चूळवग्गयोजना
महावग्गखन्धकस्सेवं , कत्वान योजनानयं।
अधुना चूळवग्गस्स, करिस्सं योजनानयं॥
१. कम्मक्खन्धकं
१. तज्जनीयकम्मकथा
१.चूळवग्गस्स पठमे कम्मक्खन्धके एवमत्थो वेदितब्बोति योजना। ‘‘चूळवग्गस्सा’’ति पदं ‘‘कम्मक्खन्धके’’ति पदे अवयविसम्बन्धो। तावाति पारिवासिकक्खन्धकादितो , पारिवासिक्खन्धकादीनं वा पठमं। चेवसद्दो च चसद्दो च ‘‘पण्डुकलोहितका’’ति पदस्स असमाहारद्वन्दवाक्यं दीपेन्ति। निस्सयानं नामं निस्सितेसु उपचारवसेन तेसं सद्धिविहारिकअन्तेवासिकापि पण्डुकलोहितकनामायेव होन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं निस्सितकापी’’तिआदि। पिसद्देन उपचारत्थं सम्पिण्डेति। ‘‘सुट्ठु बलव’’न्ति इमिना बलवाबलवन्ति द्विन्नं सद्दानं परियायभावेन वुत्तत्ता अतिसयत्थोति दस्सेति। ‘‘बलवबलव’’न्ति वत्तब्बे वाचासिलिट्ठवसेन दीघं कत्वा एवं वुत्तं। पटिवदथाति पटिच्छन्नट्ठाने कथेथ। इमिना पटिमन्तेथाति एत्थ मन्तधातुया गुत्तभासनत्थं दस्सेति। अत्थेसु करणभासनकिच्चेसु अलं समत्थाति अलमत्था, तेसं विसेसेनाति अलमत्थतराति दस्सेन्तो आह ‘‘समत्थतरा’’ति।
अधम्मकम्मद्वादसककथा
४.असम्मुखा कतन्तिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। सम्मुखेहि विरहिता असम्मुखाति दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्घधम्मविनयपुग्गलसम्मुखानं विना कत’’न्ति। ‘‘अप्पटिपुच्छित्वा’’ति इमिना अप्पटिपुच्छाति एत्थ त्वापच्चयस्साकारभावं दस्सेति। तस्सेवाति चुदितकस्सेव। अदेसनागामिनियाति एत्थ अकारस्स अञ्ञत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पाराजिका…पे॰… वा’’ति। एत्थाति तज्जनीयकम्मे। नव पदाति नवसु पदेसु, निद्धारणे चेतं पच्चत्तवचनं। पुरिमकेसु तीसु तिकेसु वुत्तेसु नवसु पदेसूति योजना। ‘‘एकेक’’न्ति पदेन सम्बन्धितब्बं। इमेहीति इमेहि द्वीहि पदेहि। द्वादस तिकाति पुरिमेहि तीहि तिकेहि नव तिके मिस्सेत्वा द्वादस। सुक्कपक्खेसुपीति पटिसेधविरहवसेन सुक्केसु पक्खेसुपि।
६.‘‘पब्बजितान’’न्ति इमिना गिहीनं अननुलोमिकतं निवत्तेति। सहसोकितादीहीति आदिसद्देन सहनन्दिं सङ्गण्हाति। इमस्मिं ठाने सब्बअट्ठकथापोत्थकेसु ‘‘न उपसम्पादेतब्बन्ति उपज्झायेन हुत्वा न उपसम्पादेतब्ब’’न्ति पाठतो पट्ठाय याव ‘‘न सम्पयोजेतब्बन्ति अञ्ञमञ्ञं योजेत्वा कलहो न कारेतब्बो’’ति पाठो अत्थि, ताव अट्ठारससम्मावत्तनवत्तानं संवण्णनापाठो लिखितो, सो पाठो इमस्मिं ठाने न लिखितब्बो। कस्मा? पाळिक्कमानुप्पत्ताभावतो, अट्ठकथायमेव ‘‘अट्ठारस सम्मावत्तनवत्तानि पारिवासिकक्खन्धके वण्णयिस्सामा’’ति वक्खमानत्ता, यथावचनञ्च पारिवासिकक्खन्धके (चूळव॰ अट्ठ॰ ७६) संवण्णितत्था च। तस्मा सो पाठो न पोराणपाठो होति, पच्छा पक्खित्तपाठोति दट्ठब्बो।
तिण्णं भिक्खवे भिक्खूनन्तिआदि वुत्तन्ति सम्बन्धो। एकेकेनापीति तीसु अङ्गेसु एकेकेनापि। इमिना अवयववाक्यनिब्बत्तिवसेन कम्मारहभावं दस्सेति। हीति सच्चं। नियस्सस्स विसेसेन अभिण्हापत्तिकत्तं अङ्गं इति वुत्तन्ति योजना। एत्थ आकारवाचको इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति दट्ठब्बं। एसेव नयो अनन्तरेपि। तज्जीयति अनेन विनयकम्मेनाति तज्जनीयं, तमेव कम्मं तज्जनीयकम्मं। ‘‘निस्साय ते वत्थब्ब’’न्ति नियस्सीयति बालो भजापीयति अनेन विनयकम्मेनाति नियस्सं, दिवादिगणिकत्ता सकारस्स द्वेभावो होति ‘‘नस्सं वस्स’’न्तिआदीसु विय, नियस्समेव कम्मं नियस्सकम्मं। गामादितो पब्बाजियति अनेन विनयकम्मेनाति पब्बाजनीयं, तमेव कम्मं पब्बाजनीयकम्मं। तीसूति भण्डनकारकअभिण्हापत्तिककुलदूसकवसेन तिविधेसु अङ्गेसु। येन केनचि अङ्गेनाति सम्बन्धो। यदि सब्बानि कम्मानि कातुं वट्टतीति योजना। एवं सति चम्पेय्यक्खन्धके (महाव॰ ४०० आदयो) वुत्तं इदं वचनं विरुज्झतीति सम्बन्धो। वचनत्थनानत्ततोति वचनस्स च अत्थस्स च नानाभावतो। तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तज्जनीयकम्मारहस्साति इमस्स ही’’तिआदि। तत्थ ‘‘तिण्णं भिक्खवे’’तिआदिवचनस्स अङ्गसम्भवो अत्थोति योजना। तस्माति यस्मा न विरुज्झति, तस्मा। सङ्घेन कतं होतीति सम्बन्धो। इमिना लक्खणेन तज्जनीयादिकम्मारहस्स तस्स भिक्खुस्साति योजना। एवं कम्मसन्निट्ठानत्थं दस्सेत्वा अङ्गसम्भवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स पना’’तिआदि। तत्थ यस्साति भिक्खुस्स, अत्थीति सम्बन्धो। भण्डनकारकादीसूतिआदिसद्देन अभिण्हापत्तिककुलदूसकानि सङ्गण्हाति। आकङ्खमानो सङ्घो करेय्याति सम्बन्धो। कम्मारहन्ति कम्मस्स, कम्मे वा अरहं। एत्थाति कम्मक्खन्धके। पुब्बेनाति पुब्बे वुत्तेन चम्पेय्यक्खन्धकेन। अपरन्ति अपरे वुत्तं कम्मक्खन्धकं। समेतीति समं गच्छति।
तत्थाति कम्मेसु, तज्जनीयकम्मेति सम्बन्धो, अङ्गेसु वा, भण्डनकारकवसेनाति सम्बन्धो। अथ खोति तथा वुत्तापीति अत्थो। करोन्तेन कम्मवाचावाचकेनाति सम्बन्धो। हीति फलजोतको। भूतेन वत्थुनाति तच्छेन वत्थुना। अञ्ञस्स कम्मस्साति तज्जनीयकम्मतो अञ्ञस्स कम्मस्स। कस्मा बालस्स अब्यत्तस्स आपत्तिबहुलस्स तज्जनीयकम्मं कातब्बन्ति योजना। इदम्पीति तज्जनीयकम्मम्पि। सब्बत्थाति सब्बेसु कम्मेसु।
नप्पटिप्पस्सम्भेतब्बअट्ठारसकादिकथा
८.पन्नलोमाति पतितमानलोमा। एतन्ति वत्तं। नेत्थारन्ति एत्थ अफुट्ठक्खरसंयोगे परस्स तकारस्स थकारो होति, तस्मा दुतियक्खरेन पाठो युत्तो। येनाति वत्तेन। निस्सारणाति निस्सारणतो। दस वा दिवसानि, पञ्च वा दिवसानि पूरेतब्बन्ति योजना। हीति सच्चं। एत्तकेनाति एतप्पमाणेन दसपञ्चदिवसेन।
२. नियस्सकम्मकथा
११.अपिस्सु भिक्खू पकताति एत्थ निपातानमनेकत्थत्ता इध अपिस्सुसद्दो निच्चत्थो होति। पकतसद्दो ‘‘कुक्कुच्चपकता’’तिआदीसु (पारा॰ अट्ठ॰ १.ततियसङ्गीतिकथा; पाचि॰ अट्ठ॰ ४३८) अभिभवनत्थो, इध पन ब्यावटत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘निच्चं ब्यावटा होन्ती’’ति।
३. पब्बाजनीयकम्मकथा
२७.एत्थाति अस्सजिपुनब्बसुकवत्थुम्हि। कायिकोति एत्थ कायेन कीळतीति कायिकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायकीळा वुच्चती’’ति। ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना वाचाय कीळतीति वाचसिको, कायिको च वाचसिको च कायिकवाचसिकोति वचनत्थं अतिदिसति। एत्थ च पच्छिमवचनत्थो समाहारद्वन्दो, समाहारद्वन्देपि कत्थचि पुल्लिङ्गमिच्छन्ति सद्दविदू ‘‘धम्मविनयो’’तिआदीसु (विभ॰ अट्ठ॰ ५०९) विय। कायद्वारपञ्ञत्तसिक्खापदं वीतिक्कमतीति कायिकोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमो वुच्चती’’ति। कायेन पञ्ञत्तसिक्खापदं वीतिक्कमेतीति कायिकोति वचनत्थोपि युज्जतेव। ‘‘उपहननं वुच्चती’’ति इमिना उपहननं उपघातं, तमेव उपघातिकन्ति वचनत्थं दस्सेति। ‘‘नासन’’न्ति इमिना हनधातुया हिंसनत्थं दस्सेति। पटिक्खित्तवेज्जकम्मादिवसेन तेलपचनअरिट्ठपचनादीनि कायिको मिच्छाजीवो नामाति योजना। इमिना मिच्छाजीवस्स सरूपं दस्सेति।
४. पटिसारणीयकम्मकथा
३३.सुधम्मवत्थुस्मिं एवमत्थो वेदितब्बोति योजना। अनपलोकेत्वाति एत्थ अपपुब्बो लोकसद्दो आपुच्छनत्थोति आह ‘‘न आपुच्छित्वा’’ति।
३४.किन्ति किं नाम खादनीयभोजनीयं। वोति तुम्हेहि। गहपतीति आलपनपदं। थेरानं अत्थायाति सम्बन्धो। पटियत्तन्ति पटियादितं। ‘‘एतं अवोचा’’ति इमिना एतदवोचाति एत्थ निग्गहितादेससन्धिं दस्सेति। यदिदन्ति सद्दो ‘‘तिलसंगुळिका’’ति पदेन योजितत्ता इत्थिलिङ्गोति आह ‘‘या अय’’न्ति। तिलसक्खलिकाति तिलेन संसट्ठा सक्खलिका। ‘‘सा नत्थी’’ति इमिना उत्तरवाक्ये यंसद्दस्स पुब्बवाक्ये तंसद्दापेक्खतं दस्सेति। एको पुरिसोति सम्बन्धो। पूवियोति पूवं, पूवेन वा कयविक्कयो। तेनाति कारणेन। नन्ति गहपतिं। थेरोति सुधम्मत्थेरो। यदेव किञ्चीति एत्थ किञ्चि एव यं वचनन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किञ्चिदेव तिलसंगुळिकावचन’’न्ति। इदन्ति इमं अत्थं। सोति कुक्कुटपोतको। काकवस्सितन्ति काकस्स वस्सितं, नेव अकासीति सम्बन्धो। तयापीति पिसद्दो कुक्कुटपोतकं अपेक्खति। नेव भिक्खुवचनं वुत्तं, न गिहिवचनं वुत्तं, इति इममत्थं दस्सेतीति योजना।
अधम्मकम्मादिद्वादसककथा
३९.पुरिमेहि कम्मेहीति सम्बन्धो। तत्थाति अङ्गेसु। यथा परिसक्कियमाने गिहिनो लाभं न लभन्तीति योजना। परिपुब्बो सक्कधातु परक्कमत्थोति आह ‘‘परक्कमन्तो’’ति। तत्थाति अनत्थादीसु । अत्थभङ्गोति गिहीनं अत्थस्स भङ्गो। अवसनन्ति गिहीनं अवसनं। गिहीनन्ति एत्थ साम्यत्थे सामिवचनन्ति आह ‘‘गिहीनं सन्तिके’’ति। यथा करियमाने सच्चो होति, एवं न करोतीति योजना। एकङ्गेनापीति पिसद्दो सम्भावनत्थो, ततो अधिकेहि अङ्गेहि का नाम कथाति दस्सेति। एत्थाति पटिसारणीयकम्मे। पटिमुखं अत्तनो दोसं सरापेतब्बं अनेन विनयकम्मेनाति पटिसारणीयं, तमेव कम्मं पटिसारणीयकम्मं।
५. आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मकथा
४६.संसथाति एत्थ संसधातुया कथनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आरोचेथा’’ति। तुम्हे संसथ, कथेथाति अत्थो।
५०.भण्डनकारको होतीतिआदि कारणूपचारवसेन वुत्तोति आह ‘‘भण्डनादिपच्चया’’तिआदि। भण्डनकारकादि कारणं, तेन आपन्ना आपत्ति फलं, तस्सा अदस्सने उक्खेपनीयकम्मं कातब्बन्ति अधिप्पायो। तस्साति आपत्तिया।
५१.एत्थाति उक्खेपनीयकम्मे। तत्थाति तेचत्तालीसवत्तेसु। अनुद्धंसेतब्बोति एत्थ धंसधातुया गत्यत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘न चोदेतब्बो’’ति। ‘‘रजोनुद्धंसती’’तिआदीसु (बु॰ वं॰ २.१०१) हि धंसधातु गत्यत्थे वत्तति। ‘‘न भिक्खु भिक्खूही’’ति एत्थ सोयेव भिक्खु तेहेव भिक्खूहीति अत्थं निवारेन्तो आह ‘‘अञ्ञो भिक्खु अञ्ञेहि भिक्खूही’’ति। न गिहिद्धजोति एत्थ गिहीनं धजो गिहिद्धजोति वुत्ते ओदातवत्थादीनीति आह ‘‘ओदातवत्थानी’’तिआदि। न तित्थियादिपदत्तयन्ति ‘‘न तित्थिया सेवितब्बा, भिक्खू सेवितब्बा, भिक्खुसिक्खाय सिक्खितब्ब’’न्ति पदानं तयं। ‘‘न अपसादेतब्बो’’ति इमिना न आसादेतब्बोति एत्थ आपुब्बसदधातुया अपपुब्बसदधातुया समानभावं दस्सेति। ‘‘अन्तो वा बहि वाति’’ एत्थ कस्स अन्तो वा बहि वाति आह ‘‘विहारस्सा’’ति। सेसं सब्बंवत्तन्ति योजना। इमिनाति आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मेन।
६५.तस्साति आपत्तिया। इधाति पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे कते उक्खेपनीयकम्मे। आपत्तिअदस्सनादीसु उद्धरित्वा खिपीयति अपनीयति अनेन विनयकम्मेनाति उक्खेपनीयं, तमेव कम्मं उक्खेपनीयकम्मं।
इति कम्मक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
२. पारिवासिकक्खन्धकं
१. पारिवासिकवत्तकथा
७५.पारिवासिकक्खन्धके पारिवासिकाति पदस्स परिवासं परिवसन्तीति पारिवासिकाति दस्सेन्तो आह ‘‘परिवासं परिवसन्ता’’ति। तत्थाति ‘‘परिवासं परिवसन्ता’’ति तद्धितवाक्ये। तेसूति चतुब्बिधेसु परिवासेसु। तित्थियपरिवासोति तित्थियानं परिवासो, तित्थियानं वा दातब्बो परिवासो, तित्थियेहि वा परिवसितब्बो परिवासो तित्थियपरिवासो। अप्पटिच्छन्नपरिवासोति अप्पटिच्छन्नो परिवासो अप्पटिच्छन्नपरिवासो। तत्थाति अप्पटिच्छन्नपरिवासे। यन्ति वचनं। अयं पनाति अयं पटिच्छन्नपरिवासो पन। इधाति पारिवासिकक्खन्धके। सेसाति अप्पटिच्छन्नपरिवासतो सेसा। तयोति अप्पटिच्छन्नपरिवासादयो तयो, दातब्बाति सम्बन्धो। कस्स दातब्बाति आह ‘‘येना’’तिआदि। आपन्ना चेवाति आपज्जितब्बा चेव। तेसूति तिविधेसु परिवासेसु। एते पनाति तयो पन। इधाति पारिवासिकक्खन्धके। तस्माति यस्मा इध अधिप्पेता, तस्मा। एतेसूति तिविधेसु परिवासेसु।
पकतत्तानं भिक्खूनन्ति एत्थ अधिप्पेतपकतत्ते दस्सेन्तो आह ‘‘ठपेत्वा’’तिआदि। मूलायपटिकस्सनारहादीनम्पीति एत्थ आदिसद्देन मानत्तारहमानत्तचारिकअब्भानारहादयो सङ्गण्हाति। पिसद्देन पकतिपकतत्तं अपेक्खति। तेति पकतत्ता। यं अभिवादनादिं करोन्तीति योजना। सादियन्तीति एत्थ सादियनं नाम सम्पटिच्छनन्ति आह ‘‘सम्पटिच्छन्ती’’ति। तत्थाति अभिवादनादीसु, निद्धारणे चेतं भुम्मवचनं। सामीचिकम्मन्ति एतं आभिसमाचारिकस्स अधिवचनन्ति योजना। अभिवादनादीनीति अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मानि। बीजनवातदानादिनोति बीजनिया पहरितेन पवत्तस्स वातस्स दानादिनो। आसनाभिहारन्ति एत्थ अभिहरणं अभिहारो, आसनस्स अभिहारो आसनाभिहारोति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘आसनस्स अभिहरण’’न्ति। पञ्ञापनम्पि अभिहरित्वा पञ्ञापितत्ता अभिहारोयेव नामाति आह ‘‘पञ्ञापनमेव वा’’ति। ‘‘पादधोवनउदक’’न्ति इमिना पादस्स धोवनं उदकं पादोदकन्ति वचनत्थं दस्सेति। ‘‘पादट्ठपनक’’न्ति इमिना पादस्स ठपनकं पीठं पादपीठन्ति वचनत्थं दस्सेति। ‘‘पादघंसनं वा’’ति इमिना पादस्स घंसनं कथलिकं पादकथलिकन्ति वचनत्थं दस्सेति। सद्धिविहारिकानम्पि अभिवादनादिन्ति सम्बन्धो। पिसद्देन अञ्ञेसं सादियन्तस्स का नाम कथाति दस्सेति। तेति सद्धिविहारिका। सद्धापब्बजिताति सद्धाय पब्बजिता। कुलपुत्ताति जातिकुलपुत्ता, आचारकुलपुत्ता च। करोन्ति, आपुच्छन्तियेवाति सम्बन्धो। वारितम्पि असादियनं नामाति आह ‘‘वारितकालतो पट्ठाय अनापत्ती’’ति। मिथु यथावुड्ढन्ति एत्थ मिथुसद्दो अञ्ञमञ्ञपरियायो, यथासद्दो यंसद्दपरियायो, विच्छत्थो चाति आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं यो यो वुड्ढो’’ति। अञ्ञमञ्ञञ्हि मिथति सङ्गमं करोतीति मिथूति वुच्चति। तेन तेनाति भिक्खुना, ‘‘सादितु’’न्ति पदे भावकत्ता। सादितुं अनुजानामीति सम्बन्धो।
‘‘वुड्ढपटिपाटिया’’ति इमिना वुड्ढानं पटिपाटि यथावुड्ढन्ति चतुत्थीअब्ययीभावं दस्सेति। पुरिमपदे पन पठमाअब्ययीभावो। पाळियाति पन्तिया। तत्थेवाति सङ्घनवकट्ठाने एव। पवारणायपीति पिसद्देन न केवलं उपोसथेयेव, अथ खो पवारणायपीति दस्सेति। सङ्घेन भाजियमानन्ति सम्बन्धो।
७६.तत्रायं सम्मावत्तनाति एत्थ तसद्दस्स अनियमनिद्देसभावं दस्सेन्तो आह ‘‘इदानि या अयं सम्मावत्तना वुत्ता’’ति। सम्मा वत्तितब्बं एतायाति सम्मावत्तना। तत्थाति सम्मावत्तनायं। न उपसम्पादेतब्बन्ति एत्थ आचरियेन हुत्वा कम्मवाचासावनम्पि उपसम्पादनमेवाति आह ‘‘आचरियेन हुत्वापि कम्मवाचा न सावेतब्बा’’ति। अञ्ञस्मिं असतीति अत्तना अञ्ञस्मिं कम्मवाचावाचके असति। न निस्सयो दातब्बोति एत्थ आगन्तुकानमेव निस्सयो न दातब्बो, न दिन्ननिस्सयानम्पीति दस्सेन्तो आह ‘‘आगन्तुकानं निस्सयो न दातब्बो’’तिआदि, येहिपि भिक्खूहि गहितोति सम्बन्धो।
अञ्ञोसामणेरोति पकतत्तकाले उपज्झं दत्वा गहितसामणेरेहि अञ्ञो सामणेरो। आधिपच्चट्ठानभूताति सब्बसम्मुतीनं अधिपतिभावस्स ठानभूता। पटिबलस्साति भिक्खुनियो ओवदितुं पटिबलस्स। इमिना लद्धसम्मुतिकेन आणत्तो अलद्धसम्मुतिकोपि गरुधम्मेहि वा अञ्ञेहि वा भिक्खुनियो ओवदितुं लभतीति दस्सेति। आगता भिक्खुनियो वत्तब्बाति सम्बन्धो। वोति तुम्हाकं। सोति भिक्खु। वोति तुम्हाकं, दस्सतीति सम्बन्धो।
सुक्कविस्सट्ठियाति सुक्कविस्सट्ठिआपत्तिकारणा। कायसंसग्गादिगरुकापत्ति नापज्जितब्बाति योजना। आपत्तिक्खन्धवसेन आपत्तिवत्थूनं पापिट्ठभावञ्च पापिट्ठतरभावञ्च वित्थारेन्तो आह ‘‘सत्तसु ही’’तिआदि। पापिट्ठतराति दुब्भासितापत्तितो दुक्कटापत्ति पापिट्ठतरा। तासन्ति सत्तन्नं आपत्तीनं। पुरिमनयेनेवाति पुरिमानं आपत्तीनं नयेनेव। भेदोति वत्थूनं विसेसो। एवं आपत्तिक्खन्धवसेन आपत्तिवत्थूनं पापिट्ठपापिट्ठतरभावं दस्सेत्वा इदानि सिक्खापदवसेन तेसं तं दस्सेन्तो आह ‘‘पण्णत्तिवज्जसिक्खापदे पना’’तिआदि। उभयम्पीति वत्थुआपत्तिसङ्खातं उभयम्पि।
कम्मन्ति एत्थ कारणभूतस्स कम्मस्स नामं कारियभूतायं कम्मवाचायं उपचारवसेन कारियभूता कम्मवाचा कम्मन्ति वुच्चतीति आह ‘‘परिवासकम्मवाचा वुच्चती’’ति। कम्मस्मिं सति, कम्मेन वा वचितब्बाति कम्मवाचाति वचनत्थो कातब्बो। कसिकम्मन्ति कसिसङ्खातं कम्मं। गोरक्खकम्मन्ति गोरक्खसङ्खातं कम्मं। ‘‘कम्मं कत’’न्ति इमिना कम्मं करोन्तीति कम्मिकाति वचनत्थं दस्सेति। तेति कम्मिका भिक्खू, न गरहितब्बाति सम्बन्धो।
वचितब्बं अनेन दोसेनाति वचनीयं, संविज्जति वचनीयं अस्साति सवचनीयं, तं न कातब्बन्ति अत्थो। तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘पलिबोधत्थाय ही’’तिआदि। याव न तं अधिकरणं वूपसन्तं होति, ताव इमम्हा आवासा एकपदम्पि मा पक्कामीति योजना। तेति तुय्हं।
अनुवादोति एत्थ अनुसासनवसेन अञ्ञे वदतीति अनुवादोति वुत्ते जेट्ठकट्ठानन्ति आह ‘‘विहारे जेट्ठकट्ठानं न कातब्ब’’न्ति। जेट्ठकट्ठानं सरूपेन दस्सेन्तो आह ‘‘पातिमोक्खुद्देसकेन वा’’तिआदि। मेति मय्हं। तन्ति तवं। न चोदेतब्बोति एत्थ केन न चोदेतब्बोति आह ‘‘वत्थुना वा आपत्तिया वा’’ति। न सारेतब्बोति न सरापेतब्बो। न भिक्खूहिसम्पयोजेतब्बन्ति एत्थ भिक्खूहि अत्तना कलहवसेन न सम्पयोजेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं योजेत्वा कलहो न कारेतब्बो’’ति।
८१.आवासादीनं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘आवासो नामा’’तिआदि। ततियपदेनाति ‘‘आवासे वा अनावासे वा’’ति ततियपदेन। एतेसूति आवासादीसु। छदनतोति छदनकोटितो। अन्तोआवासेति भित्तिपरिच्छिन्ने अन्तोआवासे। अविसेसेनाति ‘‘उक्खित्तको’’ति वा ‘‘पारिवासिको’’ति वा विसेसं अकत्वा सामञ्ञेन। उदकपातेनाति छदनतो उदकं पतति एत्थाति उदकपातो, तेन। पञ्चवण्णच्छदनबद्धट्ठानेसूति पञ्चपमाणेन छदनेन बद्धट्ठानेसु एतेसु आवासेसूति सम्बन्धो। पारिवासिकस्स च उक्खित्तकस्स च पकतत्तेन सद्धिं वारितन्ति योजना। नानूपचारेपीति पिसद्देन एकूपचारे पन का नाम कथाति दस्सेति । एत्थाति एकच्छन्ने आवासादिके, सचे निपज्जतीति सम्बन्धो। तस्मिन्ति सट्ठिवस्सेपि पारिवासिके।
वुट्ठातब्बं, निमन्तेतब्बोति एत्थ किं अत्तनो वुड्ढतरं पकतत्तं दिस्वा वुट्ठातब्बं, निमन्तेतब्बोति आह ‘‘तदहुपसम्पन्नम्पी’’तिआदि। ओबुद्धन्ति पलिबुद्धं। एकासनेति एत्थ एकसद्दो समानपरियायोति आह ‘‘समानवस्सिकासने’’ति, समानवस्सिकानं आसनेति अत्थो। छमायं निसिन्नेति एत्थ छमासद्दो भूमिपरियायोति आह ‘‘भूमियं निसिन्ने’’ति। इतरेनाति पारिवासिकेन। सहायेन सद्धिं चङ्कमति वियाति योजना। ‘‘एकस्मिं चङ्कमे’’ति इमिना एकचङ्कमसद्दस्स तुल्याधिकरणसमासवाक्यं दस्सेति।
छमायं चङ्कमन्तन्ति एत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘छमायं चङ्कमन्ते’’ति। अयं पनाति वक्खमानो पन। एत्थाति ‘‘छमायं चङ्कमन्ते’’ति पाठे। चङ्कमन्तेति पकतत्ते चङ्कमन्ते। न चङ्कमितब्बन्ति पारिवासिकेन न चङ्कमितब्बं। को पन वादो इट्ठकाचयसम्पन्ने वेदिकापरिक्खित्ते इति अत्थोति योजना। पब्बतन्तरवनन्तरगुम्बन्तरेसूति पब्बतमज्झवनमज्झगुम्बमज्झेसु, पब्बतविवरवनविवरगुम्बविवरेसु वा। उपचारन्ति द्वादसहत्थं उपचारं।
८२.इतरोति नवको। अस्साति नवकस्स। न वत्तभेदे दुक्कटन्ति अञ्ञातत्ता न वत्तभेदे दुक्कटं। एसेव नयो सब्बत्थ। अपच्छापुरिमन्ति अपच्छा अपुरिमं, एकपहारेनाति अत्थो। समवस्सा द्वे पारिवासिकाति योजना। द्विन्नं पारिवासिकानं एकतो वसनदोसं दस्सेन्तो आह ‘‘सचे हि द्वे’’तिआदि। नेसन्ति द्विन्नं पारिवासिकानं। एत्थाति पारिवासिकादीसु पञ्चसु भिक्खूसु। मूलायपटिकस्सनारहादयो चत्तारोति योजना।
परिवासदानादीनीति आदिसद्देन मूलायपटिकस्सनमानत्तदानअब्भानानि सङ्गण्हाति। एतेस्वेवाति परिवासदानादीसु एव। अयन्ति पारिवासिको।
८३.‘‘अथ खो आयस्मा उपाली’’तिआदिवचनस्स अनुसन्धिं दस्सेन्तो आह ‘‘इमं पना’’तिआदि । रहोगतस्स उपालित्थेरस्साति योजना। अथ वा अनादरे सामिवचनं कत्वा उपालित्थेरस्स रहोगतस्साति योजना कातब्बा। एत्थाति पारिवासिकवत्ते। सोति उपालित्थेरो। अस्साति उपालित्थेरस्स। तत्थाति तीसु रत्तिच्छेदेसु। य्वायन्ति यो अयं, एकतो वासोति सम्बन्धो। सो वासो सहवासो नामाति योजना। विप्पवासोति एत्थ पकतत्तेन विप्पयुत्तो हुत्वा वासोति दस्सेन्तो आह ‘‘एककस्सेव वासो’’ति। आगन्तुकादीनन्ति आदिसद्देन आवासिका गहेतब्बा।
८४.तत्थ तत्थाति तं तं ठानं। द्वीसु पदेसूति द्वीसु वाक्यसङ्खातेसु पदेसु। एकेनेकेनपीति एकेन एकेन वाक्यपदेनपि। परिवसियित्थाति परिवुत्थो, परिवुत्थो परिवासो एतस्साति परिवुत्थपरिवासो, तस्स। हीति सच्चं। एसाति एसो भिक्खूति सम्बन्धो। सुद्धन्तेति सुद्धकोट्ठासे। दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स। अन्तन्ति अवसानं, विनासं वा।
२. मूलायपटिकस्सनारहवत्तकथा
८६.नवकतरं मूलायपटिकस्सनारहं ठपेत्वाति योजना। इमेसं पञ्चन्नं पकतत्ता एवाति सम्बन्धो। नेसन्ति मूलायपटिकस्सनारहमानत्तारहमानत्तचारिकअब्भानारहानं चतुन्नं, मूलायपटिकस्सनारहादिलक्खणन्ति सम्बन्धो। एत्थाति मूलायपटिकस्सनारहस्स वत्ते। इतोति मूलायपटिकस्सनारहस्स वत्ततो।
८७.यथेव पारिवासिको गणपूरको न होति, एवं एतेपि न होन्तीति योजना।
४. मानत्ताचारिकवत्तकथा
९२.ऊनेगणेति एत्थ गणो नाम गणभोजनसिक्खापदे (पाचि॰ २१७ आदयो) विय होतीति आह ‘‘चत्तारो वा अतिरेका वा’’ति। सब्बत्थाति पारिवासिकक्खन्धके।
इति पारिवासिकक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
३. समुच्चयक्खन्धकं
१. सुक्कविस्सट्ठिकथा
समुच्चयक्खन्धके तत्थाति चतुब्बिधेसु मानत्तेसु। यं मानत्तं दिय्यति, इदं अप्पटिच्छन्नमानत्तं नामाति योजना। एसेव नयो अनन्तरवाक्येसुपि। पटिच्छन्नाय आपत्तियाति हेत्वत्थे करणवचनं, कारणत्थे निस्सक्कवचनं वा। अद्धमासन्ति पन्नरसदिवसकालं। ओधायाति समूहं कत्वा। ‘‘एकतो कत्वा’’ति इमिना ‘‘ओधाया’’ति पदस्स अत्थं दस्सेति। तेसूति चतुब्बिधेसु मानत्तेसु। इदन्ति मानत्तं। अप्पटिच्छन्नाय…पे॰… वचनतोति ञापकहेतु। एतेन अप्पटिच्छन्नाय आपत्तिया दातब्बं मानत्तं अप्पटिच्छन्नमानत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति। तन्ति अप्पटिच्छन्नमानत्तं। इधाति इमिस्सं पाळियं। ततुत्तरीति ततो तीहिपि उत्तरि। नानावत्थूनि एतासन्ति नानावत्थुकायो। तासन्ति नानावत्थुकानं।
