभागस्स विपाकं, यथाहं जानामि, न अदत्वा भुञ्जेय्युं, न च नेसं मच्छेरमलं चित्तं परियादाय तिट्ठेय्य। योपि नेसं अस्स चरिमो आलोपो चरिमं कबळं, ततोपि न असंविभजित्वा भुञ्जेय्यु’’न्तिआदि (इतिवु॰ २६)।
५०.एतमत्थवसं ञत्वाति एतं दानस्स महप्फलभावसङ्खातञ्चेव सम्मासम्बोधिया पच्चयभावसङ्खातञ्च अत्थवसं कारणं जानित्वा। न पटिक्कमामि दानतोति दानपारमितो ईसकम्पि न निवत्तामि अभिक्कमामि एव। किमत्थं? सम्बोधिमनुपत्तियाति सम्बोधिं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अनुप्पत्तिया अनुप्पत्तियत्थं, अधिगन्तुन्ति अत्थो।
तदा बोधिसत्तो महाजनेन पितरि चण्डालगामं पवेसिते दातब्बयुत्तकं परिब्बयं दापेसि निवासनानि पारुपनानि च। सोपि नगरं पविसितुं अलभन्तो बोधिसत्ते उय्यानकीळादिअत्थं बहिगते उपसङ्कमति, पुत्तसञ्ञाय पन न वन्दति, न अञ्जलिकम्मं करोति, ‘‘चिरं जीव, सामी’’ति वदति। बोधिसत्तोपि दिट्ठदिवसे अतिरेकसम्मानं करोति। सो एवं धम्मेन रज्जं कारेत्वा आयुपरियोसाने सपरिसो देवलोकं पूरेसि।
तदा खण्डहालो देवदत्तो अहोसि, गोतमी देवी महामाया, चन्दा राजधीता राहुलमाता, वासुलो राहुलो, सेला उप्पलवण्णा, सूरो महाकस्सपो, भद्दसेनो महामोग्गल्लानो, सूरियकुमारो सारिपुत्तो, चन्दराजा लोकनाथो।
तस्स इधापि पुब्बे वुत्तनयेनेव यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा। तदा खण्डहालस्स कक्खळफरुसभावं जानन्तोपि अज्झुपेक्खित्वा धम्मेन समेन अट्टस्स विनिच्छयो, अत्तानं मारेतुकामस्सेव खण्डहालस्स तथा यञ्ञविधानं जानित्वापि तस्स उपरि चित्तप्पकोपाभावो, अत्तनो परिसं गहेत्वा पितु सत्तु भवितुं समत्थोपि ‘‘मादिसस्स नाम गरूहि विरोधो न युत्तो’’ति अत्तानं पुरिसपसुं कत्वा घातापेतुकामस्स पितु आणायं अवट्ठानं, कोसिया असिं गहेत्वा सीसं छिन्दितुं उपक्कमन्ते पुरोहिते अत्तनो पितरि पुत्ते सब्बसत्तेसु च मेत्ताफरणेन समचित्तता, महाजने पितरं मारेतुं उपक्कमन्ते सयं पलिस्सजित्वा तस्स जीवितदानञ्च, दिवसे दिवसे वेस्सन्तरदानसदिसं महादानं ददतोपि दानेन अतित्तभावो, महाजनेन चण्डालेसु वासापितस्स पितु दातब्बयुत्तकं दत्वा पोसनं, महाजनं पुञ्ञकिरियासु पतिट्ठापनन्ति एवमादयो गुणानुभावा निद्धारेतब्बाति।
चन्दकुमारचरियावण्णना निट्ठिता।
८. सिविराजचरियावण्णना
५१.अट्ठमे अरिट्ठसव्हये नगरेति अरिट्ठपुरनामके नगरे। सिवि नामासि खत्तियोति सिवीति गोत्ततो एवंनामको राजा अहोसि।
अतीते किर सिविरट्ठे अरिट्ठपुरनगरे सिविराजे रज्जं कारेन्ते महासत्तो तस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। ‘‘सिविकुमारो’’तिस्स नाममकंसु। सो वयप्पत्तो तक्कसिलं गन्त्वा उग्गहितसिप्पो आगन्त्वा पितु सिप्पं दस्सेत्वा उपरज्जं लभित्वा अपरभागे पितु अच्चयेन राजा हुत्वा अगतिगमनं पहाय दस राजधम्मे अकोपेत्वा रज्जं कारेन्तो नगरस्स चतूसु द्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सपरिच्चागेन महादानं पवत्तेसि। अट्ठमीचातुद्दसीपन्नरसीसु सयं दानसालं गन्त्वा दानग्गं ओलोकेति।
सो एकदा पुण्णमदिवसे पातोव समुस्सितसेतच्छत्ते राजपल्लङ्के निसिन्नो अत्तना दिन्नदानं आवज्जेन्तो बाहिरवत्थुं अत्तना अदिन्नं नाम अदिस्वा ‘‘न मे बाहिरकदानं तथा चित्तं तोसेति, यथा अज्झत्तिकदानं, अहो वत मम दानसालं गतकाले कोचि याचको बाहिरवत्थुं अयाचित्वा अज्झत्तिकमेव याचेय्य, सचे हि मे कोचि सरीरे मंसं वा लोहितं वा सीसं वा हदयमंसं वा अक्खीनि वा उपड्ढसरीरं वा सकलमेव वा अत्तभावं दासभावेन याचेय्य, तंतदेवस्स अधिप्पायं पूरेन्तो दातुं सक्कोमी’’ति चिन्तेसि। पाळियं पन अक्खीनं एव वसेन आगता। तेन वुत्तं –
‘‘निसज्ज पासादवरे, एवं चिन्तेसहं तदा’’॥
‘‘यंकिञ्चि मानुसं दानं, अदिन्नं मे न विज्जति।
योपि याचेय्य मं चक्खुं, ददेय्यं अविकम्पितो’’ति॥
तत्थ मानुसं दानन्ति पकतिमनुस्सेहि दातब्बदानं अन्नपानादि। एवं पन महासत्तस्स उळारे दानज्झासये उप्पन्ने सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि। सो तस्स कारणं आवज्जेन्तो बोधिसत्तस्स अज्झासयं दिस्वा ‘‘सिविराजा अज्ज सम्पत्तयाचका चक्खूनि चे याचन्ति, चक्खूनि उप्पाटेत्वा नेसं दस्सामीति चिन्तेसी’’ति सक्को देवपरिसाय वत्वा ‘‘सो सक्खिस्सति नु खो तं दातुं, उदाहु नोति वीमंसिस्सामि ताव न’’न्ति बोधिसत्ते सोळसहि गन्धोदकघटेहि न्हत्वा सब्बालङ्कारेहि पटिमण्डिते अलङ्कतहत्थिक्खन्धवरगते दानग्गं गच्छन्ते जराजिण्णो अन्धब्राह्मणो विय हुत्वा तस्स चक्खुपथे एकस्मिं उन्नतप्पदेसे उभो हत्थे पसारेत्वा राजानं जयापेत्वा ठितो बोधिसत्तेन तदभिमुखं वारणं पेसेत्वा ‘‘ब्राह्मण, किं इच्छसी’’ति पुच्छितो ‘‘तव दानज्झासयं निस्साय समुग्गतेन कित्तिघोसेन सकललोकसन्निवासो निरन्तरं फुटो, अहञ्च अन्धो, तस्मा तं याचामी’’ति उपचारवसेन एकं चक्खुं याचि। तेन वुत्तं –