माळकसीमायमेवाति सीममाळके एव, सीमङ्गणे एवाति अत्थो। तत्थेवाति माळकसीमायमेव।
वेदयामहन्ति वेदयामि अहं। मम मानत्तचरभावं सङ्घं जानापेमीति अत्थो। वेदयतीति मन्ति जानापेति, इति मं सङ्घो धारेतूति अधिप्पायो। वुत्तनयेनेवाति पारिवासिकक्खन्धके वुत्तनयेनेव। निक्खिपितब्बन्ति ‘‘मानत्तं निक्खिपामि, वत्तं निक्खिपामी’’ति निक्खिपितब्बं। माळकतोति सीमङ्गणतो। सोपीति सह गच्छन्तोपि। ‘‘माळके नारोचित’’न्ति इमिना यस्स माळके आरोचितं, तस्स अनारोचेत्वापि निक्खिपितब्बन्ति दस्सेति। आरोचेन्तेन वत्तब्बन्ति सम्बन्धो।
विसभागेहि सह वसन्तस्स वत्तस्स दुप्पूरितत्ता वुत्तं’’सभागा भिक्खू वसन्ती’’ति। चतूहि, पञ्चहि वाति वासद्देन ततो अतिरेकम्पि सङ्गण्हाति। परिक्खेपारहट्ठानतोति चीवरक्खन्धके (महाव॰ अट्ठ॰ ३७९) वुत्तपरिक्खेपारहट्ठानतो। ‘‘द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वा’’ति इदं विहारे भिक्खूनं सज्झायादिसद्दसवनूपचारपहानत्थं वुत्तं। सचे सवनूपचारतो न मुच्चति, ततो अतिरेकम्पि अतिक्कमितब्बं। ओक्कम्माति मग्गपटिपन्नानं भिक्खूनं वचनसद्दसवनूपचारपहानत्थं ओक्कमित्वा। ‘‘गुम्बेन वा वतिया वा’’ति दस्सनूपचारपहानत्थं वुत्तं। इध उपचारो नाम यत्थ ठत्वा पस्सति सुणाति, सोयेव देसो। अञ्ञोति चतूहि पञ्चहि वा भिक्खूहि अञ्ञो। एसाति एसो मानत्तचारिको।
‘‘द्वादसहत्थं उपचारं ओक्कमित्वा’’ति इमिना अनोक्कमित्वा अजानन्तस्सेव गच्छति, नत्थि रत्तिच्छेदोपीति दस्सेति। एत्थ दिट्ठरूपानं सुतसद्दानं द्वादसहत्थूपचारतो बहि ठितानम्पि आरोचेतब्बं। अदिट्ठासुतानम्पि अन्तो द्वादसहत्थूपचारगतानं आरोचेतब्बन्ति दट्ठब्बं। सति करणीयेति इदं गन्तुस्स कारणदस्सनत्थं वुत्तं। असति करणीयेपि गन्तुं वट्टति। सोपीति एको भिक्खुपि। ‘‘तस्स सन्तिके आरोचेत्वा’’ति इमिना अनारोचने वत्तभेददुक्कटं होतीति दस्सेति। एकस्स सन्तिके आरोचेत्वा निक्खिपियमाने किं ऊने गणे चरणदोसो वा विप्पवासो वा न होतीति आह ‘‘अयञ्चा’’तिआदि। तत्थ अयञ्चाति मानत्तचारिको पन। यस्मा कारणा वसि, तेन कारणेनाति योजना। भिक्खूनञ्च अत्थिभावं सल्लक्खेत्वाति पकतत्तागतकाले तस्स अनारोचेत्वाव गच्छन्ति, तस्मा भिक्खूनञ्च द्वादसहत्थूपचारे अत्थिभावं सल्लक्खेत्वाति अत्थो। एत्थ च ‘‘गणस्स आरोचेत्वा’’ति इमिना ऊने गणे चरणदोसाभावं दस्सेति। ‘‘भिक्खूनञ्च अत्थिभावं सल्लक्खेत्वा’’ति इमिना विप्पवासदोसाभावं दस्सेति। यन्ति पुब्बे अनारोचितं यं भिक्खुं । अयन्ति पठमं पस्सितब्बस्स आरोचेत्वा निक्खिपनं। ‘‘निक्खित्तवत्तस्स परिहारो’’ति इमिना अनिक्खित्तवत्ते अन्तोउपचारगतानं सब्बेसं आरोचेतब्बन्ति दस्सेति।
२. परिवासकथा
१०२.तस्साति पटिच्छन्नमानत्तस्स। समोधानेत्वाति इधेव परिवासकथायं समोधानेत्वा। इधेव परिवासकथायं दस्सयिस्सामाति योजना। इधेवसद्दो हि पुब्बापरापेक्खो।
इध अधिप्पेतं परिवासं वित्थारेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘अयं ही’’तिआदि। इध अधिप्पेतो परिवासो नाम तिविधो होतीति योजना। तत्थाति तिविधेसु परिवासेसु। ‘‘यथापटिच्छन्नाय आपत्तिया’’ति वचनं वित्थारेन्तो आह ‘‘कस्सचि ही’’तिआदि। यथा उदायित्थेरस्स एकाहपटिच्छन्ना अयं आपत्ति होति, तथा कस्सचि एकाहपटिच्छन्ना आपत्ति होतीति योजना। यथा च परतो आगता उदायित्थेरस्सेव आपत्ति होति, तथा कस्सचि द्विहादिपटिच्छन्ना आपत्ति होतीति योजना। इमिना वुत्तनयानुसारेन परतोपि नयो नेतब्बो। तस्माति यस्मा एकाहादिपटिच्छन्ना एकादिआपत्ति होति, तस्मा जानितब्बोति योजना।
पटिच्छन्नभावं वित्थारेन्तो आह ‘‘अयं ही’’तिआदि। तत्थाति ‘‘दसहाकारेही’’ति पाठे। आपत्तिइति सञ्ञा एतस्साति आपत्तिसञ्ञी। पहु चाति समत्थो च। पपुब्बो हूधातु समत्थत्थे होति।
तत्थाति तस्सं मातिकायं। यन्ति आपत्तिं। सोपि चाति भिक्खुपि च। तत्थाति तस्सं आपत्तियं। अयन्ति भिक्खु। तत्थाति आपत्तियं। अलज्जिपक्खे तिट्ठतीति ‘‘सञ्चिच्च आपत्तिं परिगूहती’’ति (परि॰ ३५९) वुत्तपक्खे ठितत्ता अलज्जिपक्खे तिट्ठति।
पकतत्तोति एत्थ ‘‘पाराजिकं अनज्झापन्नो’’ति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘तिविधं उक्खेपनीयकम्मं अकतो’’ति। एतन्ति अप्पटिच्छन्नभावं, ‘‘आपज्जति…पे॰… कुसलेहि चिन्तिता’’ति वचनं वा।
गाथाय ‘‘सावसेस’’न्ति इमिना पाराजिकं निवत्तेति। गरुकन्ति एत्थ सङ्घादिसेसमेव अधिप्पेतन्ति दस्सेति। अनादरियन्ति सिक्खापदे अनादरियं। वज्जन्ति दुक्कटं। उक्खित्तकेन करणभूतेन।
यस्साति भिक्खुस्स, नत्थीति सम्बन्धो। भीरुकजातिकतायाति भीरुकसभावताय। पब्बतविहारे वसन्तस्स यस्स भिक्खुनोति योजना। पब्बतविहारेति पब्बतस्स तले, अन्तरे वा कारिते विहारे। एतस्मिन्ति एतादिसे। अन्तराये सतियेवाति योजना। तस्स अच्छन्नाव होतीति योजना। अनन्तरायिकसञ्ञाय छादयतो अच्छन्नावाति अनन्तरायिकसञ्ञाय छादेन्तस्सापि एकन्तेन अन्तरायिकत्ता अच्छन्नावाति अधिप्पायो।
अस्साति भिक्खुस्स। हनुकवातोति हनुकस्स गेलञ्ञकरो वातो। विज्झतीति हनुकं विज्झति। इमिनाति भिक्खुना। पहुसञ्ञिनो छादितापि एकन्तेन अपहुत्ता अच्छादिताव होति।
पटिच्छन्नपरिवासकथा
१०२.या पाळि वुत्ताति सम्बन्धो।
१०८.ततोति पाळितो। तं आपत्तिन्ति तं अन्तरापत्तिं। अस्साति भिक्खुस्स। निक्खित्तवत्तो भिक्खूति सम्बन्धो, हुत्वाति वा। सोति भिक्खु, ठितो हुत्वाति सम्बन्धो। तस्सा आपत्तियाति तस्सा अन्तरापत्तिया। पटिच्छन्ना होतीति अन्तरापत्तिपि पटिच्छन्ना होति । तस्मिम्पीति मूलाय पटिकस्सनेपि। मक्खिताति पिसिता, धंसिता वा। मक्खियन्ति पिसियन्ति, धंसियन्तीति वा मक्खिता, परिवुत्थदिवसा। ततोति पाळितो परन्ति सम्बन्धो। परतोपि एसेव नयो। एवन्तिआदि निगमनं। पटिच्छन्नवारे दस्सिता होन्तीति सम्बन्धो।
समोधानपरिवासकथा
१२५.ततोति पटिच्छन्नवारतो, परं दस्सितन्ति सम्बन्धो। एत्थ चाति एतस्मिं वारे च। यस्माति यस्मा कारणा, येन कारणेन वा। तेनेवाति तेनेव कारणेन, तस्मा कारणा वा, ‘‘मूलाय…पे॰… देतू’’ति वुत्तन्ति योजना। तस्मा सब्बे मक्खिताव होन्तीति योजना। ततोति वारतो परं निट्ठापितन्ति सम्बन्धो।
अग्घसमोधानपरिवासकथा
१३४.ततोति वारतो परं दस्सितोति सम्बन्धो। ततोति वारतो परं पाळि ठपिताति सम्बन्धो। लज्जिधम्मे वा उप्पन्नेति सम्बन्धो। यन्ति कम्मं। ततोति वारतो परं तथेव पाळि ठपिताति सम्बन्धो।
१३८.ततोति वारतो परं पुरिमनयेनेव पाळि ठपिताति सम्बन्धो।
सुद्धन्तपरिवासादिकथा
१५६.ततोति वारतो परं सुद्धन्तपरिवासो दस्सितोति सम्बन्धो।
१६०.ततोति पाळितो परं पाळि ठपिताति सम्बन्धो।
१६५.तत्थाति पाळियं। अन्तरा…पे॰… अप्पटिच्छन्नायोतिआदीसु अत्थो दट्ठब्बोति सम्बन्धो।
१६६.पच्छिमस्मिंआपत्तिक्खन्धेति एत्थ आपत्तिक्खन्धस्स भेदभावतो किं ‘‘पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धे’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘एकोव सो आपत्तिक्खन्धो’’ति। अथ कस्मा ‘‘पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धे’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘पच्छा छादितत्ता पना’’तिआदि। एत्थ पनसद्दो गरहत्थवाचको, तथापीति हि अत्थो। एकोपि आपत्तिक्खन्धो पच्छा छादितत्ता पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धेति वुत्तन्ति अधिप्पायो।
१८०.‘‘ववत्थिता सम्भिन्ना’’ति एतं वचनन्ति योजना।
८. द्वेभिक्खुवारएकादसकादिकथा
१८१.ततोति पाळितो परं वुत्तन्ति सम्बन्धो। तत्थाति पाळियं। मिस्सकन्ति एत्थ केहि मिस्सकन्ति आह ‘‘थुल्लच्चयादीहि मिस्सक’’न्ति।
१८४.ततोति पाळितो परं वुत्तन्ति सम्बन्धो। तत्थाति ‘‘इध पन भिक्खवे’’तिआदिपाठे। तञ्चाति ‘‘इध पन भिक्खवे’’तिआदिवचनञ्च इतो पुब्बे अवुत्तं सब्बं वचनञ्चाति योजना।
इति समुच्चयक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
४. समथक्खन्धकं
१. सम्मुखाविनयकथा
१८६-७.समथक्खन्धके एवमत्थो वेदितब्बोति योजना। छ मातिकापदानीति वाक्यम्पि समासोपि युत्तोयेव। तत्थ समासो पन असमाहारदिगुयेव। ‘‘निक्खिपित्वा’’ति पदं ‘‘वुत्तो’’ति पदे पुब्बकालकिरियाविसेसनं, तुल्यत्थो वा। वित्थारोति विभङ्गो। तत्थाति विभङ्गे। सञ्ञापेतीति एत्थ सञ्ञं कत्वा जानापेतीति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘परितोसेत्वा जानापेती’’ति। इमिना संपुब्बो ञाधातु परितोसनत्थं अन्तोकत्वा अवबोधनत्थो होतीति दस्सेति। कारणपतिरूपकानीति कारणस्स पटिभागानि। निज्झापेतीति एत्थ झेधातु ओलोकनत्थोति आह ‘‘ओलोकेती’’ति। यथाति येनाकारेन, करियमानेति सम्बन्धो। सोति धम्मवादी। परतोपि एसेव नयो। ‘‘पुनप्पुन’’न्ति इमिना अनुपेक्खतीति एत्थ अनुसद्दो न उपच्छिन्नत्थोति दस्सेति। पेक्खति अनुपेक्खतीति एत्थ इक्खधातु ‘‘दस्सेति अनुदस्सेती’’ति एत्थ दिसधातुया सदिसत्थोति आह ‘‘दस्सेति…पे॰… परियायवचनानी’’ति। तेसञ्ञेवाति ‘‘पेक्खति अनुपेक्खती’’ति पदानञ्ञेव। परियायवचनानीति वेवचनसद्दा अत्थे परिब्यत्तिं अयन्ति गच्छन्ति इमेहीति परियायानि, तानियेव वचनानि परियायवचनानि। सोति अधम्मवादी। मोहेत्वाति धम्मवादीपुग्गलादिं मोहापेत्वा।
१८८.धम्मवादी पुग्गलो दस्सेतीति सम्बन्धो। अमोहेत्वाति अधम्मवादीपुग्गलादिं अमोहापेत्वा, अविपरीतं जानापेत्वाति अत्थो।
२. सतिविनयकथा
१९५.परम्मुखं विनेति विनासेतीति विनयो, परम्मुखं विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो, विनयकम्मं। सङ्घधम्मविनयपुग्गलसम्मुखानं दातब्बो विनयो सम्मुखाविनयो। पञ्चिमानीति एत्थ पञ्चन्नं सरूपं दस्सेन्तो आह ‘‘सुद्धस्सा’’तिआदि। अनुवदितस्स दानन्ति सम्बन्धो। एतानीति पञ्च अङ्गानि। ‘‘एकेकअङ्गवसेन न लब्भन्ती’’ति इमिना समुदायवाक्यनिब्बत्तिभावतो पञ्चङ्गवसेनेव लब्भन्तीति दस्सेति। देसनामत्तमेवेतन्ति ‘‘पञ्चिमानी’’ति एतं वचनं देसनामत्तमेव, न अवयववाक्यनिब्बत्तिवचनन्ति अधिप्पायो। धम्मन्ति भूतं। एत्थाति ‘‘पञ्चिमानि भिक्खवे’’तिआदिवचने। तत्थ चाति ‘‘पञ्चिमानि भिक्खवे’’तिआदिवचने च। अनुवदन्तीति एत्थ अनुद्धंसनेन वदन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘चोदेन्ती’’ति। अयं पन सतिविनयो दातब्बोति सम्बन्धो। अनागामिनोपीति पिसद्दो सम्भावने, सकदागामिआदिके पन का नाम कथाति दस्सेति। सो च खोति सतिविनयो च। चोदियमानेयेवाति चोदियमानस्सेव, अयमेव वा पाठो। तस्मिन्ति सतिविनयस्मिं दिन्नेति सम्बन्धो। अचोदितत्ता कथा न रूहतीति आह ‘‘चोदेन्तोपी’’तिआदि। आपज्जतीति चोदको आपज्जति। चोदनादिअसारुप्पे विनेति विनासेतीति विनयो, विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो, विनयकम्मं। सतिवेपुल्लपत्तस्स दातब्बो विनयो सतिविनयो।
३. अमूळ्हविनयकथा
१९६.भासितपरिकन्तन्ति एत्थ भासितपरिकन्तसद्दानं करणापेक्खत्ता विसुं करणं दस्सेन्तो आह ‘‘वाचाय भासितं, कायेन परिकन्त’’न्ति। ‘‘परिक्कमेत्वा कत’’न्ति इमिना परिकमतीति परिकन्तं, परिकन्तं हुत्वा कतं परिकन्तन्ति वचनत्थं दस्सेति। परिक्कमेत्वाति अतिक्कमित्वा। सरतायस्माति एत्थ उकारलोपसन्धिं दस्सेन्तो आह ‘‘सरतु आयस्मा’’ति। ‘‘एवरूपिया आपत्तिया’’ति इमिना आपज्जिताति एत्थ तुपच्चययोगभावतो कम्मत्थछट्ठियापि सम्भवभावं दस्सेति। तुपच्चययोगे कम्मत्थछट्ठी अनिच्चं होति, तस्मा पाळियं ‘‘एवरूपिया आपत्तिया’’ति कम्मत्थछट्ठीभावेन अवत्वा ‘‘एवरूपिं आपत्ति’’न्ति कम्मत्थदुतियाभावेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं। तस्साति ‘‘आपज्जित्वा’’ति पाठस्स। ‘‘पठमं पच्छा’’ति पदेहि अधिप्पायत्थं दस्सेति। चोदकस्स कथं विनेति विनासेतीति विनयो, चोदकस्स कथं विनेति विनासेति अनेनाति वा विनयो। पठमं मूळ्हभावं उपगन्त्वा पच्छा अमूळ्हस्स दातब्बो विनयो अमूळ्हविनयो।
४. पटिञ्ञातकरणकथा
२००.पटिजानियते, पटिजाननं वा पटिञ्ञा, ताय कारेतब्बं।
५. येभुय्यसिकाकथा
२०२.येभुय्यसिकाति एत्थ येभुय्येन पवत्ता येभुय्यसिका, धम्मवादीनं येभुय्यतासम्पादिका किरियाति दस्सेन्तो आह ‘‘यस्सा किरियाया’’तिआदि। तत्थ यस्सा किरियायाति यस्सा येभुय्यतासम्पादिकाय किरियाय। एसाति येभुय्यतासम्पादिका किरिया।
२०४.ओरमत्तकन्ति एत्थ ओरसद्दो च मत्तसद्दो च समूहं कत्वा परित्तवाचको अप्पमत्तवाचकोति आह ‘‘परित्तं अप्पमत्तक’’न्ति। ‘‘भण्डनमत्तमेवा’’ति इमिना न महन्तं विवादाधिकरणं होतीति दस्सेति । न च गतिगतन्ति एत्थ चिरकालभावं न च गतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘द्वे तयो…पे॰… अविनिच्छित’’न्ति। तत्थ तत्थेवाति तस्मिं तस्मिं विवादाधिकरणजातआवासे एव, न च सरितसारितपदानं सुद्धकारितकिरियभावं दस्सेन्तो आह ‘‘सयं सरितं वा अञ्ञेहि सारितं वा न होती’’ति। तेहि भिक्खूहीति विवादकारकेहि भिक्खूहि। ‘‘सलाकं गाहेन्तो’’ति इमिना ‘‘जानाती’’ति पदस्स कत्तारं दस्सेति। इमिना नीहारेनाति इमिना कारणेन। अपि नामाति इमिना अप्पेवनामसद्दो अपिनामपरियायोति दस्सेति। अस्सूति भवेय्युं। इमिना ‘‘पाळियं अधम्मवादी बहुतरा भवेय्युं, अप्पेव नाम साधू’’ति योजनानयं दस्सेति। ‘‘अयमस्स अज्झासयो होती’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति। अस्साति सलाकगाहस्स। द्वीसुपीति ‘‘जानाति सङ्घो भिज्जिस्सती’’ति च ‘‘अप्पेव नाम सङ्घो भिज्जेय्या’’ति च द्वीसुपि पदेसु।
‘‘अधम्मेन गण्हन्ती’’ति एत्थ ‘‘गण्हन्ती’’ति किरियापदस्स अधम्मवादिनो एव कत्ता नामाति आह ‘‘अधम्मवादिनो’’ति। ‘‘द्वे धम्मवादिनो’’ति इमिना ‘‘वग्गा गण्हन्ती’’ति एत्थ ‘‘गण्हन्ती’’ति किरियापदस्स धम्मवादिनो एव कत्ता नामाति दस्सेति। न च यथादिट्ठिया गण्हन्तीति एत्थ धम्मवादिनो हुत्वा धम्मवादिसलाकं अग्गहेत्वा अधम्मवादिसलाकस्स गहणं न च यथादिट्ठिया गण्हन्ति नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘धम्मवादिनो हुत्वा’’तिआदि। पटिवत्तेत्वाति इममेवत्थं पटिसेधेत्वा। ‘‘परिवत्तेत्वा’’तिपि पाठो, हेट्ठुपरियायं कत्वाति अत्थो। तेति धम्मवादिनो। एत्थाति समथक्खन्धके।
६. तस्सपापियसिकाकथा
२०७.असुचीति एत्थ नत्थि सुचीनि कायवचीकम्मानि एतस्साति असुचीति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘असुचीहि कायवचीकम्मेहि समन्नागतो’’ति । एसेव नयो अलज्जीति एत्थापि। सानुवादोति एत्थ अनुवादउपवादसद्दानं परियायत्ता वुत्तं ‘‘सउपवादो’’ति। इति पञ्चाति इमानि पञ्च अङ्गानि। एत्थाति तस्सपापियसिककम्मे। इदन्ति कम्मं वुच्चतीति सम्बन्धो। हीति वित्थारो। यो पुग्गलो पापियोति योजना। पापुस्सन्नतायाति लामकुस्सन्नताय। इमिना अयञ्च पापो अयञ्च पापो, अयमिमेसं विसेसेन पापोति पापियोति च पापानं अतिसयेन पापोति पापियोति च वचनत्थो दस्सितो। तस्साति पुग्गलस्स। इमिना तस्स पापियस्स कत्तब्बं तस्सपापियसिकं, तमेव कम्मं तस्सपापियसिककम्मन्ति वचनत्थं दस्सेति। केसुचि पोत्थकेसु यकारे द्वेभावो अत्थि, सो अयुत्तोयेव। ‘‘येभुय्यसिका’’ति एत्थ यकारे द्वेभावस्स दस्सनतो एत्थापि द्वेभावो युत्तो भवेय्याति लिखन्तीति दट्ठब्बं।
७. तिणवत्थारकादिकथा
२१२.कक्खळताय वाळतायाति एत्थ कक्खळस्स भावो कक्खळता, वाळस्स भावो वाळताति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘कक्खळभावाय चेव वाळभावाय चा’’ति। इमिना तापच्चयस्स समूहत्थञ्च स्वत्थञ्च पटिक्खिपति। ‘‘कक्खळताय वाळताया’’ति ब्यञ्जनतोयेव नानं, न अत्थतो। भेदायाति एत्थ अञ्ञस्स भेदं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘सङ्घभेदाया’’ति। गिलानेपीति पिसद्दो अञ्ञे पन का कथाति दस्सेति। तत्थेवाति अधिकरणवूपसमट्ठानेयेव। ‘‘एकतो’’ति इमिना एकज्झन्ति पदस्स ‘‘एकतो’’ति पदेन समानतं दस्सेति, एकसद्दतो ज्झपच्चयो च तोपच्चयो च विसेसो, ‘‘तिणवत्थारकसदिसत्ता’’ति इमिना सदिसूपचारं दस्सेति। तिणेहि अवत्थरितब्बन्ति तिणवत्थारं, गूथमुत्तं, तिणवत्थारमिव तिणवत्थारकं। एत्थ अधिकरणमेव मुख्यतो लब्भति, समथो पन फलूपचारतो, सदिसत्थे कपच्चयो। तमेवत्थं पाकटं करोन्तो आह ‘‘यथा ही’’तिआदि। घट्टियमानं गूथं वा मुत्तं वाति योजना। ‘‘घट्टियमान’’न्ति पदं हेतुअन्तोगधविसेसनं, ‘‘बाधती’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं। सुप्पटिच्छादितस्स पन अस्स गूथमुत्तस्साति योजना। ‘‘सुप्पटिच्छादितस्सा’’ति पदम्पि हेतुअन्तोगधविसेसनमेव, ‘‘न बाधती’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं। यं अधिकरणं संवत्ततीति सम्बन्धो। मूलानुमूलन्ति मूलञ्च अनुमूलञ्च मूलानुमूलं। तन्ति अधिकरणं। इमिना कम्मेनाति तिणवत्थारककम्मेन। गूथं तिणेहि पटिच्छन्नं सुवूपसन्तं होति विय तिणवत्थारकेन पटिच्छन्नं सुवूपसन्तं होतीति योजना। इतीति तस्मा।
२१३.थुल्लवज्जन्ति एत्थ थुल्लच्चयस्सापि थुल्लवज्जत्ता इध पाराजिकसङ्घादिसेसमेवाधिप्पेतन्ति आह ‘‘पाराजिकञ्चेव सङ्घादिसेसञ्चा’’ति। गिहिपटिसंयुत्तन्ति एत्थ गिहीनं पटिसंयुत्तं गिहिपटिसंयुत्तन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘गिहीन’’न्तिआदि। ‘‘हीनेना’’ति पदं ‘‘खुंसनवम्भन’’ इति पदेनेव सम्बन्धितब्बं। धम्मिकपटिस्सवेसूति निमित्तत्थे भुम्मवचनं।
२१४.कम्मवाचापरियोसाने वुट्ठिता होन्तीति सम्बन्धो। तत्थाति अधिकरणवूपसमट्ठाने। अञ्ञाविहितापीति अधिकरणविनिच्छयतो अञ्ञस्मिं ठाने चित्तं आविहितापि ठपितापि। उपसम्पदमण्डलतोति उपसम्पदसीमबिम्बतो, ये पनाति भिक्खू पन, दिट्ठाविकम्मं करोन्तीति वा अनागताति वा निसिन्नाति वा सम्बन्धो। तेहि वाति अधिकरणं विनिच्छिनन्तेहि भिक्खूहि वा। तत्थाति अधिकरणविनिच्छितट्ठानं। छन्दं दत्वाति छन्दं सङ्घस्स दत्वा। परिवेणादीसूतिआदिसद्देन आवासादयो सङ्गण्हाति। तेति भिक्खू।
८. अधिकरणकथा
२१५.विपच्चतायाति एत्थ विकारभावेन पतति पवत्ततीति विपच्चं, चित्तदुक्खं, तदेव विपच्चता, तदत्थायाति दस्सेन्तो आह ‘‘चित्तदुक्खत्थ’’न्ति। ‘‘फरुसवचन’’न्ति इमिना वोहार सद्दो वचनपरियायोति दस्सेति। यो तत्थाति एत्थ तसद्दस्स विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘तेसु अनुवदन्तेसू’’ति। यो उपवादोति योजना। ‘‘अनुवदना’’ति एतं पदन्ति योजना। आकारदस्सनन्ति अनुवदनस्स आकारदस्सनं, दस्सनहेतु वा। ‘‘पुनप्पुन’’न्ति इमिना अनुसम्पवङ्कताति एत्थ अनुसद्दस्स न उपच्छिन्नत्थं दस्सेति। तत्थेवाति अनुवदने एव। सम्पवङ्कताति सम्मा पकारेन निन्नपोनपब्भारता। अब्भुस्सहनताति एत्थ अतिरेकं उस्साहनताति दस्सेन्तो आह ‘‘कस्मा’’तिआदि। अनुबलप्पदानन्ति एत्थ पुनप्पुनं बलस्स पदानन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘पुरिमवचनस्सा’’तिआदि।
किच्चयताति एत्थ ‘‘मा पण्डिच्चय’’न्तिआदीसु (जा॰ २.२२.१) विय ब्यञ्जनवड्ढनवसेन यकारागमोति आह ‘‘किच्चमेव किच्चय’’न्ति। ‘‘उभयंपेतं सङ्घस्सेव अधिवचन’’न्ति इमिना किच्चकरणीयसद्दो कत्तुवाचकोति दस्सेति, सङ्घो हि करोतीति वचनत्थेन किच्चोति च करणीयोति च वुच्चति। तस्स भावो, किच्चयता करणीयताति वुत्ते सङ्घकम्मंयेव लब्भति। तेन वुत्तं ‘‘उभयंपेतं सङ्घकम्मस्सेव अधिवचन’’न्ति। यदि कम्मवाचको भवेय्य, ‘‘कत्तब्बन्ति किच्चं, करणीय’’न्ति वुत्तेयेव सङ्घकम्मस्स लभनतो तापच्चयो स्वत्थो भवेय्य। एवञ्हि सति किच्चयस्स भावो किच्चयता करणीयस्स भावो करणीयताति वचनत्थो न कत्तब्बो भवेय्य, कतो च, तस्मा न कम्मवाचकोति दट्ठब्बं। तस्सेवाति सङ्घकम्मस्सेव। तत्थाति अपलोकनादीसु चतूसु कम्मेसु। सीमट्ठकसङ्घन्ति ‘‘उपचारसीमादीसु ठितं सङ्घं। सोधेत्वाति एत्थ सोधनं नाम सीमट्ठकसङ्घस्स हत्थपासनयनं, छन्दारहानं छन्दस्स आहरणं, सीमतो बहिकरणं। तमेवत्थं एकदेसतो दस्सेतुं वुत्तं ‘‘छन्दारहानं छन्दं आहरित्वा’’ति। अपलोकेति आपुच्छति अनेनाति अपलोकनं, तंयेव कम्मं अपलोकनकम्मं। वुत्तनयेनेवाति ‘‘सीमट्ठकसङ्घं सोधेत्वा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव। ‘‘सुणातु मे’’तिआदिना सङ्घगणपुग्गले ञापेति एतायाति ञत्ति, सायेव कम्मं ञत्तिकम्मं, ञत्तियेव दुतियं ञत्तिदुतियं, तमेव कम्मं ञत्तिदुतियकम्मं। एत्थ किञ्चापि ञत्ति पठमं ठपिता, कम्मवाचायेव दुतिया होति, ‘‘फस्सपञ्चमा’’तिआदीसु (धातु॰ ३१६) विय पन पटिलोमवसेन वोहारं कत्वा ‘‘ञत्तिदुतिया’’ति वुत्तं। फस्सपञ्चमाति एत्थ किञ्चापि धम्मसङ्गणियं (ध॰ स॰ १ आदयो) ‘‘फस्सो होति, वेदना होति, सञ्ञा होति, चेतना होति , चित्तं होती’’ति फस्सं पठमं वुत्तं, पटिलोमवसेन पन वोहारं कत्वा ‘‘फस्सपञ्चमा’’ति धातुकथायं वुत्तन्ति दट्ठब्बं। एसेव नयो ञत्ति चतुत्थकम्मेपि। एकाय च अनुसावनायाति ञत्तितो अनुपच्छा सावेतब्बाति अनुसावना, ताय, तीहि च अनुसावनाहीति ञत्तितोअनु पच्छा, पुनप्पुनं वा तिक्खत्तुं सावेतब्बाति अनुसावना, ताहि। तत्थाति चतूसु कम्मेसु।
अपलोकेत्वावाति एत्थ एवफलं दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्तिकम्मादिवसेन न कातब्ब’’न्ति। ञत्तिकम्मम्पीति पिसद्देन न केवलं अपलोकनकम्ममेव, अथ खो ञत्तिकम्मम्पीति दस्सेति। ञत्तिदुतियकम्मं पनाति एत्थ पनसद्दो विसेसत्थजोतको, पक्खन्तरजोतको वा। तत्थाति द्वीसु कम्मेसु। गरुकानीति अलहुकानि। अवसेसानीति छहि कम्मेहि अवसेसानि, एवरूपानि लहुककम्मानीति सम्बन्धो। ‘‘अवसेसा’’तिपि पाठो, सम्मुतियोति सम्बन्धो। अपलोकेत्वापीति पिसद्दो ञत्तिदुतियकम्मवाचं सावेत्वापीति सम्पिण्डेति। अञ्ञत्थापोहनं दस्सेन्तो आह ‘‘ञत्तिकम्मञत्तिचतुत्थकम्मवसेन पन न कातब्बमेवा’’ति। ञत्तिचतुत्थकम्मं कातब्बन्ति सम्बन्धो। एत्थाति समथक्खन्धके।
२१६.पाळिवसेनेवाति न अट्ठकथावसेनाति अधिप्पायो।
२२०.येनाति चित्तुप्पादेन। इमिना विवदन्ति अनेनाति विवादोति वचनत्थं दस्सेति। समथेहि चाति चसद्दो सम्पिण्डनत्थो। तेन न केवलं विवादोयेव, अथ खो अधिकरणञ्चाति सम्पिण्डेति, अथ वा समथेहि चाति समथेहि एव। इमिना समथेहि अधिकरीयति वूपसमीयतीति अधिकरणन्ति वचनत्थं दस्सेति। विवादोयेव अधिकरणं विवादाधिकरणं। एवमादिना नयेनाति आदिसद्देन अनुद्धंसनेन वदन्ति अनेन चित्तुप्पादेनाति अनुवादोतिआदयो वचनत्थे सङ्गण्हाति।
२२२.सन्धायभासितवसेनाति लोकवज्जं सन्धाय भासितस्स वचनस्स वसेन। सन्धायभासितत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘यस्मिं ही’’तिआदि। तत्थ पथविखणनादिके यस्मिं आपत्ताधिकरणेति योजना। तस्मिन्ति कुसलचित्तङ्गे आपत्ताधिकरणे। तस्माति यस्मा न सक्का वत्तुं, तस्मा। इदन्ति ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वचनं, वुत्तन्ति सम्बन्धो। सन्धाय अवुत्तं दस्सेत्वा सन्धाय वुत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘इदं पन सन्धाय वुत्त’’न्ति। तत्थ इदं पनाति कारणं पन सन्धायाति सम्बन्धो। यं आपत्ताधिकरणन्ति योजना। ‘‘लोकवज्ज’’न्ति पदे तुल्याधिकरणं। लोकस्मिं, लोकेहि वा वज्जेतब्बन्ति लोकवज्जं। तन्ति आपत्ताधिकरणं। तत्थाति आपत्ताधिकरणे। विकप्पोति विविधा कप्पनं, विविधतक्को वा। यं पनाति आपत्ताधिकरणं पन। ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति पदे तुल्याधिकरणं। भगवतो पञ्ञत्तिया हेतुभूताय वज्जेतब्बन्ति पण्णत्तिवज्जं। तन्ति आपत्ताधिकरणं, अकुसलं होतीति सम्बन्धो। किञ्चीति अप्पमत्तकं, आपत्तानापत्तिं अजानन्तस्स आपज्जनतोति सम्बन्धो। तस्माति यस्मा अब्याकतं होति, तस्मा। तत्थाति पण्णत्तिवज्जभूते आपत्ताधिकरणे। ‘‘आपत्ताधिकरणं…पे॰… कुसल’’न्ति इदं वचनं वुत्तन्ति योजना।
यदि कुसलचित्तो आपज्जति, अथ ननु आपत्ताधिकरणं कुललन्ति वत्तब्बो भवेय्याति आह ‘‘सचे पना’’तिआदि। यन्ति आपत्ताधिकरणं। ‘‘इदं वुच्चति…पे॰… कुसल’’न्ति वदेय्य सचेति योजना। एळकलोमञ्च पदसोधम्मञ्च एळकलोमपदसोधम्मानि, तानि आदीनि येसं तानीति एळकलोमपदसोधम्मादीनि, तानि समुट्ठानानि यासन्ति एळकलोमपदसोधम्मादिसमुट्ठाना, तासं आपत्तीनम्पीति सम्बन्धो। तत्थाति एळकलोमपदसोधम्मादिसमुट्ठानासु आपत्तीसु। आपत्तिया अङ्गन्ति आपत्तिया कारणं। एवं आपत्तिया अनङ्गं दस्सेत्वा तस्सायेव अङ्गं दस्सेन्तो आह ‘‘कायवचीविञ्ञत्तिवसेन पना’’तिआदि। तत्थ चलितप्पवत्तानन्ति चलितेन हेतुभूतेन पवत्तानं। अथ वा चलितो च कायो, पवत्ता च वाचाति चलितप्पवत्ता, तासं चलितप्पवत्तानं कायवाचानं। तञ्चाति कायवाचानं अञ्ञतरञ्च। अब्याकतन्ति एत्थ इतिसद्दो परिसमापनत्थो।
अयमत्थो एवं वेदितब्बोति योजना। तेनाति चित्तेन। ‘‘इदं…पे॰… सद्धि’’न्ति इमिना सञ्जानन्तोति एत्थ संसद्दस्स सुन्दरत्थं सह आकारेन दस्सेति। ‘‘वीतिक्कम…पे॰… कप्पेत्वा’’ति इमिना चेच्चाति पदस्स अत्थं सह विसेसनेन दस्सेति। ‘‘उपक्कमवसेन…पे॰… पेसेत्वा’’ति इमिना अभिवितरित्वाति पदस्स अत्थं दस्सेति। पाळियं यंसद्दोवीतिक्कमविसयोति आह ‘‘यं आपत्ताधिकरणं वीतिक्कम’’न्ति। ‘‘आपज्जती’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति। एवं वीतिक्कमतो तस्स भिक्खुनोति योजना।
अब्याकतवारेपीति पिसद्दो अकुसलवारं अपेक्खति। तस्साति चित्तस्स। अजानन्तोतिआदीनं पदानमत्थो अकुसलवारे वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बो। यं आपत्ताधिकरणन्तिआदीनं पदानमत्थो अकुसलवारेन सदिसोयेव।
२२४.अयं विवादो नो अधिकरणन्तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धो।
९. अधिकरणवूपसमनसमथकथा
२२८.चतुवग्गकरणे कम्मेति सीमसम्मुतिआदिकम्मे। पञ्चवग्गकरणेति पच्चन्तिमेसु जनपदेसु उपसम्पदादिकम्मे। दसवग्गकरणेति मज्झिमेसु जनपदेसु उपसम्पदकम्मे। वीसतिवग्गकरणेति अब्भानकम्मे। कम्मप्पत्ताति कम्मस्स पत्ता युत्ता अनुरूपा।
२३०.सम्पटिच्छितब्बन्ति पटिग्गण्हितब्बं। सम्पटिच्छित्वा च पन अतिक्कामेतब्बन्ति सम्बन्धो। भण्डकन्ति चीवरादिभण्डकं। माननिग्गहत्थायाति भण्डनजातानं मानस्स निग्गहत्थाय। कतिपाहन्ति कतिपयाहं, द्वीहतीहन्ति अत्थो।
२३१.अनन्तानि चेव भस्सानीति एत्थ अनन्तसद्दो अपरिमाणसद्देन अत्थतो एकोति आह ‘‘अपरिमाणानी’’ति। ‘‘वचनानी’’ति इमिना भस्ससद्दो वचनपरियायोति दस्सेति। उब्बाहिकाय सम्मनितब्बोति केन सम्मनितब्बोति आह ‘‘अपलोकेत्वा वा’’तिआदि। इमिना अपलोकनकम्मेन वा ञत्तिदुतियकम्मेन वा सम्मनितब्बोति दस्सेति। अनन्तानि भस्सानि धम्मकथिकं उद्धरित्वा बाहति पटिसेधेति इमाय सम्मुतियाति उब्बाहिका, ताय। एवं सम्मतेहि पन भिक्खूहि विनिच्छितब्बन्ति सम्बन्धो। विसुं निसीदित्वा तस्सायेव परिसाय निसीदित्वा वाति योजना। अञ्ञेहीति सम्मतभिक्खूहि अञ्ञेहि।
२३३.तत्रस्साति एत्थ तत्र अस्साति पदविभागं कत्वा तसद्दो परिसविसयो पसिद्धविसयो, अस्ससद्दो आख्यातिकोति आह ‘‘तस्सं परिसति भवेय्या’’ति। ‘‘नेव सुत्तं आगत’’न्ति सामञ्ञतो वुत्तेपि ‘‘नो सुत्तविभङ्गो’’ति वक्खमानत्ता मातिकं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘न मातिका आगता’’ति। विनयोपीति खन्धकविनयोपि। पिसद्देन सुत्तविभङ्गं अपेक्खति। ब्यञ्जनच्छायायाति एत्थ छायासद्दो पटिबिम्बे च पभाय च होतीति आह ‘‘ब्यञ्जनमत्तमेवा’’ति, ब्यञ्जनपटिबिम्बिकब्यञ्जनपभावन्तभूतं अत्थं अग्गहेत्वा ब्यञ्जनपटिबिम्बब्यञ्जनपभामत्तमेव गहेत्वाति अधिप्पायो। ‘‘पटिसेधेती’’ति इमिना पटिबाहसद्दो पटिसेधत्थोयेव, न मद्दनत्थोति दस्सेति। पटिबाहनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘जातरूपरजतखेत्तवत्थुपटिग्गहणादीसू’’तिआदि। किन्ति केन कारणेन, कस्मा कारणा वा। इमेति जातरूपादिपटिग्गाहके भिक्खू। कारेथाति तुम्हे कारेय्याथ। एय्याथस्स हि एथादेसो। पुच्छायं सत्तमीविभत्ति होति। सुत्तेति सुत्तन्तपिटके। अपरो धम्मकथिको वदतीति सम्बन्धो। इमेसन्ति ओलम्बेत्वा निवासेन्तानं। एत्थाति ओलम्बेत्वा निवासने।
२३४.बहुतरा भिक्खूति एत्थ द्विगुणतिगुणादिना अधिका एव बहुतरा नामाति आह ‘‘एकेनपि अधिका बहुतरावा’’ति। ‘‘को पन वादो’’तिआदिना ‘‘एकेनपी’’ति एत्थ पिसद्दस्स गरहत्थं दस्सेति।
तिविधसलाकग्गाहकथा
२३५.सञ्ञत्तियाति एत्थ सञ्ञापनं सञ्ञत्ति, तदत्थायाति दस्सेन्तो आह ‘‘सञ्ञापनत्थाया’’ति। गूहितब्बोति गूळ्हो, सोयेव गूळ्हको, सलाकग्गाहो कातब्बोति सम्बन्धो। विवरितब्बोति विवटो, सोयेव विवटको। सस्स अत्तनो कण्णसमीपे जप्पीयति कथीयतीति सकण्णजप्पो, सोयेव सकण्णजप्पको। ‘‘निमित्तसञ्ञं आरोपेत्वा’’ति इमिना वण्णावण्णायो कत्वाति एत्थ वण्णसद्दो सण्ठानवाचकोति दस्सेति। सुसण्ठानदुसण्ठाना सलाकायो कत्वाति अत्थो। ततोति विसभागकरणतो परं गहेतब्बोति सम्बन्धो। सब्बापि ता सलाकायोति योजना। कत्वाति पक्खिपनं कत्वा। वुत्तनयेनाति ‘‘अलज्जुस्सन्नाया’’तिआदिना वुत्तनयेन। ‘‘यावततिय’’न्ति इमिना पच्चुक्कड्ढितब्बन्ति एत्थ पुनप्पुनं उद्धं कड्ढितब्बन्ति अत्थं दस्सेति। अतिरेकजातेति अधम्मवादीहि अतिरेकतो जाते सतीति सम्बन्धो। यावततियम्पीति पिसद्दो ततो ऊने एकद्वेवारे पन का नाम कथाति दस्सेति।
सकण्णजप्पके पन एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। सचे सङ्घत्थेरो गण्हातीति सम्बन्धो। सोति सङ्घत्थेरो। वयोअनुप्पत्ताति पच्छिमवयं अनुप्पत्ता। एतन्ति अधम्मवादिसलाकं। अस्साति सङ्घत्थेरस्स। इतरा सलाकाति अधम्मवादिसलाकाहि अञ्ञा धम्मवादिसलाका। सोति सङ्घत्थेरो। तन्ति धम्मवादिसलाकं। ततोति नेव अवबुज्झनकारणा। वुत्तनयमेवाति गूळ्हके वुत्तनयमेव। विवटो अत्थो इमस्साति विवटत्थो।
तस्सपापियसिकाविनयकथा
२३८.पाराजिकसामन्तंनामाति पाराजिकस्स आसन्नं नाम। अदिन्नादानादीसूति आदिसद्देन मनुस्सविग्गह उत्तरिमनुस्सधम्मपाराजिके सङ्गण्हाति। निब्बेठयमानन्ति वेठनरहितं, तमेनं भिक्खुन्ति सम्बन्धो। इमिना निब्बेठेन्तन्ति एत्थ अन्तसद्दो मानसद्दपरियायोति दस्सेति। अतिवेठेतीति एत्थ केहि अतिवेठेतीति आह ‘‘इङ्घायस्मातिआदिवचनेही’’ति। तेनाति चोदकेन। मन्ति ममं। आहाति चुदितको आह। एतस्साति अवजाननपटिजाननादिकारकस्स पापियस्स पुग्गलस्स। सीलवा भविस्सतीति पापियो पुग्गलो सचे सीलवा भविस्सति। पटिप्पस्सद्धिन्ति पापियभावतो पटिप्पस्सम्भनं। नो चेति सीलवा नो भविस्सति चे। तथा नासितोति तेन तस्स पापियसिककम्मकरणेन नासं गतो भविस्सति। सब्बत्थाति सब्बस्मिं समथक्खन्धके।
इति समथक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
५. खुद्दकवत्थुक्खन्धकं
खुद्दकवत्थुकथा
२४३.खुद्दकवत्थुक्खन्धके मुट्ठिकमल्लाति मुट्ठिकेन मथन्ति अञ्ञमञ्ञं हिंसन्तीति मुट्ठिकमल्ला। इमिना पाळियं पदस्स हेट्ठुपरियं दस्सेति। गाममुदवाति एत्थ छविरागमण्डनानुयुत्तेन मुदो मोदनं एतेसमत्थीति मुदवा, गामे वसन्ता मुदवा गाममुदवाति दस्सेन्तो आह ‘‘छविरागमण्डनानुयुत्ता नागरिकमनुस्सा’’ति। ‘‘वण्णवा अहेसु’’न्तिआदीसु (पारा॰ १९३; पाचि॰ ६७) विय वचनं दट्ठब्बं। थम्भेति एत्थ न यत्थ कत्थचि थम्भो होति, अथ खो न्हानतित्थे निखणित्वा ठपितथम्भोयेवाति आह ‘‘न्हानतित्थे निखणित्वा ठपितत्थम्भे’’ति।
इट्ठकासिलादारुकुट्टानन्ति इट्ठकाकुट्टसिलाकुट्टदारुकुट्टानं। अट्ठपदाकारेनाति अट्ठपदफलकाकारेन। राजियोति लेखायो। तत्थाति अट्टाने, आकिरित्वाति सम्बन्धो। गन्धब्बहत्थकोति गन्धब्बानं वीणाहत्थो वियाति गन्धब्बहत्थको। दारूहि कतत्ता वुत्तं ‘‘दारुमयहत्थेना’’ति। तेनाति गन्धब्बहत्थेन, गहेत्वाति सम्बन्धो। कुरुविन्दकपासाणचुण्णानीति एवंनामकस्स पासाणस्स चुण्णानि। तन्ति कतगुळिककलापकं, गहेत्वाति सम्बन्धो। विग्गय्हाति अञ्ञमञ्ञस्स सरीरे दळ्हं गहेत्वाति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं सरीरेन सरीर’’न्ति। मकरदन्तकेति मकरनामकस्स मच्छस्स दन्तसदिसे दन्ते। मल्लकमूलसण्ठानेनाति खेळपटिग्गहपादसण्ठानेन। गिलानस्सापीति पिसद्दो अगिलानस्स पगेवाति दस्सेति।
२४४.दन्तेति मकरदन्ते। अकतं मल्लकं अकतमल्लकं। कपालखण्डं वाति वासद्दो समुच्चयत्थो। कासफुल्लविरहितत्ता वत्थवट्टि उक्कासिका नाम। नत्थि कासं फुल्लमेतिस्साति उक्कासा, सा एव उक्कासिका। यस्स कस्सचीति गिलानागिलानस्स वा जरादुब्बलतरुणबलवस्स वा। पिट्ठिन्ति पिट्ठियं, अयमेव वा पाठो। पाणितलस्स पुथुट्ठानं पुथुपाणि, तेन कतं पुथुपाणिकं, हत्थपरिकम्मं, तेन वुत्तं ‘‘हत्थपरिकम्मं वुच्चती’’ति। सब्बेसन्ति न्हायन्तानं वा अन्हायन्तानं वा सब्बेसं।
२४५.कण्णतोति कण्णच्छिद्दतो। मुत्तोलम्बकादिवल्लिसदिसत्ता वल्लिका नाम। पलम्बकसुत्तन्ति परिमुञ्चित्वा लम्बियति अनेनाति पलम्बकं, तमेव सुत्तं पलम्बकसुत्तं। वलयन्ति नियुरं।
२४६.द्वीहि मासेहि नियुत्तं दुमासिकं। द्वे अङ्गुलानि एतस्साति दुवङ्गुलं, केसो। उभयेनपीति दुमासिकदुवङ्गुलसङ्खातेन उभयेनपि । अयम्पि उक्कट्ठपरिच्छेदोव वुत्तोति योजना। ततोति दुमासिकदुवङ्गुलतो।
ओसण्ठेन्तीति एत्थ ओलिखित्वा समं पतिट्ठापेन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘ओलिखित्वा सन्निसीदापेन्ती’’ति। दन्तमयादीसूति आदिसद्देन अट्ठिमयादयो सङ्गण्हाति। हत्थफणेनाति हत्थसङ्खातेन फणेन। चिक्खल्लेनाति चिक्खल्लसदिसेन निय्यासेन। उदकतेलेनाति एत्थ उदकञ्च तेलञ्चाति च उदकसङ्खातेन तेलेनाति च अत्थं निवत्तेन्तो आह ‘‘उदकमिस्सकेन तेलेना’’ति। इमिना उदकेन मिस्सकं तेलं उदकतेलन्ति वचनत्थं दस्सेति। उट्ठलोमेति उट्ठितलोमे। हत्थं तेमेत्वाति हत्थं उदकतेलेन तेमेत्वा। उण्हाभितत्तरजोकिण्णसिरानम्पीति उण्हेन अभितत्तो च रजेहि ओकिण्णसिरो च उण्हाभितत्तरजोकिण्णसिरा, अथ वा उण्हेन अभितत्तो सिरो एतेसन्ति उण्हाभितत्तसिरा, रजेहि ओकिण्णो सिरो एतेसन्ति रजोकिण्णसिरा , उण्हाभितत्तसिरा च रजोकिण्णसिरा च उण्हाभितत्तरजोकिण्णसिरा, पुब्बपदे उत्तरपदलोपो, तेसम्पि। अल्लहत्थेनाति अद्दहत्थेन, अयमेव वा पाठो।
२४७.येसु कंसपत्तादीसु मुखनिमित्तं पञ्ञायति, सब्बानि तानि कंसपत्तादीनिपीति योजना। यत्थ कत्थचीति यस्मिं कस्मिंचि आदासे वा उदकपत्ते वाति सम्बन्धो। सञ्छवि नु खोति सञ्जाता छवि नु खो, अहं जिण्णो अम्हि नु खो, नोति योजना।
मुखं आलिम्पन्तीति एत्थ केहि आलिम्पन्तीति आह ‘‘विप्पसन्नछविरागकरेहि मुखलेपनेही’’ति। ‘‘मनोसिलाया’’ति इमिना मनोसिला एव मनोसिलिकाति दस्सेति। तानीति लञ्छनानि। हरितालादीहिपीति पिसद्देन न केवलं मनोसिलिकाय एव, अथ खो हरितालादीहिपीति दस्सेति।
२४८.नभिक्खवे नच्चं वातिआदीसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। निच्चापेन्तस्स वाति परेहि नच्चापेन्तस्स वा। साधुगीतन्ति सुन्दरं अनिच्चतादिपटिसंयुत्तं गीतं, सज्जनानं वा। दन्तगीतम्पि न वट्टतीति सम्बन्धो। यन्ति गीतं। पुब्बभागेति गायनतो पुब्बभागे। गायापेन्तस्सापीति परेहि वा गायापेन्तस्सापि। यं पनाति किरियापरामसनं। यं पहरति, तत्थ पहरणे अनापत्तीति योजना। सब्बन्ति अखिलं नच्चगीतवादितं। पस्सतोति पस्सन्तस्स च सुणन्तस्स च। सवनम्पि हि एकसेसेन वा सामञ्ञनिद्देसेन वा पस्सनेनेव सङ्गहितं। विहारतोति अनच्चअगीतअवादितट्ठानविहारतो। विहारन्ति नच्चगीतवादितट्ठानविहारं। असनसालायाति गामे ठिताय असनसालाय।
२४९.सरकिरियन्ति सरस्स किरियं। इमिना सरकुत्तिन्ति एत्थ सरस्स करणं सरकुत्तीति वचनत्थं दस्सेति। अलद्धं समाधिन्ति सम्बन्धो। पच्छिमा जनताति एत्थ समूहिं अवयवं विना समूहस्स अवयविनो अभावा तापच्चयो स्वत्थोपि होतीति आह ‘‘पच्छिमो जनो’’ति। तं तं वत्तन्ति सुत्तन्तवत्तादिं तं तं वत्तं। अक्खरानि विनासेत्वाति अञ्ञथा वत्तब्बानि अक्खरानि अञ्ञथा वदनेन च दीघादीनि रस्सादिवदनेन च विनासेत्वा। धम्मे पनाति एत्थ सद्दो पन विसेसजोतको। गीततो विसेसोव वेदितब्बोति हि अत्थो। सुत्तन्तवत्तन्ति सुत्तन्तस्स उच्चारणं वत्तं। एसेव नयो ‘‘जातकवत्तं गाथावत्त’’न्ति एत्थापि। तन्ति वत्तं। यदि पन तं विनासेत्वा अतिदीघं कातुं न वट्टति, एवं सति यथा सुत्तन्तवत्तादीनि होन्ति, तथा कथं दस्सेतब्बानीति आह ‘‘चतुरस्सेन वत्तेना’’तिआदि। तत्थ चतुरस्सेनवत्तेनाति परिपुण्णेन उच्चारणवत्तेन। परिमण्डलानीति समन्ततो मण्डलानि बिम्बानि पुण्णानीति अत्थो। ‘‘सरेन भणित’’न्ति इमिना सरभञ्ञन्ति एत्थ सरेन भणितब्बन्ति सरभञ्ञन्ति वचनत्थं दस्सेति। सरभञ्ञे किर अत्थीति सम्बन्धो । तरङ्गवत्थादीनं उच्चारणविधानानि (वजिर॰ टी॰ चूळवग्ग २४९; सारत्थ॰ टी॰ चूळवग्ग ३.२४९; वि॰ वि॰ टी॰ चूळवग्ग २.२४८-९) एतरहि नत्थि। द्वत्तिंसवत्तानीति च सङ्ख्यामत्तमेव अत्थि, न सङ्ख्येय्यं। तस्मा टीकासु (सारत्थ॰ टी॰ चूळवग्ग ३.२४९; वजिर॰ टी॰ चूळवग्ग॰ २४९) ‘‘तरङ्गवत्तादीनं उच्चारणविधानानि नट्ठपयोगानी’’ति वुत्तं। अत्थीति संविज्जन्ति। अयञ्हि अत्थिसद्दो निपातो। तेसूति द्वत्तिंसवत्तेसु। यन्ति वत्तं। उच्चारणविधानानि नट्ठपयोगानिपि तेसं सब्बेसं सामञ्ञलक्खणं दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बेस’’न्तिआदि। तत्थ सब्बेसन्ति द्वत्तिंसवत्तानं, लक्खणन्ति सम्बन्धो। ‘‘अविनासेत्वा’’ति वत्वा तमेवत्थं पाकटं करोन्तो आह ‘‘विकारं अकत्वा’’ति। तत्थ विकारकरणं नाम यत्तकाहि मत्ताहि अक्खरं परिपुण्णं होति, ततो अधिकमत्तायुत्तं कत्वा कथनं, तथा अकत्वा समणसारुप्पेन चतुरस्सेन नयेन पवत्तनंयेव लक्खणन्ति अत्थो।
बाहिरलोमिं उण्णिन्ति एत्थ ‘‘बाहिरलोमि’’न्ति पदं भावनपुंसकन्ति आह ‘‘उण्णलोमानि बहि कत्वा’’ति। ‘‘उण्णपावार’’न्ति इमिना उण्णीति एत्थ उत्तरपदलोपं दस्सेति। अथ वा पावारपदेन उण्णा एतस्स अत्थीति उण्णीति कत्वा तद्धितपच्चयस्स सरूपं दस्सेति। ‘‘तथा धारेन्तस्स दुक्कट’’न्ति वचनस्स अत्थापत्तिनयं दस्सेन्तो आह ‘‘लोमानि अन्तो कत्वा पारुपितुं वट्टती’’ति।
२५१.अङ्गजातं छिन्दन्तस्सेवाति अङ्गजातमेव छिन्दन्तस्साति योजना। अथ वा अङ्गजातं छिन्दन्तस्स थुल्लच्चयमेवाति योजना। अहिकीटदट्ठादीसु निमित्तभूतेसु छिन्दन्तस्साति योजना।
२५२.उप्पन्ना होतीति पटिलाभवसेन उप्पन्ना होति। उप्पन्नभावं पाकटं करोन्तो आह ‘‘सो’’तिआदि। तत्थ सोति राजगहको सेट्ठि, कीळतीति सम्बन्धो। तस्साति सेट्ठिस्स। इदं पदं ‘‘जाले’’ति पदे साम्यत्थछट्ठी, ‘‘उप्पन्ना होती’’ति पदे सम्पदानं। तन्ति चन्दनगण्ठिं। अस्साति सेट्ठिस्स। इदं पदं ‘‘पुरिसा’’ति पदे साम्यत्थछट्ठी, ‘‘अदंसू’’ति पदे सम्पदानं। विकुब्बनिद्धीति विविधं, विकारं वा कुब्बनवसेन पवत्ता इद्धि (पटि॰ म॰ ३.१२-१६; विसुद्धि॰ २.३६९-३७३)। अधिट्ठानिद्धीति अधिट्ठानवसेन पवत्ता इद्धि (पटि॰ म॰ ३.१२-१६; विसुद्धि॰ २.३६९-३७३)।
गिही उपनामेन्तीति सम्बन्धो। ब्यञ्जनं कत्वाति ब्यञ्जनं पक्खिपनं कत्वा। तन्ति सुवण्णतट्टिकादिं। आमसितुम्पीति पिसद्दो पगेव पटिग्गण्हितुन्ति दस्सेति। सङ्घिकपरिभोगेन वाति वासद्दो पनसद्दत्थो। सङ्घिकपरिभोगेन पनाति हि अत्थो। गिहिविकटानि वाति वासद्दो सम्पिण्डनत्थो। गिहिविकटानि भाजनानिपि वट्टन्तीति हि अत्थो। कंसलोहवट्टलोहानं सभागत्ता वुत्तं ‘‘कंस…पे॰… सङ्गहितो’’ति।
२५३.‘‘लिखितु’’न्ति एतं वुत्तन्ति योजना। पकतिमण्डलन्ति एत्थ किं मकरदन्तमत्तम्पि अच्छिन्नमण्डलन्ति आह ‘‘मकरदन्तच्छिन्नकमण्डलमेवा’’ति।
२५४.पहरित्वाति आवट्टनतो अञ्ञमञ्ञं पहरित्वा। तयो पत्ते उपरुपरि ठपेतुं वट्टतीति सम्बन्धो। भूमिआधारको नाम भूमिया आसन्नो दन्तादीहि कतो वलयाधारको। दारुआधारको नाम एकदारुना कतो आधारको। दण्डाधारको नाम चतुदण्डतो पट्ठाय बहूहि दण्डेहि कतो आधारको। तत्थाति भमकोटिसदिसदारु आधारकतिदण्डकाधारेसु। गहेत्वा एवाति पत्तं गहेत्वा एव, एकमेव ठपेतब्बं इति वुत्तन्ति योजना।
तत्थेवाति मिड्ढन्तेयेव। वित्थिण्णायाति वित्थाराय। बाहिरपस्सेति कुट्टस्स बाहिरपस्से। कतायाति कुट्टस्स थिरभावत्थं कताय। एत्थाति परिभण्डन्ते।
यं वत्थं पत्थरित्वा पत्तो ठपियतीति वत्थं चोळकं नामाति योजना। तस्मिं पनाति चोळके पन। यत्थाति यस्सं वालिकायं। न दुस्सतीति पत्तो न दुस्सति। पत्तमाळकन्ति पत्तस्स ठपनत्थाय कतं अट्टं। भण्डकुक्खळिकाति पत्तादिभण्डकानं पक्खिपना उक्खळिका। यत्थ कत्थचीति भित्तिखीलादिके यस्मिं कस्मिंचि। लग्गेन्तस्साति पत्तं थविकाय लग्गेन्तस्स। निसीदनसयनत्थं वा कतं होतूति योजना। अञ्ञेनाति पत्ततो अञ्ञेन। अट्टकछन्नेनाति अट्टपतिरूपेन, अट्टकसदिसेनाति अत्थो। तत्थाति अट्टकछन्नेन ठपिते मञ्चपीठे। अंसे बद्धियति अनेनाति अंसबद्धो, सोयेव अंसबद्धको, तेन लग्गेत्वाति सम्बन्धो। छत्ते ठपेतुं न वट्टतीति सम्बन्धो। भत्तेन पूरो भत्तपूरो, पत्तो। बन्धित्वा ठपिते छत्ते वा अट्टकं कत्वा ठपिते छत्ते वाति योजना। यो कोचि भत्तपूरोपि तुच्छपत्तोपीति सम्बन्धो।
२५५.यस्साति भिक्खुनो। हत्थे पत्तो अत्थि, सो एव भिक्खु पत्तहत्थो न होति, अपिच खो पन हत्थे वा पिट्ठिपादे वा यत्थ कत्थचि सरीरावयवे पत्तस्मिं सतीति योजना। एसेव नयो अनन्तरवाक्येपि। इमेहि वाक्येहि ‘‘पत्तहत्थो’’ति च ‘‘कवाटं पणामेतु’’न्ति च उपलक्खणमत्तमेवाति दस्सेति। सूचिं वा अवापुरितुन्ति सम्बन्धो। कुञ्चिकाय वाति वासद्दो ‘‘सरीरावयवेना’’ति पदं अपेक्खति।
लाबुकटाहन्ति लम्बतीति लाबु, लाबुया कटाहं लाबुकटाहं। ‘‘तावकालिक’’न्ति इमिना एकवारमेव तेन आमिसं गहेत्वा परिभुञ्जित्वा छड्डेतब्बन्ति दस्सेति। घटिकपालन्ति भाजनकपालं। अभुं मेति अवड्ढि मय्हं, उप्पज्जित्थाति अत्थो। ‘‘अभु मे’’ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ २.१४९; म॰ नि॰ टी॰ २.१४९) वत्तब्बे निग्गहितागमवसेन एवं वुत्तं। उत्रासवचनन्ति उत्रासेन वचनकारणं पदं। दिन्नकमेवाति परेहि दिन्नकमेव आमिसन्ति सम्बन्धो।
चम्बेत्वाति मुखेन चम्बेत्वा। अपविद्धामिसानीति छड्डितानि आमिसानि। एतेसूति चलकादीसु। अनुच्छिट्ठं सुद्धपत्तन्ति नत्थि उच्छिट्ठो एत्थाति अनुच्छिट्ठो, सुद्धपत्तो, तं। उच्छिट्ठहत्थेनाति उच्छिट्ठो एत्थ अत्थीति उच्छिट्ठो, सोयेव हत्थो उच्छिट्ठहत्थो, तेन। वामहत्थेन आसिञ्चित्वाति सम्बन्धो। एत्थाति सुद्धपत्ते। एत्तावतापीति एत्तकेन एकउदकगेण्डुसगहणमत्तेनापि। सोति सुद्धपत्तो। हत्थं पनाति उच्छिट्ठहत्थम्पि। पनसद्दो हेत्थ सम्पिण्डनत्थो। यं अट्ठिं वा यं चलकं वाति योजना। तत्थाति मच्छमंसफलादीसु। तन्ति अट्ठिचलकं। यं पनाति अट्ठिचलकादिं पन, पटिखादितुकामोति सम्बन्धो, पुन खादितुकामोति अत्थो। तत्थेवाति पत्ते एव। कत्वाति ठपनं कत्वा। यं किञ्चि अट्ठिकण्टकादिन्ति सम्बन्धो।
२५६.सत्थकवेठनकन्ति सत्थकस्स वेठनकरणं। पिप्फलिकं वा दण्डसत्थकं नामाति योजना। पिप्फालेति एतायाति पिप्फलि, सायेव पिप्फलिकं। अञ्ञम्पीति पिप्फलिकतो अञ्ञम्पि। यंकिञ्चि दण्डं योजेत्वा कतसत्थकं वा दण्डसत्थकं नामाति योजना। इमिना दण्डेन योजितं सत्थकं दण्डसत्थकन्ति वचनत्थं दस्सेति।
मलग्गहिताति अयमलग्गहिता। किण्णेनाति मदिरादिबीजेन किण्णेन। तेनाति पासाणचुण्णसङ्खातेन सरितकेन। मक्खेतुन्ति सूचिं मक्खेतुं। मक्खितमधुसित्थकं तं सरितकं परिभिज्जतीति योजना। मधुसित्थकपिलोतिकन्ति मधुसित्थकेन मक्खितं पिलोतिकं। तत्थाति निस्सेणियं। याय रज्जुया कथिने बन्धन्ति, सा रज्जु कथिनरज्जु नामाति योजना। तत्थाति दीघस्स भिक्खुनो पमाणेन कते कथिने। दण्डकेति कथिनदण्डकम्हि। तस्साति दीघस्स भिक्खुनो पमाणेन कतस्स कथिनस्स। इतरस्स भिक्खुनोति दीघभिक्खुतो इतरस्स रस्सभिक्खुनो।
दण्डकथिनपमाणेन कतस्स कटसारकस्साति योजना। ‘‘दुगुणकरण’’न्ति इमिना पिदलकन्ति दुगुणकरणसङ्खातस्स किरियाविसेसस्स नामन्ति दस्सेति। विनन्धनरज्जुन्ति विसेसेन नहियति बन्धियति एतायाति विनन्धना, सायेव रज्जु विनन्धनरज्जु, तमेवत्थं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘विनन्धितुं रज्जु’’न्ति। विनन्धनसुत्तकन्ति एत्थापि एसेव नयो। तेन सुत्तकेनाति विनन्धनसुत्तकेन। तत्थाति खुद्दकनिस्सेणियं काचि सुत्तन्तरिकायोति सम्बन्धो। पमाणसञ्ञाकरणन्ति सुत्तन्तरिकपमाणस्स सञ्ञाकरणं। काळसुत्तेन सञ्ञाकरणं विय हलिद्दिसुत्तेन सञ्ञाकरणन्ति योजना। अङ्गुलिया पटिग्गण्हन्तीति एत्थ ‘‘पटिग्गण्हन्ती’’ति पदस्स ‘‘अङ्गुलिया’’ति करणस्सेव वुत्तत्ता कम्मस्स अवुत्तत्ता तस्स कम्मं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘सूचिमुख’’न्ति। अङ्गुलिकोसकन्ति अङ्गुलिकञ्चुकं।