६६.सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सुदुल्लभताय एवं सुदुक्करं मया कतन्ति न चक्खूनं न अत्तभावस्सपि अप्पियतायाति दस्सेन्तो ‘‘न मे देस्सा’’ति ओसानगाथमाह। तत्थ अत्ता न मे न देस्सियोति पठमो न-कारो निपातमत्तो। अत्ता न मे कुज्झितब्बो, न अप्पियोति अत्थो। ‘‘अत्तानं मे न देस्सिय’’न्तिपि पाठो। तस्सत्थो – मे अत्तानं अहं न देस्सियं न कुज्झेय्यं न कुज्झितुं अरहामि न सो मया कुज्झितब्बोति। ‘‘अत्तापि मे न देस्सियो’’तिपि पठन्ति। अदासहन्ति अदासिं अहं। ‘‘अदासिह’’न्तिपि पाठो।
तदा पन बोधिसत्तस्स सच्चकिरियाय चक्खूसु उप्पन्नेसु सक्कानुभावेन सब्बा राजपरिसा सन्निपतिताव अहोसि। अथस्स सक्को महाजनमज्झे आकासे ठत्वा –
‘‘धम्मेन भासिता गाथा, सिवीनं रट्ठवड्ढन।
एतानि तव नेत्तानि, दिब्बानि पटिदिस्सरे॥
‘‘तिरोकुट्टं तिरोसेलं, समतिग्गय्ह पब्बतं।
समन्ता योजनसतं, दस्सनं अनुभोन्तु ते’’ति॥ (जा॰ १.१५.७७-७८) –
इमाहि गाथाहि थुतिं कत्वा देवलोकमेव गतो। बोधिसत्तोपि महाजनपरिवुतो महन्तेन सक्कारेन नगरं पविसित्वा राजगेहद्वारे सुसज्जिते महामण्डपे समुस्सितसेतच्छत्ते राजपल्लङ्के निसिन्नो चक्खुपटिलाभेन तुट्ठहट्ठपमुदितानं दट्ठुं आगतानं नागरानं जानपदानं राजपरिसाय च धम्मं देसेन्तो –
‘‘को नीध वित्तं न ददेय्य याचितो, अपि विसिट्ठं सुपियम्पि अत्तनो।
तदिङ्घ सब्बे सिवयो समागता, दिब्बानि नेत्तानि ममज्ज पस्सथ॥
‘‘तिरोकुट्टं तिरोसेलं, समतिग्गय्ह पब्बतं।
समन्ता योजनसतं, दस्सनं अनुभोन्ति मे॥
९. वेस्सन्तरचरियावण्णना
६७.नवमे या मे अहोसि जनिकाति एत्थ मेति वेस्सन्तरभूतं अत्तानं सन्धाय सत्था वदति। तेनेवाह – ‘‘फुस्सती नाम खत्तिया’’ति। तदा हिस्स माता ‘‘फुस्सती’’ति एवंनामिका खत्तियानी अहोसि। सा अतीतासु जातीसूति सा ततो अनन्तरातीतजातियं। एकत्थे हि एतं बहुवचनं। सक्कस्स महेसी पिया अहोसीति सम्बन्धो। अथ वा या मे अहोसि जनिका इमस्मिं चरिमत्तभावे, सा अतीतासु जातीसु फुस्सती नाम, तत्थ अतीताय जातिया खत्तिया, यत्थाहं तस्सा कुच्छिम्हि वेस्सन्तरो हुत्वा निब्बत्तिं, ततो अनन्तरातीताय सक्कस्स महेसी पिया अहोसीति। तत्रायं अनुपुब्बिकथा –
इतो हि एकनवुते कप्पे विपस्सी नाम सत्था लोके उदपादि। तस्मिं बन्धुमतीनगरं उपनिस्साय खेमे मिगदाये विहरन्ते बन्धुमा राजा केनचि रञ्ञा पेसितं महग्घं चन्दनसारं अत्तनो जेट्ठधीताय अदासि। सा तेन सुखुमं चन्दनचुण्णं कारेत्वा समुग्गं पूरेत्वा विहारं गन्त्वा सत्थु सुवण्णवण्णं सरीरं पूजेत्वा सेसचुण्णानि गन्धकुटियं विकिरित्वा ‘‘भन्ते, अनागते तुम्हादिसस्स बुद्धस्स माता भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि। सा ततो चुता तस्सा चन्दनचुण्णपूजाय फलेन रत्तचन्दनपरिप्फोसितेन विय सरीरेन देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्ती तावतिंसभवने सक्कस्स देवरञ्ञो अग्गमहेसी हुत्वा निब्बत्ति। अथस्सा आयुपरियोसाने पुब्बनिमित्तेसु उप्पन्नेसु सक्को देवराजा तस्सा परिक्खीणायुकतं ञत्वा तस्सा अनुकम्पाय ‘‘भद्दे, फुस्सति दस ते वरे दम्मि, ते गण्हस्सू’’ति आह। तेन वुत्तं –
‘‘तस्सा आयुक्खयं ञत्वा, देविन्दो एतदब्रवि।
‘ददामि ते दस वरे, वर भद्दे यदिच्छसी’’’ति॥
तत्थ वराति वरस्सु वरं गण्ह। भद्दे, यदिच्छसीति, भद्दे, फुस्सति यं इच्छसि यं तव पियं, तं दसहि कोट्ठासेहि ‘‘वरं वरस्सु पटिग्गण्हाही’’ति वदति।
६९.पुनिदमब्रवीति पुन इदं सा अत्तनो चवनधम्मतं अजानन्ती ‘‘किं नु मे अपराधत्थी’’तिआदिकं अभासि। सा हि पमत्ता हुत्वा अत्तनो आयुक्खयं अजानन्ती अयं ‘‘वरं गण्हा’’ति वदन्तो ‘‘कत्थचि मम उप्पज्जनं इच्छती’’ति ञत्वा एवमाह। तत्थ अपराधत्थीति अपराधो अत्थि। किं नु देस्सा अहं तवाति किं कारणं अहं तव देस्सा कुज्झितब्बा अप्पिया जाता। रम्मा चावेसि मं ठानाति रमणीया इमस्मा ठाना चावेसि। वातोव धरणीरुहन्ति येन बलवा मालुतो विय रुक्खं उम्मूलेन्तो इमम्हा देवलोका चावेतुकामोसि किं नु कारणन्ति तं पुच्छति।
७०.तस्सिदन्ति तस्सा इदं। न चेव ते कतं पापन्ति न चेव तया किञ्चि पापं कतं येन ते अपराधो सिया। न च मे त्वंसि अप्पियाति मम त्वं न चापि अप्पिया, येन देस्सा नाम मम अप्पियाति अधिप्पायो।
७१.इदानि येन अधिप्पायेन वरे दातुकामो, तं दस्सेन्तो ‘‘एत्तकंयेव ते आयु, चवनकालो भविस्सती’’ति वत्वा वरे गण्हापेन्तो ‘‘पटिग्गण्ह मया दिन्ने, वरे दस वरुत्तमे’’ति आह।