२५७.पातिचङ्कोटकादिन्ति एत्थ पाति नाम पटिग्गहसण्ठानेन कतो सूचिआदिभण्डट्ठपनो भाजनविसेसो। आकिरित्वाति पक्खिपित्वा। ओधुनित्वाति पप्फोटेत्वा। घनदण्डकन्ति निरन्तरदण्डकं। अन्तोकत्वाति कथिनस्स अन्तोकत्वा।
२५८.विनन्धित्वाति चोळकेन विनन्धित्वा।
२५९.अपरिस्सावनकस्सेव भिक्खुनोति योजना। यो पन याचतीति सम्बन्धो। मज्झेदण्डकेति दण्डकस्स मज्झे। उदकन्ति अकप्पियउदकं। तन्ति उदकं। यन्ति परिस्सावनं। उदकं परिसुद्धं हुत्वा सवति गच्छति पवत्तति अनेनाति परिस्सावनं। यं उदके ओत्थरित्वा घटेन उदकं गण्हन्ति, तं ओत्थरकं नामाति योजना। तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तं ही’’तिआदि। तन्ति परिस्सावनं, बन्धित्वाति सम्बन्धो। तेसूति चतूसु खाणुकेसु। सब्बपरियन्तेति सब्बपरिस्सावनस्स परियन्ते मोचेत्वाति सम्बन्धो। ओत्थरित्वाति ओगाहेत्वा। चीवरकुटिकाति चीवरेन कता कुटिका, सा मकसानं परित्ताणत्थं कतत्ता मकसकुटिकाति वुच्चति।
२६०.सेम्हादिदोसुस्सन्नकायाति सेम्हादिदोसेहि उस्सन्नकाया। अग्गळत्थम्भोति कवाटत्थम्भो। यत्थाति अग्गळत्थम्भे। तत्थाति द्वारबाहाय। तत्थाति अग्गळपासके। धूमो निक्खमति एतेनाति धूमनेत्तो, छिद्दो। तेन वुत्तं ‘‘धूमनिक्खमनछिद्द’’न्ति । ‘‘गन्धेही’’ति इमिना ‘‘वासेतु’’न्ति पदस्स करणं दस्सेति। ‘‘उदकट्ठपनट्ठान’’न्ति इमिना उदकट्ठानन्ति एत्थ उदकस्स ठपनं ठानं उदकट्ठानन्ति मज्झेपदलोपसमासं दस्सेति। तत्थाति उदकट्ठाने। कोट्ठकोति एत्थ न यत्थ कत्थचि, यस्स कस्सचि वा कोट्ठको होति, अपि च खो पन द्वारे एव, द्वारस्सेव वा कोट्ठकोति आह ‘‘द्वारकोट्ठको’’ति।
२६१.परिकम्मन्ति पिट्ठिआदिपरिकम्मं। पटिच्छादियति इमायाति पटिच्छादि, वत्थमेव पटिच्छादि वत्थपटिच्छादि। उदकं न होतीति एत्थ पानोदकं निवत्तेन्तो आह ‘‘न्हानोदकं न होती’’ति।
२६२.पण्णिकानं तुलं विय उदकउब्बाहनकतुलन्ति योजना। दीघवरत्तादीहीतिआदिसद्देन रज्जु आदयो सङ्गण्हाति। अरहत्थघटियन्तं नाम चक्कसण्ठानं अनेकारं अरे अरे घटानि बन्धित्वा एकेन वा द्वीहि वा परिब्भमियमानं यन्तं। अरसङ्खातेसु हत्थेसु घटा बन्धितब्बा एत्थाति अरहत्थघटि, तमेव यन्तं अरहत्थघटियन्तं। चम्मभाजनन्ति चम्ममयं भाजनं। अपरिक्खित्ता होतीति चन्दनिका अपाकारा होति। उदकपुञ्जनं वट्टतीति सम्बन्धो। तस्मिन्ति उदकपुञ्जने। ‘‘उदकपुञ्जनी’’तिपि पाठो। एवं सति ताय उदकपुञ्जनियाति अत्थो। पच्चुद्धरितुन्ति अपनेतुं।
२६३.आ समन्ततो विद्धं पक्खपासकमेत्थाति आविद्धपक्खपासकं। मण्डलेति कण्णिकमण्डलम्हि। कतं कूटञ्च छदनञ्च एत्थाति कतकूटच्छदनं, जन्ताघरं, तस्स। एतन्ति ‘‘निल्लेखजन्ताघर’’न्ति एतं नामं। ‘‘चत्तारो मासे’’ति इमिना ‘‘चतुमास’’न्ति दिगुसमासस्स वाक्यं दस्सेति।
२६४.नमतकन्ति एत्थ हेट्ठा वुत्तनमतकतो (चूळव॰ अट्ठ॰ २५६) विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘एळकलोमेही’’तिआदि। अवायिमन्ति वायित्वा न कतं। चम्मखण्डपरिहारेनाति चम्मखण्डं विय अधिट्ठानविकप्पनअपनयनेन, परिभुञ्जितब्बन्ति अत्थो। पेळायाति अट्ठंसादिआकारेन कताय मञ्जूसाय। एतन्ति ‘‘आसित्तकूपधान’’न्ति एतं नामं। दारुमयापीति पिसद्दो न तम्बलोहरजतमया एवाति दस्सेति। एत्थेवाति मळोरिकायमेव। आधारकसङ्खेपगमनतोति आधारके सङ्खेपं गमनतो। हीति सच्चं, यस्मा वा। पुब्बे पत्तरक्खनत्थं आधारको अनुञ्ञातो, इदानि भुञ्जनत्थन्ति दट्ठब्बं। एको भिक्खु गच्छतीति सम्बन्धो। सेसकन्ति गहेतब्बफलपूवेहि सेसकं। तस्मिं खणेति तस्मिं भुञ्जनक्खणे।
२६५.एकेकेनपि अङ्गेनाति पिसद्दो सम्भावनत्थो, ततो पन अधिकेहि अङ्गेहि पगेवाति हि अत्थो। समन्नागतस्स उपासकस्स निक्कुज्जितुन्ति सम्बन्धो। तस्साति उपासकस्स। न गहेतब्बोति सङ्घेन न गहेतब्बो। असुकस्स उपासकस्साति सम्बन्धो। उक्कुज्जनकालेति पत्तस्स उक्कुज्जनकाले। याचापेत्वाति पत्तनिकुज्जितेन उपासकेन याचापेत्वा। हत्थपासन्ति सङ्घस्स हत्थपासं।
२६८.पुरक्खत्वाति एत्थ पुरसद्दस्स अग्गत्थभावञ्च करसद्दस्स खादेसभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘अग्गतो कत्वा’’ति। सोति बोधिराजकुमारो, सन्थरीति सम्बन्धो। लच्छामीति लभिस्सामि, एस बोधिराजकुमारो पुत्तलाभाय अभब्बोति योजना। अक्कमने दोसं दस्सेन्तो आह ‘‘यदी’’तिआदि। पच्छाति अक्कमनतो पच्छा। अयन्ति भगवा। इदन्ति कारणं। तावाति सिक्खापदपञ्ञत्तितो, सिक्खापदपञ्ञत्तिया वा पठमं। परिभवतोति गिहीनं परिभवतो।
मङ्गलत्थायाति अरोगादिकस्स मङ्गलस्स अत्थाय। धोतपादकन्ति एत्थ धोतेहि पादेहि अक्कमनट्ठाने अत्थरितं धोतपादकन्ति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘धोतपादकं नामा’’तिआदि। तत्थ ‘‘पच्चत्थरणं अत्थत’’न्ति इमिना ‘‘धोतपादक’’न्ति एत्थ णिकपच्चयस्स अत्थरितत्थे पवत्तभावं दस्सेति।
२६९.पदुमकण्णिकाकारन्ति पदुमकण्णिकसण्ठानं। कतं पादघंसनं कतकं नामाति योजना। तन्ति कतकं, पटिक्खित्तमेवाति सम्बन्धो। पोत्थकेसु तंसद्दो गलितोति दट्ठब्बो। बाहुल्लिकानुयोगत्ताति पच्चयबहुलभावाय अनुयोगत्ता। पासाणफेणकोपीति पासाणअब्बुदम्पि। बीजनीति चतुरस्सबीजनी। तन्ति विधूपनं, कतं होतूति सम्बन्धो। इधापि तंसद्दो गलितो। वेळुदन्तविलीवेहि वा मोरपिञ्छेहि वा चम्मविकतीहि वा कतं होतूति योजना। सब्बं विधूपनन्ति सम्बन्धो। पाळियं तालवण्टन्ति सह वण्टेन कतं तालं तालवण्टं, तालसद्देन तंमया मण्डलबीजनी गहेतब्बा विकारीविकारभावेन सम्बन्धत्ता। मकसबीजनीति मकसानं पलायनकबीजनी, दन्तमयविसाणमयदण्डकापि मकसबीजनी वट्टतीति योजना। ‘‘वाकमयबीजनिया’’ति पदं ‘‘सङ्गहिता’’ति पदे आधारो, करणं वा।
२७०.यस्साति भिक्खुस्स चक्खुं वा दुब्बलं होतीति योजना। अञ्ञोति कायडाहादीहि आबाधेहि अञ्ञो, कोचि आबाधो वा उप्पज्जतीति योजना। ‘‘वस्से पना’’ति पदं ‘‘चीवरगुत्तत्थ’’न्ति पदे एव सम्बन्धितब्बं। चीवरगुत्तत्थन्ति चीवरस्स वस्सतेमनतो गुत्तत्थं, वाळमिगचोरभयेसु सन्तेसूति सम्बन्धो। तालपण्णादिना एकेन पण्णेन कतं छत्तं एकपण्णच्छत्तं। सब्बत्थेवाति सब्बेसु एव गामारञ्ञेसु।
‘‘असि अस्सा’’ति इमिना असिस्साति पदस्स अनवकासविधिं दस्सेति। असीति खग्गो। अस्साति चोरस्स, असीति सम्बन्धो। विज्जोतलतीति एत्थ अलपच्चयो रूपसिद्धिमत्तोवाति आह ‘‘विज्जोतती’’ति। ‘‘चतुहत्थोयेवा’’ति इमिना पमाणयुत्तोति पदस्स अत्थं दस्सेति। ततोति चतुहत्थतो। सब्बेसन्ति गिलानागिलानानं। ‘‘सक्का पना’’ति पदं ‘‘न वट्टती’’ति पदे कत्ता, ‘‘दातब्बा’’ति पदे कम्मं। सम्मन्नित्वाव दातब्बा, न विना सम्मुतियाति अधिप्पायो।
२७३.आगतन्ति उदरियतो निक्खमित्वा आगतं। उग्गारन्ति गलतो उग्गारं भोजनन्ति सम्बन्धो। सन्धारेत्वाति पतिट्ठापेत्वा। असन्धारितमेव हुत्वाति सम्बन्धो।
यन्ति खादनीयभोजनीयं, पतितन्ति सम्बन्धो। तन्ति खादनीयभोजनीयं, गहेत्वा परिभुञ्जितुन्ति सम्बन्धो। इदन्ति वचनं।
२७४.कुब्बं करिस्सामीति एत्थ करियति उच्चारियतीति कुब्बन्ति वुत्ते सद्दोति आह ‘‘सद्दं करिस्सामी’’ति। सद्दन्ति ‘‘अयं मं भिक्खु विप्पकरोती’’ति उच्चासद्दं। नखादीहीतिआदिसद्देन मुखकुट्टे सङ्गण्हाति। अनुरक्खनत्थन्ति अनुदयेन पालनत्थं। नखच्छेदनन्ति नखं छिन्दति अनेनाति नखच्छेदनं, सत्थकादि। वीसतिमट्ठन्ति एत्थ वीसतिया नखानं मट्ठं वीसतिमट्ठन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘वीसतिपि नखे’’तिआदि। लिखितमट्ठेति लिखिते हुत्वा मट्ठे। कारापेन्तीति नहापिते कारापेन्ति। नखतोति नखतो वा नखन्तरतो वा। अपकड्ढितुन्ति कड्ढित्वा अपनेतुं।
२७५.खुरकोसकन्ति खुरस्स ठपनकं। कत्तरियाति कन्तियति छिन्दियति इमायाति कत्तरि, अयोमयो एको उपकरणविसेसो, ताय। ‘‘छेदापेन्ती’’ति इमिना कप्पापेन्तीति एत्थ कप्पसद्दस्स विध्यत्थं अधिप्पायेन दस्सेति। मस्सुं वड्ढापेन्तीति एत्थ मस्सुं वड्ढेत्वा रुहापेन्तीति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘मस्सुं दीघं कारापेन्ती’’ति। एळकमस्सूति एळकस्स विय मस्सूति एळकमस्सु। ‘‘गोलोमिक’’न्ति वुच्चतीति सम्बन्धो। ‘‘चतुकोण’’न्ति इमिना चतुरस्सन्ति एत्थ अंससद्दो कोणत्थोति दस्सेति। चतुरस्सन्ति एत्थ हि ‘‘चतुरंस’’न्ति वत्तब्बे निग्गहितस्स लोपं कत्वा परस्स सकारस्स द्वेभावं कत्वा ‘‘चतुरस्स’’न्ति वुत्तं। लोमसंहरणन्ति लोमानं अपनयनं। लोमराजिट्ठपनन्ति लोमलेखाठपनं। सब्बत्थाति सब्बेसु, मस्सुकप्पनादीसूति सम्बन्धो। गण्डवणरुधिआबाधपच्चयाति गण्डो च वणो च रुधि च गण्डवणरुधयो, तेयेव आबाधा गण्डवणरुधिआबाधा, तेसं पच्चया। वणोति महन्तो वणो। रुधीति खुद्दको वणो। सक्खरादीहीति सक्खरमधुसित्थकेहि। सण्डासोति सुट्ठु लोमं डंसतीति सण्डासो। यन्ति लोमं, ठितन्ति सम्बन्धो। कत्थ ठितन्ति आह ‘‘भमुकाय वा’’तिआदि। किं हुत्वा ठितन्ति आह – ‘‘उग्गन्त्वा विभच्छं ठित’’न्ति, विभच्छं हुत्वा ठितन्ति योजना। विसेसेन सोभणं भक्खतीति विभच्छो, असोभणो। ‘‘विगच्छ’’न्तिपि पाठो, विरूपं गच्छति, गमयतीति वा विगच्छो। तत्थ पुरिमपाठोयेव मूलपाठोति दट्ठब्बोति। पलितं वा अपलितं वा तादिसं लोमन्ति योजना।
२७७.कंसपत्थरिकाति एत्थ कंसआपणे पत्थरन्ति पसारेन्तीति कंसपत्थरिकाति वुत्ते कंसभण्डवाणिजा गहेतब्बाति आह ‘‘कंसभण्डवाणिजा’’ति। वासिदण्डादीनं अपातनत्थं बन्धति अनेन लोहेनाति बन्धनं, तमेव मत्तं अप्पन्ति बन्धनमत्तं।
२७८.निक्खमन्तेनाति आरामतो निक्खमन्तेन। यत्थाति यस्मिं ठाने। ‘‘सरित्वा’’ति इमिना असरित्वा पिण्डाय चरितब्बन्ति दस्सेति। बहुरज्जुकन्ति बहू रज्जुयो एतस्साति बहुरज्जुकं। इमिना कलापेन बहुरज्जूनं समूहेन कत्तब्बन्ति कलापुकन्ति वचनत्थं दस्सेति, इकारस्सुकारो। देड्डुभकन्ति एत्थ देड्डुभसद्देन तस्स सीसं गहेतब्बं एकदेसूपचारेन, देड्डुभं वियाति देड्डुभकं, सदिसत्थे कपच्चयो होति। तेन वुत्तं ‘‘उदकसप्पसीससदिस’’न्ति। ‘‘मुरजवट्टिसण्ठान’’न्ति इमिना मुरजसद्देन मुरजवट्टि गहेतब्बा तस्स विकारत्ता, तेन सदिसं मुरजन्ति वचनत्थं दस्सेति। वेठेत्वाति बहुरज्जुके एकतो वेठेत्वा। मद्दवीणसद्दो पामङ्गपरियायो। मद्दवीणं वियाति मद्दवीणं। तेन वुत्तं ‘‘पामङ्गसण्ठान’’न्ति। ‘‘पगेव बहूनी’’ति इमिना ‘‘एकम्पी’’ति एत्थ पिसद्दस्स सम्भावनत्थं दस्सेति। मच्छकण्टकवायिमाति मच्छकण्टकं विय दस्सेत्वा वायिमा। कुञ्जरच्छिकादिभेदाति वारणअच्छिकादिभेदा। वारणो हि कुं भूमिं जरापेतीति कुञ्जरोति (वि॰ व॰ अट्ठ॰ ३१; अ॰ नि॰ टी॰ १.१.२) च कुञ्जे निकुञ्जे रमतीति कुञ्जरोति च वुच्चति। तस्स अच्छि वियाति कुञ्जरच्छिकं, तं आदि येसं तानीति कुञ्जरच्छिकादीनि, तेसं भेदाति कुञ्जरच्छिकादिभेदा। आदिसद्देन गोणच्छिकादयो सङ्गण्हाति। ‘‘कुञ्चिकाकोसकसण्ठान’’न्ति इमिना सूकरस्स अन्तं विय सूकरन्तकन्ति अत्थं दस्सेति। सूकरस्स हि अन्तं कुञ्चिकाकोसकं विय मज्झे सुसिरो होति। सूकरन्तकं अनुलोमेतीति सूकरन्तकेन अनुलोमेति। दसासुयेवाति कायबन्धनस्स अन्तेसुयेव। एत्थाति दसासु। ‘‘चतुन्नं उपरि न वट्टती’’ति इमिना मुरजदसा ततो उपरि वट्टतीति दस्सेति। वेठेत्वाति रज्जुं वत्थेन वेठेत्वा। मुद्दिकसण्ठानेनाति वरकसीससण्ठानेन। एवं सिब्बिताति एवं सिब्बियमाना। हीति फलजोतको। पासन्तोति पासकोटि।
२८०.ओलम्बकं कत्वा निवत्थं हत्थिसोण्डकं नामाति योजना। चोळिकइत्थीनन्ति चोळरट्ठे निवासीनं इत्थीनं। हत्थिया सोण्डो विय हत्थिसोण्डकं निवत्थं। मच्छवालं वियाति मच्छवालकं। चत्तारो कण्णा एतस्स निवत्थस्साति चतुकण्णकं। तालवण्टं वियाति तालवण्टकं। सतं वलिनो एतस्स निवत्थस्साति सतवलिकं। ‘‘अनेकक्खत्तु’’न्ति इमिना ‘‘सतवलिक’’न्ति एत्थ सतसद्दस्स अनेकत्थवाचकतं दस्सेति। ‘‘वामदक्खिणपस्सेसु वा’’ति इमिना पुरिमनिवत्थं कटितो पट्ठाय हेट्ठा निवत्थं नामाति दस्सेति।
संवल्लित्वा निवत्थं संवल्लियं। मल्लो च कम्मकारो च मल्लकम्मकारा, ते आदयो येसं तेति मल्लकम्मकारादयो। आदिसद्देन धुत्तादयो सङ्गण्हाति। यम्पि निवत्थं निवासेन्ति, सब्बं तं निवत्थं न वट्टतीति योजना। एकं वा कोणन्ति सम्बन्धो। कोणेति अन्तरवासकस्स कोणे। ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘एकं वा द्वे वा कोणे उक्खिपित्वा अन्तरवासकस्स उपरि लग्गेन्ती’’ति अत्थं अतिदिसति। अन्तोकासावस्स दस्सेत्वाति सम्बन्धो। द्वे निवासेन्तेन अगिलानेनाति योजना। सगुणन्ति अन्तोकासावेन बहिकासावं समानगुणं कत्वा। इतीतिआदि निगमनं। यञ्चाति यं निवत्थञ्च। इधाति खुद्दकवत्थुक्खन्धके। यञ्च सेखियवण्णनायं (पाचि॰ अट्ठ॰ ५७६ आदयो) पटिक्खित्तन्ति सम्बन्धो। सब्बं तं निवत्थन्ति योजना। निब्बिकारं कत्वाति सम्बन्धो। उभोकण्णेति हेट्ठा ठिते उभो कण्णे उपरि च ठिते उभो कण्णे। तन्ति परिमण्डलपारुपनं।
तत्थाति ‘‘गिहिपारुत’’न्ति वचने यंकिञ्चि अञ्ञथापारुतं अत्थीति सम्बन्धो। तस्माति यस्मा गिहिपारुतं नाम, तस्मा, परिमण्डलं पारुपितब्बन्ति सम्बन्धो। ‘‘यथा पारुपन्ति, यथा च ठपेन्ती’’तिआदिना योजना कातब्बा। तस्सेवाति दीघसाटकस्सेव। तस्सेवाति साटकस्सेव। पाळिकारकोति पाळिं गण्हन्तं वा वाचेन्तं वा कारको। तथाति यथा पारुपन्ति, तथा।
२८१.कुहिञ्चि ठानं गच्छतो रञ्ञोति योजना। ‘‘परिक्खारभण्डवहनमनुस्सा’’ति इमिना ते मनुस्सा मुण्डं सीसं चोळकेन वेठेन्तीति मुण्डवेठिनो नामाति दस्सेति। अधिप्पायोति उज्झायन्तानं मनुस्सानमधिप्पायो। अन्तराकाजन्ति एत्थ अन्तरासद्दो मज्झत्थवाचकोति आह ‘‘मज्झे’’ति। ‘‘लग्गेत्वा’’तिआदिना काजस्स अन्तरे लग्गेत्वा वहितब्बं अन्तराकाजन्ति वचनत्थं दस्सेति।
२८२.‘‘चक्खूनं हित’’न्ति इमिना अचक्खुस्सन्ति एत्थ स्सपच्चयो चक्खुसद्दतो हितत्थे होतीति दस्सेति। पमाणङ्गुलेनाति वड्ढकीनं पमाणयुत्तेन अङ्गुलेन।
२८३.‘‘तिणवनादीसू’’ति इमिना दायं आलिम्पेन्तीति एत्थ दायसद्दो वनवाचकोति दस्सेति। ‘‘अग्गिं देन्ती’’ति इमिना आपुब्बो लिपिधातु उपसग्गवसेन अग्गिदानत्थोति दस्सेति। परित्तन्ति एत्थ समन्ततो तायति अनेनाति परित्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अप्पहरितकरणेन वा परिखाखणेन वा परित्ताण’’न्ति। एत्थाति परित्तकरणे। दातुं लब्भतीति सयं दातुं लब्भति। हरितुन्ति अपनेतुं। पत्तं वा अपत्तं वा अग्गिन्ति सम्बन्धो। तथाति अग्गिदानादिना आकारेन। उदकेन निब्बापेन्तेन भिक्खुनाति सम्बन्धो।
२८४.सतिकरणीयेति एत्थ करणीयसद्दो किच्चपरियायोति आह ‘‘सुक्खकट्ठादिग्गहणकिच्चे’’ति। ‘‘सुक्खकट्ठादिग्गहण’’ इति पदेन किच्चसरूपं दस्सेति। ‘‘पुरिसप्पमाण’’न्ति इमिना पोरिसियन्ति एत्थ णियपच्चयो पमाणत्थे होतीति दस्सेति। पुरिसप्पमाणं नाम उपरि बाहुद्वयततस्स पुरिसस्स पमाणं। दिस्वा वा हुत्वा वा दिस्वाति योजना। अतिउच्चम्पीति पिसद्दो सम्भावनत्थो। नीचं पन रुक्खं पगेवाति हि अत्थो।
२८५.कल्याणवाक्करणाति एत्थ करियति उच्चारियतीति करणो, सद्दो, वाचायेव करणो वाक्करणो, कल्याणो वाक्करणो एतेसन्ति कल्याणवाक्करणाति दस्सेन्तो आह ‘‘मधुरसद्दा’’ति। वेदं वियाति सुतिं विय। वाचनामग्गन्ति वाचनाय उपायं। सकाति सम्मासम्बुद्धसङ्खातस्स सस्स अत्तनो एसा सका। तेन वुत्तं ‘‘सम्मासम्बुद्धेना’’ति। सम्मासम्बुद्धेन हि मागधनिरुत्तिया एव धम्मो भासितो, तस्मा सा मागधनिरुत्ति सका नामाति वुच्चति। निरुत्तीति अत्थं नीहरित्वा वुच्चते इमाय सद्दपञ्ञत्तियाति निरुत्ति, वचधातुस्स वकारस्स उकारो, सब्बवोहारो लब्भति। इध पन ‘‘सकाया’’ति वुत्तत्ता मागधवोहारो एव। तेन वुत्तं ‘‘मागधवोहारो’’ति। ‘‘सभावनिरुत्ती’’तिपि पाठो। एवञ्हि सति सब्बसत्तानं सभावेन पवत्ता मूलभासाभूता मागधनिरुत्तियेव।
२८६.लोकायतं नाम तित्थियसत्थन्ति सम्बन्धो। इमिनाव कारणेनाति ‘‘सेतो काको, कस्मा? अट्ठीनं सेतत्ता। रत्तो बको, कस्मा? लोहितस्स रत्तत्ता’’ इति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ २.२२३; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.५.१०८०; अ॰ नि॰ १०.६९-७०) इमिना एव कारणेन।
२८८.अन्तराअहोसीति एत्थ अन्तरसद्दो ब्यवधानत्थोति आह ‘‘अन्तरिता अहोसि पटिच्छन्ना’’ति। तेन सद्देन धम्मकथा ब्यवधाना अहोसीति अत्थो।
२८९.आबाधप्पच्चयाति एत्थ आबाधस्स भेसज्जसङ्खातो पच्चयो आबाधपच्चयोति दस्सेन्तो आह ‘‘यस्सा’’तिआदि। इमिना आबाधोयेव पच्चयो आबाधपच्चयोति अत्थं पटिक्खिपति।
२९३.दुक्कटवत्थु नाम अकप्पियवोहारादिना मालावच्छरोपनादि, पाचित्तियवत्थु नाम मालावच्छरोपनादिअत्थाय पथवीखणनादि। पहरणीति पहरति इमायाति पहरणी। एतन्ति ‘‘पहरणी’’ति एतं नामं। यस्स कस्सचि आवुधसङ्खातस्स लोहभण्डस्साति सम्बन्धो। तन्ति आवुधसङ्खातं लोहभण्डं। वुत्तमेवाति ‘‘कतकं नाम पदुमकण्णिकाकार’’न्तिआदिना (चूळव॰ अट्ठ॰ २६९) वुत्तमेव। धनियस्सेवाति धनियस्स एव। अञ्ञेसञ्हि कताय सब्बमत्तिकामयकुटिया अपाकटत्ता वुत्तं ‘‘धनियस्सेवा’’ति। अथ वा धनियस्स सब्बमत्तिकामयकुटि इवाति योजना। सब्बत्थाति सब्बस्मिं खुद्दकवत्थुक्खन्धके।
इति खुद्दकवत्थुक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
६. सेनासनक्खन्धकं
विहारानुजाननकथा
२९४.सेनासनक्खन्धके अपञ्ञत्तं होतीति एत्थ न ञपधातु होति, अपिच ञाधातुयेव, सो च खो अनुजाननत्थोति आह ‘‘अननुञ्ञातं होती’’ति। इमिना ञाधातुस्स अवबोधनादयो अत्थे निवत्तेति, अनुजाननत्थंयेव दस्सेति। अड्ढयोगादीनं विसुं गहितत्ता विहारसद्देन पारिसेसतो अवसेसावासोव गहेतब्बोति आह ‘‘अड्ढयोगादिमुत्तको अवसेसावासो’’ति। सुवण्णवङ्कगेहन्ति सुवण्णवङ्कछदनेन छादितं गेहं। इट्ठकागुहाति इट्ठकाय कता गुहा। एसेव नयो सेसेसुपि। आगतस्स च अनागतस्स चाति एत्थ चसद्देन द्वन्दवाक्यं दस्सेति। आगच्छतीति आगतो, न आगतो अनागतो, सङ्घो। आगतो च अनागतो च आगतानागतो, समाहारद्वन्दो पुंलिङ्गो, तस्स। ‘‘अप्पटिहतचारस्सा’’ति इमिना चतूसु दिसासु अप्पटिहतचारो चातुद्दिसोति वचनत्थं दस्सेति।
२९५.अनुमोदनगाथासु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। उतुविसभागवसेनाति सीतउण्हानं उतूनं विसभागवसेन। संफुसितकवातोति सह उदकबिन्दुना आगतो वातो। एत्थ हि संसद्दो सहत्थो, फुसितसद्दो उदकबिन्दुवाचको। उजुकमेघवुट्ठियो एवाति वातेन अपहरितत्ता उजुकं पतिता मेघवुट्ठियो एव। पाळियं ततोति एत्थ तोपच्चयो पच्चत्तत्थे वत्तति। सो विहारोति हि अत्थो। वाळमिगानि चाति वाळमिगे च। लिङ्गविपल्लासो हेस। एतानि सब्बानीति ‘‘सीत’’न्तिआदीनि सब्बानि सत्त पदानि। योजेतब्बानीति सो विहारो सीतं पटिहनति…पे॰… वुट्ठियो पटिहनतीति योजेतब्बानीति अत्थो।
‘‘विहारेना’’ति इमिना पाळियं ततोति एत्थ तोपच्चयो कत्तुत्थे होतीति दस्सेति, तेन विहारेनाति अत्थो। पटिहञ्ञतीति पटिहनीयति। सुखत्थन्ति एत्थ उत्तरपदलोपोति आह ‘‘सुखविहारत्थ’’न्ति। ‘‘लेणत्थञ्च सुखत्थञ्चा’’ति पदद्वयं ‘‘होती’’ति पाठसेसेन योजेतब्बं। विहारदानं लेणत्थञ्च सुखत्थञ्च होतीति हि अत्थो। इदन्ति अयं अधिप्पायो। वुत्तन्ति वुत्तो। विहारदानं सुखत्थञ्च होतीति योजना। झायितुं विपस्सितुञ्च यं सुखं अत्थीति सम्बन्धो। तदत्थन्ति तस्स सुखस्स अत्थाय। परपदेनपीति ‘‘झायितुञ्च विपस्सितु’’न्ति पदद्वयतो परं ठितेन ‘‘विहारदान’’न्ति पदेनपि। इधाति इमस्मिं विहारे। विहारदानन्ति विहारस्स दानं, दातब्बविहारं वा, वण्णितन्ति सम्बन्धो। वुत्तन्ति संयुत्तनिकाये वुत्तं। साधकपाळियं यो उपस्सयं ददाति, सो च सब्बददो सब्बेसं बलादीनं ददो होतीति योजना। सो चाति एत्थ चसद्दो अवधारणत्थो। सो एवाति हि अत्थो।
‘‘विहारे’’ति इमिना वासयेत्थाति एत्थ एतसद्दस्स विसयं दस्सेति। वासयेति वासेय्य। तेसं अन्नञ्चाति एत्थ ‘‘तेस’’न्ति पदं ‘‘अनुच्छविय’’न्ति पाठसेसेन योजेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसं अनुच्छविय’’न्ति। तत्थ अनुच्छवियं अन्नञ्च अनुच्छवियानि वत्थानि चाति योजना। अथ वा तेसन्ति भुम्मत्थे सम्पदानवचनन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘तेसू’’ति, भिक्खूसूति अत्थो। उजुभूतेसूति एत्थ सम्पदानत्थे भुम्मवचनं कत्वा उजुभूतानं तेसं भिक्खूनं ददेय्याति अत्थोपि युज्जतेव। ‘‘अकुटिलचित्तेसू’’ति इमिना ‘‘उजुभूतेसू’’ति एत्थ उजुसद्दस्स अकुटिलत्थञ्च भूतसद्देन बाहिरत्थसमासञ्च दस्सेति। उजुभूतं चित्तमेतेसन्ति उजुभूताति वचनत्थो कातब्बो। निदहेय्याति निखणित्वा ठपेय्य। ‘‘न चित्तपसादं विराधेत्वा’’ति इमिना विप्पसन्नेन चेतसाति एत्थ एवत्थफलं वा अञ्ञत्थापोहनं वा दस्सेति। हीति फलजोतको। एवं विप्पसन्नचित्तस्स तस्स विहारदायकस्स ते भिक्खू धम्मं देसेन्तीति योजना।
२९६.आविञ्छनछिद्दन्ति अङ्गुलिं अव पवेसेत्वा अञ्छति आकड्ढति एत्थ, एतेनाति वा आविञ्छनं। अवपुब्बो अछिधातु, उपसग्गअकारस्स दीघं कत्वा, धातुअकारस्स च इकारं कत्वा ‘‘आविञ्छन’’न्ति वुत्तं, तमेव छिद्दं आविञ्छनछिद्दं। आविञ्छनरज्जुन्ति कवाटच्छिद्दे अव पवेसेत्वा अञ्छति आकड्ढति इमायाति आविञ्छना, सायेव रज्जूति आविञ्छनरज्जु। काचि रज्जु न न वट्टतीति योजना। अथ वा न वट्टति न होति, वट्टतियेवाति योजना। तीणि तालानीति एत्थ तालसद्दो कुञ्चिकापरियायोति आह ‘‘तिस्सो कुञ्चिकायो’’ति। इमिना तालसद्दस्स रुक्खतूरियविसेसे निवत्तेति। यं यन्ति उपकरणं। तस्साति यन्तकस्स। वेदिकावातपानन्ति वातं पिवति अनेनाति वातपानं, वेदिकाय कतं वातपानं वेदिकावातपानं। चक्कलिकन्ति एत्थ चक्काकारेन अलति पवत्ततीति चक्कलं, चोळकपादपुञ्जनं। तेन बन्धितब्बन्ति चक्कलिकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘चोळकपादपुञ्जनं बन्धितु’’न्ति। ‘‘वातपानप्पमाणेन भिसिं कत्वा’’ति इमिना वातपानपमाणेन कता भिसि वातपानभिसीति वचनत्थं दस्सेति।