तत्थ वरुत्तमेति वरेसु उत्तमे अग्गवरे।
७२.दिन्नवराति ‘‘वरे दस्सामी’’ति पटिञ्ञादानवसेन दिन्नवरा। तुट्ठहट्ठाति इच्छितलाभपरितोसेन तुट्ठा चेव तस्स च सिखाप्पत्तिदस्सनेन हासवसेन हट्ठा च। पमोदिताति बलवपामोज्जेन पमुदिता। ममं अब्भन्तरं कत्वाति तेसु वरेसु मं अब्भन्तरं करित्वा। दस वरे वरीति सा अत्तनो खीणायुकभावं ञत्वा सक्केन वरदानत्थं कतोकासा सकलजम्बुदीपतलं ओलोकेन्ती अत्तनो अनुच्छविकं सिविरञ्ञो निवेसनं दिस्वा तत्थ तस्स अग्गमहेसिभावो नीलनेत्तता नीलभमुकता फुस्सतीतिनामं गुणविसेसयुत्तपुत्तपटिलाभो अनुन्नतकुच्छिभावो अलम्बत्थनता अपलितभावो सुखुमच्छविता वज्झजनानं मोचनसमत्थता चाति इमे दस वरे गण्हि।
इति सा दस वरे गहेत्वा ततो चुता मद्दरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति। जायमाना च सा चन्दनचुण्णपरिप्फोसितेन विय सरीरेन जाता। तेनस्सा नामग्गहणदिवसे ‘‘फुस्सती’’ त्वेव नामं करिंसु। सा महन्तेन परिवारेन वड्ढित्वा सोळसवस्सकाले उत्तमरूपधरा अहोसि। अथ नं जेतुत्तरनगरे सिविमहाराजा पुत्तस्स सञ्जयकुमारस्सत्थाय आनेत्वा सेतच्छत्तं उस्सापेत्वा तं सोळसन्नं इत्थिसहस्सानं जेट्ठकं कत्वा अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि। तेन वुत्तं –
‘‘ततो चुता सा फुस्सती, खत्तिये उपपज्जथ।
जेतुत्तरम्हि नगरे, सञ्जयेन समागमी’’ति॥
सा सञ्जयरञ्ञो पिया अहोसि मनापा। अथ सक्को आवज्जेन्तो ‘‘मया फुस्सतिया दिन्नवरेसु नव वरा समिद्धा’’ति दिस्वा ‘‘पुत्तवरो न समिद्धो, तम्पिस्सा समिज्झापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा बोधिसत्तं तदा तावतिंसदेवलोके खीणायुकं दिस्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मारिस, तया मनुस्सलोके सिविसञ्जयरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हितुं वट्टती’’ति तस्स चेव अञ्ञेसञ्च चवनधम्मानं सट्ठिसहस्सानं देवपुत्तानं पटिञ्ञं गहेत्वा सकट्ठानमेव गतो। महासत्तोपि ततो चवित्वा तत्थुप्पन्नो। सेसा देवपुत्तापि सट्ठिसहस्सानं अमच्चानं गेहेसु निब्बत्तिंसु। महासत्ते कुच्छिगते फुस्सतिदेवी चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सानि विस्सज्जेत्वा दानं दातुं दोहळिनी अहोसि। राजा तस्सा दोहळं सुत्वा नेमित्तके ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा पुच्छित्वा ‘‘महाराज, देविया कुच्छिम्हि दानाभिरतो उळारो सत्तो उप्पन्नो, दानेन तित्तिं न पापुणिस्सती’’ति सुत्वा तुट्ठमानसो वुत्तप्पकारं दानं पट्ठपेसि। समणब्राह्मणजिण्णातुरकपणद्धिकवनिब्बकयाचके सन्तप्पेसि। बोधिसत्तस्स पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय रञ्ञो आयस्स पमाणं नाहोसि। तस्स पुञ्ञानुभावेन सकलजम्बुदीपे राजानो पण्णाकारं पहिणन्ति। तेन वुत्तं –
७७.‘‘न मय्हं मत्तिकं नामं, नापि पेत्तिकसम्भवं।
जातेत्थ वेस्सवीथियं, तस्मा वेस्सन्तरो अहू’’ति॥
तत्थ करोन्ते पुरं पदक्खिणन्ति देविं गहेत्वा सञ्जयमहाराजे नगरं पदक्खिणं कुरुमाने। वेस्सानन्ति वाणिजानं।
न मत्तिकं नामन्ति न मातुआगतं मातामहादीनं नामं। पेत्तिकसम्भवन्ति पितु इदन्ति पेत्तिकं , सम्भवति एतस्माति सम्भवो, तं पेत्तिकं सम्भवो एतस्साति पेत्तिकसम्भवं, नामं। मातापितुसम्बन्धवसेन न कतन्ति दस्सेति। जातेत्थाति जातो एत्थ। ‘‘जातोम्ही’’तिपि पाठो। तस्मा वेस्सन्तरो अहूति यस्मा तदा वेस्सवीथियं जातो, तस्मा वेस्सन्तरो नाम अहोसि, वेस्सन्तरोति नामं अकंसूति अत्थो।
महासत्तो मातु कुच्छितो निक्खमन्तो विसदो हुत्वा अक्खीनि उम्मीलेत्वाव निक्खमि। निक्खन्तमत्ते एव मातु हत्थं पसारेत्वा ‘‘अम्म, दानं दस्सामि, अत्थि किञ्ची’’ति आह। अथस्स माता ‘‘तात, यथाज्झासयं दानं देही’’ति हत्थसमीपे सहस्सत्थविकं ठपेसि। बोधिसत्तो हि उम्मङ्गजातके (जा॰ २.२२.५९० आदयो) इमस्मिं जातके पच्छिमत्तभावेति तीसु ठानेसु जातमत्तोव कथेसि। राजा महासत्तस्स अतिदीघादिदोसविवज्जिता मधुरखीरा चतुसट्ठिधातियो उपट्ठापेसि। तेन सद्धिं जातानं सट्ठिया दारकसहस्सानम्पि धातियो दापेसि। सो सट्ठिदारकसहस्सेहि सद्धिं महन्तेन परिवारेन वड्ढति। तस्स राजा सतसहस्सग्घनकं कुमारपिळन्धनं कारापेत्वा अदासि। सो चतुपञ्चवस्सिककाले तं ओमुञ्चित्वा धातीनं दत्वा पुन ताहि दीयमानं न गण्हाति। तं सुत्वा राजा ‘‘मम पुत्तेन दिन्नं सुदिन्न’’न्ति वत्वा अपरम्पि कारेसि। तम्पि देति। दारककालेयेव धातीनं नववारे पिळन्धनं अदासि।
अट्ठवस्सिककाले पन सयनपीठे निसिन्नो चिन्तेसि – ‘‘अहं बाहिरकदानं देमि, न तं मं परितोसेति, अज्झत्तिकदानं दातुकामोम्हि। सचे हि मं कोचि हदयं याचेय्य, हदयं नीहरित्वा ददेय्यं। सचे अक्खीनि याचेय्य, अक्खीनि उप्पाटेत्वा ददेय्यं। सचे सकलसरीरे मंसं रुधिरम्पि वा याचेय्य, सकलसरीरतो मंसं छिन्दित्वा रुधिरम्पि असिना विज्झित्वा ददेय्यं। अथापि कोचि ‘दासो मे होही’ति वदेय्य, अत्तानं तस्स सावेत्वा ददेय्य’’न्ति। तस्सेवं सभावं सरसं चिन्तेन्तस्स चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहला अयं महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा कम्पि। सिनेरुपब्बतराजा ओनमित्वा जेतुत्तरनगराभिमुखो अट्ठासि। तेन वुत्तं –
‘‘यदाहं दारको होमि, जातिया अट्ठवस्सिको।
८८.तस्सनागस्स दानेनाति छहि अनग्घेहि सद्धिं चतुवीसतिसतसहस्सग्घनिकअलङ्कारभण्डसहितस्स तस्स मङ्गलहत्थिस्स परिच्चागेन। सिवयोति सिविराजकुमारा चेव सिविरट्ठवासिनो च। ‘‘सिवयो’’ति च देसनासीसमेतं। तत्थ हि अमच्चा पारिसज्जा ब्राह्मणगहपतिका नेगमजानपदा नागरा सकलरट्ठवासिनो च सञ्जयमहाराजं फुस्सतिदेविं मद्दिदेविञ्च ठपेत्वा सब्बे एव। कुद्धाति देवतावत्तनेन बोधिसत्तस्स कुद्धा। समागताति सन्निपतिता। ते किर ब्राह्मणा हत्थिं लभित्वा तं अभिरुहित्वा महाद्वारेन पविसित्वा नगरमज्झेन पायिंसु। महाजनेन च ‘‘अम्भो ब्राह्मणा, अम्हाकं हत्थी कुतो अभिरुळ्हो’’ति वुत्ते ‘‘वेस्सन्तरमहाराजेन नो हत्थी दिन्नो, के तुम्हे’’ति हत्थविकारादीहि घट्टेन्ता अगमंसु। अथ अमच्चे आदिं कत्वा महाजना राजद्वारे सन्निपतित्वा ‘‘रञ्ञा नाम ब्राह्मणानं धनं वा धञ्ञं वा खेत्तं वा वत्थु वा दासिदासपरिचारिका वा दातब्बा सिया, कथञ्हि नामायं वेस्सन्तरमहाराजा राजारहं मङ्गलहत्थिं दस्सति, न इदानि एवं रज्जं विनासेतुं दस्सामा’’ति उज्झायित्वा सञ्जयमहाराजस्स तमत्थं आरोचेत्वा तेन अनुनीयमाना अननुयन्ता अगमंसु। केवलं पन –
‘‘मा नं दण्डेन सत्थेन, न हि सो बन्धनारहो।
पब्बाजेहि च नं रट्ठा, वङ्के वसतु पब्बते’’ति॥ (जा॰ २.२२.१६८७) –
वदिंसु। तेन वुत्तं –
‘‘पब्बाजेसुं सका रट्ठा, वङ्कं गच्छतु पब्बत’’न्ति॥
तत्थ पब्बाजेसुन्ति रज्जतो बहि वासत्थाय उस्सुक्कमकंसु। –
राजापि ‘‘महा खो अयं पटिपक्खो, हन्द मम पुत्तो कतिपाहं रज्जतो बहि वसतू’’ति चिन्तेत्वा –
‘‘एसो चे सिवीनं छन्दो, छन्दं नप्पनुदामसे।
इमं सो वसतु रत्तिं, कामे च परिभुञ्जतु॥
‘‘ततो रत्या विवसाने, सूरियुग्गमनं पति।
८९-९०.तत्थ निच्छुभमानानन्ति तेसु सिवीसु निक्कड्ढन्तेसु, पब्बाजेन्तेसूति अत्थो। तेसं वा निक्खमन्तानं। महादानं पवत्तेतुन्ति सत्तसतकमहादानं दातुं। आयाचिस्सन्ति याचिं। सावयित्वाति घोसापेत्वा। कण्णभेरिन्ति युगलमहाभेरिं। ददामहन्ति ददामि अहं।
९१.अथेत्थाति अथेवं दाने दीयमाने एतस्मिं दानग्गे। तुमूलोति एककोलाहलीभूतो। भेरवोति भयावहो। महासत्तञ्हि ठपेत्वा अञ्ञेसं सो भयं जनेति, तस्स भयजननाकारं दस्सेतुं। ‘‘दानेनिम’’न्तिआदि वुत्तं। इमं वेस्सन्तरमहाराजानं दानेन हेतुना सिवयो रट्ठतो नीहरन्ति पब्बाजेन्ति, तथापि पुन च एवरूपं दानं देति अयन्ति।
९२-९४.इदानि तं दानं दस्सेतुं ‘‘हत्थि’’न्ति गाथमाह। तत्थ गवन्ति धेनुं। चतुवाहिं रथं दत्वाति वहन्तीति वाहिनो, अस्सा, चतुरो आजञ्ञसिन्धवे रथञ्च ब्राह्मणानं दत्वाति अत्थो। महासत्तो हि तथा नगरतो निक्खमन्तो सहजाते सट्ठिसहस्से अमच्चे सेसजनञ्च अस्सुपुण्णमुखं अनुबद्धन्तं निवत्तेत्वा रथं पाजेन्तो मद्दिं आह – ‘‘सचे, भद्दे, पच्छतो याचका आगच्छन्ति, उपधारेय्यासी’’ति। सा ओलोकेन्ती निसीदि। अथस्स सत्तसतकमहादानं गमनकाले कतदानञ्च सम्पापुणितुं असक्कोन्ता चत्तारो ब्राह्मणा आगन्त्वा ‘‘वेस्सन्तरो कुहि’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘दानं दत्वा रथेन गतो’’ति वुत्ते ‘‘अस्से याचिस्सामा’’ति अनुबन्धिंसु। मद्दी ते आगच्छन्ते दिस्वा ‘‘याचका, देवा’’ति आरोचेसि। महासत्तो रथं ठपेसि। ते आगन्त्वा अस्से याचिंसु। महासत्तो अस्से अदासि। ते ते गहेत्वा गता। अस्सेसु पन दिन्नेसु रथधुरं आकासेयेव अट्ठासि। अथ चत्तारो देवपुत्ता रोहितमिगवण्णेनागन्त्वा रथधुरं सम्पटिच्छित्वा अगमंसु। महासत्तो तेसं देवपुत्तभावं ञत्वा –
‘‘इङ्घ मद्दि निसामेहि, चित्तरूपंव दिस्सति।
मिगरोहिच्चवण्णेन, दक्खिणस्सा वहन्ति म’’न्ति॥ (जा॰ २.२२.१८६४) –
मद्दिया आह।
तत्थ चित्तरूपंवाति अच्छरियरूपं विय। दक्खिणस्साति सुसिक्खितअस्सा विय मं वहन्ति।