२९७.‘‘उच्चकम्पि आसन्दिक’’न्ति वचनतो वट्टतीति वेदितब्बोति सम्बन्धो। एकतोभागेन दीघपीठं अट्ठङ्गुलपादकमेव वट्टतीति योजना। ततो अधिकं न वट्टतीति अधिप्पायो। पमाणातिक्कन्तोपीति पिसद्दो पमाणयुत्तो पन पगेवाति दस्सेति। सत्तङ्गोति तीसु दिसासु अपस्सयो, चत्तारो पादाति सत्त अङ्गानि एतस्साति सत्तङ्गो। अयम्पीति पिसद्दो आसन्दिकं अपेक्खति। एळकपादपीठं नाम वुच्चतीति सम्बन्धो। एळकस्स पादो विय पादो एत्थाति एळकपादं, तमेव पीठं एळकपादपीठं। आमलकवण्णिकपीठन्ति आमलकाय वण्णो सण्ठानो आमलकवण्णो, तेन योजितं आमलकवण्णिकं, तदेव पीठं आमलकवण्णिकपीठं। ‘‘आकारेना’’ति इमिना वण्णसद्दस्स सण्ठानत्थं दस्सेति। इमानीति पीठानि। एत्थाति पीठे। मुञ्चपब्बजमयन्ति मुञ्जेन च पब्बजेन च कतं।
मनुस्सानन्ति वड्ढकीमनुस्सानं। छविसंरक्खनत्थायाति छविया विनासनतो सुट्ठु रक्खनत्थाय। सिम्बलिरुक्खादीनन्तिआदिसद्देन तूलनिब्बत्तके सब्बरुक्खे सङ्गण्हाति। खीरवल्लिआदीनन्तिआदिसद्देन तूलनिब्बत्तका सब्बा लतायो सङ्गण्हाति। पोटकीतिणादीनन्तिआदिसद्देन तूलनिब्बत्तका सब्बा तिणजातियो सङ्गण्हाति। तीहीति रुक्खलतापोटकीहि। ननु भूतगामानं अनेकत्ता एतेहि तीहि मुत्तो भूतगामो अत्थि, कस्मा पन सब्बभूतगामा सङ्गहिता होन्तीति आह ‘‘रुक्खवल्लितिणजातियो ही’’तिआदि। तत्थ हि यस्मा नत्थि, तस्मा सङ्गहिता होन्तीति योजना। तस्माति यस्मा नत्थि, तस्मा। सब्बम्पि एतं तूलन्ति योजना। बिब्बोहने लोमम्पि वट्टतीति सम्बन्धो। लोमम्पीति पिसद्देन तूलं अपेक्खति। यंकिञ्चि पुप्फन्ति सब्बं पुप्फं। पत्तं पापुणित्वा सुद्धं तमालपत्तमेव न वट्टति, अवसेसं सब्बं पत्तं सुद्धम्पि वट्टतीति अधिप्पायो। पञ्चविधन्ति उण्णचोळवाकतिणपण्णवसेन पञ्चपकारं।
‘‘उपड्ढकायपमाणानी’’ति इमिना अद्धकायिकानीति एत्थ अद्धस्स कायस्स पमाणेन कतानि अद्धकायिकानीति अत्थं दस्सेति। येसु बिब्बोहनेसु कटितो पट्ठाय याव सीसं उपदहन्ति, तानि बिब्बोहनानि अद्धकायिकानि नामाति योजना। यस्साति बिब्बोहनस्स। वित्थारतो मुट्ठिरतनं होतीति सम्बन्धो। इमिना यत्थ सह गीवाय सकलं सीसं ठपेतुं सक्का, तस्स मुट्ठिरतनं वित्थारपमाणन्ति दस्सेति। ‘‘तीसु कण्णेसु द्विन्नं कण्णान’’न्ति इदं बिब्बोहनस्स उभोसु अन्तेसु ठपेतब्बचोळपमाणं सन्धाय वुत्तं। इदं पन बिब्बोहनस्स उभोसु अन्तेसु ठपितचोळस्स कोटिया कोटिं आहच्च द्विगुणं कतं तिकण्णं होति, तेसु तीसु कण्णेसु द्विन्नं कण्णानमन्तरं विदत्थि चतुरङ्गुलं होति, मज्झट्ठानं कोटितो कोटिमाहच्च मुट्ठिरतनं होति, इदं पन बिब्बोहनं तिकण्णं होति। वट्टं वा चतुरस्सादिं वा कत्वा सिब्बितं यथा कोटितो कोटि वित्थारतो पुथुलट्ठानं मुट्ठिरतनं होति, एवं सिब्बितब्बं। इतो अधिकं न वट्टति, ऊनं पन वट्टतियेव। सीसूपधानन्ति सीसं उपदहन्ति ठपेन्ति एत्थाति सीसूपधानं। बिब्बोहनानीति विसेसेन, विसेसं वा सुखं वहन्तीति बिब्बोहनानि। उपरीति बिब्बोहनानं उपरि। यानि पन कप्पियतूलानि सन्तीति योजना। महन्तम्पीति पिसद्दो खुद्दकं पन पगेवाति दस्सेति। विनयधरउपतिस्सत्थेरो पन आहाति सम्बन्धो। ‘‘विनयधर’’ इति पदेन फुस्सदेवत्थेरतो विसेसं दस्सेति। अकप्पियतूलं वाति भिसियं अकप्पियतूलं वा। बिब्बोहने हि अकप्पियतूलं नाम नत्थि।
२९८.‘‘इक्कास’’न्ति नामं निय्याससिलेसानं नामन्ति आह ‘‘रुक्खनिय्यासं वा सिलेसं वा’’ति। ‘‘कुण्डकमिस्सकमत्तिक’’न्ति इमिना कुण्डकेन मिस्सका मत्तिका कुण्डकमत्तिकाति वचनत्थं दस्सेति। सासपपिट्ठन्ति सासपचुण्णं। ‘‘बिन्दु बिन्दु हुत्वा’’ति इमिना अच्चुस्सन्नं होतीति एत्थ कारणूपचारं दस्सेति। अच्चुस्सन्नञ्हि कारणं होति, ‘‘बिन्दु बिन्दु हुत्वा’’ति ठानं कारियं होति। ‘‘पुञ्जितु’’न्ति सोधेतुं। गण्डुप्पादगूथमत्तिकन्ति महिलताय गूथमयं मत्तिकं। इमिना लण्डमत्तिकन्ति एत्थ लण्डसद्दो गूथपरियायोति दस्सेति।
२९९.न भिक्खवे पटिभानचित्तन्ति एत्थ ‘‘इत्थिरूपकं पुरिसरूपक’’न्ति पाळियं वुत्तत्ता किं इत्थिपुरिसरूपमेव न वट्टतीति आह ‘‘न केवल’’न्तिआदि। तिरच्छानरूपम्पि कातुं वा ‘‘करोही’’ति वत्तुं वा न वट्टतीति सम्बन्धो। द्वारपालन्ति द्वारपालरूपं। पसादनीयानीति पसादेतब्बानि, पसादेतुं अरहानीति अत्थो।
३००.एकङ्गणाति अविहारट्ठानेन समानभूमिभागा। मुण्डच्छेदनगब्भोति मुण्डेन छादेतब्बो गब्भो।
तत्थाति विज्झितब्बरुक्खे। ‘‘कत’’न्ति इमिना कुलङ्कपादकन्ति एत्थ णिकपच्चयस्स अत्थं दस्सेति। तं आहरिमं भित्तिपादं पतिट्ठापेतुन्ति सम्बन्धो। वस्सपरित्ताणत्थन्ति वस्सोदकपरित्ताणत्थं। ‘‘मद्दितमत्तिक’’न्ति इमिना उद्दसुधन्ति एत्थ सुधासद्दस्स लेपनसुधं दस्सेति, भोजनसुधं निवत्तेति।
पमुखन्ति विहारस्स पमुखं। यन्ति पदेसं, हनन्तीति सम्बन्धो। तस्स कतपदेसस्साति योजना। ‘‘पघान’’न्तिपि वुच्चतीति दीघवसेन ‘‘पघान’’न्तिपि वुच्चति। इमिना पुरिमपाठे रस्सभावं दीपेति। ‘‘पकुट्ट’’न्तिपि पाठोति ससंयोगवसेन ‘‘पकुट्ट’’न्तिपि पाठो। इमिना पुरिमपाठे निसंयोगभावं दस्सेति। वंसन्ति वेळुं। ततोति वंसतो। ‘‘ओसारेत्वा कत’’न्ति इमिना ओसारेत्वा कतं ओसारकन्ति वचनत्थं दस्सेति। ‘‘छदनपमुख’’न्ति इमिना णिकपच्चयस्स सरूपं दस्सेति। चक्कलयुत्तोति चक्कलेन युत्तो।
३०१.पानीयदानभाजनन्ति पानीयं देति अनेनाति पानीयदानं, तमेव भाजनं पानीयदानभाजनं। ‘‘उळुङ्को च थालकञ्चा’’ति इमिना द्वे पानीयसङ्खस्स अनुलोमानीति योजना।
३०३.द्वारथकनकन्ति द्वारं थकेति अनेनाति द्वारथकनकं। गामद्वारेसु द्वारथकनकं विय चक्कलयुत्तं द्वारथकनकन्ति योजना।
३०५.अस्सतरिरथाति अस्सानं विसेसेन, अतिसयेन वाति अस्सतरो, अथ वा पकतिअस्से तरति अतिक्कमतीति अस्सतरो, सो एतेसु रथेसु युज्जितब्बोति अस्सतरी, तेयेव रथाति अस्सतरिरथाति दस्सेन्तो आह ‘‘अस्सतरयुत्ता रथा अस्सतरिरथा’’ति। तत्थ ‘‘अस्सतरयुत्ता’’ति इमिना ‘‘अस्सतरी’’ति पदस्स अस्सत्थितद्धितं दस्सेति। आमुत्तमणिकुण्डलाति पदस्स ‘‘सतं कञ्ञा सहस्सानी’’ति पदेन सम्बन्धितब्बत्ता वुत्तं ‘‘आमुत्तमणिकुण्डलानी’’ति। इमिना निकारस्स आकारो होतीति दस्सेति। कण्णेसु आमुत्तं मणिकुण्डलं एतासन्ति आमुत्तमणिकुण्डला कञ्ञायो।
खन्धपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतोति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो’’ति। सीतिभूतोति एत्थ किलेसातपानं अभावेनेव सीतिभूतो, न अञ्ञेसन्ति आह ‘‘किलेसातपाभावेना’’ति। ‘‘किलेसूपधिअभावेना’’ति इमिना निरुपधीति एत्थ खन्धूपधिअभिसङ्खारूपधिअभावेनाति अत्थं पटिक्खिपति।
आसत्तियोति एत्थ पुनप्पुनं विसयेसु, भवेसु वा सञ्जन्तीति आसत्तियोति दस्सेन्तो आह ‘‘रूपादीसू’’तिआदि। पत्थनायोति तण्हायो। इमिना आसत्तीनं सरूपं दस्सेति। ‘‘छिन्दित्वा’’ति इमिना छेत्वाति एत्थ छेधातुया छेदनत्थं दस्सेति। विनेय्यहदये दरन्ति एत्थ ‘‘विनेय्या’’ति पदस्स त्वापच्चयन्तभावञ्च हदयसद्दस्स चित्तवाचकभावञ्च दरथसरूपञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘चित्ते किलेसदरथं विनेत्वा’’ति। तत्थ ‘‘चित्ते’’ति इमिना हदयसद्दस्सत्थं दस्सेति, ‘‘किलेस’’ इति पदेन दरथसरूपं, ‘‘विनेत्वा’’ति इमिना त्वापच्चयन्तभावं दस्सेति। वयकरणन्ति परिब्बयमूलं। तञ्हि वयं करियति अनेनाति वयकरणन्ति वुच्चति। इमिना वयस्स करणं वयायिकं, करणत्थे आयिकपच्चयो, वयायिकमेव वेय्यायिकन्ति अत्थं दस्सेति।
३०७.आदेय्यवाचोति एत्थ आदियितब्बाति आदेय्या, सा वाचा एतस्साति आदेय्यवाचोति दस्सेन्तो आह ‘‘तस्स वचन’’न्तिआदि। तत्थ तस्साति अनाथपिण्डिकस्स। सधनाति संविज्जमान धना, अत्तनो वा धनवन्तो। मन्दधनाति अप्पधना। अदासीति अनाथपिण्डिको अदासि। इतीति एवं, दत्वा कत्वाति सम्बन्धो। सोति अनाथपिण्डिको, अगमासीति सम्बन्धो।
कहापणे सन्थरीति सम्बन्धो। कोटिया करणभूताय, आधारभूताय वा। पटिपातेत्वाति पटिहनापेत्वा । तत्थ तस्मिं ठाने ये रुक्खा वा या पोक्खरणियो वा तिट्ठन्तीति योजना। तेसन्ति तासं रुक्खपोक्खरणीनं। सामञ्ञञ्हि अपेक्खित्वा पुल्लिङ्गवसेन वुत्तं। परिक्खेपपमाणन्ति परिणाहस्स पमाणं। अस्साति अनाथपिण्डिकस्स।
एवं बहुधनं चजन्तस्सापि गहपतिनोति योजना। कोट्ठकं मापेसीति एत्थ अञ्ञे कोट्ठके पटिक्खिपन्तो आह ‘‘द्वारकोट्ठकपासाद’’न्ति।
विहारादयोति एत्थ आदिसद्देन पाळियं आगते परिवेणादयो चुद्दस उपकरणे सङ्गण्हाति। अम्हाकं भगवतो विहारकारापनपसङ्गेन सत्तन्नम्पि बुद्धानं विहारकारापनं दस्सेन्तो आह ‘‘विपस्सिस्सा’’तिआदि। तत्थ विपस्सिस्स भगवतो विहारं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.१२) कारापेसीति सम्बन्धो। तिगावुतप्पमाणं भूमिं सुवण्णयट्ठिसन्थरेन किणित्वा विहारं कारापेसीति योजना। एसेव नयो परतोपि। अट्ठकरीसप्पमाणा भूमि उसभेन दसउसभप्पमाणा यट्ठिया द्विसतयट्ठिप्पमाणा होतीति दट्ठब्बं। ‘‘एवं अनुपुब्बेन परिहायन्ती’’ति वत्वा सब्बजनं संवेजेन्तो आह ‘‘सम्पत्तियो ही’’तिआदि। तत्थ यस्मा सम्पत्तियो परिहायन्ति, तस्मा अलमेव सब्बसम्पत्तीसु विरज्जितुं, अलं एव सब्बसम्पत्तीहि विमुच्चितुन्ति योजना। ‘‘सब्बसम्पत्तीसू’’ति पदञ्हि ‘‘विमुच्चितु’’न्ति पदेन विभत्तिपरिणामं कत्वा सम्बन्धितब्बं।
३०८.खण्डफुल्लसद्दानं अधिकरणभावं दस्सेन्तो आह ‘‘खण्डन्ति छिन्नोकासो। फुल्लन्ति फलितोकासो’’ति। तत्थ ‘‘छिन्नोकासो’’ति इमिना खण्डति छिज्जति एत्थाति खण्डन्ति वचनत्थं दस्सेति। ‘‘फलितोकासो’’ति इमिना फुल्लति फलति एत्थाति फुल्लन्ति वचनत्थं दस्सेति। पटिसङ्खरिस्सतीति एत्थ पाटिसद्दस्स पाकतिकत्थभावं, सङ्खरिस्सतिसद्दस्स च करधातुया निप्फन्नभावं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पाकतिकं करियती’’ति।
३१०.थेरोति सारिपुत्तत्थेरो, आगच्छतीति सम्बन्धो। इदन्ति गिलानपटिजग्गनादि। अस्साति थेरस्स। अग्गासनन्तिआदीसु अग्गसद्दो पठमत्थोपि उत्तमत्थोपि युज्जति। तेन वुत्तं ‘‘थेरासन’’न्तिआदि। अन्तरा सत्थीनन्ति एत्थ अन्तराति भुम्मत्थे निस्सक्कवचनं। सत्थिसद्दो च ऊरुसङ्खातो पादवाचकोति आह ‘‘चतुन्नं पादानं अन्तरे’’ति।
३१५.पतिट्ठापेसीति एत्थ कं वयं कत्वा पतिट्ठापेसीति आह ‘‘अट्ठारसकोटिपरिच्चागं कत्वा’’ति। एवन्तिआदि निगमनं।
आसनप्पटिबाहनादिकथा
३१६.विप्पकतभोजनेनाति एत्थ विप्पकतसद्दो अनिट्ठितपरियायोति आह ‘‘अनिट्ठिते भोजने’’ति। पकिरियित्थ, पकिरियिस्सते वा पकतं, न पकतं विप्पकतन्ति विग्गहो कातब्बो, अत्थतो पन ‘‘करियमानो अनिट्ठितो’’ति वुत्तं होति। एत्थाति ठाने। अतिसमीपन्ति भुञ्जमानस्स भिक्खुस्स अतिआसन्नं। तस्साति भुञ्जमानस्स भिक्खुस्स। पिवित्वा वाति यागुं पिवित्वा वा। खादित्वा वाति खज्जकं खादित्वा वा। रित्तहत्थम्पीति तुच्छहत्थम्पि। पिसद्देन आमिसहत्थं पन पगेवाति दस्सेति। हीति सच्चं, यस्मा वा। सोति रित्तहत्थो भिक्खु।
आपत्तिन्ति दुक्कटापत्तिं। यन्ति विप्पकतभोजनं भिक्खुं। सोति पच्छा आगतो भिक्खु। अयञ्च भिक्खूति विप्पकतभोजनो अयञ्च भिक्खु। तेनाति विप्पकतभोजनेन नवकेन वा वुड्ढतरेन वा भिक्खुना। किं नवकेन वुड्ढतरं आणापेतुं वट्टतीति आह ‘‘वुड्ढतरं ही’’तिआदि। हीति सच्चं, यस्मा वा। सोति वुड्ढतरो भिक्खु। ततोति उदकं आहरापेतुं आणत्तितो। यन्ति कम्मं।
योति भिक्खु। ‘‘एवरूपस्सा’’ति पदेन तस्स नियमनं वेदितब्बं। कासस्स खेळमल्लकं ठपेतब्बं। भगन्दरअतिसारानं वच्चकपालं ठपेतब्बं । अञ्ञेसं अञ्ञानि ठपेतब्बानि होन्ति। तेन वुत्तं ‘‘खेळ…पे॰… होन्ती’’ति। यस्मिंति यस्मिं गिलाने। योपि भेसज्जं करोतीति सम्बन्धो। लेसकप्पेनाति एत्थ लेसकप्पसद्दानं अत्थतो एकत्ता वुत्तं ‘‘अप्पकेन सीसाबाधादिमत्तेना’’ति। भिक्खू गणेत्वाति एत्थ गणं ञत्वाति दस्सेन्तो आह ‘‘परिच्छेदं ञत्वा’’ति। तत्थ ‘‘परिच्छेद’’न्ति इमिना गणसद्दस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति। ‘‘ञत्वा’’ति इमिना इधातुया अत्थं दस्सेति।
सेनासनग्गाहकथा
३१८.सेय्याति कायपसारणसङ्खातं सयनकिरियं पटिक्खिपित्वा सेनासनसङ्खातं सेय्यं दस्सेन्तो आह ‘‘मञ्चट्ठानानी’’ति। ‘‘सेय्यापरिच्छेदेना’’ति इमिना सेय्यग्घेनाति एत्थ अग्घसद्दस्स पूजनत्थं पटिक्खिपित्वा परिच्छेदनत्थं दीपेति। एत्थ च अग्घसद्दस्स चतुत्थक्खरेन युत्तभावो हेट्ठा समुच्चयक्खन्धकवण्णना (चूळव॰ अट्ठ॰ १०२) योजनाय वुत्तोयेव। कालन्ति सेय्यापटिग्गहणस्स कालं। गाहियमानाति गाहापियमाना। ‘‘अतिरेकानि अहेसु’’न्ति इमिना उस्सारयिंसूति एत्थ उद्धं सारयिंसु गच्छिंसु पवत्तिंसूति अत्थं दस्सेति। अतिरेकानीति च भिक्खुपरिच्छेदतो सेय्यापरिच्छेदानि अतिरेकानि। अनुभागन्ति एत्थ अनु पच्छा दातब्बो भागो अनुभागोति दस्सेन्तो आह ‘‘पुन अपरम्पि भागं दातु’’न्ति। अतिमन्देसूतिआदिवचनेन किञ्चिमन्देसु भिक्खूसु एकेकस्स भिक्खुनो द्वे तिस्सो सेय्या दातब्बा। यतो किञ्चिमन्देसु भिक्खूसु द्वे तयो विहारा दातब्बाति अत्थोपि गहेतब्बो। तत्थाति ‘‘न अकामा दातब्बो’’ति वचने। अनुभागे गहितेति योजना। येन अनुभागो च पठमभागो च गहितो, सो भिक्खूति योजना।
‘‘उपचारसीमतो बही’’ति इमिना निस्सीमेति एत्थ सीमतो बहि निक्खन्तं, निसिन्नं वा निस्सीमन्ति अत्थं दस्सेति। उपचारसीमाय आवासवड्ढनवसेन अतिवित्थारत्ता वुत्तं ‘‘दूरे ठितस्सापी’’ति। उतुकालेपीति हेमन्तगिम्हकालेपि। तस्मिञ्हि काले सीतउण्हउतु तिखिणो होति, तस्मा तस्सेव विसेसेन उतुकालोति नामं पाकटं होति। तेन वुत्तं ‘‘हेमन्तगिम्हकालेपी’’ति। पिसद्देन वस्सकालं अपेक्खति। पुरिमवस्सूपनायिकदिवसे गाहो पुरिमको, पच्छिमवस्सूपनायिकदिवसे गाहो पच्छिमको।
अन्तरा द्वीहि वस्सूपनायिकदिवसेहि मुत्ते काले गाहो अन्तरामुत्तको। एकस्मिं विहारेति एकिस्सं विहारसीमायं। सेनासनसामिकाति सेनासनदायका, देन्तीति सम्बन्धो। तन्ति सेनासनं। आवासिका न ओलोकेन्तीति सम्बन्धो। एत्थाति सेनासने। पलुज्जन्तम्पीति विनस्सन्तम्पि। भगवा आहाति सम्बन्धो। तस्साति सेनासनस्स। अपरज्जूति अपरस्मिं अहनि अपरज्जु। गतायाति अतिक्कमिताय। पवारणाय गताय पवारणदिवसे अतिक्कमिते सति अपरज्जु अन्तरामुत्तको गाहेतब्बोति योजना।
तन्ति अन्तरामुत्तकं। गाहेन्तेनाति गाहापेन्तेन। तेनाति गण्हन्तेन। अट्ठमासेति चत्तारो हेमन्तमासे, चत्तारो च गिम्हमासेति अट्ठमासे। कदाचि पञ्च गिम्हमासेति नवमासे वा। खण्डं वाति छिन्नट्ठानं वा। फुल्लं वाति फलितट्ठानं वा। पटिसङ्खरितब्बन्ति पाकतिकं कातब्बं। दिवसं खेपेत्वाति परिवेणे दिवसं खेपेत्वा। तत्थाति गहितसेनासने। रत्तिन्दिवन्ति रत्ति च दिवो च रत्तिन्दिवं, समाहारद्वन्दो, अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं। न लब्भतीति सङ्घत्थेरेन न लब्भति। इदन्ति सेनासनं।
अन्तरामुत्तकगाहेन अगहेतब्बसेनासनं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मिं पना’’तिआदि। तेमासच्चयेन तेमासच्चयेनाति तिण्णं मासानं अतिक्कमेन तिण्णं मासानं अतिक्कमेन। हीति सच्चं, यस्मा वा। यस्मिं पनाति सेनासने पन। सकिदेवाति एकवारमेव। अयन्ति एसा कथा।
उपनन्दवत्थुकथा
३१९.अयमत्थोति अयं वक्खमानो अत्थो, एवं वेदितब्बोति सम्बन्धो। तत्थाति गामके । तन्ति सेनासनं, गण्हन्तेनेवाति सम्बन्धो। इधाति सावत्थियं। मुत्तन्ति ते सेनासनं मुञ्चितं होति। तत्रापीति गामकेपि। उभयत्थाति सावत्थियं, गामके चाति उभयत्थ।
एत्थाति उपनन्दवत्थुस्मिं। कथन्ति केन पकारेन पटिप्पस्सम्भति। इधाति सासने। एकच्चो गण्हातीति सम्बन्धो। तत्रापीति सामन्तविहारेपि । तस्साति भिक्खुस्स। इधाति सेनासने। आलयमत्तन्ति चित्तुप्पादमत्तं। इच्चस्साति इति अस्स, एवं अस्स भिक्खुस्साति अत्थो। सब्बत्थाति सब्बस्मिं ‘‘गहणेन गहण’’न्तिआदिके चतुक्के। यो पन गच्छतीति सम्बन्धो। उपचारसीमातिक्कमेति निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनं, भावेन भावलक्खणे वा। तत्थाति अञ्ञस्मिं विहारे पच्चागच्छति, वट्टति, सेनासनग्गाहो न पटिप्पस्सम्भतीति अधिप्पायो।
३२०.योति भिक्खु। महन्ततरो वा दहरतरो वाति अत्तनो महन्ततरो वा दहरतरो वा होति। सो भिक्खु तिवस्सन्तरो नामाति योजना। एकस्स भिक्खुनो तिण्णं वस्सानमन्तरे ठितो तिवस्सन्तरो अञ्ञो भिक्खु। तत्थाति भिक्खूसु। इमे सब्बेति तिवस्सन्तरद्विवस्सन्तरसमानवस्सिके इमे भिक्खू, लभन्तीति सम्बन्धो। यं तिण्णं पहोतीति मञ्चपीठविनिमुत्तं यं आसनं तिण्णं सुखं निसीदितुं पहोति, तथारूपे आसनेपि द्वे द्वे हुत्वा निसीदितुं लभन्तीति योजना। अपिसद्देन मञ्चपीठानि अपेक्खति। इदं पच्छिमदीघासनं। अनुपसम्पन्नेनापीति पिसद्दो पगेव उपसम्पन्नेनाति दस्सेति।
हत्थिकुम्भेति हत्थिसिरोपिण्डे। इमिना हत्थिसद्देन हत्थिकुम्भो गहितो अवयवूपचारेन वा उत्तरपदलोपेन वाति दस्सेति। हत्थी वियाति हत्थी, भूमिभागो, हत्थिम्हि पतिट्ठितो पादसङ्खातो नखो इमस्साति हत्थिनखको, पासादो। एतं ‘‘हत्थिनखको’’ति नामं एवंकतस्स पासादस्स नामन्ति योजना। ‘‘सुवण्णरजतादिविचित्रानी’’ति पदं ‘‘कवाटानि मञ्चपीठानि तालवण्टानी’’ति सब्बपदेसु योजेतब्बं। यंकिञ्चि चित्तकम्मकतं अत्थि, सब्बं वट्टतीति योजना। पासादस्स देमाति सम्बन्धो। पाटेक्कन्ति पासादतो विसुं। पटिग्गहितमेवाति सब्बं पटिग्गहितमेव होति। गोनकादीनि अट्ठारस अत्थरणानि परिभुञ्जितुन्ति सम्बन्धो। गिहिविकटनीहारेनाति गिहीहि विसेसेन यथाकामं करियतीति गिहिविकटं, गिहिसन्तकं। ‘‘गिहिविकट’’न्ति नीहारो अभिनीहारो गिहिविकटनीहारो, तेन। लब्भन्तीति निसीदितुमेव लब्भन्ति। तत्रापीति धम्मासनेपि।
अविस्सज्जियवत्थुकथा
३२१.एतानीति गरुभण्डानि। तत्थाति रासिवसेन पञ्चसु सरूपवसेन पञ्चवीसतिया गरुभण्डेसु। आगन्त्वा, आभुसो वा रमन्ति एत्थाति आरामो। तेसंयेवाति पुप्फारामफलारामानमेव। ‘‘ठपितोकासो’’ति इमिना वत्थुसद्दस्स भूमिभेदत्थं दस्सेति। वसति आरामो पतिट्ठहति एत्थाति आरामवत्थु। तेसु वाति एत्थ वासद्देन नवभूमिभागतो अञ्ञस्स पोराणभूमिभागस्सपि आरामवत्थुभावं विकप्पेति। विसेसेन चतुइरियापथे हरति पवत्तेति एत्थाति विहारो। तस्साति विहारस्स। चतुन्नं मञ्चानन्ति निद्धारणत्थे सामिवचनं। अञ्ञतरो मञ्चो नामाति योजना। एसेव नयो सेसेसुपि। ‘‘लोहेन कता कुम्भी’’ति इमिना लोहकुम्भीति एत्थ मज्झेलोपसमासं दस्सेति। लोहमया कुम्भी लोहकुम्भीति वचनत्थोपि युज्जतेव। ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना लोहेन कतं भाणकं, लोहेन कतो वारको, लोहेन कतं कटाहन्ति अत्थं अतिदिसति। एत्थाति भाणकवारककटाहेसु। अरञ्जरोति अतिमहन्तत्ता अरं खिप्पं जरति विनासेतीति अरञ्जरो। अथ वा जलं गण्हितुं अलन्ति अरञ्जरो लकारानं रकारे कत्वा।
गाथावसेन निगमनं दस्सेन्तो आह ‘‘एव’’न्तिआदि। तत्थ एवं पकासयीति सम्बन्धो। द्वे गरुभण्डानि द्विसङ्गहानि होन्ति, ततियं गरुभण्डं चतुसङ्गहं होति, चतुत्थं गरुभण्डं नवकोट्ठासं होति, पञ्चमं गरुभण्डं अट्ठभेदनं होति, इति इमिना पकारेन पञ्चनिम्मललोचनो नाथो पञ्चहि रासीहि पञ्चवीसविधं गरुभण्डं पकासयीति योजना।
तत्राति गरुभण्डे। हीति वित्थारो। सब्बम्पि इदं गरुभण्डं अविस्सज्जियन्ति वुत्तन्ति योजना। इधाति इमस्मिं वत्थुस्मिं। परिवारे पन आगतन्ति सम्बन्धो।
पञ्च रासयो महेसिना वुत्ताति योजना। एत्थाति परिवारे।
तत्राति ‘‘परिवत्तनवसेना’’ति वचने। इदं गरुभण्डं उपनेतुन्ति सम्बन्धो। निच्चं तिट्ठन्तीति थावरा, ठाधातु वरपच्चयो, ठाकारस्स थाकारो। इमिना आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थूनि गहेतब्बानि। अविस्सज्जियअवेभङ्गीयत्ता गरु अलहुकं भण्डं गरुभण्डं। इमिना मञ्चादीनि एकवीसति गरुभण्डानि गहेतब्बानि। थावरेति आधारे भुम्मं, परियापन्नन्ति सम्बन्धो। अथ वा निद्धारणे भुम्मं, थावरेसूति हि अत्थो, खेत्तन्तिआदीसु सम्बन्धितब्बं। खिपति पुब्बण्णबीजमेत्थाति खेत्तं। वसति अपरण्णबीजं पतिट्ठाति एत्थाति वत्थु, तले भूमिभागे एकतो वा द्वीहि वा तीहि वा ठानेहि आवरणं करीयति एत्थाति तळाको, सरो। कस्सकानं मतेन कत्तब्बाति मातिका। आरामेन परिवत्तेतुन्ति सम्बन्धो। कानि परिवत्तेतुन्ति आह ‘‘इमानि चत्तारिपी’’ति। पिसद्दो अवयवसम्पिण्डनो।
तत्राति ‘‘परिवत्तेतुं वट्टती’’ति वचने। दूरेति सङ्घारामतो दूरट्ठाने। यम्पीति नाळिकेरफलम्पि। हरन्तीति सङ्घस्स हरन्ति। अञ्ञेसन्ति सङ्घतो अञ्ञेसं मनुस्सानन्ति सम्बन्धो। तेति मनुस्सा। सङ्घेन सम्पटिच्छितब्बोति सम्बन्धो। रुच्चतीति सङ्घस्सारामेन मनुस्सानमारामं, मनुस्सानमारामेन वा सङ्घस्सारामं परिवत्तेतुं रुचीयति इच्छीयति। भिक्खूनं आरामोति सम्बन्धो। अयन्ति मनुस्सानमारामो। खुद्दकोति सङ्घारामतो खुद्दको। आयन्ति अयति आयसामिको धनेन वड्ढिं गच्छति अनेनाति आयो, तं। समकमेवाति समप्पमाणमेव, आयं सचे देतीति सम्बन्धो। पमाणत्थे कपच्चयो। मनुस्सानं रुक्खाति सम्बन्धो। अतिरेकं सङ्घस्स देमाति सम्बन्धो। जानापेत्वाति ‘‘सङ्घे दिन्नं महप्फल’’न्ति (म॰ नि॰ ३.३७६) सङ्घस्स दिन्नदानस्स आनिसंसं मनुस्सानं जानापेत्वा। फलधारिनो होन्ति ननूति योजना। एवन्तिआदि निगमनं। एतेनेव नयेनाति येन नयेन आरामो आरामेन परिवत्तेतब्बो, एतेनेव नयेन। महन्तेन वा खुद्दकेन वा आरामवत्थुना चाति योजना। आराम आरामवत्थुविहारविहारवत्थूनि परिवत्तेतब्बानीति सम्बन्धो।
नवकम्मदानकथा
३२३.भण्डिकाट्ठपनमत्तेनाति एत्थ भण्डिकाट्ठपनं नाम भण्डिकयोजनन्ति आह ‘‘कपोतभण्डिकयोजनमत्तेना’’ति। अस्साति भिक्खुस्स। चितकधूमोति चितके उट्ठितो धूमो। एतस्सेवाति भिक्खुस्स एव विहारोति सम्बन्धो। धूमकालेति धूमस्स उट्ठितकाले। ‘‘अपलोकेत्वा’’ति इमिना धूमकाले अपलोकितं धूमकालिकं। धूमकालिकं हुत्वाति अत्थयोजनं कत्वा पाळियं ‘‘परियोसितविहार’’न्ति पदेन सम्बन्धितब्बभावं दस्सेति। कतपरियोसितविहारन्ति कतपरियोसितो विहारो इमस्स नवकम्मस्साति कतपरियोसितविहारं। इदं नवकम्मं देन्तीति सम्बन्धो। याव गोपानसियो न आरोहन्ति, ताव विप्पकतो नामाति योजना। ततोति गोपानसिआरोहनतो। कञ्चिदेव समादपेत्वा कारेस्सतीति विहारसामिकोयेव कञ्चि भिक्खुंसमादपेत्वा कारेस्सति। पञ्चहत्थे विहारेति सम्बन्धो। छवस्सिकं नवकम्मन्ति सम्बन्धो। एत्थाति अड्ढयोगे। सोति अड्ढयोगो। महल्लकं नियामेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘दसहत्थे एकादसहत्थे’’ति। दसवस्सिकं वा एकादसवस्सिकं वा नवकम्मन्ति सम्बन्धो। ततोति द्वादसहत्थतो। लोहपासादसदिसेपि पासादेति सम्बन्धो। ततोति द्वादसवस्सिकनवकम्मतो।
नवकम्मिकोति नवकम्मे युत्तपयुत्तो। उतुकालेति हेमन्तगिम्हकाले। पटिबाहितुन्ति अञ्ञेसं सम्पत्तभिक्खूनं पटिसेधेतुं। आवाससामिकस्साति आवासदायकस्स। तस्साति आवाससामिकस्स। वंसेति अन्वये। तेति तव। सोति आवाससामिआदिको। भिक्खूहि जग्गितब्बोति सम्बन्धो। तेपीति ञातिउपट्ठाकापि। तस्मिम्पीति सङ्घिकपच्चयेपि। बहू आवासेति सम्बन्धो। एकं आवासन्ति योजना।
एकं वा आवासन्ति सम्बन्धो। ततोति विसज्जितावासेहि, उप्पन्नानीति सम्बन्धो। कुरुन्दियं पन वुत्तं, किन्ति वुत्तन्ति योजना। एकं मञ्चट्ठानं गहेत्वाति एकं मञ्चट्ठानं पुग्गलिकभावेन गहेत्वा। तिभागन्ति ततियभागं। अयमेव वा पाठो। एत्थाति नट्ठविहारे। पुग्गलिकमेवाति पुग्गलिकं एव, पुग्गलिकं इव वा। जग्गाति जग्गाहि। हीति फलजोतको। एवं जग्गितो पनाति एवं जग्गितो विहारो पन। तस्मिन्ति जग्गन्ते। सद्धिविहारिकादीनं दातुकामो होतीति सङ्घस्स भण्डट्ठपनं वा नवकानं वसनट्ठानं वा अदत्वा अत्तनोयेव सद्धिविहारिकादीनं दातुकामो होति। सद्धिविहारिकादीनं दातुं लब्भतीति सब्बविहारं पुग्गलिकभावेन अग्गहेत्वा एकदेसस्सेव गहितत्ता सद्धिविहारिकादीनं दातुं लब्भतीति अत्थो। जग्गापेतब्बो इति वुत्तन्ति योजना। एत्थ ‘‘वुत्त’’न्ति पाठो अत्थि, सो अपाठोयेव ‘‘कुरुन्दियं पन वुत्त’’न्ति पदस्स आकारत्ता।
अञ्ञं इदम्पि च वक्खमानवचनं तत्थेव कुरुन्दियं वुत्तन्ति योजना। किन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘द्वे भिक्खू’’तिआदि। द्वे भिक्खू करोन्तीति सम्बन्धो। येनाति भिक्खुना। सोयेव सामीति येन सा भूमि पठमं गहिता, सोयेव सामीति अत्थो। पतिरूपे ठानेति पतिरूपे सेनासनट्ठाने। तन्ति पुग्गलिककरणं। यं पन वयकम्मन्ति योजना। एत्थ च वयकम्मन्ति तस्मिं विहारे कतस्स कम्मस्स मूलं। विहारस्स मूलं दातब्बन्ति वुत्तं होति। तस्साति सङ्घिकं करोन्तस्स। तत्थेवाति कतविहारे एव। कतावासेति समीपत्थे भुम्मवचनं, कतावाससमीपेति वुत्तं होति। छायूपगफलूपगाति छायं उपगच्छन्ता च फलं उपगच्छन्ता च, छायाफलानि उपहरन्ताति अत्थो। अपलोकेत्वाति सङ्घं अपलोकेत्वा। सामिकाति रुक्खसामिका। हारेतब्बाति अपनेतब्बा।
अञ्ञत्रपरिभोगपटिक्खेपादिकथा
३२४.नातिहरन्तीति एत्थ अतिसद्दो हरणत्थो, हरसद्दो परिभुञ्जनत्थोति आह ‘‘अञ्ञत्र हरित्वा न परिभुञ्जन्ती’’ति। यं मञ्चपीठादीति योजना। तत्थाति उन्द्रियमहाविहारे। तन्ति मञ्चपीठादिं। तस्माति यस्मा अनुजानाति, तस्मा। तन्ति मञ्चपीठादिं। अञ्ञत्राति अञ्ञं विहारं। अरोगन्ति अनट्ठाजिण्णत्ता अरोगं। तस्मिं विहारेति उन्द्रियविहारे। तस्मिन्ति उन्द्रियविहारे। ततोति उन्द्रियविहारतो। सुयोजितानीति सुट्ठु योजितानि। मूलदानं वा पटिपाकतिकं वा नत्थीति अधिप्पायो। छड्डितविहारतोति भिक्खूहि अनपेक्खेन छड्डितसङ्घिकविहारतो च पुग्गलेन सापेक्खेन छड्डितपुग्गलिकविहारतो च। आवासिककालेति आवासिकानं ठितकाले। ततोति छड्डितविहारतो।
फातिकम्मत्थायाति एत्थ फातिसद्दो वड्ढनत्थोति आह ‘‘वड्ढिकम्मत्थाया’’ति। एत्थाति ‘‘फातिकम्मत्थाया’’ति पाठे।
चक्कलिकन्ति चक्काकारेन लाति पवत्तति, चक्काकारं वा लाति गण्हातीति चक्कलं, तदेव चक्कलिकं, पादपुञ्जनं, ‘‘कम्बलादीहि वेठेत्वा कत’’न्ति इमिना तस्स करणाकारं दस्सेति। येहीति पादेहि । उदकन्ति सेनासनस्स तिन्तकं उदकं। उदकं न पञ्ञायतीति योजना। सउपाहनेन अक्कमितुं न वट्टतीति योजना।
सुधाभूमियन्ति सुधाय लित्तायं भूमियं। परिभण्डभूमियन्ति गोमयकसावपरिभण्डभूमियं। पादाति मञ्चपादा। तस्मिन्ति चोळके। ठपेन्तस्साति मञ्चपादे ठपेन्तस्स। तत्थाति तेसु भिक्खूसु । नेवासिकाति निबद्धं वसन्तीति नेवासिका। ठपेन्तीति मञ्चपादे ठपेन्ति। तथेवाति यथा नेवासिका वळञ्जन्ति, तथेव आगन्तुकेहि वळञ्जितुं वट्टतीति अत्थो।
सेतभित्ति वाति एत्थ वासद्देन नीलभित्तिआदयो सम्पिण्डेति। ‘‘द्वारम्पि वातपानम्पी’’तिआदिना सामञ्ञतो वुत्तत्ता द्वारवातपानादयो अपरिकम्मकतापि न अपस्सयितब्बा। केनचि वा वत्थादिनाति सम्बन्धो।
‘‘हुत्वा’’ति इमिना ‘‘धोतपादका’’ति पदस्स ‘‘निपज्जितु’’न्ति पदे किरियाविसेसनभावं दस्सेति, ‘‘भिक्खू’’ति पदे कारकविसेसनभावं निवत्तेति। कस्मिं ठाने निपज्जितुं कुक्कुच्चायन्तीति आह ‘‘धोतेहि पादेहि अक्कमितब्बट्ठाने’’ति। ‘‘अक्कमितब्बट्ठानस्सेतं अधिवचन’’न्ति इमिना ‘‘धोतपादके’’ति पाठस्स धोतो पादो तिट्ठति एत्थ ठानेति धोतपादकं, तस्मिं धोतपादकेति अत्थं दस्सेति। एतन्ति ‘‘धोतपादके’’ति नामं। ‘‘पच्चत्थरित्वा’’ति एत्थ केन पच्चत्थरित्वाति आह ‘‘पच्चत्थरणेना’’ति। ‘‘अत्तनो सन्तकेना’’ति इमिना सङ्घिकेन पच्चत्थरणेन पच्चत्थरणं पटिक्खिपति। निद्दायतोपीति निद्दायकारणापि, संकुटितेति सम्बन्धो। अथ वा निद्दायतोपीति निद्दायन्तस्सपि। ‘‘सरीरावयवो’’ति पदे साम्यत्थछट्ठी, ‘‘आपत्तियेवा’’ति पदे सम्पदानं। लोमेसु फुसन्तेसूति सम्बन्धो। ‘‘परिभोगसीसेना’’ति इमिना परिभोगं अकत्वा केनचि कम्मेन सरीरावयवेन फुसन्तस्स अनापत्तीति दस्सेति। हत्थतलेन फुसितुं पादतलेन फुसितुं वा अक्कमितुं वाति यथालाभयोजना दट्ठब्बा। ‘‘परिभोगसीसेना’’ति पदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘मञ्चपीठं नीहरन्तस्सा’’तिआदि।
सङ्घभत्तादिअनुजाननकथा
३२५.‘‘सङ्घस्स भत्त’’न्ति इमिना सङ्घभत्तन्ति पदस्स छट्ठीसमासं दस्सेति। सङ्घस्स अत्थाय आभतं भत्तं कातुं न सक्कोन्तीति योजना। उद्देसभत्तन्तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना। ‘‘उद्देसेन लद्धभिक्खूनं भत्तं कातु’’न्ति इमिना उद्देसेन लद्धभिक्खूनं कातब्बं भत्तं उद्देसभत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति। तथेवाति यथा सङ्घतो उद्दिसित्वा लद्धभिक्खू, तथेव। परिच्छिन्दित्वाति ‘‘एकं वा’’तिआदिना परिच्छिन्दित्वा। तेसन्ति लद्धभिक्खूनं। इमिना निमन्तेत्वा लद्धभिक्खूनं कातब्बं भत्तं निमन्तनभत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति। ‘‘सलाकायो छिन्दित्वा’’ति इमिना सलाकायो छिन्दित्वा कातब्बं भत्तं सलाकभत्तन्ति वचनत्थं दस्सेति। पक्खिकन्ति उपोसथिकन्ति पाटिपदिकन्ति एवं नियामेत्वाति योजना। पञ्चमीआदीसु पक्खेसु कातब्बं पक्खिकं। उपोसथे कातब्बं उपोसथिकं। पाटिपदे कातब्बं पाटिपदिकं, तमेव भत्तं पाटिपदिकभत्तं। उद्देसभत्तं निमन्तनन्ति एत्थ इतिसद्दो आद्यत्थो, उद्देसभत्तं निमन्तनन्तिआदिं इमं वोहारं पत्तानीति हि अत्थो। उद्देसभत्तादीनियेव अनुजाननमकत्वा कस्मा सङ्घभत्तम्पि अनुजानातीति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि। तत्थ यस्मा सक्खिस्सन्तीति सम्बन्धो। तेति मनुस्सा। तम्पीति सङ्घभत्तम्पि। पिसद्देन उद्देसभत्तादीनि अपेक्खति।
सङ्घभत्तादीनं वित्थारं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि। तत्थ तत्थाति ‘‘सङ्घभत्तं उद्देसभत्त’’न्तिआदिपाठे, एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना, सङ्घभत्तादीसु वा निद्धारणे भुम्मं, भुञ्जन्तानं अम्हाकं अज्ज दस द्वादस दिवसा अहेसुन्ति योजना। अञ्ञतोति अञ्ञस्मा ठाना। तत्थाति सङ्घभत्ते। वत्तब्बाति मनुस्सा वत्तब्बा। तन्ति सङ्घभत्तं, धातुकम्मं, ‘‘अम्हाक’’न्ति कारितकम्मं। तन्ति सङ्घभत्तं।
उद्देसभत्तकथा
अयं नयो एवं वेदितब्बोति योजना। रञ्ञा वा पहितेति सम्बन्धो। सचे अत्थीति सचे ठितिका अत्थि। उद्देसकेनाति भत्तुद्देसकेन । न अतिक्कामेतब्बन्ति उद्देसभत्तं न अतिक्कामेतब्बं। ते पनाति पिण्डपातिका पन। ठितिकं ठपेत्वाति ठितिकं ठितट्ठाने ठपेत्वा मुञ्चित्वाति अत्थो। तेसन्ति महाथेरानं। योजनन्तरिकविहारतोपीति योजनेन ब्यवधाने ठितविहारतोपि। ठितट्ठानतोति ठितिकाय ठितट्ठानतो। असम्पत्तानम्पीति भत्तुद्देसट्ठानं असम्पत्तानम्पि। वड्ढिता नाम सीमाति उपचारसीमा वड्ढिता नाम। सङ्घनवकस्स दिन्नेपीति याव दुतियभागो न दातब्बो, ताव सङ्घनवकस्स दिन्नेपि। वस्सग्गेनाति गणियतीति गं, वस्समेव गं वस्सग्गं, तेन वस्सग्गेन, वस्सगणनायाति वुत्तं होति। यदि ‘‘वस्सग्घेना’’ति चतुत्थक्खरेन पाठो भवेय्य, एवं सति वस्सपरिच्छेदेनाति अत्थो दट्ठब्बो, अयमेव युत्ततरो।
एकस्मिं विहारेति एकिस्सं विहारसीमायं। तस्मिंयेव भत्तुद्देसट्ठानेति एत्थ एवसद्देन अञ्ञस्मिं ठाने गाहणं पटिक्खिपति। एकोति एको दायको। तेनाति पहितभिक्खुना। सो अत्थोति सो हेतु। तंदिवसन्ति तस्मिं पहितदिवसे। पमुस्सतीति सतिपवासेन मुस्सति। भोजनसालायाति भत्तुद्देसट्ठानसङ्खाताय भोजनसालाय। या पकतिट्ठितिकाति योजना। ‘‘एकाबद्धा होन्ती’’ति वुत्तवचनस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं द्वादसहत्थन्तरं अविजहित्वा’’ति। नवं ठितिकन्ति भत्तुद्देसट्ठाने ठपितपकतिट्ठितिकतो अञ्ञं नवं ठितिकं। हीति सच्चं, यस्मा वा। एतन्ति उद्देसभत्तं। ‘‘स्वे’’ति नियामेत्वा वुत्तत्ता दुतियदिवसे न लब्भति।
कोचीति दायको। सकविहारे ठीतिकावसेनेव गाहेतब्बन्ति यं विहारं गच्छन्ति, तत्थ अपविट्ठत्ता सकविहारे ठितिकावसेनेव गाहेतब्बं। दिन्नं पन भत्तं गाहेतब्बन्ति सम्बन्धो। सम्पत्तानन्ति दिन्नट्ठानं सम्पत्तानं। तत्थाति दिन्नट्ठानं, सम्पत्तानंयेवाति सम्बन्धो। तस्स विहारस्साति पविट्ठविहारस्स। तस्मिं तस्मिं ठानेति गामद्वारवीथिचतुक्कसङ्खाते तस्मिं तस्मिं ठाने। अन्तोउपचारगतानन्ति एत्थ अन्तोउपचारो नाम द्वादसहत्थब्भन्तरं।
गामद्वारूपचार वीथिचतुक्कूपचार घरूपचारेसु तीसु घरूपचारस्स विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘घरूपचारो चेत्था’’तिआदि। एत्थाति तीसु उपचारेसु। घरूपचारो वेदितब्बोति सम्बन्धो। एको उपचारो एत्थाति एकूपचारं घरं। इमेसन्ति चतुन्नं घरानं। तत्थाति चतूसु घरेसु। एककुलस्स यं घरन्ति सम्बन्धो। एकवळञ्जन्ति एकद्वारेन समानपरिभोगं। तत्थाति एकूपचारे।
यं पन एकं घरं कतन्ति सम्बन्धो। सुखविहारत्थायाति कलहं विच्छिन्दित्वा सुखविहारत्थाय। तस्मिं तस्मिं ठानेति भित्तिया परिच्छिन्ने तस्मिं तस्मिं ठाने।
निमन्तनभत्तकथा
निमन्तनं पुग्गलिकं सङ्घिकञ्चाति दुविधं। तत्थ पुग्गलिकं सन्धाय वुत्तं ‘‘पुग्गलिकं चे सयमेव इस्सरो’’ति। ‘‘एत्तके भिक्खू सङ्घतो उद्दिसथा’’तिआदीनि अवत्वा ‘‘एत्तकानं भिक्खूनं भत्तं गण्हथा’’ति निमन्तेत्वा दिन्नं सङ्घिकं निमन्तनं नाम। एत्थाति निमन्तने। पिण्डपातिकानम्पि वट्टतीति ‘‘भिक्ख’’न्ति कप्पियवोहारेन वुत्तत्ता पिण्डपातिकानम्पि वट्टति। पटिपाटियाति सङ्घतो लद्धपटिपाटिया। आगतमनुस्सो वदतीति सम्बन्धो। विच्छिन्दित्वाति ‘‘तुम्हे च गच्छथा’’ति वचनं विच्छिन्दित्वा।
निमन्तनभत्तघरतोति निमन्तनभत्तस्स दिन्नघरतो। एको आहरतीति सम्बन्धो। पूरेत्वाति भत्तस्स पूरेत्वा। तन्ति भत्तं। इधापीति निमन्तनेपि।
ततोति वदनकारणा। ‘‘सो भिक्खू’’ति पदं ‘‘अस्सा’’ति पदे पकतिकत्ता, ‘‘जिगुच्छनीयो’’ति पदं तत्थेव विकतिकत्ता। अस्साति भवेय्य, होति वा। ‘‘पत्तत्थाय आगतोम्ही’’ति वदन्तस्स तस्स पत्तो दातब्बोति योजना। भत्ताहरणकपत्तन्ति भत्तं आहरति अनेनाति भत्ताहरणको, सोयेव पत्तो भत्ताहरणकपत्तो, तं। पटिपाटिभत्तन्ति पटिपाटिया लद्धं भत्तं।
आलोपभत्तट्ठितिकतोति एकेकआलोपेन लद्धस्स भत्तस्स ठितिकतो। आलोपसङ्खेपेनाति एकेकस्मिं आलोपे तंसंखिपनेन। अयं नयो उद्देसभत्ततो विसेसो। कस्स ते आभतन्ति कस्स अत्थाय तया आभतन्ति योजना। सङ्घस्स मे भत्तन्ति सङ्घस्स अत्थाय मया भत्तं आभतं। थेरानं मे भत्तन्ति थेरानं मया भत्तं आभतं।
उपासको पहिणातीति सम्बन्धो। इमे तयो जनाति सङ्घत्थेरो च गन्थधुतङ्गवसेन अभिञ्ञातो च भत्तुद्देसको चाति इमे तयो जना। पुच्छितुन्ति ‘‘किं सङ्घतो गण्हामि, उदाहु ये जानामि, तेहि सद्धिं आगच्छामी’’ति पुच्छितुं। आरुहियित्थाति आरूळ्हा। अत्तनवमेहीति अत्ता नवमो एतेसन्ति अत्तनवमा, तेहि भिक्खूहीति सम्बन्धो। हीति यस्मा। एते भिक्खूति सङ्घत्थेरादयो तयो एते भिक्खू। तेनाति गन्थधुतङ्गादीहि अनभिञ्ञातेन भिक्खुना पटिपज्जितब्बन्ति सम्बन्धो। निस्सितके वा, ये भिक्खू जानाथ, ते भिक्खू वा गहेत्वाति योजना। अत्तना अञ्ञो गामो गन्तब्बोति सम्बन्धो। सोयेव गामोति निमन्तनगामोयेव।
तत्राति असनसालायं। उस्सवादीसूति छणादीसु। आदिसद्देन अञ्ञेन केनचि कारणेन मनुस्सानं बहुसन्निपातं सङ्गण्हाति। तदाति तस्मिं निमन्तनकाले। सन्निपातट्ठानतोति भिक्खूनं सन्निपातट्ठानतो। यथासत्तीति सत्तिया अनुरूपं, सत्तिं अनतिक्कमित्वाति अत्थो। एत्थ च सत्तिसद्दस्स कुन्तसङ्खातस्स सत्थस्सपि वाचकत्ता तं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘यथाबल’’न्ति।
सलाकभत्तकथा
सलाकभत्तं पन एवं वेदितब्बन्ति योजना। ‘‘वचनतो’’ति पदं ‘‘दातब्बा’’ति पदे ञापकहेतु। सलाकाय वाति कुसदण्डे वा। असुकस्स नामाति असुकस्स नाम उपासकस्स। उपनिबन्धित्वाति लिखित्वा, छिन्दित्वाति अत्थो। ‘‘ओपुञ्जित्वा’’ति पदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुनप्पुनं हेट्ठुपरियवसेन आलोळेत्वा’’ति। भत्तुद्देसकेन दातब्बाति सम्बन्धो।
न बहुकाति अप्पका। गामवसेनपीति येभुय्येन समानलाभगामवसेनपि। पिसद्देन कुलं अपेक्खति। गाहेन्तेन गाहितानेवाति सम्बन्धो। सट्ठिसलाकभत्तानि होन्तीति योजना। तेसन्ति द्विन्नं तिण्णं सलाकभत्तानं।
तन्ति बहुसलाकभत्तगामं। तं पनाति एकसलाकभत्तं पन। एतेसूति भिक्खूसु। निग्गहेनाति दूरत्ता अनिच्छन्तस्सपि एकस्स निग्गहेन। तन्ति सलाकभत्तं। ओरिमगामेति ओरभागे ठिते गामे। गाहितसञ्ञायाति गाहिता इति सञ्ञाय। पुन विहारं आगन्त्वाति पुन विहारं अनागन्त्वा ओरिमगामे सलाकभत्तानि पठमं गहेत्वा पच्छा विहारं आगन्त्वा अत्तनो पापेत्वा भुञ्जितुम्पि वट्टति। कस्मा पुन विहारो आगन्तब्बो, ननु अगाहितोपि अत्तनो पत्तत्ता गहेत्वा भुञ्जितुं वट्टतीति आह ‘‘न ही’’तिआदि। हि यस्मा बहिसीमाय सङ्घलाभो गाहेतुं न लब्भति, तस्मा विहारो आगन्तब्बोति योजना। एकबाहवसेन वाति एकाय घरपाळिसङ्खाताय बाहायवसेन वा। वीथिआदीसु चाति वीथिबाहकुलेसु च, निद्धारणे भुम्मं। यत्थाति यस्मिं ठाने। सलाकासु असति असन्तासूति योजना। उद्दिसित्वापीति ‘‘असुकगामस्स सलाकभत्तानि तुय्हं पापुणन्ती’’ति गामादीनि उद्दिसित्वापि।
तमेवत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तेन ही’’तिआदि। तत्थ तेनाति सलाकदायकेन भिक्खुना। गाहेतब्बन्ति सम्बन्धो। वारगामेति अतिदूरत्ता वारेन गन्तब्बे गामे। तत्राति तं गामं।
अतिरेकगावुतेति गावुततो अतिरेके ठाने। तंदिवसन्ति तस्मिं सलाकभत्तगहणदिवसे। यो न गच्छति, तस्स न दातब्बाति योजना। हीति यस्मा। तीणि पन दिवसानीति अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं। तन्ति ओरिमवारगामसलाकं। दण्डकम्मं पन किन्ति गाळ्हं कातब्बन्ति आह ‘‘सट्ठितो वा पण्णासतो वा न परिहापेतब्ब’’न्ति। विहारवारोति विहारस्स रक्खनत्थाय वारो। विहारवारिकस्साति विहारं वारेन, वारं गहेत्वा वा रक्खतीति विहारवारिको, तस्स दातब्बाति सम्बन्धो। विहारगोपकाति विहारं गोपेन्तीति विहारगोपका। अञ्ञथत्तन्ति पसादञ्ञथत्तं। अञ्ञेसु कुलेसु दातब्बाति अञ्ञेसं कुलानं यागुआदयो दातब्बा।
वारं गाहेत्वाति अञ्ञेहि वारं गाहापेत्वा। नेसन्ति विहारवारिकानं। सलाकाति पकतिकत्तारं अपेक्खित्वा ‘‘भवन्ती’’ति बहुवचनवसेन वुत्तं। फातिकम्ममेवाति विहाररक्खनत्थाय सङ्घेन दातब्बफातिकम्ममेव। अञ्ञम्पीति पिसद्देन न केवलं फातिकम्ममेव, अञ्ञम्पीति दस्सेति। अतिरेकउत्तरिभङ्गस्साति अतिरेकं उत्तरिभङ्गमेतस्साति अतिरेकउत्तरिभङ्गं, तस्स।
पक्खिकभत्तादिकथा
यन्ति भत्तं दिय्यतीति सम्बन्धो। चातुद्दसीपञ्चद्दसीपञ्चमीअट्ठमीति अभिलक्खितेसूति योजना। कम्मप्पसुतेहीति कम्मूपचयेहि। इमेहि पाठेहि पक्खेसु दातब्बं पक्खिकन्ति वचनत्थं दस्सेति। तन्ति पक्खिकभत्तं। ‘‘होती’’ति पदे वुत्तकत्ता, ‘‘गाहेत्वा’’ति पदे धातुकम्मं, ‘‘भुञ्जितब्ब’’न्ति पदे वुत्तकम्मं। सब्बेसन्ति भिक्खूनं। येसन्ति भिक्खूनं। मन्दाति अप्पा। तन्ति सलाकभत्तं। पणीतं देन्तीति पणीतं कत्वा देन्ति। लूखभत्तन्ति असिनिद्धभत्तं।
यं भत्तं अत्तना भुञ्जति, तदेव दिय्यतीति योजना। इमिना उपोसथे दातब्बं उपोसथिकन्ति वचनत्थं दस्सेति। उपोसथेति उपोसथदिवसे। एत्थ च पञ्चद्दसियं सचे दायका ‘‘पक्खिक’’न्ति वत्वा देन्ति, पक्खिकं नाम। अथ ‘‘उपोसथिक’’न्ति वत्वा देन्ति, उपोसथिकं नामाति विसेसो। पाटिपदेति पाटिपददिवसे। उपोसथकम्मेनाति उपोसथकम्मेन हेतुभूतेन। ‘‘पाटिपदे दिय्यनकदान’’न्ति इमिना पाटिपदे दातब्बं पाटिपदिकन्ति वचनत्थं दस्सेति। तम्पि उभयन्ति उपोसथिकपाटिपदिकवसेन उभयम्पि तं भत्तं। इति इमानीति एत्थ इमसद्देन इतिसद्दस्स इमसद्दत्थभावो दस्सितो होति। सत्तपि भत्तानीति इमस्मिं सेनासनक्खन्धके आगतानि सङ्घभत्तादीनि सत्तपि भत्तानि।
अपरानिपि चत्तारि भत्तानीति सम्बन्धो। तत्थाति चतूसु भत्तेसु। ‘‘आगन्तुकानं दिन्न’’न्तिआदिना आगन्तुकभत्तन्ति पदस्स चतुत्थीमज्झेलोपसमासं दस्सेति। अञ्ञत्थ पन ‘‘आगन्तुकस्स अत्थाय आभत’’न्तिआदिना छट्ठीमज्झेलोपसमासं दस्सेति। एत्थाति चतूसु भत्तेसु। सब्बेसन्ति भिक्खूनं। एको आगन्तुको निसीदतीति सम्बन्धो। तेनाति पठमआगन्तुकेन।
योति आगन्तुको। आगन्त्वापीति पिसद्दो गरहत्थो, पच्छा पन पगेवाति अत्थो। तेन गण्हितब्बन्ति योजना। ‘‘आगतदिवसेयेवा’’ति इमिना न दुतियदिवसादीसु भुञ्जितब्बन्ति दस्सेति।
कत्थचीति किञ्चि ठानं। तन्ति आगन्तुकभत्तं। निबन्धापितन्ति निच्चं ठपितं। असनसालायन्ति अन्तोगामे असनसालायं। असतीति असन्तेसु।
आवासिकोपीति पिसद्दो न गमिकोयेवाति दस्सेति। यथा आगन्तुकभत्तं द्वे वा तीणि वा सत्त वा दिवसानि लब्भति, एवं इदं गमियभत्तं न लब्भतीति योजना। पन्थन्ति मग्गं। रुन्धन्तीति पिदहन्ति। उदकं वा रुन्धतीति सम्बन्धो। एते उपद्दवेति चोरादयो एते उपद्दवे। ओड्डेत्वाति ठपेत्वा।
एतस्साति महागिलानस्स। पुन एतस्साति अनागतस्स महागिलानस्स। सप्पायभोजनन्ति गिलानानं सप्पायभोजनं। मिस्सकयागुन्ति नानातण्डुले मिस्सेत्वा पचितं यागुं। न कुप्पतीति न विकारं करोति।
७. सङ्घभेदकक्खन्धकं
छसक्यपब्बज्जाकथा
३३०.सङ्घभेदकक्खन्धके अभिञ्ञाता अभिञ्ञाताति एत्थ अभिपुब्बो ञातसद्दो पाकटत्थोति आह ‘‘पाकटा पाकटा’’ति। काळुदायिप्पभूतयोति काळुदायिआदयो। परिवारेहि सद्धिं दस दूता च अञ्ञे च बहू जना सक्यकुमारा नामाति योजना। अम्हेसूति सक्यकुलसङ्खातेसु अम्हेसु, निद्धारणे भुम्मं। इमिना पाठसेसं दस्सेति। ‘‘कुलतो’’ति इमिना ‘‘कुला’’ति एत्थ निस्सक्कत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति। घरावासत्थन्ति एत्थ घरे आवसन्तानं मनुस्सानं किच्चन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘घरावासे य’’न्तिआदि। तत्थ यन्ति यंकिञ्चि। उदकं निन्नेतब्बन्ति एत्थ उदकं नीहरित्वा नेतब्बं अपनेतब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘यथा उदकं सब्बट्ठानेसु सुसं होती’’ति। सुसन्ति सुक्खं। तिणानीति सस्सदूसकानि तिणानि। ‘‘उद्धरितब्बानी’’ति इमिना निद्धापेतब्बन्ति एत्थ धुधातुया पप्फोटनधंसनत्थे दस्सेति । भुसाति सस्सनाळदण्डा, तेहि मिस्सा पलाला भुसिका। ओफुणापेतब्बन्ति एत्थ फुणधातुया अवकिरणत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अपनेतब्ब’’न्ति। त्वञ्ञेव घरावासत्थेन उपजानाति एत्थ घरावासत्थेनाति उपयोगत्थे करणवचनं। उपजानाति उपत्यूपसग्गो धात्वत्थानुवत्तको, हिविभत्ति च लोपो होति, तेन वुत्तं ‘‘त्वञ्ञेव घरावासत्थं जानाही’’ति। अहन्ति भद्दियकुमारनामको अहं। तयाति अनुरुद्धकुमारनामकेन तया। ‘‘सद्धिं पब्बजिस्सामी’’ति इमिना पाठसेसं दस्सेति। सेसन्ति ‘‘सद्धिं पब्बजिस्सामी’’ति वचनं।
३३१.निप्पातिताति एत्थ निक्खमित्वा गमापिताति दस्सेन्तो आह ‘‘निक्खामिता’’ति। मानस्सिनोति एत्थ मानं सयन्ति निस्सयन्तीति मानस्सिनोति दस्सेन्तो आह ‘‘मानस्सयिनो’’ति।
३३२.यस्सन्तरतो न सन्ति कोपाति एत्थ अन्तरसद्दो चित्तवाचको, तोपच्चयो च सत्तम्यत्थवाचकोति दस्सेन्तो आह ‘‘यस्स चित्ते’’ति। कस्मा कोपा न सन्तीति आह ‘‘ततियमग्गेन समूहतत्ता’’ति। अनागामिमग्गेन दोसस्स समूहतत्ता यस्स खीणासवस्स चित्ते कोपा न सन्तीति अधिप्पायो। इति भवाभवतञ्च वीतिवत्तोति एत्थ अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि। तत्थ यस्मा पन वुच्चति, तस्मा एवमत्थो दट्ठब्बोति योजना । विभवोति पापं वुच्चतीति सम्बन्धो। ननु पाळियं ‘‘विभवो’’ति नत्थि, ‘‘अभवो’’ति एव अत्थि, अथ कस्मा ‘‘विभवोति अभवो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘विभवोति च अभवोति च अत्थतो एकमेवा’’ति। इमिना सद्दतोयेव नानन्ति दस्सेति। या एसा भवाभवता वुच्चतीति सम्बन्धो। ‘‘अनेकप्पकारा’’ति इमिना इतिसद्दस्स पकारत्थं दस्सेति। चतूहिपि मग्गेहि वीतिवत्तोति सम्बन्धो। तस्साति खीणासवस्स।
३३३.अहिमेखलिकाति मेखला विय मेखलिका, अहिमेव मेखलिका अहिमेखलिका। तमेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अहिं कटियं बन्धित्वा’’ति।
३३४.सम्मन्नतीति एत्थ ‘‘सम्मानेती’’ति चुरादिगणिकधातुवसेन वत्तब्बे दिवादिगणिकधातुवसेन वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सम्मानेती’’ति। अचिन्तेय्यो हि पाळिनयो। सम्मानेतीति सम्मानं करोति। यन्ति कम्मं। सोति सत्था। इमिना यं तुमोति एत्थ तुमोति रुळ्हीसद्दो इध ‘‘सो’’ति सब्बनामसद्देन सदिसत्थोति दस्सेति।
पकासनीयकम्मादिकथा
३३६.‘‘खेळसदिसा’’ति इमिना मिच्छाजीवेन उप्पन्नपच्चयानं सदिसूपचारेन खेळभावं दस्सेति। तस्मा खेळा वियाति खेळो, मिच्छाजीवपच्चया, खेळे असति भक्खति अज्झोहरतीति खेळासकोति वचनत्थो कातब्बो। एतरहि पाळियं, अट्ठकथायञ्च ‘‘खेळापकस्सा’’ति ओट्ठजेन पठमक्खरेन पाठो अत्थि।