अथ नं एवं गच्छन्तं अपरो ब्राह्मणो आगन्त्वा रथं याचि। महासत्तो पुत्तदारं ओतारेत्वा रथं अदासि। रथे पन दिन्ने देवपुत्ता अन्तरधायिंसु। ततो पट्ठाय पन सब्बेपि पत्तिकाव अहेसुं। अथ महासत्तो ‘‘मद्दि, त्वं कण्हाजिनं गण्हाहि, अहं जालिकुमारं गण्हामी’’ति उभोपि द्वे दारके अङ्केनादाय अञ्ञमञ्ञं पियसल्लापा पटिपथं आगच्छन्ते मनुस्से वङ्कपब्बतस्स मग्गं पुच्छन्ता सयमेव ओनतेसु फलरुक्खेसु फलानि दारकानं ददन्ता अत्थकामाहि देवताहि मग्गस्स सङ्खिपितत्ता तदहेव चेतरट्ठं सम्पापुणिंसु। तेन वुत्तं ‘‘चतुवाहिं रथं दत्वा’’तिआदि।
तत्थ ठत्वा चातुम्महापथेति अत्तनो गमनमग्गेन पस्सतो आगतेन तेन ब्राह्मणेन आगतमग्गेन च विनिविज्झित्वा गतट्ठानत्ता चतुक्कसङ्खाते चतुमहापथे ठत्वा तस्स ब्राह्मणस्स रथं दत्वा। एकाकियोति अमच्चसेवकादिसहायाभावेन एकको। तेनेवाह ‘‘अदुतियो’’ति। मद्दिदेविं इदमब्रवीति मद्दिदेविं इदं अभासि।
९६-९९.पदुमं पुण्डरीकंवाति पदुमं विय, पुण्डरीकं विय च। कण्हाजिनग्गहीति कण्हाजिनं अग्गहेसि। अभिजाताति जातिसम्पन्ना। विसमं समन्ति विसमं समञ्च भूमिप्पदेसं। एन्तीति आगच्छन्ति। अनुमग्गे पटिप्पथेति अनुमग्गे वा पटिपथे वाति वा-सद्दस्स लोपो दट्ठब्बो। करुणन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, करुणायितत्तन्ति अत्थो। दुक्खं ते पटिवेदेन्तीति इमे एवं सुखुमाला पदसा गच्छन्ति, दूरेव इतो वङ्कपब्बतोति ते तदा अम्हेसु कारुञ्ञवसेन अत्तना दुक्खं पटिलभन्ति, तथा अत्तनो उप्पन्नदुक्खं पटिवेदेन्ति वाति अत्थो।
१००-१.पवनेति महावने। फलिनेति फलवन्ते। उब्बिद्धाति उद्धं उग्गता उच्चा। उपगच्छन्ति दारकेति यथा फलानि दारकानं हत्थूपगय्हकानि होन्ति, एवं रुक्खा सयमेव साखाहि ओनमित्वा दारके उपेन्ति।
१०२.अच्छरियन्ति अच्छरायोग्गं, अच्छरं पहरितुं युत्तं। अभूतपुब्बं भूतन्ति अब्भुतं। लोमानं हंसनसमत्थताय लोमहंसनं। साहुकारन्ति साधुकारं, अयमेव वा पाठो। इत्थिरतनभावेन सब्बेहि अङ्गेहि अवयवेहि सोभतीति सब्बङ्गसोभना।
१०३-४.अच्छेरं वताति अच्छरियं वत। वेस्सन्तरस्स तेजेनाति वेस्सन्तरस्स पुञ्ञानुभावेन। सङ्खिपिंसु पथं यक्खाति देवता महासत्तस्स पुञ्ञतेजेन चोदिता तं मग्गं परिक्खयं पापेसुं, अप्पकं अकंसु, तं पन दारकेसु करुणाय कतं विय कत्वा वुत्तं ‘‘अनुकम्पाय दारके’’ति। जेतुत्तरनगरतो हि सुवण्णगिरितालो नाम पब्बतो पञ्च योजनानि, ततो कोन्तिमारा नाम नदी पञ्च योजनानि, ततो मारञ्जनागिरि नाम पब्बतो पञ्च योजनानि, ततो दण्डब्राह्मणगामो नाम पञ्च योजनानि, ततो मातुलनगरं दस योजनानि, इति तं रट्ठं जेतुत्तरनगरतो तिंस योजनानि होति। देवता बोधिसत्तस्स पुञ्ञतेजेन चोदिता मग्गं परिक्खयं पापेसुं। तं सब्बं एकाहेनेव अतिक्कमिंसु। तेन वुत्तं ‘‘निक्खन्तदिवसेनेव, चेतरट्ठमुपागमु’’न्ति।
एवं महासत्तो सायन्हसमयं चेतरट्ठे मातुलनगरं पत्वा तस्स नगरस्स द्वारसमीपे सालायं निसीदि। अथस्स मद्दिदेवी पादेसु रजं पुञ्छित्वा पादे सम्बाहित्वा ‘‘वेस्सन्तरस्स आगतभावं जानापेस्सामी’’ति सालतो निक्खमित्वा तस्स चक्खुपथे सालद्वारे अट्ठासि। नगरं पविसन्तियो च निक्खमन्तियो च इत्थियो तं दिस्वा परिवारेसुं। महाजनो तञ्च वेस्सन्तरञ्च पुत्ते चस्स तथा आगते दिस्वा राजूनं आचिक्खि। सट्ठिसहस्सा राजानो रोदन्ता परिदेवन्ता तस्स सन्तिकं आगन्त्वा मग्गपरिस्समं विनोदेत्वा तथा आगमनकारणं पुच्छिंसु।
महासत्तो हत्थिदानं आदिं कत्वा सब्बं कथेसि। तं सुत्वा ते अत्तनो रज्जेन निमन्तयिंसु। महापुरिसो ‘‘मया तुम्हाकं रज्जं पटिग्गहितमेव होतु, राजा पन मं रट्ठा पब्बाजेति, तस्मा वङ्कपब्बतमेव गमिस्सामी’’ति वत्वा तेहि नानप्पकारं तत्थ वासं याचियमानोपि तं अनलङ्करित्वा तेहि गहितारक्खो तं रत्तिं सालायमेव वसित्वा पुनदिवसे पातोव नानग्गरसभोजनं भुञ्जित्वा तेहि परिवुतो निक्खमित्वा पन्नरसयोजनमग्गं गन्त्वा वनद्वारे ठत्वा ते निवत्तेत्वा पुरतो पन्नरसयोजनमग्गं तेहि आचिक्खितनियामेनेव अगमासि। तेन वुत्तं –
‘‘सट्ठिराजसहस्सानि, तदा वसन्ति मातुले।
सब्बे पञ्जलिका हुत्वा, रोदमाना उपागमुं॥
‘‘तत्थ वत्तेत्वा सल्लापं, चेतेहि चेतपुत्तेहि।
ते ततो निक्खमित्वान, वङ्कं अगमु पब्बत’’न्ति॥
तत्थ तत्थ वत्तेत्वा सल्लापन्ति तत्थ तेहि राजूहि समागमेहि सद्धिं पटिसम्मोदमाना कथं पवत्तेत्वा। चेतपुत्तेहीति चेतराजपुत्तेहि। ते ततो निक्खमित्वानाति ते राजानो ततो वनद्वारट्ठाने निवत्तेत्वा। वङ्कं अगमु पब्बतन्ति अम्हे चत्तारो जना वङ्कपब्बतं उद्दिस्स अगमम्हा।