३४०.पत्थद्धेनाति एत्थ भूसो थद्धो पत्थद्धो, बाळ्हथद्धोति अत्थो। तेन वुत्तं ‘‘निच्चलेना’’ति। पोत्थकरूपसदिसेनाति एत्थ पोत्थकरूपं नाम वत्थदन्तादिमयं, तेन सदिसो पोत्थकरूपसदिसो, तेन।
३४२.राजञातकानामाति एत्थ रञ्ञा जानियन्ति ‘‘अम्हाकं गरू’’ति राजञाता, तेयेव राजञातकाति अत्थो दट्ठब्बो। तदत्थं अधिप्पायेन दस्सेन्तो आह ‘‘राजा अम्हे जानाती’’तिआदि। पहट्ठकण्णवालोति पहट्ठो कण्णो च वालो च एतस्साति पहट्ठकण्णवालो। बन्धनिच्चलेति रज्जुवल्लीहि बन्धो विय निच्चले, पहट्ठकण्णवालेति सम्बन्धो। ‘‘कत्वा’’ति इमिना ‘‘अभिधावी’’ति पदे किरियाविसेसनभावं दस्सेति।
दुक्खञ्हि कुञ्जर नागमासदोति एत्थ कुञ्जरसद्दस्स आमन्तनपदभावं आविकरोन्तो आह ‘‘भो कुञ्जरा’’ति। नागसद्दस्स अहिनागहत्थिनागेसु पवत्तनतो वुत्तं ‘‘बुद्धनाग’’न्ति। आसदोति पदस्स आकोधेन सदनं उपगमनं आसदोति दस्सेन्तो आह ‘‘वधकचित्तेन उपगमनं नामा’’ति। दुक्खन्ति एतरहि च आयतिञ्च दुक्खकारणं। दुक्खं हीति हिसद्दो पदपूरणमत्तं, अथ वा दुक्खमेवाति अत्थो। ‘‘बुद्धनागं घातकस्सा’’ति इमिना नागं हनतीति नागहतोति वचनत्थं दस्सेति।
पटिकुटियोव ओसक्कीति एत्थ तथागतस्स पटिमुखं कुटेन गमनमेतस्साति पटिकुटियो, पटिकुटियो एव हुत्वा ओसक्कीति दस्सेन्तो आह ‘‘तथागताभिमुखोयेव पिट्ठिमेहि पादेहि ओसक्की’’ति। ‘‘न जानाती’’ति इमिना लक्ख दस्सनङ्केसूति धातुपाठेसु (पाणिनी १५३९ सद्दनीतिधातुमालायं १८ दकारन्तधातु) वुत्तेसु अत्थेसु इध दस्सनत्थोति दस्सेति। न लक्खितब्बोति अञ्ञेहि सप्पुरिसेहि न लक्खितब्बोति अत्थो। एत्थ ण्यपच्चयो कत्तुकम्मेसु होति, यकारस्स ककारं कत्वा अलक्खिकोति वुत्तं।
३४३.‘‘भुञ्जितब्बभोजन’’न्ति इमिना तिकभोजनन्ति एत्थ युपच्चयस्स कम्मत्थभावं दस्सेति। तन्ति तिकभोजनं। यथाधम्मोति ‘‘गणभोजने पाचित्तिय’’न्ति (पाचि॰ २०९) वुत्ताय मातिकाविभङ्गपाळिया अनुरूपं । पञ्चवत्थुयाचनकथाति पञ्च वत्थूनि याचनस्स कथा। आयुकप्पन्ति अवीचिमहानिरये आयुकप्पं सन्धाय वुत्तं। अवीचिमहानिरये आयुकप्पो नाम एको अन्तरकप्पोति जिनालङ्कारटीकादीसु (मि॰ प॰ ४.१.३; कथा॰ अट्ठ॰ ६५४-६५७; इतिवु॰ अट्ठ॰ १८; सारत्थ॰ टी॰ चूळवग्ग ३.३४३; अ॰ नि॰ टी॰ ३.६६२) वुत्तो। ‘‘एको असङ्ख्येय्यकप्पो’’ति सम्मोहविनोदनादीसु (विभ॰ अट्ठ॰ ८०९; म॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.१२८; वि॰ वि॰ टी॰ १.४१०; वजिर॰ टी॰ पाराजिकण्ड ४१०) वुत्तो। सेट्ठं पुञ्ञन्ति महन्तं पुञ्ञं। इमिना ब्रहं पुञ्ञन्ति ब्रहसद्दो महन्तत्थोति दस्सेति। ब्रह वुद्धियन्ति धातुपाठेसु (पाणिनी ७३५; सद्दनीतिधातुमालायं १६ हकारन्तधातु) वुत्तत्ता ब्रहसद्दो महन्तवाचको होति। ब्रहधातुतो अपच्चयं कत्वा ‘‘ब्रहा’’तिपि, मपच्चयं कत्वा ‘‘ब्रह्मा’’तिपि पाठो अत्थि। आयुकप्पमेवाति सग्गेसु आयुकप्पमेव।
सङ्घभेदकथा
३४४.सोति देवदत्तो, गतो किराति सम्बन्धो। तत्थेवाति विहारसीमायमेव। आवेणिकन्ति भिक्खुसङ्घतो आवेणिकं।
३४५.आगिलायतीति एत्थ आत्यूपसग्गो अभिभवनत्थो, गिलेधातु बाधनत्थोति आह ‘‘वेदनाभिभूता बाधती’’ति। तन्ति पिट्ठिं। परस्स चित्तं आदिसित्वा देसयति एतायाति आदेसना, सा एव पाटिहारियं आदेसनापाटिहारियं। अनुसासति एतायाति अनुसासनी, इममेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘एवम्पि ते’’तिआदि।
३४६.ममानुक्रुब्बन्ति एत्थ अनुत्यूपसग्गो अनुकिरियत्थो करधातु अन्तपच्चयो गच्छन्तादिगणोति दस्सेन्तो आह ‘‘ममानुकिरियं कुरुमानो’’ति। ‘‘दुक्खितो’’ति इमिना कपणोति एत्थ कपधातु हिंसनत्थोति दस्सेति। महावराहस्साति वराहसद्दस्स सूकरत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘महानागस्सा’’ति। ‘‘पथवि’’न्ति इमिना महिं विकुब्बतोति एत्थ महीसद्दस्स एवंनामकं महानदिं पटिक्खिपति। ‘‘पदालेन्तस्सा’’ति इमिना करधातुया वित्यूपसग्गवसेन पदालनत्थं दस्सेति। भिसंघसमानस्साति एत्थ मानसद्दो कत्वत्थोति आह ‘‘भिसं घसन्तस्सा’’ति। घसन्तस्साति भक्खन्तस्स। नदीनामकं तं पोक्खरणिन्ति योजना। इमिना नदीसु जग्गतोति एत्थ नदी नाम पोक्खरणीति दस्सेति। जग्गतोति हत्थियूथं पालेन्तस्स।
३४७.‘‘सुताति सोता’’ति इमिना पाळिया द्विधाभावं दस्सेति। ‘‘निस्सन्देहो’’ति इमिना असन्दिद्धोति एत्थ दिहधातुं दस्सेति, दिसधातुं निवत्तेति।
३५०.बुद्धसहस्सेनपीति पिसद्दो गरहत्थो, पगेव एकेन बुद्धेनाति दस्सेति।
‘‘सत्तो’’ति इमिना कोचिसद्दस्स पधानपदं दस्सेति। अट्ठाति आख्यातपदस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘ठितो’’ति। देवदत्तोति मे सुतन्ति एत्थ ‘‘मे’’ति पदं भगवन्तं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘भगवता’’ति। तदेवाति सुतमेव। इदन्ति ‘‘देवदत्तोति मे सुत’’न्ति वचनं। अनुचिनातीति अनुवड्ढेति। ‘‘पत्वा’’ति इमिना आसज्जनन्ति एत्थ सदधातुया गत्यत्थं, किरियाविसेसनञ्च दस्सेति। अवीचिनिरयं पत्तोति एत्थ इदानि न देवदत्तो अवीचिनिरयं पत्तो होति, आयतिं पन अवीचिनिरये अवस्सम्भावियत्ता ‘‘अवीचिनिरयं पत्तो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘आसंसायं अतीतवचन’’न्ति। आसंसायन्ति अवस्सम्भावियत्थे। भेस्मा हि उदधी महाति एत्थ भेस्मासद्दो भयानकपरियायोति आह ‘‘भयानको’’ति।
उपालिपञ्हाकथा
३५१.एकतोति एत्थ तोपच्चयस्स सत्तम्यत्थे पवत्तभावं दस्सेन्तो आह ‘‘धम्मवादीपक्खे’’ति। ‘‘अनुनयन्तो’’ति इमिना अनुस्सावेतीति एत्थ अनुसद्दस्स अत्थं दस्सेति। अनुनयन्तोति पुनप्पुनं नयन्तो। सावनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘न तुम्हाकंयेवा’’तिआदि। अयं अधम्मो वा अयं अविनयो वा इदं असत्थुसासनं वा यदि भवेय्याति योजना। ‘‘बोधेती’’ति इमिना सावेतीति एत्थ सुधातुया अत्थं दस्सेति। ‘‘अनुस्सावेत्वा’’ति इमिना ‘‘अनुस्सावेति, सलाकं गाहेती’’ति एत्थ अनुस्सावनकिरिया पुब्बभागे पवत्ता, सलाकग्गाहकिरिया पच्छाभागेति दस्सेति।
एत्तावताति एत्तकेन अनुस्सावनसलाकग्गाहमत्तेन। न पन सङ्घो भिन्नो होति, अनुस्सावेत्वा सलाकं गाहेत्वा आवेणिकं सङ्घकम्मे कतेयेव सङ्घो भिन्नो होतीति अधिप्पायो।
एत्थ ठत्वा कस्सचि चोदकस्स अनुयोगो सियाति योजना। किन्ति सियाति आह ‘‘एवं देवदत्तो’’तिआदि। तत्थ एवन्ति पकतत्ते सङ्घे भिन्दे सतीति अत्थो। कथन्ति केनाकारेन। पुन कथन्ति कस्मा कारणा। रञ्ञोति अजातसत्तुरञ्ञो, कारितकम्मं। ‘‘घातापितत्ता’’ति बिम्बिसारराजानं घातापितत्ता। तत्थाति ‘‘भिक्खु खो उपाली’’तिआदिवचने, ठत्वा परिहारं वदामाति योजना। विरद्धत्ताति विराधितत्ता। तमत्थं वित्थारेन्तो आह ‘‘तेन ही’’तिआदि। तत्थ तेन हीति उय्योजनत्थे निपातो। एवञ्हीति एवमेव। तस्साति देवदत्तस्स। कुमारो पनाति अजातसत्तुकुमारो पन, कतमत्तेयेव न वुत्ताति सम्बन्धो। तस्साति देवदत्तस्स। तस्माति यस्मा सङ्घभेदतो पुब्बे रुहितुप्पादकम्मं करोन्तस्सापि पच्छा अभब्बभावो रोपितो, तस्मा।
भेदकरवत्थूसु एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। धम्माधम्मादीनं सुत्तन्तविनयपरियायेन विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘सुत्तन्तपरियायेना’’तिआदि। तत्थ सुत्तन्तपरियायेनाति सुत्तन्तदेसनाय, सुत्तन्तदेसनानयतोति वुत्तं होति। तथाति ततो अञ्ञथा।
तत्थाति द्वीसु धम्माधम्मेसु। एवं अम्हाकन्ति एवं करियमाने अम्हाकं। एवं सुत्तन्तपरियायेन धम्माधम्मानं विसेसं दस्सेत्वा इदानि विनयपरियायेन तेसं तं दस्सेन्तो आह ‘‘विनयपरियायेन पना’’तिआदि। भूतेन वत्थुना कातब्बन्ति सम्बन्धो। एवं ‘‘अभूतेन वत्थुना’’ति एत्थापि।
एवं द्विन्नं परियायानं वसेन धम्माधम्मदुकस्स विसेसं दस्सेत्वा इदानि विनयाविनयदुकस्स विसेसं दस्सेन्तो आह ‘‘सुत्तन्तपरियायेना’’तिआदि । तत्थ सुत्तन्तनयेन रागादयो विनेतीति विनयो, विनयनयेन कायं वाचं विनेतीति विनयोति वचनत्थो कातब्बो।
८. वत्तक्खन्धकं
१. आगन्तुकवत्तकथा
३५७.वत्तक्खन्धके आरामन्ति उपचारसीमं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘उपचारसीमसमीप’’न्ति। ‘‘गहेत्वा’’ति पदस्स ‘‘उपाहना’’ति कम्मं पाकटं, करणं पन अपाकटं। तस्मा करणं दस्सेन्तो आह ‘‘उपाहनदण्डकेन गहेत्वा’’ति। इमिना ‘‘हत्थेना’’ति करणं निवत्तेति। पटिक्कमन्तीति एत्थ पविसन्तीति च अपक्कमन्तीति च अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘सन्निपतन्ती’’ति। उपाहना…पे॰… पुच्छितब्बाति एत्थ ‘‘पुच्छितब्बा’’ति पदस्स सह कम्मेन पुच्छितब्बाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘कतरस्मिं ठाने’’तिआदि। तत्थ ‘‘कतरस्मिं…पे॰… चोळक’’न्ति इमिना पुच्छितब्बाकारं दस्सेति। ‘‘आवासिका भिक्खू’’ति इमिना कम्मं दस्सेति। ‘‘पत्थरितब्ब’’न्ति इमिना विस्सज्जेतब्बन्ति एत्थ सजधातुया चजनत्थं पटिक्खिपति। गोचरो पुच्छितब्बोति एत्थ गोचरसद्दो भिक्खाचारसद्देन अत्थतो एकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘भिक्खाचारो पुच्छितब्बो’’ति। भिक्खाय चरन्ति एत्थाति भिक्खाचारो, गोचरगामो। यत्थाति यस्मिं गामे। ‘‘कि’’न्तिआदिना पानीयं पुच्छितब्बन्तिआदीसु पुच्छितब्बाकारं दस्सेति। कं कालन्ति कस्मिं काले।
बहि निक्खमन्तस्साति विहारतो बहि निक्खमन्तस्स। निल्लोकेतब्बोति ओलोकेतब्बो। ‘‘यदि सक्कोती’’ति इमिना सचे उस्सहतीति एत्थ सचेसद्दो यदिपरियायो, उस्सहतिसद्दो सक्कोति परियायोति दस्सेति। सक्कोन्तस्स विहारसोधनवत्तेति सम्बन्धो।
२. आवासिकवत्तकथा
३५९.आवासिकवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। सब्बं कातब्बन्ति सम्बन्धो। तस्साति वुड्ढतरस्स आगन्तुकस्स। ‘‘पण्डितो’’तिआदिना सचे बालो ‘‘सम्मज्जाहि ताव चेतियङ्गण’’न्ति न वदति, सम्मज्जनिं निक्खिपित्वा तस्स वत्तमेव कातब्बन्ति दस्सेति। भेसज्जमेव कातब्बन्ति सहावधारणेन वुत्तत्ता बालो ‘‘करोहि ताव भेसज्ज’’न्ति अवदन्तोपि भेसज्जमेव कातब्बं। ‘‘पण्डितो ही’’तिआदिना पन आगन्तुकस्स वत्तब्बभावमत्तमेव दस्सेति। पाळिमुत्तकवत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘अपिचा’’तिआदि। बीजनेनाति बीजनिया। ‘‘बीजन’’न्ति हि नपुंसकलिङ्गो, ‘‘बीजनी’’ति इत्थिलिङ्गो। ‘‘बीजितब्बो’’ति च ‘‘बीजितब्ब’’न्ति च इमिना अट्ठकथावचनेन बीजियति अनेनाति बीजनं, बीजियति एतायाति बीजनीति वचनत्थो कातब्बो। अस्साति वुड्ढतरआगन्तुकस्स। मक्खेतब्बाति अञ्जेतब्बा। हीति सच्चं। एत्थाति उपाहनपुञ्छने। कत्थाति कस्मिं विहारे। पुच्छितेन आवासिकेनाति सम्बन्धो।
‘‘अत्तनो सन्तिकं…पे॰… न लभती’’ति इमिना अत्तानं सन्धाय अनागच्छन्तोपि अत्तनो सन्तिकं सम्पत्तस्स आगन्तुकस्स वत्तं अकातुं न लभतीति दस्सेति।
३. गमिकवत्तकथा
३६०.गमिकवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। तत्थाति सेनासनक्खन्धके। तं सब्बं पटिसामेत्वाति सम्बन्धो। यत्थ येसु पासाणपिट्ठिपासाणत्थम्भेसु उपचिका नारोहन्ति, तस्सं पासाणपिट्ठियं वा तेसु पासाणत्थम्भेसु वा यं कतसेनासनं अत्थि, तं अनापुच्छन्तस्सापि अनापत्तीति योजना। चतूसु पासाणेसूतिआदि वुत्तन्ति सम्बन्धो, उपचिकानं उप्पत्तिट्ठाने कतेति सम्बन्धो। अयन्ति आनिसंसो। ओवस्सकगेहे पन ठपितानं मञ्चपीठानन्ति सम्बन्धो।
४. अनुमोदनवत्तकथा
३६२.इद्धं अहोसीति एत्थ इधधातुया वड्ढनत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘सम्पन्नं अहोसी’’ति। सङ्घत्थेरे निसिन्नेति सम्बन्धो। अनुथेरे अनुमोदनत्थाय निसिन्नेति योजना। सङ्घत्थेरेन अज्झिट्ठेपीति सम्बन्धो। अनुमोदको वदतीति सम्बन्धो। अनु पुनप्पुनं, पच्छा वा दायके धम्मकथाय मोदेतीति अनुमोदको। ‘‘गच्छथा’’ति सचे वदति अनुमोदकोति योजना। तस्साति अनुमोदकस्स। मनुस्सा कारेन्तीति सम्बन्धो। ‘‘एकेना’’ति पदं ‘‘कारेन्ती’’ति पदे कारितकम्मं। तस्साति कारितभिक्खुस्स। अनुमोदनतोति अनुमोदनकारणा। उपनिसिन्नकथाति उपसमीपे निसिन्नानं कथियति एतायाति उपनिसिन्नकथा। अनुमोदनायाति अनुमोदनत्थाय। अज्झिट्ठोवाति सयं अज्झिट्ठो एव। एत्थाति अनुमोदनवत्थुस्मिं। ‘‘सञ्जातवच्चो’’ति इमिना वच्चो सञ्जातो इमस्साति वच्चितोति कत्वा सञ्जातत्थे इत पच्चयोति दस्सेति।
५. भत्तग्गवत्तकथा
३६४.भत्तग्गवत्तेति भत्तं गण्हन्ति एत्थाति भत्तग्गं, परिविसनट्ठानं। तस्मिं कत्तब्बं वत्तं भत्तग्गवत्तं, तस्मिं भत्तग्गवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। मनुस्सानं परिविसनट्ठानं नाम यत्थ मनुस्सा सपुत्तदारा आवसित्वा भिक्खूभोजेन्ति। ‘‘अतिअल्लीयित्वा’’ति इमिना अनुपखज्जाति एत्थ खदधातुस्स हिंसनं नाम अतिअल्लीयनन्ति दस्सेति। आसनेसु सतीति आसनेसु सन्तेसु। निसीदन्तस्स नवकस्साति सम्बन्धो। आपज्जतीति आपत्तिं आपज्जति। आपुच्छिते अननुजानन्तो थेरो आपज्जतीति योजना। सङ्घाटिन्ति पारुतसङ्घाटिं।
पत्तधोवनउदकन्ति भुञ्जनत्थाय पत्तानं धोवनउदकं। गहेतब्बन्ति हत्थेन गहेतब्बं।
यथा गण्हियमानेति योजना। मत्तायाति पमाणाय। सब्बिआदीसु एवाति एवसद्दो अज्झाहरितब्बो। सब्बिआदीसूति सब्बितेलउत्तरिभङ्गेसु, निद्धारणे भुम्मं। यन्ति सब्बिआदिकं। अप्पहोतीति सब्बेसं भिक्खूनं नप्पहोति। तन्ति सब्बिआदिकं, सम्पादेहीति सम्बन्धो। तादिसं सब्बिआदिकन्ति सम्बन्धो।
यं भत्तग्गन्ति योजना। हत्थधोवनउदकन्ति भुत्तावीनं हत्थस्स धोवनउदकं। अन्तराति भोजनस्स मज्झे। पिपासितेनाति पिवितुं इच्छन्तेन। गलेति कण्ठे।
निवत्तन्तेनाति एत्थ कस्मा ठाना निवत्तन्तेनाति आह ‘‘भत्तग्गतो’’ति। कथं केनाकारेन निवत्तितब्बन्ति योजना। कस्मा नवकेहि भिक्खूहि पठमतरं निवत्तितब्बन्ति आह ‘‘सम्बाधेसु ही’’तिआदि। निक्खमनोकासोति पठमतरं निक्खन्तोकासो। पटिपाटियाति वुड्ढपटिपाटिया। धुरेति गेहद्वारस्स समीपे। धुरसद्दो हि इध समीपवाचको। नवका अन्तोगेहे चे निसिन्ना होन्तीति योजना। अन्तरेनाति भिक्खूनं विवरेन, मज्झेन वा। विरळायाति तनुकाय।
६. पिण्डचारिकवत्तकथा
३६६.पिण्डचारिकवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। कप्पासं वा गहेत्वाति सम्बन्धो। यञ्चाति यञ्च किञ्चि वत्थुं, गहेत्वाति सम्बन्धो। करोन्ती ठिता वाति करोन्ती हुत्वा ठिता वा। तन्ति कम्मं। न च भिक्खादायिकायाति इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तत्ता इत्थिया एव मुखं न उल्लोकेतब्बन्ति अत्थं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘इत्थी वा होतू’’तिआदि। ‘‘भिक्खादानसमये’’ति इमिना अञ्ञस्मिं समये ओलोकेन्तोपि नत्थि दोसोति दस्सेति। एकस्मिं काले भिक्खाय ददमानाय सब्बकालम्पि न ओलोकेतब्बन्ति अनिच्छितत्थं पटिक्खिपति।
७. आरञ्ञिकवत्तकथा
३६८.आरञ्ञिकवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। सेनासना ओतरितब्बन्ति एत्थ अरञ्ञे रुक्खमूलादीसु निसिन्नस्स विहाराभावतो सेनासनं नाम वसनट्ठानं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘वसनट्ठानतो निक्खमितब्ब’’न्ति।
पत्तं थविकाय पक्खिपित्वाति एत्थ कथं पत्तो थविकाय पक्खिपितब्बोति आह ‘‘सचे बही’’तिआदि। तत्थ पत्तो पक्खिपितब्बोति सम्बन्धो। धोवित्वा कत्वाति पदेसु ‘‘पत्तं वोदक’’न्ति विभत्तिपरिणामं कत्वा सम्बन्धितब्बं। तम्पीति वेळुनाळिकम्पि। समीपेति आरञ्ञकस्स सेनासनस्स समीपे। यथा च आरञ्ञकस्स अरणिसहितं इच्छितब्बं, एवं कन्तारं पटिपन्नस्सापि अरणिसहितं इच्छितब्बन्ति योजना। गणवासिनोति गणेन सह वासिनो, आरञ्ञकस्साति सम्बन्धो। तेनाति अरणिसहितेन। ‘‘नक्खत्तानेव नक्खत्तपदानी’’ति इमिना अस्सयुजादिनक्खत्तानेव (अभिधानप्पदीपिकायं ५८-६० गाथासु) दिसाभागजाननस्स, च समयजाननस्स च कारणत्ता नक्खत्तपदानि नामाति दस्सेति।
८. सेनासनवत्तकथा
३६९.सेनासनवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। द्वारं नामाति महाद्वारं। महावळञ्जन्ति महन्तेहि जनेहि परिभुञ्जितब्बं। तत्थाति द्वारे। आपुच्छित्वावाति वुड्ढं आपुच्छित्वाव, सभागस्स वुड्ढतरस्साति सम्बन्धो। वट्टतियेवाति यथासुखं विहरितुं वट्टतियेव। परिवत्तितब्बन्ति परिमुखं वत्तितब्बं।
९. जन्ताघरवत्तादिकथा
३७१.जन्ताघरवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। बहिजगतीति बहिआलिन्दो।
३७३.आचमनवत्थुस्मिं एवमत्थो वेदितब्बोति योजना। नीहरित्वाति उदकं नीहरित्वा। आचमितब्बन्ति धोवितब्बं। ‘‘आपुब्बो चमु धोवने’’ति हि धातुपाठेसु वुत्तं। इदं अतिविवटन्ति इदं ठानं अतिविवटं, न केनचि पटिच्छन्नन्ति अत्थो। उदकं अलभन्तस्सेवाति उदकं अलभन्तेयेव।
३७४.वच्चकुटिवत्ते एवं विनिच्छयो वेदितब्बोति योजना। अयन्ति दन्तकट्ठं खादतो वच्चकरणं। सब्बत्थेवाति सब्बस्मिं एव ठाने। ‘‘न फरुसेन कट्ठेना’’ति एत्थ न केवलं खरकट्ठमेव, फालितकट्ठादयोपि छविअवलेखनकट्ठा फरुसायेव नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘फालितकट्ठेन वा’’तिआदि। पविट्ठस्साति वच्चकुटिं पविट्ठस्स।
सब्बसाधारणट्ठानन्ति सब्बेसं भिक्खूनं, सब्बेहि वा साधारणं वच्चकुटिसङ्खातं ठानं। तत्राति तस्मिं सब्बसाधारणे ठाने। निबद्धगमनत्थायाति अत्तनो निबद्धगमनत्थाय कतं यं ठानं वा यं पुग्गलिकट्ठानं वा होतीति योजना।
उहताति एत्थ उपुब्बो हदधातूति दस्सेन्तो आह ‘‘उहदिता’’ति। ‘‘हद करीसोस्सग्गे’’ति धातुपाठेसु (पाणिनी ९७७ धातुपाठे; सद्दनीतिधातुमालायं १५ दकारन्तधातु) वुत्तत्ता वच्चकूपतो बहि करीसस्स ओस्सज्जनन्ति आह ‘‘बहि वच्चमक्खिता’’ति। धोवितब्बाति उदकेन धोवितब्बा। एतम्पीति उदकस्स अविज्जमानम्पि। सब्बत्थाति सब्बस्मिं वत्तक्खन्धके।
इति वत्तक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
९. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकं
१. पातिमोक्खुद्देसयाचनकथा
३८३.पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके नन्दिमुखिया रत्तियाति एत्थ नन्दियति तुसियतीति नन्दि, इकारन्तोयं नपुंसकलिङ्गो। ‘‘नन्दिसेनो (जा॰ अट्ठ॰ ३.४.१) नन्दिविसालो’’तिआदीसु इकारन्तोयं पुल्लिङ्गो होति, इध पन मुखं अपेक्खित्वा इकारन्तो नपुंसकलिङ्गो होति। अरुणुट्ठितकाले ओदातदिसामुखताय नन्दि मुखं एतिस्सं रत्तियन्ति नन्दिमुखी, रत्ति, ताय नन्दिमुखिया रत्तिया, तेन वुत्तं ‘‘अरुणुट्ठितकालेपि हि नन्दीमुखा विय रत्ति खायती’’ति। अन्तोपूतिन्ति एत्थ कायस्स अन्तो कुणपपूतिन्ति अत्थं पटिपक्खिपन्तो आह ‘‘अत्तचित्तसन्ताने’’तिआदि। ‘‘किलेसवस्सनवसेना’’ति इमिना उदकवस्सनवसेनाति अत्थं पटिक्खिपति। अवस्सुतन्ति तिन्तं, किलिन्नन्ति अत्थो। कसम्बुजातन्ति एत्थ कसम्बूति सङ्कारो। सो हि सम्मुञ्चनिया कसियमाने विलेखियमाने सम्बति सद्दं करोतीति कसम्बु, तं विय जातन्ति कसम्बुजातन्ति अत्थो दट्ठब्बो। अट्ठकथायं पन अधिप्पायवसेन ‘‘आकिलिट्ठजात’’न्ति वुत्तं, अतिविय किलिट्ठजातन्ति अत्थो। ‘‘आकिण्णदोसताय किलिट्ठजात’’न्तिपि पाठो। ‘‘याव बाहागहणापि नामा’’ति इमिना पाठेन दस्सेतीति सम्बन्धो। हीति पदपूरणमत्तं। तेनाति मोघपुरिसेन। ‘‘यावा’’ति निपातपयोगत्ता ‘‘बाहागहणापी’’ति एत्थ पञ्चमीविभत्ति अवधिअत्थे होति। नाम-सद्दो गरहत्थजोतको, तस्स पयोगत्ता ‘‘आगमेस्सती’’ति एत्थ अतीतत्थे अनागतवचनं (सद्दनीतिसुत्तमालाय ८९३ सुत्ते)। आगमेस्सति नामाति योजना। आगमेस्सतीति ईसं अधिवासेस्सति। ‘‘आतो गमुईसमधिवासने’’ति हि धातुपाठेसु (सद्दनीतिधातुमालायं १८ मकारन्तधातु) वुत्तं।
३८४.न आयतकेनेव पपातोति एत्थ दीघेनेव पपातोति दस्सेन्तो आह ‘‘न पठममेव गम्भीरो’’ति। आयतसद्दो हि दीघपरियायो। ‘‘न आयतकेन गीतस्सरेन धम्मो गायितब्बो’’तिआदीसु (चूळव॰ २४९) विय पपातो दीघेन तीरस्स आदिम्हि न होतीति वुत्तं होति। पठममेवाति तीरस्स आदिम्हियेव। ‘‘अनुपुब्बेन गम्भीरो’’ति इमिना ‘‘न पठममेव गम्भीरो’’ति वचनस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति। ठितधम्मोति तीरस्स अन्तोयेव ठितसभावो । वेलं नातिवत्ततीति एत्थ वेलासद्दस्स तीरमरियादत्थेसु पवत्तभावं दस्सेन्तो आह ‘‘ओसक्कनकन्दरं मरियादवेल’’न्ति। तत्थ ‘‘ओसक्कनकन्दर’’इति पदेन तीरत्थं दस्सेति, ‘‘मरियाद’’ इति पदेन मरियादत्थं। केन उदकेन दरितब्बोति कन्दरो, उदकेन ओसक्कनो कन्दरो एत्थाति ओसक्कनकन्दरं, तीरं। ओसक्कनकन्दरभूतञ्च मरियादभूतञ्च वेलं तीरं नातिक्कमतीति अत्थो। तीरं वाहेतीति एत्थ वहधातुया पापुणनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘तीरं अप्पेती’’ति। तत्थ अप्पेतीति पापुणापेति। ‘‘उस्सारेती’’ति इमिना पाळियं ‘‘थलं उस्सारेती’’ति पदेन ‘‘तीरं वाहेती’’ति पदस्स अत्थं दस्सेतीति अत्थो दस्सितो। उस्सारेतीति उद्धरित्वा गमापेति। अञ्ञापटिवेधोति एत्थ आजानाति, आजानित्थाति वा अञ्ञं अरहत्तमग्गो वा अरहत्तफलं वा, तस्स पटिविज्झनं अञ्ञापटिवेधो, सुखुच्चारणत्थं मज्झे दीघो, अञ्ञापटिवेधो नाम अरहत्तुप्पत्तियेव होति। तेन वुत्तं ‘‘अरहत्तुप्पत्ती’’ति।
३८५.छन्नमतिवस्सतीति उदानपाळिया सन्धायभासितपाळिभावं दस्सेन्तो आह ‘‘आपत्ति’’न्तिआदि। तत्थ इदन्ति ‘‘छन्नमतिवस्सती’’ति वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो। एतन्ति नवापत्तिआपज्जनं सन्धायाति सम्बन्धो।
४. पातिमोक्खसवनारहकथा
३८६.पुरेवा पच्छा वाति ञत्तितो पुरे वा पच्छा वा। खेत्तेति पातिमोक्खट्ठपनस्स खेत्ते। खेत्तं दस्सेन्तो आह ‘‘तस्मा’’तिआदि। रेकारं भणतीति छत्तिंसत्यक्खरेसु रे-कारं ञत्तिट्ठपनको भणति। इदन्ति पञ्चतिंसत्यक्खरानं उच्चारणट्ठानं। वुत्तेति ञत्तिट्ठपनकेन वुत्ते। ‘‘सुणातु मे’’ति वचने अनारद्धेयेवाति योजना।
५. धम्मिकाधम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा
३८७.तेन पुग्गलेनाति तेन चुदितकेन पुग्गलेन। सा विपत्तीति सीलविपत्तिआदिसङ्खाता सा विपत्ति। सञ्ञाअमूलिकवसेनाति ‘‘कता’’ इति सञ्ञाय अमूलिकवसेन। कतञ्चाति एकन्तेन कतञ्च। अकतञ्चाति एकन्तेन अकतञ्च।
कोपेतुकामताय नेव आगच्छतीति सम्बन्धो। तेनाति अनागमनादिकारणेन। आपज्जतीति पातिमोक्खट्ठपनको आपज्जति। इच्चस्सापीति इति एवं अस्स पातिमोक्खट्ठपनकस्सापि । पच्चादियतीति पति आदियति, ‘‘अकतं कम्मं, पुन कातब्बं कम्म’’न्तिआदिना पुन आदीयति, पुन आरभतीति अत्थो।
६. धम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा
३८८.मग्गपटिपादनादीसूति मग्गस्मिं पटिपादनादीसु। आदिसद्देन थेय्यचित्तेन अवहारादयो सङ्गण्हाति। आकारादिसञ्ञाति आकारसञ्ञा लिङ्गसञ्ञा निमित्तसञ्ञा। तन्ति परिसङ्कं सन्धायाति सम्बन्धो।
७. अत्तादानअङ्गकथा
३९८.अत्तादानं आदातुकामेनाति एत्थ किं अत्तादानन्ति आह ‘‘सासनं सोधेतुकामो’’तिआदि। इमिना परं चोदेतुं अत्तना आदातब्बं अधिकरणं अत्तादानन्ति वुच्चतीति दस्सेति। अकालोइमं अत्तादानं आदातुन्ति एत्थ अकालं दस्सेन्तो आह ‘‘राजभय’’न्तिआदि। तत्थ वस्सारत्तोति वस्सकालो। सो हि वस्सो अतिविय रञ्जति एत्थ कालेति वस्सारत्तोति वुच्चति। वस्सारत्तोपि अधिकरणवूपसमत्थं लज्जिपरिसाय दूरतो आनयनस्स दुक्करत्ता अकालो नाम। इतीति अयं राजभयादिकालोति अत्थो। विपरीतोति राजभयादीनं अभावकालो।
अभूतं इदं अत्तादानन्ति एत्थ अभूतसद्दो अविज्जमानपरियायोति आह ‘‘असन्तमिद’’न्ति, इदं अत्तादानं अविज्जमानन्ति अत्थो। मया गहितोति सम्बन्धो। सीलवा पुग्गलोति योजना। यन्ति अत्तादानं संवत्ततीति सम्बन्धो। इदन्ति अत्तादानं।
न लभिस्सामि सन्दिट्ठे, लभिस्सामि सन्दिट्ठेति एत्थ ‘‘न लभिस्सामि, लभिस्सामी’’ति इदं किं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘अप्पेकदा ही’’तिआदि। तत्थ अप्पेकदाति अपि एकदा। हिसद्दो वित्थारजोतको। एवरूपाति सन्दिट्ठसम्भत्तसभावा। तन्ति उपत्थम्भकभिक्खुलभनं सन्धायाति सम्बन्धो। ‘‘न लभिस्सामी’’ति इदं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो।
कोसम्बकानं भण्डनादि भवति विय भण्डनादि भविस्सतीति योजना। पच्छापि अविप्पटिसारकरं भविस्सतीति एत्थ केसं अविप्पटिसारकरं भवति विय पञ्चङ्गसम्पन्नागतं अत्तादानं आदियतो पच्छापि अविप्पटिसारकरं भवतीति आह ‘‘सुभद्दं वुड्ढपब्बजित’’न्तिआदि। तत्थ पञ्चसतिकसङ्गीतिन्ति पञ्चसतेहि महाकस्सपादीहि कत्तब्बं सङ्गीतिं। महाकस्सपत्थेरस्स पच्छा समनुस्सरणकरं होति इव होतीति योजना। एसेव नयो सेसेसुपि। समनुस्सरणकरन्ति सम्मोदवसेन पुनप्पुनं अनुस्सरणस्स करं। इमिना ‘‘अविप्पटिसारकर’’न्ति पदस्स अत्थं दस्सेति। पच्छापीति एत्थ पिसद्दस्स अवुत्तसम्पिण्डनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सासनस्स चा’’तिआदि। तत्थ सासनस्स च सस्सिरिकतायाति सम्बन्धो। विगतउपक्किलेसचन्दिमसूरियानं विय सासनस्स च सस्सिरिकताय संवत्ततीति अधिप्पायो।
८. चोदकेन पच्चवेक्खितब्बधम्मकथा
३९९.‘‘अच्छिद्देन अप्पटिमंसेना’’तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बोति योजना। छिद्दसप्पटिमंसं पठमं दस्सेत्वा विपरीतवसेन अच्छिद्दअप्पटिमंसं दस्सेन्तो आह ‘‘येना’’तिआदि। तत्थ येन कतानीति सम्बन्धो। छिज्जतीति छिद्दो, पटि पुनप्पुनं मसियति आमसियतीति पटिमंसो, निग्गहितागमो, भावप्पधानोयं कम्मनिद्देसो। सह पटिमंसेनाति सप्पटिमंसो, कायसमाचारो। विपरीतोति विपरिवत्तवसेन इतो पवत्तो, कायसमाचारोति अत्थो। अमूलकानुद्धंसनादीहीति आदिसद्देन दुट्ठुल्लवाचादयो सङ्गण्हाति।
मेत्तं नु खो मे चित्तन्ति एत्थ अप्पनाभावप्पत्तं मेत्तचित्तमेवाधिप्पेतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘पलिबोधे छिन्दित्वा’’तिआदि। तत्थ पलिबोधेति आवासपलिबोधादिके पलिबोधे। ‘‘विक्खम्भनवसेन विहताघात’’न्ति इमिना अप्पनाभावप्पत्तं मेत्तचित्तमेव दस्सेति। इदं पनावुसो कत्थ वुत्तं भगवताति एत्थ इदंसद्दकिंसद्दानं विसयं दस्सेन्तो आह ‘‘इदं सिक्खापदं कतरस्मिं नगरे’’ति।
९. चोदकेन उपट्ठापेतब्बकथा
४००.‘‘कालेन वक्खामी’’तिआदीसु चोदनाय कालअकालादिं दस्सेन्तो आह ‘‘एको एक’’न्तिआदि। तत्थ एकोति एकको चोदको। एकन्ति एककं चुदितकं। सङ्घमज्झ…पे॰… असनसालादीसु वा परिवारितक्खणे वाति योजना। तत्थ ‘‘सङ्घमज्झ…पे॰… असनसालादीसू’’ति इमिना ठानाभावं दस्सेति, ‘‘उपट्ठाकेहि परिवारितक्खणे’’ति इमिना कालाभावं दस्सेति। इमेहि पदेहि ठानम्पि कालेन सङ्गहेत्वा ‘‘कालेन वक्खामी’’ति वुत्तन्ति दस्सेति। तच्छेनाति सच्चेन। हम्भोति निपातो पच्छिमपदेसु पच्चेकं योजेतब्बो। हम्भो महल्लक, हम्भो परिसावचर, हम्भो पंसुकूलिक, हम्भो धम्मकथिकाति हि अत्थो। इदन्ति कम्मं। कारणनिस्सितन्ति महल्लकभावकारणादीसु निस्सितं। ‘‘भन्ते’’ति निपातोपि पच्चेकं योजेतब्बो। एत्थ च ‘‘हम्भो’’ति निपातेन लोकवोहारवसेन अनादरस्स पकासकत्ता फरुसेन वदति नाम, ‘‘भन्ते’’ति निपातेन सादरस्स पकासकत्ता सण्हेन वदति नाम। कारणनिस्सितं कत्वाति इमस्मिं वीतिक्कमे अयं नाम दोसोति कारणनिस्सितं कत्वा। ‘‘मेत्तचित्तं उपट्ठपेत्वा’’ति इमिना मेत्तचित्तोति पदस्स ‘‘वक्खामी’’ति पदे किरियाविसेसनभावं दस्सेति। नो दोसन्तरोति एत्थ अन्तरसद्दस्स चित्तवाचकभावं दस्सेन्तो आह ‘‘न दुट्ठचित्तो’’ति। ‘‘हुत्वा’’ति इमिना किरियाविसेसनभावं दस्सेति।
१०. चोदकचुदितकपटिसंयुत्तकथा
४०१.अज्झत्तन्ति एत्थ अत्तसद्दस्स चित्तवाचकभावञ्च सत्तमीविभत्तियापि अमादेसभावञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो चित्ते’’ति। उप्पादेत्वाति इमिना ‘‘मनसिकरित्वा’’ति पदस्स अधिप्पायत्थं दस्सेति। कारुञ्ञताति एत्थ द्वीसु ण्यपच्चयतापच्चयेसु एकस्सेव भाववाचकत्ता एको स्वत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘करुणभावो’’ति। तत्थ करुणस्स पुग्गलस्स भावो कारुञ्ञं, तदेव कारुञ्ञता। अथ वा करुणो एव पुग्गलो कारुञ्ञं, तस्स भावो कारुञ्ञताति वचनत्थो कातब्बो। इमिनाति ‘‘कारुञ्ञता’’ति पदेन। करुणञ्चाति अप्पनापत्तं करुणञ्च। करुणापुब्बभागञ्चाति अप्पनापत्ताय करुणाय पुब्बभागे परिकम्मूपचारवसेन पवत्तं कामावचरकरुणञ्च। द्वीहिपीति ‘‘हितेसिता, अनुकम्पिता’’ति द्वीहिपि पदेहि। मेत्तञ्चाति अप्पनापत्तमेत्तञ्च। मेत्तापुब्बभागञ्चाति अप्पनापत्ताय मेत्ताय पुब्बभागे परिकम्मूपचारवसेन पवत्तं कामावचरमेत्तञ्च। सुद्धन्तेति सुद्धे कोट्ठासे। पटिञ्ञं आरोपेत्वाति चुदितकं पटिञ्ञं आरोपेत्वा। ये एतेति ‘‘कारुञ्ञता’’तिआदिना नयेन ये एते पञ्च धम्मा वुत्ताति योजना। इमिना इमे पञ्च धम्मेति एत्थ इमसद्दस्स अनियमनिद्देसभावं दस्सेति।
सच्चेच अकुप्पे चाति एत्थ सच्चसद्दस्स विरतिसच्चपरमत्थसच्चानि पटिक्खिपन्तो आह ‘‘वचीसच्चे चा’’ति। ‘‘अकुप्पनताया’’ति इमिना नकुपस्स भावो अकुप्पन्ति कत्वा ण्यपच्चयस्स भावत्थं दस्सेति। हीति सच्चं, वित्थारो वा। न परो घट्टेतब्बोति न परो कुज्झापेतब्बो। सब्बत्थाति सब्बस्मिं पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धके।
इति पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
१०. भिक्खुनिक्खन्धकं
महापजापतिगोतमीवत्थुकथा
४०२.भिक्खुनिक्खन्धके कस्मा पटिक्खिपतीति चोदनं दस्सेत्वा तस्सा आभोगं दस्सेन्तो आह ‘‘ननू’’तिआदि। ‘‘काम’’न्तिआदिना अभ्यूपगमपरिहारवसेन विस्सज्जेति। तत्थ कामंसद्दो अनुग्गहत्थो, पन सद्दो गरहत्थो, पन तथापि पटिक्खिपतीति सम्बन्धो। तन्ति महापजापतिं गोतमिं। याचितेन हुत्वा अनुञ्ञातन्ति योजना। अयन्ति पब्बज्जा। भद्दकं कत्वाति लद्धकं कत्वा, मनापं कत्वाति अत्थो।
४०३.कुम्भथेनकेहीति एत्थ कुम्भे दीपं जालेत्वा तेनालोकेन थेनेन्तीति कुम्भथेनकाति दस्सेन्तो आह ‘‘कुम्भे दीपं जालेत्वा’’तिआदि।
नाळिमज्झगतन्ति सस्सनाळस्स मज्झे गतं। गण्ठिन्ति फळुं। ‘‘कण्ड’’न्तिपि पाठो, दण्डन्ति अत्थो। येनाति पाणकेन। अयञ्हि यंसद्दो तंसद्दानपेक्खोति दट्ठब्बो।
अन्तोरत्तभावोति अन्तोलोहितभावो। एतमत्थन्ति एतं वक्खमानं अत्थं। आळियाति आवरणाय। अबद्धायपीति पिसद्दो अनुग्गहत्थो, बद्धाय पन पगेवाति अत्थो। किञ्चीति अप्पमत्तकं। यन्ति उदकं। तम्पीति उदकम्पि। पिसद्दो अबद्धाय ठितं किञ्चि उदकं अपेक्खति। ये इमे गरुधम्मा पञ्ञत्ताति योजना। पटिकच्चेवाति पगेव , पठममेवाति अत्थो। तेसूति गरुधम्मेसु। अपञ्ञत्तेसु सन्तेसुपीति योजना। पठमं वुत्तन्तिआदि वुत्तं, वस्ससहस्समेव ठस्सति इति इममत्थं दस्सेतीति योजना। ‘‘वस्ससहस्स’’न्ति च एतं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो। ततोति वस्ससहस्सतो। परियत्तिधम्मोपीति पिसद्दो पटिवेधसद्धम्मं अपेक्खति। द्वीसु सद्धम्मेसु ठितेसु पटिपत्तिसद्धम्मो ठितोयेवाति कत्वा न वुत्तं। तानियेवाति पञ्चवस्ससहस्सानियेव। परियत्तिया सति पटिवेधो न होतीति नापि वत्तब्बोति योजना। लिङ्गन्ति समणवेसं, समणाकारन्ति अत्थो।
भिक्खुनीउपसम्पदानुजाननकथा
४०४.इमाय अनुपञ्ञत्तियाति महापजापतिया अट्ठगरुधम्मपटिग्गहणूपसम्पदं उपनिधाय अयं पञ्ञत्ति अनुपञ्ञत्ति नाम, ताय अनुपञ्ञत्तिया उपसम्पादेतुन्ति अत्थो। महापजापतिया सद्धिविहारिनियो कत्वाति महापजापतिं उपज्झं कत्वा पञ्चसता साकियानियो तस्सा सद्धिविहारिनियो कत्वाति अत्थो। इतीति तस्मा अहेसुन्ति सम्बन्धो। इमिना ओवादेनाति भगवतो इमिना ओवादेन।
४१०.एतिस्साति एतिस्सा भिक्खुनिया। तन्ति कम्मं। अञ्ञस्मिन्ति अञ्ञस्मिं कम्मे। अञ्ञन्ति रोपितब्बकम्मतो अञ्ञं कम्मं।
४११.कद्दमोदकेनाति कद्दमेन आलुळितेन उदकेनेव। कद्दमादीसुपीति पीसद्दो ‘‘येन केनची’’ति एत्थ योजेतब्बो। येन केनचिपीति हि अत्थो। सन्निपतित्वाति भिक्खुनिसङ्घेन सन्निपतित्वा। अपसादनीयन्ति अपसादेतब्बं कम्मं। एत्तावताति एत्तकेन सावनमत्तेन। अवन्दियोति न वन्देतब्बो, वन्दितुं न अरहोति अत्थो। ततोति तिक्खत्तुं सावेतब्बतो। न वन्दन्तीति भिक्खुनियो न वन्दन्ति। दिस्वापीति तं भिक्खुं दिस्वापि। तेन भिक्खुनाति अपसादनीयं दस्सेन्तेन भिक्खुना, खमापेतब्बन्ति सम्बन्धो। विहारेयेवाति भिक्खूनं विहारेयेव। तेन भिक्खुनाति उपसङ्कमितब्बेन भिक्खुना, वत्तब्बन्ति सम्बन्धो। ततोति वत्तब्बकालतो। सोति अपसादनीयं दस्सेन्तो भिक्खु। एत्थाति भिक्खुनिक्खन्धके। कम्मविभङ्गेति परिवारावसाने कम्मानं विभङ्गट्ठाने (परि॰ अट्ठ॰ ४९५-४९६)।
ओभासन्तीति अव हीनेन भासन्तीति दस्सेन्तो आह ‘‘असद्धम्मेन ओभासन्ती’’ति। ‘‘भिक्खुनीहि सद्धिं सम्पयोजेन्ती’’ति एत्थ कम्मकरणे दस्सेन्तो आह ‘‘पुरिसे असद्धम्मेना’’ति। एत्थ ‘‘पुरिसे’’ति इमिना कम्मं दस्सेति, ‘‘असद्धम्मेना’’ति इमिना करणं। विहारप्पवेसनेति भिक्खूनं विहारप्पवेसने। ओवादं ठपेतुन्ति एत्थ ओवादट्ठपनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘न भिक्खुनुपस्सय’’न्तिआदि। ओवादत्थायाति ओवादपटिग्गहणत्थाय। मा करित्थाति मा करेय्याथ।
४१६.गिहिदारिकायोति गिहिभूता दारिकायो बन्धन्ति वियाति योजना। घनपट्टकेनाति घनभूतेन पट्टेन नियुत्तेन। एकपरियकन्ति एत्थ एकवारं कटियं परिक्खिपित्वा कतं कायबन्धनं एकपरियकन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकवारं परिक्खिपनक’’न्ति। तत्थ परिक्खिपनकन्ति कटियं परिक्खिपनारहं।
विलीवेनाति एत्थ बहुत्थे एकवचनन्ति आह ‘‘सण्हेहि विलीवेही’’ति। ‘‘कतपट्टेना’’ति इमिना पाळियं ‘‘कतेना’’ति पाठसेसं दस्सेति। सेतवत्थपट्टेनाति सेतवत्थेन कतेन पट्टेन। कतवेणियाति कताय वेणिया। इमिना दुस्सेन कता वेणि दुस्सवेणीति वचनत्थं दस्सेति। एसेव नयो पुरिमपच्छिमपदेसुपि। चोळकासावन्ति चोळमेव कसावेन रत्तत्ता चोळकासावं।
अट्ठिल्लेनाति अद्देन अट्ठिना। ‘‘गोजङ्घट्ठिके’’ति इमिना अट्ठिनो सम्बन्धं दस्सेति। हत्थं कोट्टापेन्तीति एत्थ हत्थं नाम अग्गबाहमेवाधिप्पेतं, न कप्परतो पट्ठायाति दस्सेन्तो आह ‘‘अग्गबाह’’न्ति। पिट्ठिहत्थन्ति हत्थपिट्ठिं। पिट्ठिपादन्ति पादपिट्ठिं।
४१७.वुत्तनयानेवाति छब्बग्गियानं मुखलिम्पनादीसु (चूळव॰ अट्ठ॰ २४७) वुत्तनयानेव। अङ्गदेसेति सरीरप्पदेसे। गण्डप्पदेसेति कपोलप्पदेसे। सालोके तिट्ठन्तीति एत्थ संविज्जति आलोको एत्थाति सालोकन्ति कत्वा द्वारं गहेतब्बं। तेन वुत्तं ‘‘द्वारं विवरित्वा’’ति। वुट्ठापेन्तीति उपसम्पादेन्ति। सूनं ठपेन्तीति एत्थ सूनासद्दो मंसपरियायोति आह ‘‘मंसं विक्किणन्ती’’ति। तेनाति दासेन। इदं पदं ‘‘कारेन्ती’’ति पदे कारितकम्मं। ‘‘हरितकञ्चेव पक्कञ्चा’’ति इमिना हरितकपक्किकन्ति पदस्स द्वन्दवाक्यं दस्सेति। तत्थ हरितकन्ति हरितमेव पण्णं। पक्कन्ति सेदितं पण्णं।
४१८.कथितायेवाति चीवरक्खन्धके कथितायेव।
४१९.पाळिमुत्तकविनिच्छयोति पाळियं वुत्तविनिच्छयतो मुत्तो विनिच्छयो। पाळिमुत्तकविनिच्छयं वित्थारेन्तो आह ‘‘सचे ही’’तिआदि। यो कोचि कालं करोन्तो वदतीति सम्बन्धो। ममच्चयेनाति मम अतिक्कमेन। अञ्ञस्साति वुत्तेहि उपज्झायादीहि अञ्ञस्स । तेसन्ति उपज्झायादीनं। न होतीति परिक्खारो न होति। हीति सच्चं, यस्मा वा। अच्चयदानन्ति अच्चयेन होतूति दानं। न रुहतीति पञ्चन्नं सहधम्मिकानं पब्बजितस्स वा गहट्ठस्स वा यस्स कस्सचि अच्चयदानं तेसं न रुहति, सङ्घस्सेव रुहतीति अधिप्पायो। गिहीनं पन अच्चयदानन्ति सम्बन्धो। रुहतीति गिहीनं पब्बजितस्स वा गहट्ठस्स वा यस्स कस्सचि अच्चयदानं तेसं रुहति, तेसंयेव सन्तको होतीति अधिप्पायो।
४२०.पुराणमल्लीति एत्थ मल्लस्स भरिया मल्ली, पुराणे मल्ली पुराणमल्लीति दस्सेन्तो आह ‘‘पुराणे’’तिआदि। ‘‘गिहिकाले’’ति इमिना ‘‘पुराणे’’ति एत्थ णपच्चयस्स सरूपं दस्सेति। मल्लस्साति मुट्ठिमल्लस्स। पुरिसब्यञ्जनन्ति एत्थ ब्यञ्जनसद्दो निमित्तपरियायोति आह ‘‘पुरिसनिमित्त’’न्ति। चित्तन्ति रागचित्तं।
४२१.यन्ति यं वत्थु, अग्गन्ति पठमभागं। असप्पायन्ति अत्तनो असप्पायं।
हिय्योति अतीतानन्तराहनि। अञ्ञस्मिन्ति भिक्खुनीहि अञ्ञस्मिं। ‘‘भिक्खुनीही’’ति पदं ‘‘पटिग्गाहापेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं। हीति सच्चं, यस्मा वा।
४२६.‘‘भोजनकाल’’न्ति इमिना ‘‘कालं वीतिनामेसु’’न्ति एत्थ कालविसेसं दस्सेति।
पुरेति आदिम्हि। तासन्ति अट्ठन्नं भिक्खुनीनं। अब्भन्तरिमाति अब्भन्तरे परियापन्ना। अञ्ञाति अट्ठहि भिक्खुनीहि अञ्ञा। नवकतरा होतीति सम्बन्धो। ‘‘ठपेत्वा भत्तग्ग’’न्ति इमिना अञ्ञत्थ सब्बत्थ यथावुड्ढं न पटिबाहितब्बन्ति एत्थ अञ्ञसद्दस्स अपादानं दस्सेति। अञ्ञस्मिन्ति एत्थ स्मिंवचनेन त्थपच्चयस्स अत्थं दस्सेति। ‘‘चतुपच्चयभाजनीयट्ठाने’’ति इमिना सरूपं दस्सेति।
४३०.दूतेनपि उपसम्पादेतुन्ति एत्थ किं सब्बथा दूतेन उपसम्पदा वट्टतीति आह ‘‘दूतेन…पे॰… वट्टती’’ति। येन केनचि अन्तरायेनाति सम्बन्धो, असति अन्तराये न वट्टतीति अधिप्पायो। कम्मवाचापरियोसाने उपसम्पन्नाव होतीति सम्बन्धो। तावदेवाति उपसम्पन्नक्खणेयेव।
४३१.नवकम्मम्पीति पिसद्दो उदोसितउपस्सये अपेक्खति।
४३२.तस्साति तस्सा इत्थिया। याव सो दारको विञ्ञुतं पापुणातीति एत्थ कथं विञ्ञुभावो गहेतब्बोति आह ‘‘याव खादितु’’न्तिआदि।
ठपेत्वा सागारन्ति एत्थ सकारो सहसद्दकारियो, अगारन्ति च सेय्यागारन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सहागारसेय्यमत्तं ठपेत्वा’’ति। यथा अञ्ञस्मिं पुरिसे पटिपज्जितब्बं, एवं तथाति योजना। ‘‘अञ्ञस्मि’’न्ति इमिना पाळियं अञ्ञे पुरिसेति एत्थ स्मिंवचनस्स सब्बनामतो एकारादेसो दस्सितो, तंदस्सनेन च कच्चायने (कच्चायने ११० सुत्ते) सब्बनामतो स्मिंवचनस्स एकारादेसनिसेधनं अनिच्चन्ति दस्सेति।
४३४.‘‘यदेव सा विब्भन्ता’’ति इमिना दस्सेतीति सम्बन्धो। ‘‘यस्मा’’ति इमिना यदेवाति एत्थ यंसद्दस्स कारणत्थं दस्सेति। ओदातानि वत्थानि निवत्थाति सम्बन्धो। ‘‘तस्मायेवा’’ति इमिना तदेवाति पदस्स कारणत्थमेव दस्सेति। ‘‘न सिक्खापच्चक्खानेना’’ति इमिना एवत्थफलं दस्सेति। सा पुन उपसम्पदं न लभतीति सा विब्भन्ता भिक्खुनी पुन उपसम्पदं न लभति।
पब्बज्जम्पि न लभतीति तित्थायतनसङ्कन्ता भिक्खुनी पब्बज्जम्पि न लभति, पगेव उपसम्पदं।
पादे सम्बाहन्ताति भिक्खुनीनं पादे सम्बाहन्ता। केसेति भिक्खुनीनं केसे। तत्राति ‘‘कुक्कुच्चयन्ता न सादियन्ती’’ति वचने। एके आचरिया वदन्तीति सम्बन्धो। सारत्ता होन्तीति योजना। एत्थाति पुरिसानं अभिवादनादीसु। इदन्ति पुरिसानं अभिवादनादि, ‘‘अनुञ्ञात’’न्ति पदे वुत्तकम्मं ‘‘वट्टती’’ति पदे वुत्तकत्ता। अथ वा ओदिस्स अनुञ्ञातं इदं पुरिसानं अभिवादनादि वट्टतीति योजना। एवञ्हि सति ‘‘ओदिस्स अनुञ्ञात’’न्ति पदं हेतुअन्तोगधविसेसनं, ओदिस्स अनुञ्ञातत्ता वट्टतीति अधिप्पायो। तन्ति अट्ठकथासु वुत्तवचनं। हीति सच्चं, यस्मा वा।
४३५.पल्लङ्केन निसीदन्तीति एत्थ आसनपल्लङ्कं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘पल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदन्ती’’ति। तत्थ आभुजित्वाति आबन्धित्वा। कूपोति वच्चकूपो। उपरीति कूपतो उपरि। ‘‘सब्बदिसासु पञ्ञायती’’ति इमिना पटिच्छन्नमेव अत्थि, न उपरि छन्नन्ति दस्सेति।
४३६.कुण्डकन्ति कणं। एत्थाति भिक्खुनिक्खन्धके।
इति भिक्खुनिक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
११. पञ्चसतिकक्खन्धकं
१. खुद्दानुखुद्दकसिक्खापदकथा
४४१.पञ्चसतिकक्खन्धके ‘‘चत्तारि…पे॰… खुद्दकानी’’ति एवमादि वुत्तन्ति सम्बन्धो। परियायेनाति कारणेन। धूमकालिकन्ति एत्थ धूमस्स कालो धूमकालो, धूमस्स उट्ठितकालोति अत्थो। सो एतस्सत्थीति धूमकालिकं, सिक्खापदपञ्ञत्तं। इति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘यावा’’तिआदि।
४४३.इदन्ति ‘‘कतमानि पन भन्ते खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति अपुच्छनं। ‘‘तया’’ति इमिना इदं तेति एत्थ तेसद्दस्स ‘‘तुय्हं, तवा’’ति अत्थे पटिक्खिपति। आपत्तिन्ति दुक्कटापत्तिं। हीति सच्चं, यस्मा वा। तेति थेरा। ‘‘सङ्घो…पे॰… न समुच्छिन्दती’’ति एतं वचनं अनुस्सावितन्ति योजना। ‘‘देसेहि तं आवुसो दुक्कट’’न्ति इदम्पि च वुत्तन्ति सम्बन्धो। थेरो पनाति आनन्दत्थेरो पन आहाति सम्बन्धो। तत्थाति अपुच्छने। यथाति येनाकारेन। चतूसु ठानेसूति ‘‘भगवतो वस्सिकसाटिकं अक्कमित्वा सिब्बेसी’’तिआदीसु चतूसु ठानेसु। एत्थाति पञ्चसतिकक्खन्धके।
इति पञ्चसतिकक्खन्धकवण्णनाय योजना समत्ता।
१२. सत्तसतिकक्खन्धकं
दसवत्थुकथा
४४७.सत्तसतिकक्खन्धके वड्ढेन्ति कटसिन्ति एत्थ कटसीसद्दो सुसानभूमिवाचकोति दस्सेन्तो आह ‘‘पुनप्पुनं कळेवरं निक्खिपमाना भूमिं वड्ढेन्ती’’ति। तत्थ कळेवरन्ति देहं। तञ्हि कळे अङ्गपच्चङ्गानं अवयवे सम्पिण्डेत्वा वरियति इच्छियतीति कळेवरन्ति वुच्चति। एवं घोरं कटसिं वड्ढेन्ताव पुनब्भवं आदियन्तीति योजना।
४५४.पापकंनो आवुसो कतन्ति एत्थ नोसद्दो अम्हसद्दकारियो, छट्ठीकत्ता च होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘आवुसो अम्हेहि पापकं कत’’न्ति।
४५५.‘‘पियवचन’’न्ति इमिना कतमेन त्वं भूमि-विहारेनाति एत्थ भूमिसद्दो पियवाचको रुळ्हीसद्दोति दस्सेति। ‘‘आमन्तेती’’ति इमिना आलपनपदन्ति दस्सेति। आवुसो भूमीति अत्थो। कुल्लविहारो नाम मेत्ताविहारो, सो च हेट्ठिमझानत्तये युत्तत्ता उत्तानविहारोति आह ‘‘उत्तानविहारेना’’ति।
४५७.सावत्थियाति सावत्थिनगरे। सुत्तविभङ्गेति पदभाजनीये। पटिक्खित्तभावं वित्थारेन्तो आह ‘‘तत्र ही’’तिआदि। तत्राति सुत्तविभङ्गे, पटिक्खित्तं होतीति सम्बन्धो। तत्राति ‘‘सन्निधिकारके असन्निधिकारकसञ्ञी’’तिआदिवचने। एके आचरिया एवं मञ्ञन्तीति योजना। किन्ति मञ्ञन्तीति आह ‘‘यो पन भिक्खू’’तिआदि। अलोणकं यम्पि आमिसन्ति योजना। तेनाति पुरेपरिग्गहितलोणेन। तन्ति आमिसं। तदहुपटिग्गहितमेवाति तस्मिं अहनि पटिग्गहितमेव। तस्माति यस्मा तदहुपटिग्गहितमेव, तस्मा। वदतोति वदन्तस्स, भगवतो वचनेनाति सम्बन्धो। एत्थाति अलोणकामिसपरिभुञ्जने, दुक्कटेन भवितब्बं इति मञ्ञन्तीति योजना। तेति एके आचरिया। दुक्कटेनपीति पिसद्देन पगेव पाचित्तियेनाति दस्सेति। हीति सच्चं, यस्मा वा। एत्थाति यावजीविकयावकालिकेसु। यावजीविकं न तदहुपटिग्गहितं, यावकालिकमेव तदहुपटिग्गहितन्ति योजना। तदहुपटिग्गहितञ्च यावकालिकन्ति सम्बन्धो। तं दुक्कटं तुम्हे यदि मञ्ञथाति योजना। यावजीविकमिस्सन्ति लोणसङ्खातेन यावजीविकेन संसट्ठं। ब्यञ्जनमत्तन्ति विकाले न कप्पतीति ब्यञ्जनमत्तं।
एत्थाति ‘‘यावकालिकेन भिक्खवे’’तिआदिवचने (महाव॰ ३०५) तदहुपटिग्गहितं यावजीविकन्ति योजना। यावकालिकस्स गति विय गति एतस्साति यावकालिकगतिकं। तस्मा दुक्कटं न होतीति सम्बन्धो। एत्थाति पुरेपटिग्गहितलोणेन आमिसपरिभुञ्जने। तदहुपटिग्गहितं यावकालिकेन सम्भिन्नरसं यावजीविकन्ति योजना। तन्ति यथावुत्तं यावजीविकं, विकालभोजनपाचित्तिया एव कारणं होतीति योजना। एवन्ति तथा, अज्ज पटिग्गहितम्पि यावजीविकन्ति सम्बन्धो। अपरज्जु पटिग्गहितेन यावकालिकेनाति योजना। तन्ति यावजीविकेन सम्मिस्सं यावकालिकं, अजानन्तोपीति सम्बन्धो। इदन्ति यथावुत्तं यावकालिकं। ततोति सन्निधिभोजनपाचित्तियतो। हीति सच्चं। ‘‘सावत्थिया सुत्तविभङ्गे’’ति इदं ब्याकरणं परिसुद्धन्ति योजना।
‘‘राजगहे उपोसथसंयुत्ते’’ति इदं वचनं वुत्तन्ति सम्बन्धो। उपोसथसंयुत्तेति उपोसथेन सम्बन्धे उपोसथक्खन्धके। किं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘न भिक्खवे…पे॰… दुक्कटस्साति (महाव॰ १४१) एतं सन्धाया’’ति। अतिसारेति अतिक्कमित्वा सरणे गमने पवत्तनेति अत्थो। निमित्तत्थे चेतं भुम्मं। ‘‘चम्पेय्यके विनयवत्थुस्मि’’न्ति इदं वुत्तन्ति सम्बन्धो। ‘‘चम्पेय्यक्खन्धके आगत’’न्ति इमिना चम्पेय्ये आगतं चम्पेय्यकन्ति वचनत्थं दस्सेति।
धम्मिकन्ति भूतेन पवत्तं। सुत्तविभङ्गे हि यस्मा आगतन्ति सम्बन्धो। दसायेवाति दसायमेव, आधारे चेतं भुम्मं। विदत्थिमत्ताति विदत्थिपमाणा। दसाय विनाति दसं वज्जेत्वा। तं पमाणन्ति विदत्थित्तयसङ्खातं तं पमाणं करोन्तस्स वुत्तपाचित्तियं आपज्जतीति सम्बन्धो। ‘‘तं अतिक्कामयतो छेदनकं पाचित्तिय’’न्ति (पाचि॰ ५३३) इदं वचनं आगतमेव होतीति योजना। सब्बत्थाति सब्बस्मिं सत्तसतिकक्खन्धके।