१०७.तस्मिं खणे सक्को आवज्जेन्तो ‘‘महासत्तो हिमवन्तं पविट्ठो, वसनट्ठानं लद्धुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा विस्सकम्मं पेसेसि – ‘‘गच्छ वङ्कपब्बतकुच्छिम्हि रमणीये ठाने अस्समपदं मापेही’’ति। सो तत्थ द्वे पण्णसालायो द्वे चङ्कमे द्वे च रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि मापेत्वा तेसु तेसु ठानेसु नानापुप्फविचित्ते रुक्खे फलिते रुक्खे पुप्फगच्छे कदलिवनादीनि च दस्सेत्वा सब्बे पब्बजितपरिक्खारे पटियादेत्वा ‘‘येकेचि पब्बजितुकामा, ते गण्हन्तू’’ति अक्खरानि लिखित्वा अमनुस्से च भेरवसद्दे मिगपक्खिनो च पटिक्कमापेत्वा सकट्ठानमेव गतो।
महासत्तो एकपदिकमग्गं दिस्वा ‘‘पब्बजितानं वसनट्ठानं भविस्सती’’ति मद्दिञ्च पुत्ते च तत्थेव ठपेत्वा अस्समपदं पविसित्वा अक्खरानि ओलोकेत्वा ‘‘सक्केन दिन्नोस्मी’’ति पण्णसालद्वारं विवरित्वा पविट्ठो खग्गञ्च धनुञ्च अपनेत्वा साटके ओमुञ्चित्वा इसिवेसं गहेत्वा कत्तरदण्डं आदाय निक्खमित्वा पच्चेकबुद्धसदिसेन उपसमेन दारकानं सन्तिकं अगमासि। मद्दिदेवीपि महासत्तं दिस्वा पादेसु पतित्वा रोदित्वा तेनेव सद्धिं अस्समं पविसित्वा अत्तनो पण्णसालं गन्त्वा इसिवेसं गण्हि। पच्छा पुत्तेपि तापसकुमारके करिंसु। बोधिसत्तो मद्दिं वरं याचि ‘‘मयं इतो पट्ठाय पब्बजिता नाम, इत्थी च नाम ब्रह्मचरियस्स मलं, मा दानि अकाले मम सन्तिकं आगच्छा’’ति। सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा महासत्तम्पि वरं याचि ‘‘देव, तुम्हे पुत्ते गहेत्वा इधेव होथ, अहं फलाफलं आहरिस्सामी’’ति। सा ततो पट्ठाय अरञ्ञतो फलाफलानि आहरित्वा तयो जने पटिजग्गि। इति चत्तारो खत्तिया वङ्कपब्बतकुच्छियं सत्तमासमत्तं वसिंसु। तेन वुत्तं ‘‘आमन्तयित्वा देविन्दो, विस्सकम्मं महिद्धिक’’न्तिआदि।
तत्थ आमन्तयित्वाति पक्कोसापेत्वा। महिद्धिकन्ति महतिया देविद्धिया समन्नागतं। अस्समं सुकतन्ति अस्समपदं सुकतं कत्वा। रम्मं वेस्सन्तरस्स वसनानुच्छविकं पण्णसालं। सुमापयाति सुट्ठु मापय। आणापेसीति वचनसेसो। सुमापयीति सम्मा मापेसि।
१११.असुञ्ञोति यथा सो अस्समो असुञ्ञो होति, एवं तस्स असुञ्ञभावकरणेन असुञ्ञो होमि। ‘‘असुञ्ञे’’ति वा पाठो, मम वसनेनेव असुञ्ञे अस्समे दारके अनुरक्खन्तो वसामि तत्थ तिट्ठामि। बोधिसत्तस्स मेत्तानुभावेन समन्ता तियोजने सब्बे तिरच्छानापि मेत्तं पटिलभिंसु।
एवं तेसु तत्थ वसन्तेसु कलिङ्गरट्ठवासी जूजको नाम ब्राह्मणो अमित्ततापनाय नाम भरियाय ‘‘नाहं ते निच्चं धञ्ञकोट्टनउदकाहरणयागुभत्तपचनादीनि कातुं सक्कोमि, परिचारकं मे दासं वा दासिं वा आनेही’’ति वुत्ते ‘‘कुतोहं ते भोति दुग्गतो दासं वा दासिं वा लभिस्सामी’’ति वत्वा ताय ‘‘एस वेस्सन्तरो राजा वङ्कपब्बते वसति। तस्स पुत्ते मय्हं परिचारके याचित्वा आनेही’’ति वुत्ते किलेसवसेन तस्सा पटिबद्धचित्तताय तस्सा वचनं अतिक्कमितुं असक्कोन्तो पाथेय्यं पटियादापेत्वा अनुक्कमेन जेतुत्तरनगरं पत्वा ‘‘कुहिं वेस्सन्तरमहाराजा’’ति पुच्छि।
महाजनो ‘‘इमेसं याचकानं अतिदानेन अम्हाकं राजा रट्ठा पब्बाजितो, एवं अम्हाकं राजानं नासेत्वा पुनपि इधेव आगच्छती’’ति लेड्डुदण्डादिहत्थो उपक्कोसन्तो ब्राह्मणं अनुबन्धि। सो देवताविग्गहितो हुत्वा ततो निक्खमित्वा वङ्कपब्बतगामिमग्गं अभिरुळ्हो अनुक्कमेन वनद्वारं पत्वा महावनं अज्झोगाहेत्वा मग्गमूळ्हो हुत्वा विचरन्तो तेहि राजूहि बोधिसत्तस्स आरक्खणत्थाय ठपितेन चेतपुत्तेन समागञ्छि। तेन ‘‘कहं, भो ब्राह्मण, गच्छसी’’ति पुट्ठो ‘‘वेस्सन्तरमहाराजस्स सन्तिक’’न्ति वुत्ते ‘‘अद्धा अयं ब्राह्मणो तस्स पुत्ते वा देविं वा याचितुं गच्छती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘मा खो, त्वं ब्राह्मण, तत्थ गञ्छि, सचे गच्छसि, एत्थेव ते सीसं छिन्दित्वा मय्हं सुनखानं घासं करिस्सामी’’ति तेन सन्तज्जितो मरणभयभीतो ‘‘अहमस्स पितरा पेसितो दूतो, ‘तं आनेस्सामी’ति आगतो’’ति मुसावादं अभासि। तं सुत्वा चेतपुत्तो तुट्ठहट्ठो ब्राह्मणस्स सक्कारसम्मानं कत्वा वङ्कपब्बतगामिमग्गं आचिक्खि। सो ततो परं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अच्चुतेन नाम तापसेन सद्धिं समागन्त्वा तम्पि मग्गं पुच्छित्वा तेनापि मग्गे आचिक्खिते तेन आचिक्खितसञ्ञाय मग्गं गच्छन्तो अनुक्कमेन बोधिसत्तस्स अस्समपदट्ठानसमीपं गन्त्वा मद्दिदेविया फलाफलत्थं गतकाले बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा उभो दारके याचि। तेन वुत्तं –
‘‘पवने वसमानस्स, अद्धिको मं उपागमि।
अयाचि पुत्तके मय्हं, जालिं कण्हाजिनं चुभो’’ति॥
एवं ब्राह्मणेन दारकेसु याचितेसु महासत्तो ‘‘चिरस्सं वत मे याचको अधिगतो, अज्जाहं अनवसेसतो दानपारमिं पूरेस्सामी’’ति अधिप्पायेन सोमनस्सजातो पसारितहत्थे सहस्सत्थविकं ठपेन्तो विय ब्राह्मणस्स चित्तं परितोसेन्तो सकलञ्च तं पब्बतकुच्छिं उन्नादेन्तो ‘‘ददामि तव मय्हं पुत्तके, अपि च मद्दिदेवी पन पातोव फलाफलत्थाय वनं गन्त्वा सायं आगमिस्सति, ताय आगताय ते पुत्तके दस्सेत्वा त्वञ्च मूलफलाफलं खादित्वा एकरत्तिं वसित्वा विगतपरिस्समो पातोव गमिस्ससी’’ति आह। ब्राह्मणो ‘‘कामञ्चेस उळारज्झासयताय पुत्तके ददाति, माता पन वच्छगिद्धा आगन्त्वा दानस्स अन्तरायम्पि करेय्य, यंनूनाहं इमं निप्पीळेत्वा दारके गहेत्वा अज्जेव गच्छेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘पुत्ता चे ते मय्हं दिन्ना, किं दानि मातरं दस्सेत्वा पेसितेहि, दारके गहेत्वा अज्जेव गमिस्सामी’’ति आह। ‘‘सचे, त्वं ब्राह्मण, राजपुत्तिं मातरं दट्ठुं न इच्छसि, इमे दारके गहेत्वा जेतुत्तरनगरं गच्छ, तत्थ सञ्जयमहाराजा दारके गहेत्वा महन्तं ते धनं दस्सति, तेन दासदासियो गण्हिस्ससि, सुखञ्च जीविस्ससि, अञ्ञथा इमे सुखुमाला राजदारका, किं ते वेय्यावच्चं करिस्सन्ती’’ति आह।
१०. ससपण्डितचरियावण्णना
१२५-६.दसमे यदा होमि, ससकोति अहं, सारिपुत्त, बोधिपरियेसनं चरमानो यदा ससपण्डितो होमि। बोधिसत्ता हि कम्मवसिप्पत्तापि तादिसानं तिरच्छानानं अनुग्गण्हनत्थं तिरच्छानयोनियं निब्बत्तन्ति। पवनचारकोति महावनचारी। दब्बादितिणानि रुक्खगच्छेसु पण्णानि यंकिञ्चि साकं रुक्खतो पतितफलानि च भक्खो एतस्साति तिणपण्णसाकफलभक्खो। परहेठनविवज्जितोति परपीळाविरहितो। सुत्तपोतो चाति उद्दपोतो च। अहं तदाति यदाहं ससको होमि, तदा एते मक्कटादयो तयो सहाये ओवदामि।
१२७.किरिये कल्याणपापकेति कुसले चेव अकुसले च कम्मे। पापानीति अनुसासनाकारदस्सनं। तत्थ पापानिपरिवज्जेथाति पाणातिपातो…पे॰… मिच्छादिट्ठीति इमानि पापानि परिवज्जेथ। कल्याणे अभिनिविस्सथाति दानं सीलं…पे॰… दिट्ठुजुकम्मन्ति इदं कल्याणं, इमस्मिं कल्याणे अत्तनो कायवाचाचित्तानि अभिमुखभावेन निविस्सथ, इमं कल्याणपटिपत्तिं पटिपज्जथाति अत्थो।
एवं महासत्तो तिरच्छानयोनियं निब्बत्तोपि ञाणसम्पन्नताय कल्याणमित्तो हुत्वा तेसं तिण्णं जनानं कालेन कालं उपगतानं ओवादवसेन धम्मं देसेसि। ते तस्स ओवादं सम्पटिच्छित्वा अत्तनो वसनट्ठानं पविसित्वा वसन्ति। एवं काले गच्छन्ते बोधिसत्तो आकासं ओलोकेत्वा चन्दपारिपूरिं दिस्वा ‘‘उपोसथकम्मं करोथा’’ति ओवदि। तेनाह –
‘‘उपोसथम्हि दिवसे, चन्दं दिस्वान पूरितं।
एतेसं तत्थ आचिक्खिं, दिवसो अज्जुपोसथो॥
‘‘दानानि पटियादेथ, दक्खिणेय्यस्स दातवे।
दत्वा दानं दक्खिणेय्ये, उपवस्सथुपोसथ’’न्ति॥
तत्थ चन्दं दिस्वा न पूरितन्ति जुण्हपक्खचातुद्दसियं ईसकं अपरिपुण्णभावेन चन्दं न परिपूरितं दिस्वा ततो विभाताय रत्तिया अरुणुग्गमनवेलायमेव उपोसथम्हि दिवसे पन्नरसे एतेसं मक्कटादीनं मय्हं सहायानं दिवसो अज्जुपोसथो। तस्मा ‘‘दानानि पटियादेथा’’तिआदिना तत्थ उपोसथदिवसे पटिपत्तिविधानं आचिक्खिन्ति योजेतब्बं। तत्थ दानानीति देय्यधम्मे। पटियादेथाति यथासत्ति यथाबलं सज्जेथ। दातवेति दातुं। उपवस्सथाति उपोसथकम्मं करोथ, उपोसथसीलानि रक्खथ, सीले पतिट्ठाय दिन्नदानं महप्फलं होति, तस्मा याचके सम्पत्ते तुम्हेहि खादितब्बाहारतो दत्वा खादेय्याथाति दस्सेति।
ते ‘‘साधू’’ति बोधिसत्तस्स ओवादं सिरसा सम्पटिच्छित्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठहिंसु। तेसु उद्दपोतो पातोव ‘‘गोचरं परियेसिस्सामी’’ति नदीतीरं गतो। अथेको बाळिसिको सत्त रोहितमच्छे उद्धरित्वा वल्लिया आवुणित्वा नदीतीरे वालुकाय पटिच्छादेत्वा मच्छे गण्हन्तो नदिया अधो सोतं भस्सि। उद्दो मच्छगन्धं घायित्वा वालुकं वियूहित्वा मच्छे दिस्वा नीहरित्वा ‘‘अत्थि नु खो एतेसं सामिको’’ति तिक्खत्तुं घोसेत्वा सामिकं अपस्सन्तो वल्लियं डंसित्वा अत्तनो वसनगुम्बे ठपेत्वा ‘‘वेलायमेव खादिस्सामी’’ति अत्तनो सीलं आवज्जेन्तो निपज्जि। सिङ्गालोपि गोचरं परियेसन्तो एकस्स खेत्तगोपकस्स कुटियं द्वे मंससूलानि एकं गोधं एकञ्च दधिवारकं दिस्वा ‘‘अत्थि नु खो एतेसं सामिको’’ति तिक्खत्तुं घोसेत्वा सामिकं अदिस्वा दधिवारकस्स उग्गहणरज्जुकं गीवायं पवेसेत्वा मंससूले च गोधञ्च मुखेन डंसित्वा अत्तनो वसनगुम्बे ठपेत्वा ‘‘वेलायमेव खादिस्सामी’’ति अत्तनो सीलं आवज्जेन्तो निपज्जि। मक्कटोपि वनसण्डं पविसित्वा अम्बपिण्डं आहरित्वा अत्तनो वसनगुम्बे ठपेत्वा ‘‘वेलायमेव खादिस्सामी’’ति अत्तनो सीलं आवज्जेन्तो निपज्जि। तिण्णम्पि ‘‘अहो इध नून याचको आगच्छेय्या’’ति चित्तं उप्पज्जि। तेन वुत्तं –
१३४.अथ ब्राह्मणो ससपण्डितस्स सन्तिकं गतो। तेनापि ‘‘किमत्थमागतोसी’’ति वुत्ते तथेवाह। तेन वुत्तं ‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाया’’तिआदि।
तत्थ मम सङ्कप्पमञ्ञायाति पुब्बे वुत्तप्पकारं परिवितक्कं जानित्वा। ब्राह्मणवण्णिनाति ब्राह्मणरूपवता अत्तभावेन। आसयन्ति वसनगुम्बं।
१३५-७.सन्तुट्ठोति समं सब्बभागेनेव तुट्ठो। घासहेतूति आहारहेतु। अदिन्नपुब्बन्ति येहि केहिचि अबोधिसत्तेहि अदिन्नपुब्बं। दानवरन्ति उत्तमदानं। ‘‘अज्ज दस्सामि ते अह’’न्ति वत्वा तुवं सीलगुणूपेतो, अयुत्तं ते परहेठनन्ति तं पाणातिपाततो अपनेत्वा इदानि तस्स परिभोगयोग्गं अत्तानं कत्वा दातुं ‘‘एहि अग्गिं पदीपेही’’तिआदिमाह।
तत्थ अहं पचिस्समत्तानन्ति तया कते अङ्गारगब्भे अहमेव पतित्वा अत्तानं पचिस्सं। पक्कं त्वं भक्खयिस्ससीति तथा पन पक्कं त्वं खादिस्ससि।
१३८-९.नानाकट्ठेसमानयीति सो ब्राह्मणवेसधारी सक्को नानादारूनि समानेन्तो विय अहोसि। महन्तं अकासि चितकं, कत्वा अङ्गारगब्भकन्ति वीतच्चिकं विगतधूमं अङ्गारभरितब्भन्तरं समन्ततो जलमानं मम सरीरस्स निमुज्जनप्पहोनकं तङ्खणञ्ञेव महन्तं चितकं अकासि, सहसा इद्धिया अभिनिम्मिनीति अधिप्पायो। तेनाह ‘‘अग्गिं तत्थ पदीपेसि, यथा सो खिप्पं महाभवे’’ति।
तत्थ सोति सो अग्गिक्खन्धो सीघं महन्तो यथा भवेय्य, तथा पदीपेसि। फोटेत्वा रजगते गत्तेति ‘‘सचे लोमन्तरेसु पाणका अत्थि, ते मा मरिंसू’’ति पंसुगते मम गत्ते तिक्खत्तुं विधुनित्वा। एकमन्तं उपाविसिन्ति न ताव कट्ठानि आदित्तानीति तेसं आदीपनं उदिक्खन्तो थोकं एकमन्तं निसीदिं।
१४०.यदा महाकट्ठपुञ्जो, आदित्तो धमधमायतीति यदा पन सो दारुरासि समन्ततो आदित्तो वायुवेगसमुद्धटानं जालसिखानं वसेन ‘‘धमधमा’’ति एवं करोति। तदुप्पतित्वा पतति, मज्झे जालसिखन्तरेति तदा तस्मिं काले ‘‘मम सरीरस्स झापनसमत्थो अयं अङ्गाररासी’’ति चिन्तेत्वा उप्पतित्वा उल्लङ्घित्वा जालसिखानं अब्भन्तरभूते तस्स अङ्गाररासिस्स मज्झे पदुमपुञ्जे राजहंसो विय पमुदितचित्तो सकलसरीरं दानमुखे दत्वा पतति।
१४१-२.पविट्ठं यस्स कस्सचीति यथा घम्मकाले सीतलं उदकं येन केनचि पविट्ठं तस्स दरथपरिळाहं वूपसमेति, अस्सादं पीतिञ्च उप्पादेति। तथेव जलितं अग्गिन्ति एवं तथा पज्जलितं अङ्गाररासि तदा मम पविट्ठस्स उसुममत्तम्पि नाहोसि। अञ्ञदत्थु दानपीतिया सब्बदरथपरिळाहवूपसमो एव अहोसि। चिरस्सं वत मे छविचम्मादिको सब्बो सरीरावयवो दानमुखे जुहितब्बतं उपगतो अभिपत्थितो मनोरथो मत्थकं पत्तोति। तेन वुत्तं –
‘‘छविं चम्मं मंसं न्हारुं, अट्ठिं हदयबन्धनं।
केवलं सकलं कायं, ब्राह्मणस्स अदासह’’न्ति॥
तत्थ हदयबन्धनन्ति हदयमंसपेसि। तञ्हि हदयवत्थुं बन्धित्वा विय ठितत्ता ‘‘हदयबन्धन’’न्ति वुत्तं। अथ वा हदयबन्धनन्ति हदयञ्च बन्धनञ्च, हदयमंसञ्चेव तं बन्धित्वा विय ठितयकनमंसञ्चाति अत्थो। केवलं सकलं कायन्ति अनवसेसं सब्बं सरीरं।
एवं तस्मिं अग्गिम्हि अत्तनो सरीरे लोमकूपमत्तम्पि उण्हं कातुं असक्कोन्तो बोधिसत्तोपि हिमगब्भं पविट्ठो विय हुत्वा ब्राह्मणरूपधरं सक्कं एवमाह – ‘‘ब्राह्मण, तया कतो अग्गि अतिसीतलो, किं नामेत’’न्ति? पण्डित, नाहं ब्राह्मणो, सक्कोहमस्मि, तव वीमंसनत्थं आगतो एवमकासिन्ति। ‘‘सक्क, त्वं ताव तिट्ठतु, सकलोपि चे लोको मं दानेन वीमंसेय्य, नेव मे अदातुकामतं कथञ्चिपि उप्पादेय्य पस्सेथ न’’न्ति बोधिसत्तो सीहनादं नदि।
अथ नं सक्को ‘‘ससपण्डित, तव गुणा सकलकप्पम्पि पाकटा होन्तू’’ति पब्बतं पीळेत्वा पब्बतरसं आदाय चन्दमण्डले ससलक्खणं आलिखित्वा बोधिसत्तं तस्मिं वनसण्डे तत्थेव वनगुम्बे तरुणदब्बतिणपीठे निपज्जापेत्वा अत्तनो देवलोकमेव गतो। तेपि चत्तारो पण्डिता समग्गा सम्मोदमाना निच्चसीलं उपोसथसीलञ्च पूरेत्वा यथारहं पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गता।
तदा उद्दो आयस्मा आनन्दो अहोसि, सिङ्गालो महामोग्गल्लानो, मक्कटो सारिपुत्तो, ससपण्डितो पन लोकनाथो।
तस्स इधापि सीलादिपारमियो हेट्ठा वुत्तनयेनेव यथारहं निद्धारेतब्बा। तथा सतिपि तिरच्छानुपपत्तियं कुसलादिधम्मे कुसलादितो यथाभूतावबोधो, तेसु अणुमत्तम्पि वज्जं भयतो दिस्वा सुट्ठु अकुसलतो ओरमणं, सम्मदेव च कुसलधम्मेसु अत्तनो पतिट्ठापनं, परेसञ्च ‘‘इमे नाम पापधम्मा ते एवं गहिता एवं परामट्ठा एवंगतिका भवन्ति एवंअभिसम्पराया’’ति आदीनवं दस्सेत्वा ततो विरमणे नियोजनं, इदं दानं नाम, इदं सीलं नाम, इदं उपोसथकम्मं नाम, एत्थ पतिट्ठितानं देवमनुस्ससम्पत्तियो हत्थगता एवातिआदिना पुञ्ञकम्मेसु आनिसंसं दस्सेत्वा पतिट्ठापनं, अत्तनो सरीरजीवितनिरपेक्खं, परेसं सत्तानं अनुग्गण्हनं, उळारो च दानज्झासयोति एवमादयो इध बोधिसत्तस्स गुणानुभावा विभावेतब्बा। तेनेतं वुच्चति – ‘‘एवं अच्छरिया हेते…पे॰… धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति।