३. महापरिनिब्बानसुत्तवण्णना
१३१.एवंमे सुतन्ति महापरिनिब्बानसुत्तं। तत्रायमनुपुब्बपदवण्णना – गिज्झकूटेति गिज्झा तस्स कूटेसु वसिंसु, गिज्झसदिसं वा तस्स कूटं अत्थीति गिज्झकूटो, तस्मिं गिज्झकूटे। अभियातुकामोति अभिभवनत्थाय यातुकामो। वज्जीति वज्जिराजानो। एवंमहिद्धिकेति एवं महतिया राजिद्धिया समन्नागते, एतेन नेसं समग्गभावं कथेसि। एवंमहानुभावेति एवं महन्तेन आनुभावेन समन्नागते, एतेन नेसं हत्थिसिप्पादीसु कतसिक्खतं कथेसि, यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सिक्खिता वतिमे लिच्छविकुमारका, सुसिक्खिता वतिमे लिच्छविकुमारका, यत्र हि नाम सुखुमेन ताळच्छिग्गलेन असनं अतिपातयिस्सन्ति पोङ्खानुपोङ्खं अविराधित’’न्ति (सं॰ नि॰ ५.१११५)। उच्छेच्छामीति उच्छिन्दिस्सामि। विनासेस्सामीति नासेस्सामि, अदस्सनं पापेस्सामि। अनयब्यसनन्ति एत्थ न अयोति अनयो, अवड्ढिया एतं नामं। हितञ्च सुखञ्च वियस्सति विक्खिपतीति ब्यसनं, ञातिपारिजुञ्ञादीनं एतं नामं। आपादेस्सामीति पापयिस्सामि।
इति किर सो ठाननिसज्जादीसु इमं युद्धकथमेव कथेति, गमनसज्जा होथाति एवं बलकायं आणापेति। कस्मा? गङ्गायं किर एकं पट्टनगामं निस्साय अड्ढयोजनं अजातसत्तुनो आणा, अड्ढयोजनं लिच्छवीनं। एत्थ पन आणापवत्तिट्ठानं होतीति अत्थो। तत्रापि च पब्बतपादतो महग्घभण्डं ओतरति। तं सुत्वा – ‘‘अज्ज यामि, स्वे यामी’’ति अजातसत्तुनो संविदहन्तस्सेव लिच्छविराजानो समग्गा सम्मोदमाना पुरेतरं गन्त्वा सब्बं गण्हन्ति। अजातसत्तु पच्छा आगन्त्वा तं पवत्तिं ञत्वा कुज्झित्वा गच्छति। ते पुनसंवच्छरेपि तथेव करोन्ति। अथ सो बलवाघातजातो तदा एवमकासि।
ततो चिन्तेसि – ‘‘गणेन सद्धिं युद्धं नाम भारियं, एकोपि मोघप्पहारो नाम नत्थि, एकेन खो पन पण्डितेन सद्धिं मन्तेत्वा करोन्तो निप्पराधो होति, पण्डितो च सत्थारा सदिसो नत्थि, सत्था च अविदूरे धुरविहारे वसति, हन्दाहं पेसेत्वा पुच्छामि । सचे मे गतेन कोचि अत्थो भविस्सति, सत्था तुण्ही भविस्सति, अनत्थे पन सति किं रञ्ञो तत्थ गमनेनाति वक्खती’’ति। सो वस्सकारब्राह्मणं पेसेसि। ब्राह्मणो गन्त्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो राजा…पे॰… आपादेस्सामी’’ति।
राजअपरिहानियधम्मवण्णना
१३४.भगवन्तं बीजयमानोति थेरो वत्तसीसे ठत्वा भगवन्तं बीजति, भगवतो पन सीतं वा उण्हं वा नत्थि। भगवा ब्राह्मणस्स वचनं सुत्वा तेन सद्धिं अमन्तेत्वा थेरेन सद्धिं मन्तेतुकामो किन्ति ते, आनन्द, सुतन्तिआदिमाह। अभिण्हं सन्निपाताति दिवसस्स तिक्खत्तुं सन्निपतन्तापि अन्तरन्तरा सन्निपतन्तापि अभिण्हं सन्निपाताव। सन्निपातबहुलाति हिय्योपि सन्निपतिम्हा, पुरिमदिवसम्पि सन्निपतिम्हा, पुन अज्ज किमत्थं सन्निपतिता होमाति वोसानं अनापज्जन्ता सन्निपातबहुला नाम होन्ति। यावकीवञ्चाति यत्तकं कालं। वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानीति – अभिण्हं असन्निपतन्ता हि दिसाविदिसासु आगतं सासनं न सुणन्ति, ततो – ‘‘असुकगामसीमा वा निगमसीमा वा आकुला, असुकट्ठाने चोरा वा परियुट्ठिता’’ति न जानन्ति, चोरापि ‘‘पमत्ता राजानो’’ति ञत्वा गामनिगमादीनि पहरन्ता जनपदं नासेन्ति। एवं राजूनं परिहानि होति। अभिण्हं सन्निपतन्ता पन तं तं पवत्तिं सुणन्ति, ततो बलं पेसेत्वा अमित्तमद्दनं करोन्ति, चोरापि – ‘‘अप्पमत्ता राजानो, न सक्का अम्हेहि वग्गबन्धेहि विचरितु’’न्ति भिज्जित्वा पलायन्ति। एवं राजूनं वुद्धि होति। तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा नो परिहानी’’ति। तत्थ पाटिकङ्खाति इच्छितब्बा, अवस्सं भविस्सतीति एवं दट्ठब्बाति अत्थो।
समग्गातिआदीसु सन्निपातभेरिया निग्गताय – ‘‘अज्ज मे किच्चं अत्थि, मङ्गलं अत्थी’’ति विक्खेपं करोन्ता न समग्गा सन्निपतन्ति नाम। भेरिसद्दं पन सुत्वाव भुञ्जन्तापि अलङ्करियमानापि वत्थानि निवासेन्तापि अड्ढभुत्ता वा अड्ढालङ्कता वा वत्थं निवासयमाना वा सन्निपतन्ता समग्गा सन्निपतन्ति नाम। सन्निपतिता पन चिन्तेत्वा मन्तेत्वा कत्तब्बं कत्वा एकतोव अवुट्ठहन्ता न समग्गा वुट्ठहन्ति नाम। एवं वुट्ठितेसु हि ये पठमं गच्छन्ति, तेसं एवं होति – ‘‘अम्हेहि बाहिरकथाव सुता, इदानि विनिच्छयकथा भविस्सती’’ति। एकतो वुट्ठहन्ता पन समग्गा वुट्ठहन्ति नाम। अपिच – ‘‘असुकट्ठानेसु गामसीमा वा निगमसीमा वा आकुला, चोरा परियुट्ठिता’’ति सुत्वा – ‘‘को गन्त्वा इमं अमित्तमद्दनं करिस्सती’’ति वुत्ते – ‘‘अहं पठमं, अहं पठम’’न्ति वत्वा गच्छन्तापि समग्गा वुट्ठहन्ति नाम। एकस्स पन कम्मन्ते ओसीदमाने सेसा राजानो पुत्तभातरो पेसेत्वा तस्स कम्मन्तं उपत्थम्भयमानापि, आगन्तुकराजानं – ‘‘असुकस्स गेहं गच्छतु, असुकस्स गेहं गच्छतू’’ति अवत्वा सब्बे एकतो सङ्गण्हन्तापि, एकस्स मङ्गले वा रोगे वा अञ्ञस्मिं वा पन तादिसे सुखदुक्खे उप्पन्ने सब्बे तत्थ सहायभावं गच्छन्तापि समग्गा वज्जिकरणीयानि करोन्ति नाम।
अपञ्ञत्तन्तिआदीसु पुब्बे अकतं सुङ्कं वा बलिं वा दण्डं वा आहरापेन्ता अपञ्ञत्तं पञ्ञपेन्ति नाम। पोराणपवेणिया आगतमेव पन अनाहरापेन्ता पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्ति नाम। चोरोति गहेत्वा दस्सिते अविचिनित्वाव छेज्जभेज्जं अनुसासेन्ता पोराणं वज्जिधम्मं समादाय न वत्तन्ति नाम। तेसं अपञ्ञत्तं पञ्ञपेन्तानं अभिनवसुङ्कादीहि पीळिता मनुस्सा – ‘‘अतिउपद्दुतम्ह, को इमेसं विजिते वसिस्सती’’ति पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं पहरन्ति। पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्तानं पवेणीआगतानि सुङ्कादीनि अगण्हन्तानं कोसो परिहायति। ततो हत्थिअस्सबलकायओरोधादयो यथानिबद्धं वट्टं अलभमाना थामेन बलेन परिहायन्ति। ते नेव युद्धक्खमा होन्ति, न पारिचरियक्खमा। पोराणं वज्जिधम्मं समादाय अवत्तन्तानं विजिते मनुस्सा – ‘‘अम्हाकं पुत्तं पितरं भातरं अचोरंयेव चोरोति कत्वा छिन्दिंसु भिन्दिंसू’’ति कुज्झित्वा पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं पहरन्ति, एवं राजूनं परिहानि होति, पञ्ञत्तं पञ्ञपेन्तानं पन ‘‘पवेणीआगतमेव राजानो करोन्ती’’ति मनुस्सा हट्ठतुट्ठा कसिवाणिज्जादिके कम्मन्ते सम्पादेन्ति। पञ्ञत्तं असमुच्छिन्दन्तानं पवेणीआगतानि सुङ्कादीनि गण्हन्तानं कोसो वड्ढति, ततो हत्थिअस्सबलकायओरोधादयो यथानिबद्धं वट्टं लभमाना थामबलसम्पन्ना युद्धक्खमा चेव पारिचरियक्खमा च होन्ति।
पोराणं वज्जिधम्मन्ति एत्थ पुब्बे किर वज्जिराजानो ‘‘अयं चोरो’’ति आनेत्वा दस्सिते ‘‘गण्हथ नं चोर’’न्ति अवत्वा विनिच्छयमहामत्तानं देन्ति। ते विनिच्छिनित्वा सचे अचोरो होति, विस्सज्जेन्ति। सचे चोरो, अत्तना किञ्चि अवत्वा वोहारिकानं देन्ति। तेपि अचोरो चे, विस्सज्जेन्ति। चोरो चे, सुत्तधरानं देन्ति। तेपि विनिच्छिनित्वा अचोरो चे, विस्सज्जेन्ति। चोरो चे, अट्ठकुलिकानं देन्ति। तेपि तथेव कत्वा सेनापतिस्स, सेनापति उपराजस्स, उपराजा रञ्ञो, राजा विनिच्छिनित्वा अचोरो चे, विस्सज्जेति। सचे पन चोरो होति, पवेणीपोत्थकं वाचापेति। तत्थ – ‘‘येन इदं नाम कतं, तस्स अयं नाम दण्डो’’ति लिखितं। राजा तस्स किरियं तेन समानेत्वा तदनुच्छविकं दण्डं करोति। इति एतं पोराणं वज्जिधम्मं समादाय वत्तन्तानं मनुस्सा न उज्झायन्ति, ‘‘राजानो पोराणपवेणिया कम्मं करोन्ति, एतेसं दोसो नत्थि, अम्हाकंयेव दोसो’’ति अप्पमत्ता कम्मन्ते करोन्ति। एवं राजूनं वुद्धि होति। तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति।
सक्करोन्तीति यंकिञ्चि तेसं सक्कारं करोन्ता सुन्दरमेव करोन्ति। गरुं करोन्तीति गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वाव करोन्ति। मानेन्तीति मनेन पियायन्ति। पूजेन्तीति निपच्चकारं दस्सेन्ति। सोतब्बं मञ्ञन्तीति दिवसस्स द्वे तयो वारे उपट्ठानं गन्त्वा तेसं कथं सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञन्ति। तत्थ ये एवं महल्लकानं राजूनं सक्कारादीनि न करोन्ति, ओवादत्थाय च नेसं उपट्ठानं न गच्छन्ति, ते तेहि विस्सट्ठा अनोवदियमाना कीळापसुता रज्जतो परिहायन्ति। ये पन तथा पटिपज्जन्ति, तेसं महल्लकराजानो – ‘‘इदं कातब्बं, इदं न कातब्ब’’न्ति पोराणं पवेणिं आचिक्खन्ति। सङ्गामं पत्वापि – ‘‘एवं पविसितब्बं, एवं निक्खमितब्ब’’न्ति उपायं दस्सेन्ति। ते तेहि ओवदियमाना यथाओवादं पटिपज्जन्ता सक्कोन्ति राजप्पवेणिं सन्धारेतुं। तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति।
कुलित्थियोति कुलघरणियो। कुलकुमारियोति अनिविद्धा तासं धीतरो। ओक्कस्स पसय्हाति एत्थ ‘‘ओक्कस्सा’’ति वा ‘‘पसय्हा’’ति वा पसय्हाकारस्सेवेतं नामं। ‘‘उक्कस्सा’’तिपि पठन्ति। तत्थ ओक्कस्साति अवकस्सित्वा आकड्ढित्वा। पसय्हाति अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वाति अयं वचनत्थो। एवञ्हि करोन्तानं विजिते मनुस्सा – ‘‘अम्हाकं गेहे पुत्तमातरोपि, खेळसिङ्घाणिकादीनि मुखेन अपनेत्वा संवड्ढितधीतरोपि इमे राजानो बलक्कारेन गहेत्वा अत्तनो घरे वासेन्ती’’ति कुपिता पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं पहरन्ति। एवं अकरोन्तानं पन विजिते मनुस्सा अप्पोस्सुक्का सकानि कम्मानि करोन्ता राजकोसं वड्ढेन्ति। एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा।
वज्जीनं वज्जिचेतियानीति वज्जिराजूनं वज्जिरट्ठे चित्तीकतट्ठेन चेतियानीति लद्धनामानि यक्खट्ठानानि। अब्भन्तरानीति अन्तोनगरे ठितानि। बाहिरानीति बहिनगरे ठितानि । दिन्नपुब्बन्ति पुब्बे दिन्नं। कतपुब्बन्ति पुब्बे कतं। नो परिहापेस्सन्तीति अपरिहापेत्वा यथापवत्तमेव करिस्सन्ति धम्मिकं बलिं परिहापेन्तानञ्हि देवता आरक्खं सुसंविहितं न करोन्ति, अनुप्पन्नं दुक्खं जनेतुं असक्कोन्तापि उप्पन्नं काससीसरोगादिं वड्ढेन्ति, सङ्गामे पत्ते सहाया न होन्ति। अपरिहापेन्तानं पन आरक्खं सुसंविहितं करोन्ति, अनुप्पन्नं सुखं उप्पादेतुं असक्कोन्तापि उप्पन्नं काससीसरोगादिं हनन्ति, सङ्गामसीसे सहाया होन्तीति एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा।
धम्मिका रक्खावरणगुत्तीति एत्थ रक्खा एव यथा अनिच्छितं न गच्छति, एवं आवरणतो आवरणं। यथा इच्छितं न विनस्सति, एवं गोपायनतो गुत्ति। तत्थ बलकायेन परिवारेत्वा रक्खणं पब्बजितानं धम्मिका रक्खावरणगुत्ति नाम न होति। यथा पन विहारस्स उपवने रुक्खे न छिन्दन्ति, वाजिका वज्झं न करोन्ति, पोक्खरणीसु मच्छे न गण्हन्ति, एवं करणं धम्मिका रक्खावरणगुत्ति नाम। किन्ति अनागता चाति इमिना पन नेसं एवं पच्चुपट्ठितचित्तसन्तानोति चित्तप्पवत्तिं पुच्छति।
तत्थ ये अनागतानं अरहन्तानं आगमनं न इच्छन्ति, ते अस्सद्धा होन्ति अप्पसन्ना। पब्बजिते च सम्पत्ते पच्चुग्गमनं न करोन्ति, गन्त्वा न पस्सन्ति, पटिसन्थारं न करोन्ति, पञ्हं न पुच्छन्ति, धम्मं न सुणन्ति, दानं न देन्ति, अनुमोदनं न सुणन्ति, निवासनट्ठानं न संविदहन्ति। अथ नेसं अवण्णो अब्भुग्गच्छति – ‘‘असुको नाम राजा अस्सद्धो अप्पसन्नो, पब्बजिते सम्पत्ते पच्चुग्गमनं न करोति…पे॰… निवासनट्ठानं न संविदहती’’ति। तं सुत्वा पब्बजिता तस्स नगरद्वारेन न गच्छन्ति, गच्छन्तापि नगरं न पविसन्ति। एवं अनागतानं अरहन्तानं अनागमनमेव होति। आगतानम्पि फासुविहारे असति येपि अजानित्वा आगता, ते – ‘‘वसिस्सामाति ताव चिन्तेत्वा आगतम्हा, इमेसं पन राजूनं इमिना नीहारेन को वसिस्सती’’ति निक्खमित्वा गच्छन्ति। एवं अनागतेसु अनागच्छन्तेसु, आगतेसु दुक्खं विहरन्तेसु सो देसो पब्बजितानं अनावासो होति। ततो देवतारक्खा न होति, देवतारक्खाय असति अमनुस्सा ओकासं लभन्ति। अमनुस्सा उस्सन्ना अनुप्पन्नं ब्याधिं उप्पादेन्ति, सीलवन्तानं दस्सनपञ्हापुच्छनादिवत्थुकस्स पुञ्ञस्स अनागमो होति। विपरियायेन पन यथावुत्तकण्हपक्खविपरीतस्स सुक्कपक्खस्स सम्भवो होतीति एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा।
१३५.एकमिदाहन्ति इदं भगवा पुब्बे वज्जीनं इमस्स वज्जिसत्तकस्स देसितभावप्पकासनत्थमाह । तत्थ सारन्ददे चेतियेति एवंनामके विहारे। अनुप्पन्ने किर बुद्धे तत्थ सारन्ददस्स यक्खस्स निवासनट्ठानं चेतियं अहोसि। अथेत्थ भगवतो विहारं कारापेसुं, सो सारन्ददे चेतिये कतत्ता सारन्ददचेतियन्त्वेव सङ्ख्यं गतो।
अकरणीयाति अकातब्बा, अग्गहेतब्बाति अत्थो। यदिदन्ति निपातमत्तं। युद्धस्साति करणत्थे सामिवचनं, अभिमुखयुद्धेन गहेतुं न सक्काति अत्थो। अञ्ञत्र उपलापनायाति ठपेत्वा उपलापनं। उपलापना नाम – ‘‘अलं विवादेन, इदानि समग्गा होमा’’ति हत्थिअस्सरथहिरञ्ञसुवण्णादीनि पेसेत्वा सङ्गहकरणं। एवञ्हि सङ्गहं कत्वा केवलं विस्सासेन सक्का गण्हितुन्ति अत्थो। अञ्ञत्र मिथुभेदायाति ठपेत्वा मिथुभेदं। इमिना अञ्ञमञ्ञभेदं कत्वापि सक्का एते गहेतुन्ति दस्सेति। इदं ब्राह्मणो भगवतो कथाय नयं लभित्वा आह।
किं पन भगवा ब्राह्मणस्स इमाय कथाय नयलाभं न जानातीति? आम, जानाति। जानन्तो कस्मा कथेसीति? अनुकम्पाय। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘मया अकथितेपि कतिपाहेन गन्त्वा सब्बे गण्हिस्सति, कथिते पन समग्गे भिन्दन्तो तीहि संवच्छरेहि गण्हिस्सति, एत्तकम्पि जीवितमेव वरं, एत्तकञ्हि जीवन्ता अत्तनो पतिट्ठानभूतं पुञ्ञं करिस्सन्ती’’ति।
अभिनन्दित्वाति चित्तेन अभिनन्दित्वा। अनुमोदित्वाति ‘‘याव सुभासितञ्चिदं भोता गोतमेना’’ति वाचाय अनुमोदित्वा। पक्कामीति रञ्ञो सन्तिकं गतो। ततो नं राजा – ‘‘किं आचरिय, भगवा अवचा’’ति पुच्छि। सो – ‘‘यथा भो समणस्स गोतमस्स वचनं न सक्का वज्जी केनचि गहेतुं, अपि च उपलापनाय वा मिथुभेदेन वा सक्का’’ति आह। ततो नं राजा – ‘‘उपलापनाय अम्हाकं हत्थिअस्सादयो नस्सिस्सन्ति, भेदेनेव ते गहेस्सामि, किं करोमा’’ति पुच्छि। तेन हि, महाराज, तुम्हे वज्जिं आरब्भ परिसति कथं समुट्ठापेथ। ततो अहं – ‘‘किं ते महाराज तेहि, अत्तनो सन्तकेहि कसिवाणिज्जादीनि कत्वा जीवन्तु एते राजानो’’ति वत्वा पक्कमिस्सामि। ततो तुम्हे – ‘‘किन्नु खो भो एस ब्राह्मणो वज्जिं आरब्भ पवत्तं कथं पटिबाहती’’ति वदेय्याथ, दिवसभागे चाहं तेसं पण्णाकारं पेसेस्सामि, तम्पि गाहापेत्वा तुम्हेपि मम दोसं आरोपेत्वा बन्धनतालनादीनि अकत्वाव केवलं खुरमुण्डं मं कत्वा नगरा नीहरापेथ। अथाहं – ‘‘मया ते नगरे पाकारो परिखा च कारिता, अहं किर दुब्बलट्ठानञ्च उत्तानगम्भीरट्ठानञ्च जानामि, न चिरस्सेव दानि उजुं करिस्सामी’’ति वक्खामि। तं सुत्वा तुम्हे – ‘‘गच्छतू’’ति वदेय्याथाति। राजा सब्बं अकासि।
लिच्छवी तस्स निक्खमनं सुत्वा – ‘‘सठो ब्राह्मणो, मा तस्स गङ्गं उत्तरितुं अदत्था’’ति आहंसु। तत्र एकच्चेहि – ‘‘अम्हे आरब्भ कथितत्ता किर सो एवं कतो’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि, भणे, एतू’’ति भणिंसु। सो गन्त्वा लिच्छवी दिस्वा ‘‘किं आगतत्था’’ति पुच्छितो तं पवत्तिं आरोचेसि, लिच्छविनो – ‘‘अप्पमत्तकेन नाम एवं गरुं दण्डं कातुं न युत्त’’न्ति वत्वा – ‘‘किं ते तत्र ठानन्तर’’न्ति पुच्छिंसु। ‘‘विनिच्छयामच्चोहमस्मी’’ति। तदेव ते ठानन्तरं होतूति। सो सुट्ठुतरं विनिच्छयं करोति, राजकुमारा तस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्ति।
भिक्खुअपरिहानियधम्मवण्णना
१३६.अथखो भगवा अचिरपक्कन्तेतिआदिम्हि सन्निपातेत्वाति दूरविहारेसु इद्धिमन्ते पेसेत्वा सन्तिकविहारेसु सयं गन्त्वा – ‘‘सन्निपतथ, आयस्मन्तो; भगवा वो सन्निपातं इच्छती’’ति सन्निपातेत्वा। अपरिहानियेति अपरिहानिकरे, वुद्धिहेतुभूतेति अत्थो। धम्मे देसेस्सामीति चन्दसहस्सं सूरियसहस्सं उट्ठपेन्तो विय चतुकुट्टके गेहे अन्तो तेलदीपसहस्सं उज्जालेन्तो विय पाकटे कत्वा कथयिस्सामीति।
तत्थ अभिण्हं सन्निपाताति इदं वज्जिसत्तके वुत्तसदिसमेव। इधापि च अभिण्हं असन्निपतिता दिसासु आगतसासनं न सुणन्ति। ततो – ‘‘असुकविहारसीमा आकुला, उपोसथपवारणा ठिता, असुकस्मिं ठाने भिक्खू वेज्जकम्मदूतकम्मादीनि करोन्ति, विञ्ञत्तिबहुला पुप्फदानादीहि जीविकं कप्पेन्ती’’तिआदीनि न जानन्ति, पापभिक्खूपि ‘‘पमत्तो भिक्खुसङ्घो’’ति ञत्वा रासिभूता सासनं ओसक्कापेन्ति। अभिण्हं सन्निपतिता पन तं तं पवत्तिं सुणन्ति, ततो भिक्खुसङ्घं पेसेत्वा सीमं उजुं करोन्ति, उपोसथपवारणादयो पवत्तापेन्ति, मिच्छाजीवानं उस्सन्नट्ठाने अरियवंसके पेसेत्वा अरियवंसं कथापेन्ति, पापभिक्खूनं विनयधरेहि निग्गहं कारापेन्ति, पापभिक्खूपि ‘‘अप्पमत्तो भिक्खुसङ्घो, न सक्का अम्हेहि वग्गबन्धेन विचरितु’’न्ति भिज्जित्वा पलायन्ति। एवमेत्थ हानिवुद्धियो वेदितब्बा।
समग्गातिआदीसु चेतियपटिजग्गनत्थं वा बोधिगेहउपोसथागारच्छादनत्थं वा कतिकवत्तं वा ठपेतुकामताय ओवादं वा दातुकामताय – ‘‘सङ्घो सन्निपततू’’ति भेरिया वा घण्टिया वा आकोटिताय – ‘‘मय्हं चीवरकम्मं अत्थि, मय्हं पत्तो पचितब्बो, मय्हं नवकम्मं अत्थी’’ति विक्खेपं करोन्ता न समग्गा सन्निपतन्ति नाम। सब्बं पन तं कम्मं ठपेत्वा – ‘‘अहं पुरिमतरं, अहं पुरिमतर’’न्ति एकप्पहारेनेव सन्निपतन्ता समग्गा सन्निपतन्ति नाम। सन्निपतिता पन चिन्तेत्वा मन्तेत्वा कत्तब्बं कत्वा एकतो अवुट्ठहन्ता समग्गा न वुट्ठहन्ति नाम। एवं वुट्ठितेसु हि ये पठमं गच्छन्ति, तेसं एवं होति – ‘‘अम्हेहि बाहिरकथाव सुता, इदानि विनिच्छयकथा भविस्सती’’ति। एकप्पहारेनेव वुट्ठहन्ता पन समग्गा वुट्ठहन्ति नाम। अपिच ‘‘असुकट्ठाने विहारसीमा आकुला, उपोसथपवारणा ठिता, असुकट्ठाने वेज्जकम्मादिकारका पापभिक्खू उस्सन्ना’’ति सुत्वा – ‘‘को गन्त्वा तेसं निग्गहं करिस्सती’’ति वुत्ते – ‘‘अहं पठमं, अहं पठम’’न्ति वत्वा गच्छन्तापि समग्गा वुट्ठहन्ति नाम।
आगन्तुकं पन दिस्वा – ‘‘इमं परिवेणं याहि, एतं परिवेणं याहि, अयं को’’ति अवत्वा सब्बे वत्तं करोन्तापि, जिण्णपत्तचीवरकं दिस्वा तस्स भिक्खाचारवत्तेन पत्तचीवरं परियेसमानापि, गिलानस्स गिलानभेसज्जं परियेसमानापि, गिलानमेव अनाथं – ‘‘असुकपरिवेणं याहि, असुकपरिवेणं याही’’ति अवत्वा अत्तनो अत्तनो परिवेणे पटिजग्गन्तापि, एको ओलियमानको गन्थो होति, पञ्ञवन्तं भिक्खुं सङ्गण्हित्वा तेन तं गन्थं उक्खिपापेन्तापि समग्गा सङ्घं करणीयानि करोन्ति नाम।
१३७.दुतियसत्तके कम्मं आरामो एतेसन्ति कम्मारामाति। कम्मे रताति कम्मरता। कम्मारामतमनुयुत्ताति युत्ता पयुत्ता अनुयुत्ता। तत्थ कम्मन्ति इतिकातब्बकम्मं वुच्चति। सेय्यथिदं – चीवरविचारणं, चीवरकरणं, उपत्थम्भनं, सूचिघरं, पत्तत्थविकं, असंबद्धकं, कायबन्धनं, धमकरणं, आधारकं, पादकथलिकं, सम्मज्जनीआदीनं करणन्ति। एकच्चो हि एतानि करोन्तो सकलदिवसं एतानेव करोति। तं सन्धायेस पटिक्खेपो। यो पन एतेसं करणवेलायमेव एतानि करोति, उद्देसवेलायं उद्देसं गण्हाति, सज्झायवेलायं सज्झायति, चेतियङ्गणवत्तवेलायं चेतियङ्गणवत्तं करोति, मनसिकारवेलायं मनसिकारं करोति, न सो कम्मारामो नाम।
न भस्सारामाति एत्थ यो इत्थिवण्णपुरिसवण्णादिवसेन आलापसल्लापं करोन्तोयेव दिवसञ्च रत्तिञ्च वीतिनामेति, एवरूपे भस्से परियन्तकारी न होति, अयं भस्सारामो नाम। यो पन रत्तिन्दिवं धम्मं कथेति, पञ्हं विस्सज्जेति, अयं अप्पभस्सोव भस्से परियन्तकारीयेव। कस्मा? ‘‘सन्निपतितानं वो, भिक्खवे, द्वयं करणीयं – धम्मी वा कथा, अरियो वा तुण्हीभावो’’ति (म॰ नि॰ १.२७३) वुत्तत्ता।
न निद्दारामाति एत्थ यो गच्छन्तोपि निसिन्नोपि निपन्नोपि थिनमिद्धाभिभूतो निद्दायतियेव, अयं निद्दारामो नाम। यस्स पन करजकायगेलञ्ञेन चित्तं भवङ्गे ओतरति , नायं निद्दारामो। तेनेवाह – ‘‘अभिजानामहं अग्गिवेस्सन, गिम्हानं पच्छिमे मासे पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानो निद्दं ओक्कमिता’’ति (म॰ नि॰ १.३८७)।
न सङ्गणिकारामाति एत्थ यो एकस्स दुतियो द्विन्नं ततियो तिण्णं चतुत्थोति एवं संसट्ठोव विहरति, एकको अस्सादं न लभति, अयं सङ्गणिकारामो। यो पन चतूसु इरियापथेसु एकको अस्सादं लभति, नायं सङ्गणिकारामोति वेदितब्बो।
नपापिच्छाति एत्थ असन्तसम्भावनाय इच्छाय समन्नागता दुस्सीला पापिच्छा नाम।
न पापमित्तादीसु पापा मित्ता एतेसन्ति पापमित्ता। चतूसु इरियापथेसु सह अयनतो पापा सहाया एतेसन्ति पापसहाया। तन्निन्नतप्पोणतप्पब्भारताय पापेसु सम्पवङ्काति पापसम्पवङ्का।
ओरमत्तकेनाति अवरमत्तकेन अप्पमत्तकेन। अन्तराति अरहत्तं अपत्वाव एत्थन्तरे। वोसानन्ति परिनिट्ठितभावं – ‘‘अलमेत्तावता’’ति ओसक्कनं ठितकिच्चतं। इदं वुत्तं होति – ‘‘याव सीलपारिसुद्धिमत्तेन वा विपस्सनामत्तेन वा झानमत्तेन वा सोतापन्नभावमत्तेन वा सकदागामिभावमत्तेन वा अनागामिभावमत्तेन वा वोसानं न आपज्जिस्सन्ति, ताव वुद्धियेव भिक्खूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति।
१३८.ततियसत्तके सद्धाति सद्धासम्पन्ना। तत्थ आगमनीयसद्धा, अधिगमसद्धा, पसादसद्धा, ओकप्पनसद्धाति चतुब्बिधा सद्धा। तत्थ आगमनीयसद्धा सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं होति। अधिगमसद्धा अरियपुग्गलानं। बुद्धो धम्मो सङ्घोति वुत्ते पन पसादो पसादसद्धा। ओकप्पेत्वा पकप्पेत्वा पन सद्दहनं ओकप्पनसद्धा। सा दुविधापि इधाधिप्पेता। ताय हि सद्धाय समन्नागतो सद्धाविमुत्तो, वक्कलित्थेरसदिसो होति। तस्स हि चेतियङ्गणवत्तं वा, बोधियङ्गणवत्तं वा कतमेव होति। उपज्झायवत्तआचरियवत्तादीनि सब्बवत्तानि पूरेति। हिरिमनाति पापजिगुच्छनलक्खणाय हिरिया युत्तचित्ता। ओत्तप्पीति पापतो भायनलक्खणेन ओत्तप्पेन समन्नागता।
बहुस्सुताति एत्थ पन परियत्तिबहुस्सुतो, पटिवेधबहुस्सुतोति द्वे बहुस्सुता। परियत्तीति तीणि पिटकानि। पटिवेधोति सच्चप्पटिवेधो। इमस्मिं पन ठाने परियत्ति अधिप्पेता। सा येन बहु सुता, सो बहुस्सुतो। सो पनेस निस्सयमुच्चनको, परिसुपट्ठाको, भिक्खुनोवादको, सब्बत्थकबहुस्सुतोति चतुब्बिधो होति। तत्थ तयो बहुस्सुता समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय ओवादवग्गे वुत्तनयेन गहेतब्बा। सब्बत्थकबहुस्सुता पन आनन्दत्थेरसदिसा होन्ति। ते इध अधिप्पेता।
आरद्धवीरियाति येसं कायिकञ्च चेतसिकञ्च वीरियं आरद्धं होति। तत्थ ये कायसङ्गणिकं विनोदेत्वा चतूसु इरियापथेसु अट्ठआरब्भवत्थुवसेन एकका होन्ति, तेसं कायिकवीरियं आरद्धं नाम होति। ये चित्तसङ्गाणिकं विनोदेत्वा अट्ठसमापत्तिवसेन एकका होन्ति, गमने उप्पन्नकिलेसस्स ठानं पापुणितुं न देन्ति, ठाने उप्पन्नकिलेसस्स निसज्जं, निसज्जाय उप्पन्नकिलेसस्स सयनं पापुणितुं न देन्ति, उप्पन्नुप्पन्नट्ठानेयेव किलेसे निग्गण्हन्ति, तेसं चेतसिकवीरियं आरद्धं नाम होति।
उपट्ठितस्सतीति चिरकतादीनं सरिता अनुस्सरिता महागतिम्बयअभयत्थेरदीघभाणअभयत्थेरतिपिटकचूळाभयत्थेरा विय। महागतिम्बयअभयत्थेरो किर जातपञ्चमदिवसे मङ्गलपायासे तुण्डं पसारेन्तं वायसं दिस्वा हुं हुन्ति सद्दमकासि। अथ सो थेरकाले – ‘‘कदा पट्ठाय, भन्ते, सरथा’’ति भिक्खूहि पुच्छितो ‘‘जातपञ्चमदिवसे कतसद्दतो पट्ठाय आवुसो’’ति आह।
दीघभाणकअभयत्थेरस्स जातनवमदिवसे माता चुम्बिस्सामीति ओनता तस्सा मोळि मुच्चित्थ । ततो तुम्बमत्तानि सुमनपुप्फानि दारकस्स उरे पतित्वा दुक्खं जनयिंसु। सो थेरकाले – ‘‘कदा पट्ठाय, भन्ते, सरथा’’ति पुच्छितो – ‘‘जातनवमदिवसतो पट्ठाया’’ति आह।
तिपिटकचूळाभयत्थेरो – ‘‘अनुराधपुरे तीणि द्वारानि पिदहापेत्वा मनुस्सानं एकेन द्वारेन निक्खमनं कत्वा – ‘त्वं किन्नामो, त्वं किन्नामो’ति पुच्छित्वा सायं पुन अपुच्छित्वाव तेसं नामानि सम्पटिच्छापेतुं – ‘‘सक्का आवुसो’’ति आह। एवरूपे भिक्खू सन्धाय – ‘‘उपट्ठितस्सती’’ति वुत्तं।
१३९.चतुत्थसत्तके सतियेव सम्बोज्झङ्गो सतिसम्बोज्झङ्गोति। एस नयो सब्बत्थ। तत्थ उपट्ठानलक्खणो सतिसम्बोज्झङ्गो, पविचयलक्खणो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो, पग्गहलक्खणो वीरियसम्बोज्झङ्गो, फरणलक्खणो पीतिसम्बोज्झङ्गो, उपसमलक्खणो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो, अविक्खेपलक्खणो समाधिसम्बोज्झङ्गो, पटिसङ्खानलक्खणो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो। भावेस्सन्तीति सतिसम्बोज्झङ्गं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेन्ता, छहि कारणेहि धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, नवहि कारणेहि वीरियसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, दसहि कारणेहि पीतिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, सत्तहि कारणेहि पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, दसहि कारणेहि समाधिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, पञ्चहि कारणेहि उपेक्खासम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता वड्ढेस्सन्तीति अत्थो। इमिना विपस्सनामग्गफलसम्पयुत्ते लोकियलोकुत्तरमिस्सके सम्बोज्झङ्गे कथेसि।
१४०.पञ्चमसत्तके अनिच्चसञ्ञाति अनिच्चानुपस्सनाय सद्धिं उप्पन्नसञ्ञा। अनत्तसञ्ञादीसुपि एसेव नयो। इमा सत्त लोकियविपस्सनापि होन्ति। ‘‘एतं सन्तं, एतं पणीतं, यदिदं सब्बसङ्खारसमथो विरागो निरोधो’’ति (अ॰ नि॰ ९.३६) आगतवसेनेत्थ द्वे लोकुत्तरापि होन्तीति वेदितब्बा।
१४१.छक्के मेत्तं कायकम्मन्ति मेत्तचित्तेन कत्तब्बं कायकम्मं। वचीकम्ममनोकम्मेसुपि एसेव नयो। इमानि पन भिक्खूनं वसेन आगतानि गिहीसुपि लब्भन्ति । भिक्खूनञ्हि मेत्तचित्तेन आभिसमाचारिकधम्मपूरणं मेत्तं कायकम्मं नाम। गिहीनं चेतियवन्दनत्थाय बोधिवन्दनत्थाय सङ्घनिमन्तनत्थाय गमनं, गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पच्चुग्गमनं, पत्तप्पटिग्गहणं, आसनपञ्ञापनं, अनुगमनन्ति एवमादिकं मेत्तं कायकम्मं नाम।
भिक्खूनं मेत्तचित्तेन आचारपञ्ञत्तिसिक्खापदपञ्ञापनं, कम्मट्ठानकथनं, धम्मदेसना, तेपिटकम्पि बुद्धवचनं मेत्तं वचीकम्मं नाम। गिहीनं चेतियवन्दनत्थाय गच्छाम , बोधिवन्दनत्थाय गच्छाम, धम्मस्सवनं करिस्साम, दीपमालपुप्फपूजं करिस्साम, तीणि सुचरितानि समादाय वत्तिस्साम, सलाकभत्तादीनि दस्साम, वस्सवासिकं दस्साम, अज्ज सङ्घस्स चत्तारो पच्चये दस्साम, सङ्घं निमन्तेत्वा खादनीयादीनि संविदहथ, आसनानि पञ्ञापेथ, पानीयं उपट्ठपेथ, सङ्घं पच्चुग्गन्त्वा आनेथ, पञ्ञत्तासने निसीदापेथ, छन्दजाता उस्साहजाता वेय्यावच्चं करोथातिआदिकथनकाले मेत्तं वचीकम्मं नाम।
भिक्खूनं पातोव उट्ठाय सरीरप्पटिजग्गनं, चेतियङ्गणवत्तादीनि च कत्वा विवित्तासने निसीदित्वा इमस्मिं विहारे भिक्खू सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्जाति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम। गिहीनं ‘अय्या सुखी होन्तु, अवेरा अब्यापज्जा’ति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम।
आवि चेव रहो चाति सम्मुखा च परम्मुखा च। तत्थ नवकानं चीवरकम्मादीसु सहायभावगमनं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम। थेरानं पन पादधोवनवन्दनबीजनदानादिभेदं सब्बं सामीचिकम्मं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम। उभयेहिपि दुन्निक्खित्तानं दारुभण्डादीनं तेसु अवमञ्ञं अकत्वा अत्तना दुन्निक्खित्तानं विय पटिसामनं परम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम।
देवत्थेरो तिस्सत्थेरोति एवं पग्गय्ह वचनं सम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम। विहारे असन्तं पन पटिपुच्छन्तस्स कुहिं अम्हाकं देवत्थेरो, कुहिं अम्हाकं तिस्सत्थेरो, कदा नु खो आगमिस्सतीति एवं ममायनवचनं परम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम।
मेत्तासिनेहसिनिद्धानि पन नयनानि उम्मीलेत्वा पसन्नेन मुखेन ओलोकनं सम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम। देवत्थेरो तिस्सत्थेरो अरोगो होतु, अप्पाबाधोति समन्नाहरणं परम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम।
लाभाति चीवरादयो लद्धपच्चया। धम्मिकाति कुहनादिभेदं मिच्छाजीवं वज्जेत्वा धम्मेन समेन भिक्खाचारवत्तेन उप्पन्ना। अन्तमसो पत्तपरियापन्नमत्तम्पीति पच्छिमकोटिया पत्ते परियापन्नं पत्तस्स अन्तोगतं द्वितिकटच्छुभिक्खामत्तम्पि । अप्पटिविभत्तभोगीति एत्थ द्वे पटिविभत्ता नाम – आमिसप्पटिविभत्तञ्च, पुग्गलप्पटिविभत्तञ्च। तत्थ – ‘‘एत्तकं दस्सामि, एत्तकं न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं आमिसप्पटिविभत्तं नाम। ‘‘असुकस्स दस्सामि, असुकस्स न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं पन पुग्गलप्पटिविभत्तं नाम। तदुभयम्पि अकत्वा यो अप्पटिविभत्तं भुञ्जति, अयं अप्पटिविभत्तभोगी नाम।
१४२.एतदेव बहुलन्ति आसन्नपरिनिब्बानत्ता भिक्खु ओवदन्तो पुनप्पुनं एतंयेव धम्मिं कथं करोति। इति सीलन्ति एवं सीलं, एत्तकं सीलं। एत्थ चतुपारिसुद्धिसीलं सीलं चित्तेकग्गता समाधि, विपस्सनापञ्ञा पञ्ञाति वेदितब्बा। सीलपरिभावितोति आदीसु यस्मिं सीले ठत्वाव मग्गसमाधिं फलसमाधिं निब्बत्तेन्ति। एसो तेन सीलेन परिभावितो महप्फलो होति, महानिसंसो। यम्हि समाधिम्हि ठत्वा मग्गपञ्ञं फलपञ्ञं निब्बत्तेन्ति, सा तेन समाधिना परिभाविता महप्फला होति, महानिसंसा। याय पञ्ञाय ठत्वा मग्गचित्तं फलचित्तं निब्बत्तेन्ति, तं ताय परिभावितं सम्मदेव आसवेहि विमुच्चति।
यथाभिरन्तन्ति बुद्धानं अनभिरतिपरितस्सितं नाम नत्थि, यथारुचि यथाअज्झासयन्ति पन वुत्तं होति। आयामाति एहि याम। ‘‘अयामा’’तिपि पाठो, गच्छामाति अत्थो। आनन्दाति भगवा सन्तिकावचरत्ता थेरं आलपति। थेरो पन – ‘‘गण्हथावुसो पत्तचीवरानि, भगवा असुकट्ठानं गन्तुकामो’’ति भिक्खूनं आरोचेति।
१४४.अम्बलट्ठिकागमनं उत्तानमेव। अथ खो आयस्मा सारिपुत्तोतिआदि (दी॰ नि॰ ३.१४१) सम्पसादनीये वित्थारितं।
दुस्सीलआदीनववण्णना
१४८.पाटलिगमने आवसथागारन्ति आगन्तुकानं आवसथगेहं। पाटलिगामे किर निच्चकालं द्विन्नं राजूनं सहायका आगन्त्वा कुलानि गेहतो नीहरित्वा मासम्पि अड्ढमासम्पि वसन्ति। ते मनुस्सा निच्चुपद्दुता – ‘‘एतेसं आगतकाले वसनट्ठानं भविस्सती’’ति नगरमज्झे महतिं सालं करित्वा तस्सा एकस्मिं पदेसे भण्डपटिसामनट्ठानं, एकस्मिं पदेसे निवासट्ठानं अकंसु। ते – ‘‘भगवा आगतो’’ति सुत्वाव – ‘‘अम्हेहि गन्त्वापि भगवा आनेतब्बो सिया, सो सयमेव अम्हाकं वसनट्ठानं सम्पत्तो, अज्ज भगवन्तं आवसथे मङ्गलं वदापेस्सामा’’ति एतदत्थमेव उपसङ्कमन्ता। तस्मा एवमाहंसु। येन आवसथागारन्ति ते किर – ‘‘बुद्धा नाम अरञ्ञज्झासया अरञ्ञारामा अन्तोगामे वसितुं इच्छेय्युं वा नो वा’’ति भगवतो मनं अजानन्ता आवसथागारं अप्पटिजग्गित्वाव आगमंसु। इदानि भगवतो मनं ञत्वा पुरेतरं गन्त्वा पटिजग्गिस्सामाति येनावसथागारं, तेनुपसङ्कमिंसु। सब्बसन्थरिन्ति यथा सब्बं सन्थतं होति, एवं सन्थरिं।
१४९.दुस्सीलोति असीलो निस्सीलो। सीलविपन्नोति विपन्नसीलो भिन्नसंवरो। पमादाधिकरणन्ति पमादकारणा।
इदञ्च सुत्तं गहट्ठानं वसेन आगतं पब्बजितानम्पि पन लब्भतेव। गहट्ठो हि येन येन सिप्पट्ठानेन जीवितं कप्पेति – यदि कसिया, यदि वणिज्जाय, पाणातिपातादिवसेन पमत्तो तं तं यथाकालं सम्पादेतुं न सक्कोति, अथस्स मूलम्पि विनस्सति। माघातकाले पाणातिपातं पन अदिन्नादानादीनि च करोन्तो दण्डवसेन महतिं भोगजानिं निगच्छति। पब्बजितो दुस्सीलो च पमादकारणा सीलतो बुद्धवचनतो झानतो सत्तअरियधनतो च जानिं निगच्छति।
गहट्ठस्स – ‘‘असुको नाम असुककुले जातो दुस्सीलो पापधम्मो परिच्चत्तइधलोकपरलोको सलाकभत्तमत्तम्पि न देती’’ति चतुपरिसमज्झे पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति। पब्बजितस्स वा – ‘‘असुको नाम नासक्खि सीलं रक्खितुं, न बुद्धवचनं उग्गहेतुं, वेज्जकम्मादीहि जीवति, छहि अगारवेहि समन्नागतो’’ति एवं अब्भुग्गच्छति।
अविसारदोति गहट्ठो ताव – ‘‘अवस्सं बहूनं सन्निपातट्ठाने केचि मम कम्मं जानिस्सन्ति, अथ मं निग्गण्हिस्सन्ती’’ति वा, ‘‘राजकुलस्स वा दस्सन्ती’’ति सभयो उपसङ्कमति, मङ्कुभूतो पत्तक्खन्धो अधोमुखो अङ्गुलिकेन भूमिं कसन्तो निसीदति, विसारदो हुत्वा कथेतुं न सक्कोति। पब्बजितोपि – ‘‘बहू भिक्खू सन्निपतिता, अवस्सं कोचि मम कम्मं जानिस्सति, अथ मे उपोसथम्पि पवारणम्पि ठपेत्वा सामञ्ञतो चावेत्वा निक्कड्ढिस्सन्ती’’ति सभयो उपसङ्कमति, विसारदो हुत्वा कथेतुं न सक्कोति। एकच्चो पन दुस्सीलोपि दप्पितो विय विचरति, सोपि अज्झासयेन मङ्कु होतियेव।
सम्मूळ्हो कालङ्करोतीति तस्स हि मरणमञ्चे निपन्नस्स दुस्सीलकम्मे समादाय पवत्तितट्ठानं आपाथमागच्छति, सो उम्मीलेत्वा इधलोकं पस्सति, निमीलेत्वा परलोकं पस्सति , तस्स चत्तारो अपाया उपट्ठहन्ति, सत्तिसतेन सीसे पहरियमानो विय होति। सो – ‘‘वारेथ, वारेथा’’ति विरवन्तो मरति। तेन वुत्तं – ‘‘सम्मूळ्हो कालं करोती’’ति। पञ्चमपदं उत्तानमेव।
१५०.आनिसंसकथा वुत्तविपरियायेन वेदितब्बा।
१५१.बहुदेव रत्तिं धम्मिया कथायाति अञ्ञाय पाळिमुत्तकाय धम्मिकथाय चेव आवसथानुमोदनाय च आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय योजनप्पमाणं महामधुं पीळेत्वा मधुपानं पायेन्तो विय बहुदेव रत्तिं सन्दस्सेत्वा सम्पहंसेत्वा उय्योजेसि। अभिक्कन्ताति अतिक्कन्ता खीणा खयवयं उपेता। सुञ्ञागारन्ति पाटियेक्कं सुञ्ञागारं नाम नत्थि, तत्थेव पन एकपस्से साणिपाकारेन परिक्खिपित्वा – ‘‘इध सत्था विस्समिस्सती’’ति मञ्चकं पञ्ञपेसुं। भगवा – ‘‘चतूहिपि इरियापथेहि परिभुत्तं एतेसं महप्फलं भविस्सती’’ति तत्थ सीहसेय्यं कप्पेसि। तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सुञ्ञागारं पाविसी’’ति।
पाटलिपुत्तनगरमापनवण्णना
१५२.सुनिधवस्सकाराति सुनिधो च वस्सकारो च द्वे ब्राह्मणा। मगधमहामत्ताति मगधरञ्ञो महामत्ता महाअमच्चा, मगधरट्ठे वा महामत्ता महतिया इस्सरियमत्ताय समन्नागताति मगधमहामत्ता। पाटलिगामे नगरन्ति पाटलिगामं नगरं कत्वा मापेन्ति। वज्जीनं पटिबाहायाति वज्जिराजकुलानं आयमुखपच्छिन्दनत्थं। सहस्सेवाति एकेकवग्गवसेन सहस्सं सहस्सं हुत्वा। वत्थूनीति घरवत्थूनि। चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुन्ति रञ्ञञ्च राजमहामत्तानञ्च निवेसनानि मापेतुं वत्थुविज्जापाठकानं चित्तानि नमन्ति। ते किर अत्तनो सिप्पानुभावेन हेट्ठा पथवियं तिंसहत्थमत्ते ठाने – ‘‘इध नागग्गाहो, इध यक्खग्गाहो, इध भूतग्गाहो, पासाणो वा खाणुको वा अत्थी’’ति पस्सन्ति। ते तदा सिप्पं जप्पित्वा देवताहि सद्धिं मन्तयमाना विय मापेन्ति। अथवा नेसं सरीरे देवता अधिमुच्चित्वा तत्थ तत्थ निवेसनानि मापेतुं चित्तं नामेन्ति। ता चतूसु कोणेसु खाणुके कोट्टेत्वा वत्थुम्हि गहितमत्ते पटिविगच्छन्ति। सद्धानं कुलानं सद्धा देवता तथा करोन्ति, अस्सद्धानं कुलानं अस्सद्धा देवताव। किं कारणा? सद्धानञ्हि एवं होति – ‘‘इध मनुस्सा निवेसनं मापेत्वा पठमं भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा मङ्गलं वड्ढापेस्सन्ति। अथ मयं सीलवन्तानं दस्सनं, धम्मकथं, पञ्हाविस्सज्जनं , अनुमोदनञ्च सोतुं लभिस्साम, मनुस्सा दानं दत्वा अम्हाकं पत्तिं दस्सन्ती’’ति।
तावतिंसेहीति यथा हि एकस्मिं कुले एकं पण्डितमनुस्सं, एकस्मिं वा विहारे एकं बहुस्सुतभिक्खुं उपादाय – ‘‘असुककुले मनुस्सा पण्डिता, असुकविहारे भिक्खू बहुस्सुता’’ति सद्दो अब्भुग्गच्छति, एवमेव सक्कं देवराजानं विस्सकम्मञ्च देवपुत्तं उपादाय – ‘‘तावतिंसा पण्डिता’’ति सद्दो अब्भुग्गतो। तेनाह – ‘‘तावतिंसेही’’ति। तावतिंसेहि सद्धिं मन्तेत्वापि विय मापेन्तीति अत्थो।
यावता अरियं आयतनन्ति यत्तकं अरियकमनुस्सानं ओसरणट्ठानं नाम अत्थि। यावता वणिप्पथोति यत्तकं वाणिजानं आभतभण्डस्स रासिवसेनेव कयविक्कयट्ठानं नाम, वाणिजानं वसनट्ठानं वा अत्थि। इदं अग्गनगरन्ति तेसं अरियायतनवणिप्पथानं इदं अग्गनगरं जेट्ठकं पामोक्खं भविस्सतीति। पुटभेदनन्ति भण्डपुटभेदनट्ठानं, भण्डभण्डिकानं मोचनट्ठानन्ति वुत्तं होति। सकलजम्बुदीपे अलद्धभण्डम्पि हि इधेव लभिस्सन्ति, अञ्ञत्थ विक्कयेन अगच्छन्तम्पि च इधेव गमिस्सति। तस्मा इधेव पुटं भिन्दिस्सन्तीति अत्थो। चतूसु हि द्वारेसु चत्तारि सभायं एकन्ति एवं दिवसे दिवसे पञ्चसतसहस्सानि उट्ठहिस्सन्तीति दस्सेति।
अग्गितो वातिआदीसु चकारत्थो वा-सद्दो। अग्गिना च उदकेन च मिथुभेदेन च नस्सिस्सतीति अत्थो। एककोट्ठासो अग्गिना नस्सिस्सति, निब्बापेतुं न सक्खिस्सन्ति। एकं गङ्गा गहेत्वा गमिस्सति। एको – ‘‘इमिना अकथितं अमुस्स, अमुना अकथितं इमस्सा’’ति वदन्तानं पिसुणवाचानं वसेन भिन्नानं मनुस्सानं अञ्ञमञ्ञभेदेनेव नस्सिस्सतीति अत्थो। इति वत्वा भगवा पच्चूसकाले गङ्गाय तीरं गन्त्वा कतमुखधोवनो भिक्खाचारवेलं आगमयमानो निसीदि।
१५३.सुनिधवस्सकारापि – ‘‘अम्हाकं राजा समणस्स गोतमस्स उपट्ठाको, सो अम्हे पुच्छिस्सति, ‘सत्था किर पाटलिगामं अगमासि, तस्स सन्तिकं उपसङ्कमित्थ, न उपसङ्कमित्था’ति। उपसङ्कमिम्हाति च वुत्ते – ‘निमन्तयित्थ, न निमन्तयित्था’ति च पुच्छिस्सति। न निमन्तयिम्हाति च वुत्ते अम्हाकं दोसं आरोपेत्वा निग्गण्हिस्सति। इदं चापि मयं आगतट्ठाने नगरं मापेम, समणस्स खो पन गोतमस्स गतगतट्ठाने काळकण्णिसत्ता पटिक्कमन्ति, तं मयं नगरमङ्गलं वदापेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा निमन्तयिंसु। तस्मा – ‘‘अथ खो सुनिधवस्सकारा’’तिआदि वुत्तं।
पुब्बण्हसमयन्ति पुब्बण्हकाले। निवासेत्वाति गामप्पवेसननीहारेन निवासनं निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा। पत्तचीवरमादायाति पत्तञ्च चीवरञ्च आदियित्वा कायप्पटिबद्धं कत्वा।
सीलवन्तेत्थाति सीलवन्ते एत्थ। सञ्ञतेति कायवाचामनेहि सञ्ञते।
तासंदक्खिणमादियेति सङ्घस्स दिन्ने चत्तारो पच्चये तासं घरदेवतानं आदिसेय्य, पत्तिं ददेय्य। पूजिता पूजयन्तीति – ‘‘इमे मनुस्सा अम्हाकं ञातकापि न होन्ति, एवम्पि नो पत्तिं देन्ती’’ति आरक्खं सुसंविहितं करोथाति सुट्ठु आरक्खं करोन्ति। मानिता मानयन्तीति कालानुकालं बलिकम्मकरणेन मानिता ‘‘एते मनुस्सा अम्हाकं ञातकापि न होन्ति, चतुमासछमासन्तरे नो बलिकम्मं करोन्ती’’ति मानेन्ति, मानेन्तियो उप्पन्नं परिस्सयं हरन्ति।
ततो नन्ति ततो नं पण्डितजातिकं मनुस्सं। ओरसन्ति उरे ठपेत्वा संवड्ढितं, यथा माता ओरसं पुत्तं अनुकम्पति, उप्पन्नपरिस्सयहरणत्थमेव तस्स वायमति, एवं अनुकम्पन्तीति अत्थो। भद्रानि पस्सतीति सुन्दरानि पस्सति।
१५४.उळुम्पन्ति पारगमनत्थाय आणियो कोट्टेत्वा कतं। कुल्लन्ति वल्लिआदीहि बन्धित्वा कतं।
‘‘ये तरन्ति अण्णव’’न्ति गाथाय अण्णवन्ति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन योजनमत्तं गम्भीरस्स च पुथुलस्स च उदकट्ठानस्सेतं अधिवचनं। सरन्ति इध नदी अधिप्पेता। इदं वुत्तं होति, ये गम्भीरवित्थतं तण्हासरं तरन्ति, ते अरियमग्गसङ्खातं सेतुं कत्वान। विसज्ज पल्ललानि अनामसित्वा उदकभरितानि निन्नट्ठानानि। अयं पन इदं अप्पमत्तकं तरितुकामोपि कुल्लञ्हि जनो पबन्धति। बुद्धा च बुद्धसावका च विनायेव कुल्लेन तिण्णा मेधाविनो जनाति।
पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता।
अरियसच्चकथावण्णना
१५५.कोटिगामोति महापनादस्स पासादकोटियं कतगामो। अरियसच्चानन्ति अरियभावकरानं सच्चानं। अननुबोधाति अबुज्झनेन अजाननेन। अप्पटिवेधाति अप्पटिविज्झनेन। सन्धावितन्ति भवतो भवं गमनवसेन सन्धावितं। संसरितन्ति पुनप्पुनं गमनागमनवसेन संसरितं। ममञ्चेवतुम्हाकञ्चाति मया च तुम्हेहि च। अथ वा सन्धावितं संसरितन्ति सन्धावनं संसरणं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च अहोसीति एममेत्थ अत्थो वेदितब्बो। भवनेत्ति समूहताति भवतो भवं नयनसमत्था तण्हारज्जु सुट्ठु हता छिन्ना अप्पवत्तिकता।
अनावत्तिधम्मसम्बोधिपरायणवण्णना
१५६.नातिकाति एकं तळाकं निस्साय द्विन्नं चूळपितुमहापितुपुत्तानं द्वे गामा। नातिकेति एकस्मिं ञातिगामके। गिञ्जकावसथेति इट्ठकामये आवसथे।
१५७.ओरम्भागियानन्ति हेट्ठाभागियानं, कामभवेयेव पटिसन्धिग्गाहापकानन्ति अत्थो। ओरन्ति लद्धनामेहि वा तीहि मग्गेहि पहातब्बानीतिपि ओरम्भागियानि। तत्थ कामच्छन्दो, ब्यापादोति इमानि द्वे समापत्तिया वा अविक्खम्भितानि, मग्गेन वा असमुच्छिन्नानि निब्बत्तवसेन उद्धं भागं रूपभवञ्च अरूपभवञ्च गन्तुं न देन्ति। सक्कायदिट्ठिआदीनि तीणि तत्थ निब्बत्तम्पि आनेत्वा पुन इधेव निब्बत्तापेन्तीति सब्बानिपि ओरम्भागियानेव। अनावत्तिधम्माति पटिसन्धिवसेन अनागमनसभावा।
रागदोसमोहानं तनुत्ताति एत्थ कदाचि करहचि उप्पत्तिया च, परियुट्ठानमन्दताय चाति द्वेधापि तनुभावो वेदितब्बो। सकदागामिस्स हि पुथुज्जनानं विय अभिण्हं रागादयो नुप्पज्जन्ति, कदाचि करहचि उप्पज्जन्ति। उप्पज्जमाना च पुथुज्जनानं विय बहलबहला नुप्पज्जन्ति, मक्खिकापत्तं विय तनुकतनुका उप्पज्जन्ति। दीघभाणकतिपिटकमहासीवत्थेरो पनाह – ‘‘यस्मा सकदागामिस्स पुत्तधीतरो होन्ति, ओरोधा च होन्ति, तस्मा बहला किलेसा। इदं पन भवतनुकवसेन कथित’’न्ति। तं अट्ठकथायं – ‘‘सोतापन्नस्स सत्तभवे ठपेत्वा अट्ठमे भवे भवतनुकं नत्थि। सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु भवतनुकं नत्थि। अनागामिस्स रूपारूपभवे ठपेत्वा कामभवे भवतनुकं नत्थि। खीणासवस्स किस्मिञ्चि भवे भवतनुकं नत्थी’’ति वुत्तत्ता पटिक्खित्तं होति।
इमंलोकन्ति इमं कामावचरलोकं सन्धाय वुत्तं। अयञ्चेत्थ अधिप्पायो, सचे हि मनुस्सेसु सकदागामिफलं पत्तो देवेसु निब्बत्तित्वा अरहत्तं सच्छिकरोति, इच्चेतं कुसलं। असक्कोन्तो पन अवस्सं मनुस्सलोकं आगन्त्वा सच्छिकरोति। देवेसु सकदागामिफलं पत्तोपि सचे मनुस्सेसु निब्बत्तित्वा अरहत्तं सच्छिकरोति, इच्चेतं कुसलं। असक्कोन्तो पन अवस्सं देवलोकं गन्त्वा सच्छिकरोतीति।
अविनिपातधम्मोति एत्थ विनिपतनं विनिपातो, नास्स विनिपातो धम्मोति अविनिपातधम्मो। चतूसु अपायेसु अविनिपातधम्मो चतूसु अपायेसु अविनिपातसभावोति अत्थो। नियतोति धम्मनियामेन नियतो। सम्बोधिपरायणोति उपरिमग्गत्तयसङ्खाता सम्बोधि परं अयनं अस्स गति पटिसरणं अवस्सं पत्तब्बाति सम्बोधिपरायणो।
धम्मादासधम्मपरियायवण्णना
१५८.विहेसाति तेसं तेसं ञाणगतिं ञाणूपपत्तिं ञाणाभिसम्परायं ओलोकेन्तस्स कायकिलमथोव एस, आनन्द, तथागतस्साति दीपेति, चित्तविहेसा पन बुद्धानं नत्थि। धम्मादासन्ति धम्ममयं आदासं। येनाति येन धम्मादासेन समन्नागतो। खीणापायदुग्गतिविनिपातोति इदं निरयादीनंयेव वेवचनवसेन वुत्तं। निरयादयो हि वड्ढिसङ्खाततो अयतो अपेतत्ता अपाया। दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गति। ये दुक्कटकारिनो, ते एत्थ विवसा निपतन्तीति विनिपाता।
अवेच्चप्पसादेनाति बुद्धगुणानं यथाभूततो ञातत्ता अचलेन अच्चुतेन पसादेन। उपरि पदद्वयेपि एसेव नयो। इतिपि सो भगवातिआदीनं पन वित्थारो विसुद्धिमग्गे वुत्तो।
अरियकन्तेहीति अरियानं कन्तेहि पियेहि मनापेहि। पञ्च सीलानि हि अरियसावकानं कन्तानि होन्ति, भवन्तरेपि अविजहितब्बतो। तानि सन्धायेतं वुत्तं। सब्बोपि पनेत्थ संवरो लब्भतियेव।
सोतापन्नोहमस्मीति इदं देसनासीसमेव। सकदागामिआदयोपि पन सकदागामीहमस्मीतिआदिना नयेन ब्याकरोन्ति येवाति। सब्बेसम्पि हि सिक्खापदाविरोधेन युत्तट्ठाने ब्याकरणं अनुञ्ञातमेव होति।
अम्बपालीगणिकावत्थुवण्णना
१६१.वेसालियंविहरतीति एत्थ तेन खो पन समयेन वेसाली इद्धा चेव होति फीताचातिआदिना खन्धके वुत्तनयेन वेसालिया सम्पन्नभावो वेदितब्बो। अम्बपालिवनेति अम्बपालिया गणिकाय उय्यानभूते अम्बवने। सतो भिक्खवेति भगवा अम्बपालिदस्सने सतिपच्चुपट्ठानत्थं विसेसतो इध सतिपट्ठानदेसनं आरभि। तत्थ सरतीति सतो। सम्पजानातीति सम्पजानो। सतिया च सम्पजञ्ञेन च समन्नागतो हुत्वा विहरेय्याति अत्थो। काये कायानुपस्सीतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं महासतिपट्ठाने वक्खाम।
नीलाति इदं सब्बसङ्गाहकं। नीलवण्णातिआदि तस्सेव विभागदस्सनं। तत्थ न तेसं पकतिवण्णो नीलो, नीलविलेपनविलित्तत्ता पनेतं वुत्तं। नीलवत्थाति पटदुकूलकोसेय्यादीनिपि तेसं नीलानेव होन्ति। नीलालङ्काराति नीलमणीहि नीलपुप्फेहि अलङ्कता, रथापि तेसं नीलमणिखचिता नीलवत्थपरिक्खित्ता नीलद्धजा नीलवम्मिकेहि नीलाभरणेहि नीलअस्सेहि युत्ता, पतोदलट्ठियोपि नीला येवाति। इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो। परिवट्टेसीति पहरि। किं जे अम्बपालीति जेति आलपनवचनं, भोति अम्बपालि, किं कारणाति वुत्तं होति। ‘‘किञ्चा’’तिपि पाठो, अयमेवेत्थ अत्थो। साहारन्ति सजनपदं। अङ्गुलिं फोटेसुन्ति अङ्गुलिं चालेसुं। अम्बकायाति इत्थिकाय।
येसन्ति करणत्थे सामिवचनं, येहि अदिट्ठाति वुत्तं होति। ओलोकेथाति पस्सथ। अवलोकेथाति पुनप्पुनं पस्सथ। उपसंहरथाति उपनेथ। इमं लिच्छविपरिसं तुम्हाकं चित्तेन तावतिंससदिसं उपसंहरथ उपनेथ अल्लीयापेथ। यथेव तावतिंसा अभिरूपा पासादिका नीलादिनानावण्णा, एवमिमे लिच्छविराजानोपीति तावतिंसेहि समके कत्वा पस्सथाति अत्थो।
कस्मा पन भगवा अनेकसतेहि सुत्तेहि चक्खादीनं रूपादीसु निमित्तग्गाहं पटिसेधेत्वा इध महन्तेन उस्साहेन निमित्तग्गाहे उय्योजेतीति? हितकामताय। तत्र किर एकच्चे भिक्खू ओसन्नवीरिया, तेसं सम्पत्तिया पलोभेन्तो – ‘‘अप्पमादेन समणधम्मं करोन्तानं एवरूपा इस्सरियसम्पत्ति सुलभा’’ति समणधम्मे उस्साहजननत्थं आह। अनिच्चलक्खणविभावनत्थञ्चापि एवमाह। नचिरस्सेव हि सब्बेपिमे अजातसत्तुस्स वसेन विनासं पापुणिस्सन्ति। अथ नेसं रज्जसिरिसम्पत्तिं दिस्वा ठितभिक्खू – ‘‘तथारूपायपि नाम सिरिसम्पत्तिया विनासो पञ्ञायिस्सती’’ति अनिच्चलक्खणं भावेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिस्सन्तीति अनिच्चलक्खणविभावनत्थं आह।
अधिवासेतूति अम्बपालिया निमन्तितभावं ञत्वापि कस्मा निमन्तेन्तीति? असद्दहनताय चेव वत्तसीसेन च। सा हि धुत्ता इत्थी अनिमन्तेत्वापि निमन्तेमीति वदेय्याति तेसं चित्तं अहोसि, धम्मं सुत्वा गमनकाले च निमन्तेत्वा गमनं नाम मनुस्सानं वत्तमेव।
वेळुवगामवस्सूपगमनवण्णना
१६३.वेळुवगामकोति वेसालिया समीपे वेळुवगामो। यथामित्तन्तिआदीसु मित्ता मित्ताव। सन्दिट्ठाति तत्थ तत्थ सङ्गम्म दिट्ठमत्ता नातिदळ्हमित्ता। सम्भत्ताति सुट्ठु भत्ता सिनेहवन्तो दळ्हमित्ता। येसं येसं यत्थ यत्थ एवरूपा भिक्खू अत्थि, ते ते तत्थ तत्थ वस्सं उपेथाति अत्थो। कस्मा एवमाह? तेसं फासुविहारत्थाय। तेसञ्हि वेळुवगामके सेनासनं नप्पहोति, भिक्खापि मन्दा। समन्ता वेसालिया पन बहूनि सेनासनानि, भिक्खापि सुलभा, तस्मा एवमाह। अथ कस्मा – ‘‘यथासुखं गच्छथा’’ति न विस्सज्जेसि? तेसं अनुकम्पाय। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अहं दसमासमत्तं ठत्वा परिनिब्बायिस्सामि, सचे इमे दूरं गच्छिस्सन्ति, मम परिनिब्बानकाले दट्ठुं न सक्खिस्सन्ति। अथ नेसं – ‘‘सत्था परिनिब्बायन्तो अम्हाकं सतिमत्तम्पि न अदासि, सचे जानेय्याम, एवं न दूरे वसेय्यामा’’ति विप्पटिसारो भवेय्य। वेसालिया समन्ता पन वसन्ता मासस्स अट्ठ वारे आगन्त्वा धम्मं सुणिस्सन्ति, सुगतोवादं लभिस्सन्ती’’ति न विस्सज्जेसि।
१६४.खरोति फरुसो। आबाधोति विसभागरोगो। बाळ्हाति बलवतियो। मारणन्तिकाति मरणन्तं मरणसन्तिकं पापनसमत्था। सतो सम्पजानो अधिवासेसीति सतिं सूपट्ठितं कत्वा ञाणेन परिच्छिन्दित्वा अधिवासेसि। अविहञ्ञमानोति वेदनानुवत्तनवसेन अपरापरं परिवत्तनं अकरोन्तो अपीळियमानो अदुक्खियमानोव अधिवासेसि । अनामन्तेत्वाति अजानापेत्वा। अनपलोकेत्वाति न अपलोकेत्वा ओवादानुसासनिं अदत्वाति वुत्तं होति। वीरियेनाति पुब्बभागवीरियेन चेव फलसमापत्तिवीरियेन च। पटिपणामेत्वाति विक्खम्भेत्वा। जीवितसङ्खारन्ति एत्थ जीवितम्पि जीवितसङ्खारो। येन जीवितं सङ्खरियति छिज्जमानं घटेत्वा ठपियति, सो फलसमापत्तिधम्मोपि जीवितसङ्खारो। सो इध अधिप्पेतो। अधिट्ठायाति अधिट्ठहित्वा पवत्तेत्वा, जीवितट्ठपनसमत्थं फलसमापत्तिं समापज्जेय्यन्ति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो।
किं पन भगवा इतो पुब्बे फलसमापत्तिं न समापज्जतीति? समापज्जति। सा पन खणिकसमापत्ति। खणिकसमापत्ति च अन्तोसमापत्तियंयेव वेदनं विक्खम्भेति, समापत्तितो वुट्ठितमत्तस्स कट्ठपातेन वा कठलपातेन वा छिन्नसेवालो विय उदकं पुन सरीरं वेदना अज्झोत्थरति। या पन रूपसत्तकं अरूपसत्तकञ्च निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा महाविपस्सनावसेन समापन्ना समापत्ति, सा सुट्ठु विक्खम्भेति। यथा नाम पुरिसेन पोक्खरणिं ओगाहेत्वा हत्थेहि च पादेहि च सुट्ठु अपब्यूळ्हो सेवालो चिरेन उदकं ओत्थरति; एवमेव ततो वुट्ठितस्स चिरेन वेदना उप्पज्जति। इति भगवा तं दिवसं महाबोधिपल्लङ्के अभिनवविपस्सनं पट्ठपेन्तो विय रूपसत्तकं अरूपसत्तकं निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा चुद्दसहाकारेहि सन्नेत्वा महाविपस्सनाय वेदनं विक्खम्भेत्वा – ‘‘दसमासे मा उप्पज्जित्था’’ति समापत्तिं समापज्जि। समापत्तिविक्खम्भिता वेदना दसमासे न उप्पज्जि येव।
गिलाना वुट्ठितोति गिलानो हुत्वा पुन वुट्ठितो। मधुरकजातो वियाति सञ्जातगरुभावो सञ्जातथद्धभावो सूले उत्तासितपुरिसो विय। न पक्खायन्तीति नप्पकासन्ति, नानाकारतो न उपट्ठहन्ति। धम्मापि मं न पटिभन्तीति सतिपट्ठानादिधम्मा मय्हं पाकटा न होन्तीति दीपेति। तन्तिधम्मा पन थेरस्स सुपगुणा। न उदाहरतीति पच्छिमं ओवादं न देति। तं सन्धाय वदति।
१६५.अनन्तरंअबाहिरन्ति धम्मवसेन वा पुग्गलवसेन वा उभयं अकत्वा। ‘‘एत्तकं धम्मं परस्स न देसेस्सामी’’ति हि चिन्तेन्तो धम्मं अब्भन्तरं करोति नाम। ‘‘एत्तकं परस्स देसेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो धम्मं बाहिरं करोति नाम। ‘‘इमस्स पुग्गलस्स देसेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो पन पुग्गलं अब्भन्तरं करोति नाम। ‘‘इमस्स न देसेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो पुग्गलं बाहिरं करोति नाम। एवं अकत्वा देसितोति अत्थो। आचरियमुट्ठीति यथा बाहिरकानं आचरियमुट्ठि नाम होति। दहरकाले कस्सचि अकथेत्वा पच्छिमकाले मरणमञ्चे निपन्ना पियमनापस्स अन्तेवासिकस्स कथेन्ति, एवं तथागतस्स – ‘‘इदं महल्लककाले पच्छिमट्ठाने कथेस्सामी’’ति मुट्ठिं कत्वा ‘‘परिहरिस्सामी’’ति ठपितं किञ्चि नत्थीति दस्सेति।
अहंभिक्खुसङ्घन्ति अहमेव भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामीति वा ममुद्देसिकोति अहं उद्दिसितब्बट्ठेन उद्देसो अस्साति ममुद्देसिको। मंयेव उद्दिसित्वा मम पच्चासीसमानो भिक्खुसङ्घो होतु, मम अच्चयेन वा मा अहेसुं, यं वा तं वा होतूति इति वा यस्स अस्साति अत्थो। न एवं होतीति बोधिपल्लङ्केयेव इस्सामच्छरियानं विहतत्ता एवं न होति। स किन्ति सो किं। आसीतिकोति असीतिसंवच्छरिको। इदं पच्छिमवयअनुप्पत्तभावदीपनत्थं वुत्तं। वेठमिस्सकेनाति बाहबन्धचक्कबन्धादिना पटिसङ्खरणेन वेठमिस्सकेन। मञ्ञेति जिण्णसकटं विय वेठमिस्सकेन मञ्ञे यापेति। अरहत्तफलवेठनेन चतुइरियापथकप्पनं तथागतस्स होतीति दस्सेति।
इदानि तमत्थं पकासेन्तो यस्मिं, आनन्द, समयेतिआदिमाह। तत्थ सब्बनिमित्तानन्ति रूपनिमित्तादीनं। एकच्चानं वेदनानन्ति लोकियानं वेदनानं। तस्मातिहानन्दाति यस्मा इमिना फलसमापत्तिविहारेन फासु होति, तस्मा तुम्हेपि तदत्थाय एवं विहरथाति दस्सेति। अत्तदीपाति महासमुद्दगतदीपं विय अत्तानं दीपं पतिट्ठं कत्वा विहरथ। अत्तसरणाति अत्तगतिकाव होथ, मा अञ्ञगतिका। धम्मदीपधम्मसरणपदेसुपि एसेव नयो। तमतग्गेति तमअग्गे। मज्झे तकारो पदसन्धिवसेन वुत्तो। इदं वुत्तं होति – ‘‘इमे अग्गतमाति तमतग्गा’’ति। एवं सब्बं तमयोगं छिन्दित्वा अतिविय अग्गे उत्तमभावे एते , आनन्द , मम भिक्खू भविस्सन्ति। तेसं अतिअग्गे भविस्सन्ति, ये केचि सिक्खाकामा, सब्बेपि ते चतुसतिपट्ठानगोचराव भिक्खू अग्गे भविस्सन्तीति अरहत्तनिकूटेन देसनं सङ्गण्हाति।
दुतियभाणवारवण्णना निट्ठिता।
निमित्तोभासकथावण्णना
१६६.वेसालिं पिण्डाय पाविसीति कदा पाविसि? उक्कचेलतो निक्खमित्वा वेसालिं गतकाले। भगवा किर वुट्ठवस्सो वेळुवगामका निक्खमित्वा सावत्थिं गमिस्सामीति आगतमग्गेनेव पटिनिवत्तन्तो अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा जेतवनं पाविसि। धम्मसेनापति भगवतो वत्तं दस्सेत्वा दिवाट्ठानं गतो। सो तत्थ अन्तेवासिकेसु वत्तं दस्सेत्वा पटिक्कन्तेसु दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा चम्मक्खण्डं पञ्ञपेत्वा पादे पक्खालेत्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा फलसमापत्तिं पाविसि। अथस्स यथापरिच्छेदेन ततो वुट्ठितस्स अयं परिवितक्को उदपादि – ‘‘बुद्धा नु खो पठमं परिनिब्बायन्ति, अगसावका नु खो’’ति? ततो – ‘‘अग्गसावका पठम’’न्ति ञत्वा अत्तनो आयुसङ्खारं ओलोकेसि। सो – ‘‘सत्ताहमेव मे आयुसङ्खारो पवत्तती’’ति ञत्वा – ‘‘कत्थ परिनिब्बायिस्सामी’’ति चिन्तेसि। ततो – ‘‘राहुलो तावतिंसेसु परिनिब्बुतो, अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरो छद्दन्तदहे, अहं कत्थ परिनिब्बायिस्सामी’’ति पुन चिन्तेन्तो मातरं आरब्भ सतिं उप्पादेसि – ‘‘मय्हं माता सत्तन्नं अरहन्तानं माता हुत्वापि बुद्धधम्मसङ्घेसु अप्पसन्ना, अत्थि नु खो तस्सा उपनिस्सयो, नत्थि नु खो’’ति आवज्जेत्वा सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं दिस्वा – ‘‘कस्स देसनाय अभिसमयो भविस्सती’’ति ओलोकेन्तो – ‘‘ममेव धम्मदेसनाय भविस्सति, न अञ्ञस्स। सचे खो पनाहं अप्पोस्सुक्को भवेय्यं, भविस्सन्ति मे वत्तारो – ‘सारिपुत्तत्थेरो अवसेसजनानम्पि अवस्सयो होति। तथा हिस्स समचित्तसुत्तदेसनादिवसे (अ॰ नि॰ १.३७) कोटिसतसहस्सदेवता अरहत्तं पत्ता । तयो मग्गे पटिविद्धदेवतानं गणना नत्थि। अञ्ञेसु च ठानेसु अनेका अभिसमया दिस्सन्ति। थेरेव चित्तं पसादेत्वा सग्गे निब्बत्तानेव असीतिकुलसहस्सानि। सो दानि सकमातुमिच्छादस्सनमत्तम्पि हरितुं नासक्खी’ति। तस्मा मातरं मिच्छादस्सना मोचेत्वा जातोवरकेयेव परिनिब्बायिस्सामी’’ति सन्निट्ठानं कत्वा – ‘‘अज्जेव भगवन्तं अनुजानापेत्वा निक्खमिस्सामी’’ति चुन्दत्थेरं आमन्तेसि। ‘‘आवुसो, चुन्द, अम्हाकं पञ्चसताय भिक्खुपरिसाय सञ्ञं देहि – ‘गण्हथावुसो पत्तचीवरानि, धम्मसेनापति नाळकगामं गन्तुकामो’ति’’। थेरो तथा अकासि। भिक्खू सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय थेरस्स सन्तिकं आगमंसु। थेरो सेनासनं संसामेत्वा दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा दिवाट्ठानद्वारे ठत्वा दिवाट्ठानं ओलोकेन्तो – ‘‘इदं दानि पच्छिमदस्सनं, पुन आगमनं नत्थी’’ति पञ्चसतभिक्खुपरिवुतो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एतदवोच –
‘‘छिन्नो दानि भविस्सामि, लोकनाथ महामुनि।
गमनागमनं नत्थि, पच्छिमा वन्दना अयं॥
जीवितं अप्पकं मय्हं, इतो सत्ताहमच्चये।
निक्खिपेय्यामहं देहं, भारवोरोपनं यथा॥
१६७.यथा तं मारेन परियुट्ठितचित्तोति एत्थ तन्ति निपातमत्तं। यथा मारेन परियुट्ठितचित्तो अज्झोत्थटचित्तो अञ्ञोपि कोचि पुथुज्जनो पटिविज्झितुं न सक्कुणेय्य, एवमेव नासक्खि पटिविज्झितुन्ति अत्थो। किं कारणा? मारो हि यस्स सब्बेन सब्बं द्वादस विपल्लासा अप्पहीना, तस्स चित्तं परियुट्ठाति। थेरस्स चत्तारो विपल्लासा अप्पहीना, तेनस्स मारो चित्तं परियुट्ठाति। सो पन चित्तपरियुट्ठानं करोन्तो किं करोतीति? भेरवं रूपारम्मणं वा दस्सेति, सद्दारम्मणं वा सावेति, ततो सत्ता तं दिस्वा वा सुत्वा वा सतिं विस्सज्जेत्वा विवटमुखा होन्ति। तेसं मुखेन हत्थं पवेसेत्वा हदयं मद्दति। ततो विसञ्ञाव हुत्वा तिट्ठन्ति। थेरस्स पनेस मुखेन हत्थं पवेसेतुं किं सक्खिस्सति ? भेरवारम्मणं पन दस्सेति। तं दिस्वा थेरो निमित्तोभासं न पटिविज्झि। भगवा जानन्तोयेव – ‘‘किमत्थं यावततियं आमन्तेसी’’ति? परतो ‘‘तिट्ठतु, भन्ते, भगवा’’ति याचिते ‘‘तुय्हेवेतं दुक्कटं, तुय्हेवेतं अपरद्ध’’न्ति दोसारोपनेन सोकतनुकरणत्थं।
मारयाचनकथावण्णना
१६८.मारो पापिमाति एत्थ मारोति सत्ते अनत्थे नियोजेन्तो मारेतीति मारो। पापिमाति तस्सेव वेवचनं। सो हि पापधम्मसमन्नागतत्ता ‘‘पापिमा’’ति वुच्चति। कण्हो, अन्तको, नमुचि, पमत्तबन्धूतिपि तस्सेव नामानि। भासिता खो पनेसाति अयञ्हि भगवतो सम्बोधिपत्तिया अट्ठमे सत्ताहे बोधिमण्डेयेव आगन्त्वा – ‘‘भगवा यदत्थं तुम्हेहि पारमियो पूरिता, सो वो अत्थो अनुप्पत्तो, पटिविद्धं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, किं ते लोकविचारणेना’’ति वत्वा, यथा अज्ज , एवमेव ‘‘परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा’’ति याचि। भगवा चस्स – ‘‘न तावाह’’न्तिआदीनि वत्वा पटिक्खिपि। तं सन्धाय ‘‘भासिता खो पनेसा भन्ते’’तिआदिमाह।
तत्थ वियत्ताति मग्गवसेन वियत्ता। तथेव विनीता तथा विसारदा। बहुस्सुताति तेपिटकवसेन बहु सुतमेतेसन्ति बहुस्सुता। तमेव धम्मं धारेन्तीति धम्मधरा। अथवा परियत्तिबहुस्सुता चेव पटिवेधबहुस्सुता च। परियत्तिपटिवेधधम्मानंयेव धारणतो धम्मधराति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। धम्मानुधम्मपटिपन्नाति अरियधम्मस्स अनुधम्मभूतं विपस्सनाधम्मं पटिपन्ना। सामीचिप्पटिपन्नाति अनुच्छविकपटिपदं पटिपन्ना। अनुधम्मचारिनोति अनुधम्मचरणसीला। सकं आचरियकन्ति अत्तनो आचरियवादं। आचिक्खिस्सन्तीतिआदीनि सब्बानि अञ्ञमञ्ञस्स वेवचनानि। सहधम्मेनाति सहेतुकेन सकारणेन वचनेन। सप्पाटिहारियन्ति याव न निय्यानिकं कत्वा धम्मं देसेस्सन्ति।
ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहितं सकलं सासनब्रह्मचरियं। इद्धन्ति समिद्धं झानस्सादवसेन। फीतन्ति वुद्धिप्पत्तं सब्बफालिफुल्लं विय अभिञ्ञाय सम्पत्तिवसेन। वित्थारिकन्ति वित्थतं तस्मिं तस्मिं दिसाभागे पतिट्ठितवसेन। बाहुजञ्ञन्ति बहुजनेहि ञातं पटिविद्धं महाजनाभिसमयवसेन। पुथुभूतन्ति सब्बाकारवसेन पुथुलभावप्पत्तं। कथं? याव देवमनुस्सेहिसुप्पकासितन्ति यत्तका विञ्ञुजातिका देवा चेव मनुस्सा च अत्थि सब्बेहि सुट्ठु पकासितन्ति अत्थो।
अप्पोस्सुक्कोति निरालयो। त्वञ्हि पापिम, अट्ठमसत्ताहतो पट्ठाय – ‘‘परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा परिनिब्बातु, सुगतो’’ति विरवन्तो आहिण्डित्थ। अज्ज दानि पट्ठाय विगतुस्साहो होहि; मा मय्हं परिनिब्बानत्थं वायामं करोहीति वदति।
आयुसङ्खारओस्सज्जनवण्णना
१६९.सतो सम्पजानो आयुसङ्खारं ओस्सजीति सतिं सूपट्ठितं कत्वा ञाणेन परिच्छिन्दित्वा आयुसङ्खारं विस्सज्जि, पजहि। तत्थ न भगवा हत्थेन लेड्डुं विय आयुसङ्खारं ओस्सजि, तेमासमत्तमेव पन समापत्तिं समापज्जित्वा ततो परं न समापज्जिस्सामीति चित्तं उप्पादेसि। तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘ओस्सजी’’ति। ‘‘उस्सज्जी’’ति पि पाठो। महाभूमिचालोति महन्तो पथवीकम्पो। तदा किर दससहस्सी लोकधातु कम्पित्थ। भिंसनकोति भयजनको। देवदुन्दुभियो च फलिंसूति देवभेरियो फलिंसु, देवो सुक्खगज्जितं गज्जि, अकालविज्जुलता निच्छरिंसु, खणिकवस्सं वस्सीति वुत्तं होति।
उदानं उदानेसीति कस्मा उदानेसि? कोचि नाम वदेय्य – ‘‘भगवा पच्छतो पच्छतो अनुबन्धित्वा – ‘परिनिब्बायथ, भन्ते, परिनिब्बायथ, भन्ते’ति उपद्दुतो भयेन आयुसङ्खारं विस्सज्जेसी’’ति। ‘‘तस्सोकासो मा होतु, भीतस्स उदानं नाम नत्थी’’ति एतस्स दीपनत्थं पीतिवेगविस्सट्ठं उदानं उदानेसि।
तत्थ सब्बेसं सोणसिङ्गालादीनम्पि पच्चक्खभावतो तुलितं परिच्छिन्नन्ति तुलं। किं तं? कामावचरकम्मं। न तुलं, न वा तुलं सदिसमस्स अञ्ञं लोकियं कम्मं अत्थीति अतुलं। किं तं? महग्गतकम्मं। अथवा कामावचररूपावचरं तुलं, अरूपावचरं अतुलं। अप्पविपाकं वा तुलं, बहुविपाकं अतुलं। सम्भवन्ति सम्भवस्स हेतुभूतं, पिण्डकारकं रासिकारकन्ति अत्थो। भवसङ्खारन्ति पुनब्भवसङ्खारणकं। अवस्सजीति विस्सज्जेसि। मुनीति बुद्धमुनि। अज्झत्तरतोति नियकज्झत्तरतो। समाहितोति उपचारप्पनासमाधिवसेन समाहितो। अभिन्दि कवचमिवाति कवचं विय अभिन्दि। अत्तसम्भवन्ति अत्तनि सञ्जातं किलेसं। इदं वुत्तं होति – ‘‘सविपाकट्ठेन सम्भवं, भवाभिसङ्खारणट्ठेन भवसङ्खारन्ति च लद्धनामं तुलातुलसङ्खातं लोकियकम्मञ्च ओस्सजि। सङ्गामसीसे महायोधो कवचं विय अत्तसम्भवं किलेसञ्च अज्झत्तरतो समाहितो हुत्वा अभिन्दी’’ति।
अथ वा तुलन्ति तुलेन्तो तीरेन्तो। अतुलञ्च सम्भवन्ति निब्बानञ्चेव सम्भवञ्च। भवसङ्खारन्ति भवगामिकम्मं। अवस्सजि मुनीति ‘‘पञ्चक्खन्धा अनिच्चा, पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो निब्बानं निच्च’’न्तिआदिना (पटि॰ म॰ ३.३८) नयेन तुलयन्तो बुद्धमुनि भवे आदीनवं, निब्बाने च आनिसंसं दिस्वा तं खन्धानं मूलभूतं भवसङ्खारकम्मं – ‘‘कम्मक्खयाय संवत्तती’’ति (म॰ नि॰ २.८१) एवं वुत्तेन कम्मक्खयकरेन अरियमग्गेन अवस्सजि। कथं? अज्झत्तरतो समाहितो अभिन्दि कवचमिव अत्तनि सम्भवं। सो हि विपस्सनावसेन अज्झत्तरतो समथवसेन समाहितोति एवं पुब्बभागतो पट्ठाय समथविपस्सनाबलेन कवचमिव अत्तभावं परियोनन्धित्वा ठितं, अत्तनि सम्भवत्ता ‘‘अत्तसम्भव’’न्ति लद्धनामं सब्बकिलेसजालं अभिन्दि। किलेसाभावेन च कतकम्मं अप्पटिसन्धिकत्ता अवस्सट्ठं नाम होतीति एवं किलेसप्पहानेन कम्मं पजहि, पहीनकिलेसस्स च भयं नाम नत्थि, तस्मा अभीतोव आयुसङ्खारं ओस्सजि, अभीतभावञापनत्थञ्च उदानं उदानेसीति वेदितब्बो।
महाभूमिचालवण्णना
१७१.यं महावाताति येन समयेन यस्मिं वा समये महावाता वायन्ति, महावाता वायन्तापि उक्खेपकवाता नाम उट्ठहन्ति, ते वायन्ता सट्ठिसहस्साधिकनवयोजनसतसहस्सबहलं उदकसन्धारकं वातं उपच्छिन्दन्ति, ततो आकासे उदकं भस्सति, तस्मिं भस्सन्ते पथवी भस्सति। पुन वातो अत्तनो बलेन अन्तोधमकरणे विय उदकं आबन्धित्वा गण्हाति, ततो उदकं उग्गच्छति, तस्मिं उग्गच्छन्ते पथवी उग्गच्छति। एवं उदकं कम्पितं पथविं कम्पेति। एतञ्च कम्पनं याव अज्जकालापि होतियेव, बहलभावेन पन न ओगच्छनुग्गच्छनं पञ्ञायति।
महिद्धिको महानुभावोति इज्झनस्स महन्तताय महिद्धिको, अनुभवितब्बस्स महन्तताय महानुभावो। परित्ताति दुब्बला। अप्पमाणाति बलवा। सो इमं पथविं कम्पेतीति सो इद्धिं निब्बत्तेत्वा संवेजेन्तो महामोग्गल्लानो विय, वीमंसन्तो वा महानागत्थेरस्स भागिनेय्यो सङ्घरक्खितसामणेरो विय पथविं कम्पेति। सो किरायस्मा खुरग्गेयेव अरहत्तं पत्वा चिन्तेसि – ‘‘अत्थि नु खो कोचि भिक्खु, येन पब्बजितदिवसेयेव अरहत्तं पत्वा वेजयन्तो पासादो कम्पितपुब्बो’’ति? ततो – ‘‘नत्थि कोची’’ति ञत्वा – ‘‘अहं कम्पेस्सामी’’ति अभिञ्ञाबलेन वेजयन्तमत्थके ठत्वा पादेन पहरित्वा कम्पेतुं नासक्खि। अथ नं सक्कस्स नाटकित्थियो आहंसु – ‘‘पुत्त सङ्घरक्खित, त्वं पूतिगन्धेनेव सीसेन वेजयन्तं कम्पेतुं इच्छसि, सुप्पतिट्ठितो तात पासादो, कथं कम्पेतुं सक्खिस्ससी’’ति?
सामणेरो – ‘‘इमा देवता मया सद्धिं केळिं करोन्ति, अहं खो पन आचरियं नालत्थं, कहं नु खो मे आचरियो सामुद्दिकमहानागत्थेरो’’ति आवज्जेन्तो महासमुद्दे उदकलेणं मापेत्वा दिवाविहारं निसिन्नोति ञत्वा तत्थ गन्त्वा थेरं वन्दित्वा अट्ठासि। ततो नं थेरो – ‘‘किं, तात सङ्घरक्खित, असिक्खित्वाव युद्धं पविट्ठोसी’’ति वत्वा ‘‘नासक्खि, तात, वेजयन्तं कम्पेतु’’न्ति पुच्छि। आचरियं, भन्ते, नालत्थन्ति। अथ नं थेरो – ‘‘तात तुम्हादिसे अकम्पेन्ते को अञ्ञो कम्पेस्सति। दिट्ठपुब्बं ते, तात, उदकपिट्ठे गोमयखण्डं पिलवन्तं, तात, कपल्लकपूवं पचन्ता अन्तन्तेन परिच्छिन्दन्ति, इमिना ओपम्मेन जानाही’’ति आह। सो – ‘‘वट्टिस्सति, भन्ते, एत्तकेना’’ति वत्वा पासादेन पतिट्ठितोकासं उदकं होतूति अधिट्ठाय वेजयन्ताभिमुखो अगमासि।
देवधीतरो तं दिस्वा – ‘‘एकवारं लज्जित्वा गतो, पुनपि सामणेरो एति, पुनपि एती’’ति वदिंसु। सक्को देवराजा – ‘‘मा मय्हं पुत्तेन सद्धिं कथयित्थ, इदानि तेन आचरियो लद्धो, खणेन पासादं कम्पेस्सती’’ति आह। सामणेरोपि पादङ्गुट्ठेन पासादथूपिकं पहरि। पासादो चतूहि दिसाहि ओणमति। देवता – ‘‘पतिट्ठातुं देहि, तात, पासादस्स पतिट्ठातुं देहि, तात, पासादस्सा’’ति विरविंसु। सामणेरो पासादं यथाठाने ठपेत्वा पासादमत्थके ठत्वा उदानं उदानेसि –
‘‘अज्जेवाहं पब्बजितो, अज्ज पत्तासवक्खयं।
अट्ठपरिसवण्णना
१७२.तत्थ अनेकसतं खत्तियपरिसन्ति बिम्बिसारसमागमञातिसमागलिच्छवीसमागमादिसदिसं, सा पन अञ्ञेसु चक्कवाळेसुपि लब्भतेयेव। सल्लपितपुब्बन्ति आलापसल्लापो कतपुब्बो। साकच्छाति धम्मसाकच्छापि समापज्जितपुब्बा। यादिसको तेसं वण्णोति ते ओदातापि होन्ति काळापि मङ्गुरच्छवीपि, सत्था सुवण्णवण्णोव। इदं पन सण्ठानं पटिच्च कथितं। सण्ठानम्पि च केवलं तेसं पञ्ञायतियेव, न पन भगवा मिलक्खुसदिसो होति, नापि आमुत्तमणिकुण्डलो, बुद्धवेसेनेव निसीदति। ते पन अत्तनो समानसण्ठानमेव पस्सन्ति। यादिसको तेसं सरोति ते छिन्नस्सरापि होन्ति गग्गरस्सरापि काकस्सरापि, सत्था ब्रह्मस्सरोव। इदं पन भासन्तरं सन्धाय कथितं। सचेपि हि सत्था राजासने निसिन्नो कथेति, ‘‘अज्ज राजा मधुरेन सरेन कथेती’’ति तेसं होति। कथेत्वा पक्कन्ते पन भगवति पुन राजानं आगतं दिस्वा – ‘‘को नु खो अय’’न्ति वीमंसा उप्पज्जति। तत्थ को नु खो अयन्ति इमस्मिं ठाने इदानेव मागधभासाय सीहळभासाय मधुरेनाकारेन कथेन्तो को नु खो अयं अन्तरहितो, किं देवो, उदाहु मनुस्सोति एवं वीमंसन्तापि न जानन्तीति अत्थो। किमत्थं पनेवं अजानन्तानं धम्मं देसेतीति? वासनत्थाय । एवं सुतोपि हि धम्मो अनागते पच्चयो होति येवाति अनागतं पटिच्च देसेति। अनेकसतं ब्राह्मणपरिसन्तिआदीनम्पि सोणदण्डकूटदण्डसमागमादिवसेन चेव अञ्ञचक्कवाळवसेन च सम्भवो वेदितब्बो।
इमा पन अट्ठ परिसा भगवा किमत्थं आहरि? अभीतभावदस्सनत्थमेव। इमा किर आहरित्वा एवमाह – ‘‘आनन्द, इमापि अट्ठ परिसा उपसङ्कमित्वा धम्मं देसेन्तस्स तथागतस्स भयं वा सारज्जं वा नत्थि, मारं पन एककं दिस्वा तथागतो भायेय्याति को एवं सञ्ञं उप्पादेतुमरहति। अभीतो, आनन्द, तथागतो अच्छम्भी, सतो सम्पजानो आयुसङ्खारं ओस्सजी’’ति।
अट्ठअभिभायतनवण्णना
१७३.अभिभायतनानीति अभिभवनकारणानि। किं अभिभवन्ति? पच्चनीकधम्मेपि आरम्मणानिपि। तानि हि पटिपक्खभावेन पच्चनीकधम्मे अभिभवन्ति, पुग्गलस्स ञाणुत्तरियताय आरम्मणानि।
अज्झत्तं रूपसञ्ञीतिआदीसु पन अज्झत्तरूपे परिकम्मवसेन अज्झत्तं रूपसञ्ञी नाम होति। अज्झत्तञ्हि नीलपरिकम्मं करोन्तो केसे वा पित्ते वा अक्खितारकाय वा करोति। पीतपरिकम्मं करोन्तो मेदे वा छविया वा हत्थपादपिट्ठेसु वा अक्खीनं पीतकट्ठाने वा करोति। लोहितपरिकम्मं करोन्तो मंसे वा लोहिते वा जिव्हाय वा अक्खीनं रत्तट्ठाने वा करोति। ओदातपरिकम्मं करोन्तो अट्ठिम्हि वा दन्ते वा नखे वा अक्खीनं सेतट्ठाने वा करोति। तं पन सुनीलं सुपीतं सुलोहितकं सुओदातकं न होति, अविसुद्धमेव होति।
एको बहिद्धा रूपानि पस्सतीति यस्सेवं परिकम्मं अज्झत्तं उप्पन्नं होति, निमित्तं पन बहिद्धा, सो एवं अज्झत्तं परिकम्मस्स बहिद्धा च अप्पनाय वसेन – ‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सती’’ति वुच्चति। परित्तानीति अवड्ढितानि। सुवण्णदुब्बण्णानीति सुवण्णानि वा होन्ति, दुब्बण्णानि वा। परित्तवसेनेव इदं अभिभायतनं वुत्तन्ति वेदितब्बं। तानि अभिभुय्याति यथा नाम सम्पन्नगहणिको कटच्छुमत्तं भत्तं लभित्वा – ‘‘किं एत्थ भुञ्जितब्बं अत्थी’’ति सङ्कड्ढित्वा एककबळमेव करोति, एवमेव ञाणुत्तरिको पुग्गलो विसदञाणो – ‘‘किं एत्थ परित्तके आरम्मणे समापज्जितब्बं अत्थि, नायं मम भारो’’ति तानि रूपानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेतीति अत्थो। जानामिपस्सामीति इमिना पनस्स आभोगो कथितो। सो च खो समापत्तितो वुट्ठितस्स, न अन्तोसमापत्तियं। एवंसञ्ञी होतीति आभोगसञ्ञायपि झानसञ्ञायपि एवंसञ्ञी होति। अभिभवनसञ्ञा हिस्स अन्तोसमापत्तियम्पि अत्थि, आभोगसञ्ञा पन समापत्तितो वुट्ठितस्सेव।
अप्पमाणानीति वड्ढितप्पमाणानि, महन्तानीति अत्थो। अभिभुय्याति एत्थ पन यथा महग्घसो पुरिसो एकं भत्तवड्ढितकं लभित्वा – ‘‘अञ्ञम्पि होतु, किं एतं मय्हं करिस्सती’’ति तं न महन्ततो पस्सति, एवमेव ञाणुत्तरो पुग्गलो विसदञाणो ‘‘किं एत्थ समापज्जितब्बं, नयिदं अप्पमाणं, न मय्हं चित्तेकग्गताकरणे भारो अत्थी’’ति तानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेतीति अत्थो।
अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अलाभिताय वा अनत्थिकताय वा अज्झत्तरूपे परिकम्मसञ्ञाविरहितो।
एको बहिद्धा रूपानि पस्सतीति यस्स परिकम्मम्पि निमित्तम्पि बहिद्धाव उप्पन्नं, सो एवं बहिद्धा परिकम्मस्स चेव अप्पनाय च वसेन – ‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सती’’ति वुच्चति। सेसमेत्थ चतुत्थाभिभायतने वुत्तनयमेव। इमेसु पन चतूसु परित्तं वितक्कचरितवसेन आगतं, अप्पमाणं मोहचरितवसेन, सुवण्णं दोसचरितवसेन, दुब्बण्णं रागचरितवसेन। एतेसञ्हि एतानि सप्पायानि। सा च नेसं सप्पायता वित्थारतो विसुद्धिमग्गे चरितनिद्देसे वुत्ता।
अट्ठविमोक्खवण्णना
१७४.विमोक्खकथा उत्तानत्थायेव। इमेपि अट्ठ विमोक्खा अभीतभावदस्सनत्थमेव आनीता। इमेपि किर वत्वा एवमाह – ‘‘आनन्द, एतापि समापत्तियो समापज्जन्तस्स च वुट्ठहन्तस्स च तथागतस्स भयं वा सारज्जं वा नत्थि…पे॰… ओस्सजी’’ति।
१७५.इदानिपि भगवा आनन्दस्स ओकासं अदत्वाव एकमिदाहन्तिआदिना नयेन अपरम्पि देसनं आरभि। तत्थ पठमाभिसम्बुद्धोति अभिसम्बुद्धो हुत्वा पठममेव अट्ठमे सत्ताहे।
१७७.ओस्सट्ठोति विस्सज्जितो परिच्छिन्नो, एवं किर वत्वा – ‘‘तेनायं दससहस्सी लोकधातु कम्पित्था’’ति आह।
आनन्दयाचनकथा
१७८.अलन्ति पटिक्खेपवचनमेतं। बोधिन्ति चतुमग्गञाणपटिवेघं। सद्दहसि त्वन्ति एवं वुत्तभावं तथागतस्स सद्दहसीति वदति। तस्मातिहानन्दाति यस्मा इदं वचनं सद्दहसि, तस्मा तुय्हेवेतं दुक्कटन्ति दस्सेति।
१७९.एकमिदाहन्ति इदं भगवा – ‘‘न केवलं अहं इधेव तं आमन्तेसिं, अञ्ञदापि आमन्तेत्वा ओळारिकं निमित्तं अकासिं, तम्पि तया न पटिविद्धं, तवेवायं अपराधो’’ति एवं सोकविनोदनत्थाय नानप्पकारतो थेरस्सेव दोसारोपनत्थं आरभि।
१८३.पियेहि मनापेहीति मातापिताभाताभगिनिआदिकेहि जातिया नानाभावो, मरणेन विनाभावो, भवेन अञ्ञथाभावो। तं कुतेत्थ लब्भाति तन्ति तस्मा, यस्मा सब्बेहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो, तस्मा दस पारमियो पूरेत्वापि, सम्बोधिं पत्वापि, धम्मचक्कं पवत्तेत्वापि, यमकपाटिहारियं दस्सेत्वापि, देवोरोहणं कत्वापि, यं तं जातं भूतं सङ्खतं पलोकधम्मं, तं वत तथागतस्सापि सरीरं मा पलुज्जीति नेतं ठानं विज्जति, रोदन्तेनापि कन्दन्तेनापि न सक्का तं कारणं लद्धुन्ति। पुन पच्चावमिस्सतीति यं चत्तं वन्तं, तं वत पुन पटिखादिस्सतीति अत्थो।
१८४.यथयिदं ब्रह्मचरियन्ति यथा इदं सिक्खात्तयसङ्गहं सासनब्रह्मचरियं। अद्धनियन्ति अद्धानक्खमं। चिरट्ठितिकन्ति चिरप्पवत्तिवसेन चिरट्ठितिकं। चत्तारो सतिपट्ठानातिआदि सब्बं लोकियलोकुत्तरवसेनेव कथितं। एतेसं पन बोधिपक्खियानं धम्मानं विनिच्छयो सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसे वुत्तो। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति।
ततियभाणवारवण्णना निट्ठिता।
नागापलोकितवण्णना
१८६.नागापलोकितन्ति यथा हि महाजनस्स अट्ठीनि कोटिया कोटिं आहच्च ठितानि पच्चेकबुद्धानं, अङ्कुसकलग्गानि विय, न एवं बुद्धानं। बुद्धानं पन सङ्खलिकानि विय एकाबद्धानि हुत्वा ठितानि, तस्मा पच्छतो अपलोकनकाले न सक्का होति गीवं परिवत्तेतुं। यथा पन हत्थिनागो पच्छाभागं अपलोकेतुकामो सकलसरीरेनेव परिवत्तति, एवं परिवत्तितब्बं होति। भगवतो पन नगरद्वारे ठत्वा – ‘‘वेसालिं अपलोकेस्सामी’’ति चित्ते उप्पन्नमत्ते – ‘‘भगवा अनेकानि कप्पकोटिसहस्सानि पारमियो पूरेन्तेहि तुम्हेहि न गीवं परिवत्तेत्वा अपलोकनकम्मं कत’’न्ति अयं पथवी कुलालचक्कं विय परिवत्तेत्वा भगवन्तं वेसालिनगराभिमुखं अकासि। तं सन्धायेतं वुत्तं।
ननु च न केवलं वेसालियाव, सावत्थिराजगहनाळन्दपाटलिगामकोटिगामनातिकगामकेसुपि ततो ततो निक्खन्तकाले तं तं सब्बं पच्छिमदस्सनमेव, तत्थ तत्थ कस्मा नागापलोकितं नापलोकेसीति? अनच्छरियत्ता। तत्थ तत्थ हि निवत्तेत्वा अपलोकेन्तस्सेतं न अच्छरियं होति, तस्मा नापलोकेसि। अपि च वेसालिराजानो आसन्नविनासा, तिण्णं वस्सानं उपरि विनस्सिस्सन्ति। ते तं नगरद्वारे नागापलोकितं नाम चेतियं कत्वा गन्धमालादीहि पूजेस्सन्ति, तं नेसं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सतीति तेसं अनुकम्पाय अपलोकेसि।
दुक्खस्सन्तकरोति वट्टदुक्खस्स अन्तकरो। चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा। परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो।
चतुमहापदेसवण्णना
१८७.महापदेसेति महाओकासे, महाअपदेसे वा, बुद्धादयो महन्ते महन्ते अपदिसित्वा वुत्तानि महाकारणानीति अत्थो।
१८८.नेव अभिनन्दितब्बन्ति हट्ठतुट्ठेहि साधुकारं दत्वा पुब्बेव न सोतब्बं, एवं कते हि पच्छा ‘‘इदं न समेती’’ति वुच्चमानो – ‘‘किं पुब्बेव अयं धम्मो, इदानि न धम्मो’’ति वत्वा लद्धिं न विस्सज्जेति। नप्पटिक्कोसितब्बन्ति – ‘‘किं एस बालो वदती’’ति एवं पुब्बेव न वत्तब्बं, एवं वुत्ते हि वत्तुं युत्तम्पि न वक्खति। तेनाह – ‘‘अनभिनन्दित्वा अप्पटिक्कोसित्वा’’ति। पदब्यञ्जनानीति पदसङ्खातानि ब्यञ्जनानि। साधुकं उग्गहेत्वाति इमस्मिं ठाने पाळि वुत्ता, इमस्मिं ठाने अत्थो वुत्तो, इमस्मिं ठाने अनुसन्धि कथितो, इमस्मिं ठाने पुब्बापरं कथितन्ति सुट्ठु गहेत्वा। सुत्ते ओसारेतब्बानीति सुत्ते ओतारेतब्बानि। विनये सन्दस्सेतब्बानीति विनये संसन्देतब्बानि।
एत्थ च सुत्तन्ति विनयो। यथाह – ‘‘कत्थ पटिक्खित्तं? सावत्थियं सुत्तविभङ्गे’’ति (चुळव॰ ४५७)। विनयोति खन्धको। यथाह – ‘‘विनयातिसारे’’ति। एवं विनयपिटकम्पि न परियादियति। उभतोविभङ्गा पन सुत्तं, खन्धकपरिवारा विनयोति एवं विनयपिटकं परियादियति। अथवा सुत्तन्तपिटकं सुत्तं, विनयपिटकं विनयोति एवं द्वेयेव पिटकानि परियादियन्ति। सुत्तन्ताभिधम्मपिटकानि वा सुत्तं, विनयपिटकं विनयोति एवम्पि तीणि पिटकानि न ताव परियादियन्ति। असुत्तनामकञ्हि बुद्धवचनं नाम अत्थि। सेय्यथिदं – जातकं, पटिसम्भिदा, निद्देसो, सुत्तनिपातो, धम्मपदं, उदानं, इतिवुत्तकं, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, अपदानन्ति।
सुदिन्नत्थेरो पन – ‘‘असुत्तनामकं बुद्धवचनं न अत्थी’’ति तं सब्बं पटिपक्खिपित्वा – ‘‘तीणि पिटकानि सुत्तं, विनयो पन कारण’’न्ति आह। ततो तं कारणं दस्सेन्तो इदं सुत्तमाहरि –
‘‘ये खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा सरागाय संवत्तन्ति नो विरागाय, सञ्ञोगाय संवत्तन्ति नो विसञ्ञोगाय, आचयाय संवत्तन्ति नो अपचयाय, महिच्छताय संवत्तन्ति नो अप्पिच्छताय, असन्तुट्ठिया संवत्तन्ति नो सन्तुट्ठिया, सङ्गणिकाय संवत्तन्ति नो पविवेकाय, कोसज्जाय संवत्तन्ति नो वीरियारम्भाय, दुब्भरताय संवत्तन्ति नो सुभरताय। एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि – ‘नेसो धम्मो, नेसो विनयो, नेतं सत्थुसासन’न्ति। ये च खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा विरागाय संवत्तन्ति नो सरागाय, विसञ्ञोगाय संवत्तन्ति नो सञ्ञोगाय, अपचयाय संवत्तन्ति नो आचयाय, अप्पिच्छताय संवत्तन्ति नो महिच्छताय, सन्तुट्ठिया संवत्तन्ति नो असन्तुट्ठिया, पविवेकाय संवत्तन्ति नो सङ्गणिकाय , वीरियारम्भाय संवत्तन्ति नो कोसज्जाय, सुभरताय संवत्तन्ति नो दुब्भरताय। एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि – ‘एसो धम्मो, एसो विनयो, एतं सत्थुसासन’न्ति’’ (अ॰ नि॰ ८.५३)।
तस्मा सुत्तेति तेपिटके बुद्धवचने ओतारेतब्बानि। विनयेति एतस्मिं रागादिविनयकारणे संसन्देतब्बानीति अयमेत्थ अत्थो। न चेव सुत्ते ओसरन्तीति सुत्तपटिपाटिया कत्थचि अनागन्त्वा छल्लिं उट्ठपेत्वा गुळ्हवेस्सन्तर-गुळ्हउम्मग्ग-गुळ्हविनय-वेदल्लपिटकानं अञ्ञतरतो आगतानि पञ्ञायन्तीति अत्थो। एवं आगतानि हि रागादिविनये च न पञ्ञायमानानि छड्डेतब्बानि होन्ति। तेन वुत्तं – ‘‘इति हेतं, भिक्खवे, छड्डेय्याथा’’ति। एतेनुपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो।
कम्मारपुत्तचुन्दवत्थुवण्णना
१८९.कम्मारपुत्तस्साति सुवण्णकारपुत्तस्स। सो किर अड्ढो महाकुटुम्बिको भगवतो पठमदस्सनेनेव सोतापन्नो हुत्वा अत्तनो अम्बवने विहारं कारापेत्वा निय्यातेसि। तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘अम्बवने’’ति।
सूकरमद्दवन्ति नातितरुणस्स नातिजिण्णस्स एकजेट्ठकसूकरस्स पवत्तमंसं। तं किर मुदु चेव सिनिद्धञ्च होति, तं पटियादापेत्वा साधुकं पचापेत्वाति अत्थो। एके भणन्ति – ‘‘सूकरमद्दवन्ति पन मुदुओदनस्स पञ्चगोरसयूसपाचनविधानस्स नामेतं, यथा गवपानं नाम पाकनाम’’न्ति। केचि भणन्ति – ‘‘सूकरमद्दवं नाम रसायनविधि, तं पन रसायनसत्थे आगच्छति, तं चुन्देन – ‘भगवतो परिनिब्बानं न भवेय्या’ति रसायनं पटियत्त’’न्ति। तत्थ पन द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु देवता ओजं पक्खिपिंसु।
नाहं तन्ति इमं सीहनादं किमत्थं नदति? परूपवादमोचनत्थं। अत्तना परिभुत्तावसेसं नेव भिक्खूनं, न मनुस्सानं दातुं अदासि, आवाटे निखणापेत्वा विनासेसीति हि वत्तुकामानं इदं सुत्वा वचनोकासो न भविस्सतीति परेसं उपवादमोचनत्थं सीहनादं नदतीति।
१९०.भुत्तस्स च सूकरमद्दवेनाति भुत्तस्स उदपादि, न पन भुत्तपच्चया। यदि हि अभुत्तस्स उप्पज्जिस्सथ, अतिखरो भविस्सति। सिनिद्धभोजनं भुत्तत्ता पनस्स तनुवेदना अहोसि। तेनेव पदसा गन्तुं असक्खि। विरेचमानोति अभिण्हं पवत्तलोहितविरेचनोव समानो । अवोचाति अत्तना पत्थितट्ठाने परिनिब्बानत्थाय एवमाह। इमा पन धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि ठपितगाथायोति वेदितब्बा।
पानीयाहरणवण्णना
१९१.इङ्घाति चोदनत्थे निपातो। अच्छोदकाति पसन्नोदका। सातोदकाति मधुरोदका। सीतोदकाति तनुसीतलसलिला। सेतकाति निक्कद्दमा। सुप्पतित्थाति सुन्दरतित्था।
पुक्कुसमल्लपुत्तवत्थुवण्णना
१९२.पुक्कुसोति तस्स नामं। मल्लपुत्तोति मल्लराजपुत्तो। मल्ला किर वारेन रज्जं कारेन्ति। याव नेसं वारो न पापुणाति, ताव वणिज्जं करोन्ति। अयम्पि वणिज्जमेव करोन्तो पञ्च सकटसतानि योजापेत्वा धुरवाते वायन्ते पुरतो गच्छति, पच्छा वाते वायन्ते सत्थवाहं पुरतो पेसेत्वा सयं पच्छा गच्छति। तदा पन पच्छा वातो वायि, तस्मा एस पुरतो सत्थवाहं पेसेत्वा सब्बरतनयाने निसीदित्वा कुसिनारतो निक्खमित्वा ‘‘पावं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि। तेन वुत्तं – ‘‘कुसिनाराय पावं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होती’’ति।
आळारोति तस्स नामं। दीघपिङ्गलो किरेसो, तेनस्स आळारोति नामं अहोसि। कालामोति गोत्तं। यत्र हि नामाति यो नाम। नेव दक्खतीति न अद्दस। यत्रसद्दयुत्तत्ता पनेतं अनागतवसेन वुत्तं। एवरूपञ्हि ईदिसेसु ठानेसु सद्दलक्खणं।
१९३.निच्छरन्तीसूति विचरन्तीसु। असनिया फलन्तियाति नवविधाय असनिया भिज्जमानाय विय महारवं रवन्तिया। नवविधा हि असनियो – असञ्ञा, विचक्का, सतेरा, गग्गरा, कपिसीसा, मच्छविलोलिका, कुक्कुटका, दण्डमणिका, सुक्खासनीति। तत्थ असञ्ञा असञ्ञं करोति। विचक्का एकं चक्कं करोति। सतेरा सतेरसदिसा हुत्वा पतति। गग्गरा गग्गरायमाना पतति। कपिसीसा भमुकं उक्खिपेन्तो मक्कटो विय होति। मच्छविलोलिका विलोलितमच्छो विय होति। कुक्कुटका कुक्कुटसदिसा हुत्वा पतति। दण्डमणिका नङ्गलसदिसा हुत्वा पतति। सुक्खासनी पतितट्ठानं समुग्घाटेति।
देवेवस्सन्तेति सुक्खगज्जितं गज्जित्वा अन्तरन्तरा वस्सन्ते। आतुमायन्ति आतुमं निस्साय विहरामि। भुसागारेति खलसालायं। एत्थेसोति एतस्मिं कारणे एसो महाजनकायो सन्निपतितो। क्व अहोसीति कुहिं अहोसि। सो तं भन्तेति सो त्वं भन्ते।
१९४.सिङ्गीवण्णन्ति सिङ्गीसुवण्णवण्णं। युगमट्ठन्ति मट्ठयुगं, सण्हसाटकयुगळन्ति अत्थो। धारणीयन्ति अन्तरन्तरा मया धारेतब्बं, परिदहितब्बन्ति अत्थो। तं किर सो तथारूपे छणदिवसेयेव धारेत्वा सेसकाले निक्खिपति। एवं उत्तमं मङ्गलवत्थयुगं सन्धायाह। अनुकम्पं उपादायाति मयि अनुकम्पं पटिच्च। अच्छादेहीति उपचारवचनमेतं – एकं मय्हं देहि, एकं आनन्दस्साति अत्थो। किं पन थेरो तं गण्हीति? आम गण्हि। कस्मा? मत्थकप्पत्तकिच्चत्ता। किञ्चापि हेस एवरूपं लाभं पटिक्खिपित्वा उपट्ठाकट्ठानं पटिपन्नो। तं पनस्स उपट्ठाककिच्चं मत्थकं पत्तं। तस्मा अग्गहेसि। ये चापि एवं वदेय्युं – ‘‘अनाराधको मञ्ञे आनन्दो पञ्चवीसति वस्सानि उपट्ठहन्तेन न किञ्चि भगवतो सन्तिका तेन लद्धपुब्ब’’न्ति। तेसं वचनोकासच्छेदनत्थम्पि अग्गहेसि। अपि च जानाति भगवा – ‘‘आनन्दो गहेत्वापि अत्तना न धारेस्सति, मय्हंयेव पूजं करिस्सति। मल्लपुत्तेन पन आनन्दं पूजेन्तेन सङ्घोपि पूजितो भविस्सति, एवमस्स महापुञ्ञरासि भविस्सती’’ति थेरस्स एकं दापेसि। थेरोपि तेनेव कारणेन अग्गहेसीति। धम्मिया कथायाति वत्थानुमोदनकथाय।
१९५.भगवतो कायं उपनामितन्ति निवासनपारुपनवसेन अल्लीयापितं। भगवापि ततो एकं निवासेसि, एकं पारुपि। हतच्चिकं वियाति यथा हतच्चिको अङ्गारो अन्तन्तेनेव जोतति, बहि पनस्स पभा नत्थि, एवं बहि पटिच्छन्नप्पभं हुत्वा खायतीति अत्थो।
इमेसु खो, आनन्द, द्वीसुपि कालेसूति कस्मा इमेसु द्वीसु कालेसु एवं होति? आहारविसेसेन चेव बलवसोमनस्सेन च। एतेसु हि द्वीसु कालेसु सकलचक्कवाळे देवता आहारे ओजं पक्खिपन्ति, तं पणीतभोजनं कुच्छिं पविसित्वा पसन्नरूपं समुट्ठापेति। आहारसमुट्ठानरूपस्स पसन्नत्ता मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अतिविय विरोचन्ति। सम्बोधिदिवसे चस्स – ‘‘अनेककप्पकोटिसतसहस्ससञ्चितो वत मे किलेसरासि अज्ज पहीनो’’ति आवज्जन्तस्स बलवसोमनस्सं उप्पज्जति, चित्तं पसीदति, चित्ते पसन्ने लोहितं पसीदति, लोहिते पसन्ने मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अतिविय विरोचन्ति। परिनिब्बानदिवसेपि – ‘‘अज्ज, दानाहं, अनेकेहि बुद्धसतसहस्सेहि पविट्ठं अमतमहानिब्बानं नाम नगरं पविसिस्सामी’’ति आवज्जन्तस्स बलवसोमनस्सं उप्पज्जति, चित्तं पसीदति, चित्ते पसन्ने लोहितं पसीदति, लोहिते पसन्ने मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अतिविय विरोचन्ति। इति आहारविसेसेन चेव बलवसोमनस्सेन च इमेसु द्वीसु कालेसु एवं होतीति वेदितब्बं। उपवत्तनेति पाचीनतो निवत्तनसालवने। अन्तरेन यमकसालानन्ति यमकसालरुक्खानं मज्झे।
सिङ्गीवण्णन्ति गाथा सङ्गीतिकाले ठपिता।
१९६.न्हत्वाच पिवित्वा चाति एत्थ तदा किर भगवति नहायन्ते अन्तोनदियं मच्छकच्छपा च उभतोतीरेसु वनसण्डो च सब्बं सुवण्णवण्णमेव होति। अम्बवनन्ति तस्सायेव नदिया तीरे अम्बवनं। आयस्मन्तं चुन्दकन्ति तस्मिं किर खणे आनन्दत्थेरो उदकसाटकं पीळेन्तो ओहीयि, चुन्दत्थेरो समीपे अहोसि। तं भगवा आमन्तेसि।
गन्त्वान बुद्धो नदिकं ककुधन्ति इमापि गाथा सङ्गीतिकालेयेव ठपिता। तत्थ पवत्ता भगवा इध धम्मेति भगवा इध सासने धम्मे पवत्ता, चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि पवत्तानीति अत्थो। पमुखे निसीदीति सत्थु पुरतोव निसीदि। एत्तावता च थेरो अनुप्पत्तो। एवं अनुप्पत्तं अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि।
१९७.अलाभाति ये अञ्ञेसं दानानिसंससङ्खाता लाभा होन्ति, ते अलाभा। दुल्लद्धन्ति पुञ्ञविसेसेन लद्धम्पि मनुस्सत्तं दुल्लद्धं। यस्स तेति यस्स तव। उत्तण्डुलं वा अतिकिलिन्नं वा को जानाति, कीदिसम्पि पच्छिमं पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो परिनिब्बुतो, अद्धा ते यं वा तं वा दिन्नं भविस्सतीति। लाभाति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकदानानिसंससङ्खाता लाभा। सुलद्धन्ति तुय्हं मनुस्सत्तं सुलद्धं। समसमफलाति सब्बाकारेन समानफला।
ननु च यं सुजाताय दिन्नं पिण्डपातं भुञ्जित्वा तथागतो अभिसम्बुद्धो, सो सरागसदोससमोहकाले परिभुत्तो, अयं पन चुन्देन दिन्नो वीतरागवीतदोसवीतमोहकाले परिभुत्तो, कस्मा एते समफलाति? परिनिब्बानसमताय च समापत्तिसमताय च अनुस्सरणसमताय च। भगवा हि सुजाताय दिन्नं पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा सउपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो, चुन्देन दिन्नं परिभुञ्जित्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतोति एवं परिनिब्बानसमतायपि समफला। अभिसम्बुज्झनदिवसे च चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या समापत्तियो समापज्जि, परिनिब्बानदिवसेपि सब्बा ता समापज्जीति एवं समापत्तिसमतायपि समफला। सुजाता च अपरभागे अस्सोसि – ‘‘न किरेसा रुक्खदेवता, बोधिसत्तो किरेस, तं किर पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो , सत्तसत्ताहं किरस्स तेन यापनं अहोसी’’ति। तस्सा इदं सुत्वा – ‘‘लाभा वत मे’’ति अनुस्सरन्तिया बलवपीतिसोमनस्सं उदपादि। चुन्दस्सापि अपरभागे – ‘‘अवसानपिण्डपातो किर मया दिन्नो, धम्मसीसं किर मे गहितं, मय्हं किर पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा सत्था अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो’’ति सुत्वा ‘‘लाभा वत मे’’ति अनुस्सरतो बलवसोमनस्सं उदपादीति एवं अनुस्सरणसमतायपि समफलाति वेदितब्बा।
यससंवत्तनिकन्ति परिवारसंवत्तनिकं। आधिपतेय्यसंवत्तनिकन्ति जेट्ठकभावसंवत्तनिकं।
संयमतोति सीलसंयमेन संयमन्तस्स, संवरे ठितस्साति अत्थो। वेरं न चीयतीति पञ्चविधं वेरं न वड्ढति। कुसलो च जहाति पापकन्ति कुसलो पन ञाणसम्पन्नो अरियमग्गेन अनवसेसं पापकं लामकं अकुसलं जहाति। रागदोसमोहक्खया स निब्बुतोति सो इमं पापकं जहित्वा रागादीनं खया किलेसनिब्बानेन निब्बुतोति। इति चुन्दस्स च दक्खिणं, अत्तनो च दक्खिणेय्यसम्पत्तिं सम्पस्समानो उदानं उदानेसीति।
चतुत्थभाणवारवण्णना निट्ठिता।
यमकसालावण्णना
१९८.महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिन्ति इध भिक्खूनं गणनपरिच्छेदो नत्थि। वेळुवगामे वेदनाविक्खम्भनतो पट्ठाय हि – ‘‘न चिरेन भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति सुत्वा ततो ततो आगतेसु भिक्खूसु एकभिक्खुपि पक्कन्तो नाम नत्थि। तस्मा गणनवीतिवत्तो सङ्घो अहोसि। उपवत्तनं मल्लानं सालवनन्ति यथेव हि कलम्बनदीतीरतो राजमातुविहारद्वारेन थूपारामं गन्तब्बं होति, एवं हिरञ्ञवतिया पारिमतीरतो सालवनुय्यानं, यथा अनुराधपुरस्स थूपारामो, एवं तं कुसिनारायं होति। यथा थूपारामतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसनमग्गो पाचीनमुखो गन्त्वा उत्तरेन निवत्तो, एवं उय्यानतो सालवनं पाचीनमुखं गन्त्वा उत्तरेन निवत्तं। तस्मा तं – ‘‘उपवत्तन’’न्ति वुच्चति। अन्तरेन यमकसालानंउत्तरसीसकन्ति तस्स किर मञ्चकस्स एका सालपन्ति सीसभागे होति, एका पादभागे। तत्रापि एको तरुणसालो सीसभागस्स आसन्नो होति, एको पादभागस्स। अपि च यमकसाला नाम मूलखन्धविटपपत्तेहि अञ्ञमञ्ञं संसिब्बित्वा ठितसालाति वुत्तं। मञ्चकं पञ्ञपेहीति तस्मिं किर उय्याने राजकुलस्स सयनमञ्चो अत्थि, तं सन्धाय पञ्ञपेहीति आह। थेरोपि तंयेव पञ्ञपेत्वा अदासि।
किलन्तोस्मि, आनन्द, निपज्जिस्सामीति तथागतस्स हि –
‘‘गोचरि कळापो गङ्गेय्यो, पिङ्गलो पब्बतेय्यको।
हेमवतो च तम्बो च, मन्दाकिनि उपोसथो।
छद्दन्तोयेव दसमो, एते नागानमुत्तमा’’ति॥ –
एत्थ यं दसन्नं गोचरिसङ्खातानं पकतिहत्थीनं बलं, तं एकस्स कळापस्साति। एवं दसगुणवड्ढिताय गणनाय पकतिहत्थीनं कोटिसहस्सबलप्पमाणं बलं, तं सब्बम्पि चुन्दस्स पिण्डपातं परिभुत्तकालतो पट्ठाय चङ्गवारे पक्खित्तउदकं विय परिक्खयं गतं। पावानगरतो तीणि गावुतानि कुसिनारानगरं, एतस्मिं अन्तरे पञ्चवीसतिया ठानेसु निसीदित्वा महता उस्साहेन आगच्छन्तोपि सूरियस्स अत्थङ्गमितवेलायं सञ्झासमये भगवा सालवनं पविट्ठो। एवं रोगो सब्बं आरोग्यं मद्दन्तो आगच्छति। एतमत्थं दस्सेन्तो विय सब्बलोकस्स संवेगकरं वाचं भासन्तो – ‘‘किलन्तोस्मि, आनन्द, निपज्जिस्सामी’’ति आह।
कस्मा पन भगवा एवं महन्तेन उस्साहेन इधागतो, किं अञ्ञत्थ न सक्का परिनिब्बायितुन्ति? परिनिब्बायितुं नाम न कत्थचि न सक्का, तीहि पन कारणेहि इधागतो, इदञ्हि भगवा एवं पस्सति – ‘‘मयि अञ्ञत्थ परिनिब्बायन्ते महासुदस्सनसुत्तस्स अत्थुप्पत्ति न भविस्सति, कुसिनारायं पन परिनिब्बायन्ते यमहं देवलोके अनुभवितब्बं सम्पत्तिं मनुस्सलोकेयेव अनुभविं, तं द्वीहि भाणवारेहि मण्डेत्वा देसेस्सामि, तं मे सुत्वा बहू जना कुसलं कातब्बं मञ्ञिस्सन्ती’’ति।
१९९.भगवा पन यमकसालानं अन्तरा दक्खिणेन पस्सेन निपन्नोयेव पथवीतलतो याव चक्कवाळमुखवट्टिया, चक्कवाळमुखवट्टितो च याव ब्रह्मलोका सन्निपतिताय परिसाय महन्तं उस्साहं दिस्वा आयस्मतो आनन्दस्स आरोचेसि। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं…पे॰… तथागतस्स पूजाया’’ति। एवं महासक्कारं दस्सेत्वा तेनापि अत्तनो असक्कतभावमेव दस्सन्तो न खो, आनन्द, एत्तावतातिआदिमाह।
इदं वुत्तं होति – ‘‘आनन्द, मया दीपङ्करपादमूले निपन्नेन अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा अभिनीहारं करोन्तेन न मालागन्धतूरियसङ्गीतानं अत्थाय अभिनीहारो कतो, न एतदत्थाय पारमियो पूरिता। तस्मा न खो अहं एताय पूजाय पूजितो नाम होमी’’ति।
कस्मा पन भगवा अञ्ञत्थ एकं उमापुप्फमत्तम्पि गहेत्वा बुद्धगुणे आवज्जेत्वा कताय पूजाय बुद्धञाणेनापि अपरिच्छिन्नं विपाकं वण्णेत्वा इध एवं महन्तं पूजं पटिक्खिपतीति? परिसानुग्गहेन चेव सासनस्स च चिरट्ठितिकामताय। सचे हि भगवा एवं न पटिक्खिपेय्य, अनागते सीलस्स आगतट्ठाने सीलं न परिपूरेस्सन्ति, समाधिस्स आगतट्ठाने समाधिं न परिपूरेस्सन्ति, विपस्सनाय आगतट्ठाने विपस्सनागब्भं न गाहापेस्सन्ति। उपट्ठाके समादपेत्वा पूजंयेव कारेन्ता विहरिस्सन्ति। आमिसपूजा च नामेसा सासनं एकदिवसम्पि एकयागुपानकालमत्तम्पि सन्धारेतुं न सक्कोति। महाविहारसदिसञ्हि विहारसहस्सं महाचेतियसदिसञ्च चेतियसहस्सम्पि सासनं धारेतुं न सक्कोन्ति। येन कम्मं कतं, तस्सेव होति। सम्मापटिपत्ति पन तथागतस्स अनुच्छविका पूजा। सा हि तेन पत्थिता चेव, सक्कोति सासनञ्च सन्धारेतुं, तस्मा तं दस्सेन्तो यो खो आनन्दातिआदिमाह।
तत्थ धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति नवविधस्स लोकुत्तरधम्मस्स अनुधम्मं पुब्बभागपटिपदं पटिपन्नो । सायेव पन पटिपदा अनुच्छविकत्ता ‘‘सामीची’’ति वुच्चति। तं सामीचिं पटिपन्नोति सामीचिप्पटिपन्नो। तमेव पुब्बभागपटिपदासङ्खातं अनुधम्मं चरति पूरेतीति अनुधम्मचारी।
पुब्बभागपटिपदाति च सीलं आचारपञ्ञत्ति धुतङ्गसमादानं याव गोत्रभुतो सम्मापटिपदा वेदितब्बा। तस्मा यो भिक्खु छसु अगारवेसु पतिट्ठाय पञ्ञत्तिं अतिक्कमति, अनेसनाय जीविकं कप्पेति, अयं न धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो। यो पन सब्बं अत्तनो पञ्ञत्तं सिक्खापदं जिनवेलं जिनमरियादं जिनकाळसुत्तं अणुमत्तम्पि न वीतिक्कमति, अयं धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो नाम। भिक्खुनियापि एसेव नयो। यो उपासको पञ्च वेरानि दस अकुसलकम्मपथे समादाय वत्तति अप्पेति, अयं न धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो। यो पन तीसु सरणेसु, पञ्चसुपि सीलेसु, दससु सीलेसु परिपूरकारी होति, मासस्स अट्ठ उपोसथे करोति, दानं देति, गन्धपूजं मालापूजं करोति, मातरं पितरं उपट्ठाति, धम्मिके समणब्राह्मणे उपट्ठाति, अयं धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो नाम। उपासिकायपि एसेव नयो।
उपवाणत्थेरवण्णना
२००.अपसारेसीति अपनेसि। अपेहीति अपगच्छ। थेरो एकवचनेनेव तालवण्टं निक्खिपित्वा एकमन्तं अट्ठासि। उपट्ठाकोतिआदि पठमबोधियं अनिबद्धुपट्ठाकभावं सन्धायाह। अयं, भन्ते, आयस्मा उपवाणोति एवं थेरेन वुत्ते आनन्दो उपवाणस्स सदोसभावं सल्लक्खेति, ‘हन्दस्स निद्दोसभावं कथेस्सामी’ति भगवा येभुय्येन आनन्दातिआदिमाह। तत्थ येभुय्येनाति इदं असञ्ञसत्तानञ्चेव अरूपदेवतानञ्च ओहीनभावं सन्धाय वुत्तं। अप्फुटोति असम्फुट्ठो अभरितो वा। भगवतो किर आसन्नपदेसे वालग्गमत्ते ओकासे सुखुमत्तभावं मापेत्वा दस दस महेसक्खा देवता अट्ठंसु। तासं परतो वीसति वीसति। तासं परतो तिंसति तिंसति। तासं परतो चत्तालीसं चत्तालीसं। तासं परतो पञ्ञासं पञ्ञासं। तासं परतो सट्ठि सट्ठि देवता अट्ठंसु। ता अञ्ञमञ्ञं हत्थेन वा पादेन वा वत्थेन वा न ब्याबाधेन्ति। ‘‘अपेहि मं, मा घट्टेही’’ति वत्तब्बाकारं नाम नत्थि। ‘‘ता खो पन देवतायो दसपि हुत्वा वीसतिपि हुत्वा तिंसम्पि हुत्वा चत्तालीसम्पि हुत्वा पञ्ञासम्पि हुत्वा आरग्गकोटिनितुदनमत्तेपि तिट्ठन्ति, न च अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्ती’’ति (अ॰ नि॰ १.३७) वुत्तसदिसाव अहेसुं। ओवारेन्तोति आवारेन्तो। थेरो किर पकतियापि महासरीरो हत्थिपोतकसदिसो। सो पंसुकूलचीवरं पारुपित्वा अतिमहा विय अहोसि।
तथागतं दस्सनायाति भगवतो मुखं दट्ठुं अलभमाना एवं उज्झायिंसु। किं पन ता थेरं विनिविज्झ पस्सितुं न सक्कोन्तीति? आम, न सक्कोन्ति। देवता हि पुथुज्जने विनिविज्झ पस्सितुं सक्कोन्ति, न खीणासवे। थेरस्स च महेसक्खताय तेजुस्सदताय उपगन्तुम्पि न सक्कोन्ति। कस्मा पन थेरोव तेजुस्सदो, न अञ्ञे अरहन्तोति? यस्मा कस्सपबुद्धस्स चेतिये आरक्खदेवता अहोसि।
विपस्सिम्हि किर सम्मासम्बुद्धे परिनिब्बुते एकग्घनसुवण्णक्खन्धसदिसस्स धातुसरीरस्स एकमेव चेतियं अकंसु, दीघायुकबुद्धानञ्हि एकमेव चेतियं होति। तं मनुस्सा रतनायामाहि विदत्थिवित्थताहि द्वङ्गुलबहलाहि सुवण्णिट्ठकाहि हरितालेन च मनोसिलाय च मत्तिकाकिच्चं तिलतेलेनेव उदककिच्चं साधेत्वा योजनप्पमाणं उट्ठपेसुं। ततो भुम्मा देवता योजनप्पमाणं, ततो आकासट्ठकदेवता, ततो उण्हवलाहकदेवता, ततो अब्भवलाहकदेवता, ततो चातुमहाराजिका देवता, ततो तावतिंसा देवता योजनप्पमाणं उट्ठपेसुन्ति एवं सत्तयोजनिकं चेतियं अहोसि। मनुस्सेसु मालागन्धवत्थादीनि गहेत्वा आगतेसु आरक्खदेवता गहेत्वा तेसं पस्सन्तानंयेव चेतियं पूजेसि।
तदा अयं थेरो ब्राह्मणमहासालो हुत्वा एकं पीतकं वत्थं आदाय गतो। देवता तस्स हत्थतो वत्थं गहेत्वा चेतियं पूजेसि। ब्राह्मणो तं दिस्वा पसन्नचित्तो ‘‘अहम्पि अनागते एवरूपस्स बुद्धस्स चेतिये आरक्खदेवता होमी’’ति पत्थनं कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्ति। तस्स देवलोके च मनुस्सलोके च संसरन्तस्सेव कस्सपो भगवा लोके उप्पज्जित्वा परिनिब्बायि। तस्सापि एकमेव धातुसरीरं अहोसि। तं गहेत्वा योजनिकं चेतियं कारेसुं। सो तत्थ आरक्खदेवता हुत्वा सासने अन्तरहिते सग्गे निब्बत्तित्वा अम्हाकं भगवतो काले ततो चुतो महाकुले पटिसन्धिं गहेत्वा निक्खम्म पब्बजित्वा अरहत्तं पत्तो। इति चेतिये आरक्खदेवता हुत्वा आगतत्ता थेरो तेजुस्सदोति वेदितब्बो।
२०१.कथंभूता पन, भन्तेति कस्मा आह? भगवा तुम्हे – ‘‘देवता उज्झायन्ती’’ति वदथ, कथं भूता पन ता तुम्हे मनसि करोथ , किं तुम्हाकं परिनिब्बानं अधिवासेन्तीति पुच्छति। अथ भगवा – ‘‘नाहं अधिवासनकारणं वदामी’’ति तासं अनधिवासनभावं दस्सेन्तो सन्तानन्दातिआदिमाह।
तत्थ आकासे पथवीसञ्ञिनियोति आकासे पथविं मापेत्वा तत्थ पथवीसञ्ञिनियो। कन्दन्तीति रोदन्ति। छिन्नपातं पपतन्तीति मज्झे छिन्ना विय हुत्वा यतो वा ततो वा पपतन्ति। आवट्टन्तीति आवट्टन्तियो पतितट्ठानमेव आगच्छन्ति। विवट्टन्तीति पतितट्ठानतो परभागं वट्टमाना गच्छन्ति। अपिच द्वे पादे पसारेत्वा सकिं पुरतो सकिं पच्छतो सकिं वामतो सकिं दक्खिणतो संपरिवत्तमानापि – ‘‘आवट्टन्ति विवट्टन्ती’’ति वुच्चन्ति। सन्तानन्द, देवता पथवियं पथवीसञ्ञिनियोति पकतिपथवी किर देवता धारेतुं न सक्कोति। तत्थ हत्थको ब्रह्मा विय देवता ओसीदन्ति। तेनाह भगवा – ‘‘ओळारिकं हत्थक, अत्तभावं अभिनिम्मिनाही’’ति (अ॰ नि॰ ३.१२८)। तस्मा या देवता पथवियं पथविं मापेसुं, ता सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘पथवियं पथवीसञ्ञिनियो’’ति।
वीतरागाति पहीनदोमनस्सा सिलाथम्भसदिसा अनागामिखीणासवदेवता।
चतुसंवेजनीयठानवण्णना
२०२.वस्संवुट्ठाति बुद्धकाले किर द्वीसु कालेसु भिक्खू सन्निपतन्ति उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय कम्मट्ठानग्गहणत्थं, वुट्ठवस्सा च गहितकम्मट्ठानानुयोगेन निब्बत्तितविसेसारोचनत्थं। यथा च बुद्धकाले, एवं तम्बपण्णिदीपेपि अपारगङ्गाय भिक्खू लोहपासादे सन्निपतिंसु, पारगङ्गाय भिक्खू तिस्समहाविहारे। तेसु अपारगङ्गाय भिक्खू सङ्कारछड्डकसम्मज्जनियो गहेत्वा आगन्त्वा महाविहारे सन्निपतित्वा चेतिये सुधाकम्मं कत्वा – ‘‘वुट्ठवस्सा आगन्त्वा लोहपासादे सन्निपतथा’’ति वत्तं कत्वा फासुकट्ठानेसु वसित्वा वुट्ठवस्सा आगन्त्वा लोहपासादे पञ्चनिकायमण्डले, येसं पाळि पगुणा, ते पाळिं सज्झायन्ति। येसं अट्ठकथा पगुणा, ते अट्ठकथं सज्झायन्ति। यो पाळिं वा अट्ठकथं वा विराधेति , तं – ‘‘कस्स सन्तिके तया गहित’’न्ति विचारेत्वा उजुं कत्वा गाहापेन्ति। पारगङ्गावासिनोपि तिस्समहाविहारे एवमेव करोन्ति। एवं द्वीसु कालेसु सन्निपतितेसु भिक्खूसु ये पुरे वस्सूपनायिकाय कम्मट्ठानं गहेत्वा गता विसेसारोचनत्थं आगच्छन्ति, एवरूपे सन्धाय ‘‘पुब्बे भन्ते वस्संवुट्ठा’’तिआदिमाह।
मनोभावनीयेति मनसा भाविते सम्भाविते। ये वा मनो मनं भावेन्ति वड्ढेन्ति रागरजादीनि पवाहेन्ति, एवरूपेति अत्थो। थेरो किर वत्तसम्पन्नो महल्लकं भिक्खुं दिस्वा थद्धो हुत्वा न निसीदति, पच्चुग्गमनं कत्वा हत्थतो छत्तञ्च पत्तचीवरञ्च गहेत्वा पीठं पप्फोटेत्वा देति, तत्थ निसिन्नस्स वत्तं कत्वा सेनासनं पटिजग्गित्वा देति। नवकं भिक्खुं दिस्वा तुण्हीभूतो न निसीदति, समीपे ठत्वा वत्तं करोति। सो ताय वत्तपटिपत्तिया अपरिहानिं पत्थयमानो एवमाह।
अथ भगवा – ‘‘आनन्दो मनोभावनीयानं दस्सनं न लभिस्सामी’’ति चिन्तेति, हन्दस्स, मनोभावनीयानं दस्सनट्ठानं आचिक्खिस्सामि, यत्थ वसन्तो इतो चितो च अनाहिण्डित्वाव लच्छति मनोभावनीये भिक्खू दस्सनायाति चिन्तेत्वा चत्तारिमानीतिआदिमाह।
तत्थ सद्धस्साति बुद्धादीसु पसन्नचित्तस्स वत्तसम्पन्नस्स, यस्स पातो पट्ठाय चेतियङ्गणवत्तादीनि सब्बवत्तानि कतानेव पञ्ञायन्ति। दस्सनीयानीति दस्सनारहानि दस्सनत्थाय गन्तब्बानि। संवेजनीयानीति संवेगजनकानि। ठानानीति कारणानि, पदेसठानानेव वा।
ये हि केचीति इदं चेतियचारिकाय सत्थकभावदस्सनत्थं वुत्तं। तत्थ चेतियचारिकं आहिण्डन्ताति ये च ताव तत्थ तत्थ चेतियङ्गणं सम्मज्जन्ता, आसनानि धोवन्ता बोधिम्हि उदकं सिञ्चन्ता आहिण्डन्ति, तेसु वत्तब्बमेव नत्थि असुकविहारे ‘‘चेतियं वन्दिस्सामा’’ति निक्खमित्वा पसन्नचित्ता अन्तरा कालङ्करोन्तापि अनन्तरायेन सग्गे पतिट्ठहिस्सन्ति येवाति दस्सेति।
आनन्दपुच्छाकथावण्णना
२०३.अदस्सनं, आनन्दाति यदेतं मातुगामस्स अदस्सनं, अयमेत्थ उत्तमा पटिपत्तीति दस्सेति। द्वारं पिदहित्वा सेनासने निसिन्नो हि भिक्खु आगन्त्वा द्वारे ठितम्पि मातुगामं याव न पस्सति, तावस्स एकंसेनेव न लोभो उप्पज्जति, न चित्तं चलति। दस्सने पन सतियेव तदुभयम्पि अस्स। तेनाह – ‘‘अदस्सनं आनन्दा’’ति। दस्सने भगवा सति कथन्ति भिक्खं गहेत्वा उपगतट्ठानादीसु दस्सने सति कथं पटिपज्जितब्बन्ति पुच्छति। अथ भगवा यस्मा खग्गं गहेत्वा – ‘‘सचे मया सद्धिं आलपसि, एत्थेव ते सीसं पातेस्सामी’’ति ठितपुरिसेन वा, ‘‘सचे मया सद्धिं आलपसि, एत्थेव ते मंसं मुरुमुरापेत्वा खादिस्सामी’’ति ठितयक्खिनिया वा आलपितुं वरं। एकस्सेव हि अत्तभावस्स तप्पच्चया विनासो होति, न अपायेसु अपरिच्छिन्नदुक्खानुभवनं। मातुगामेन पन आलापसल्लापे सति विस्सासो होति, विस्सासे सति ओतारो होति, ओतिण्णचित्तो सीलब्यसनं पत्वा अपायपूरको होति; तस्मा अनालापोति आह। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘सल्लपे असिहत्थेन, पिसाचेनापि सल्लपे।
आसीविसम्पि आसीदे, येन दट्ठो न जीवति।
न त्वेव एको एकाय, मातुगामेन सल्लपे’’ति॥ (अ॰ नि॰ ५.५५)।
आलपन्तेन पनाति सचे मातुगामो दिवसं वा पुच्छति, सीलं वा याचति, धम्मं वा सोतुकामो होति, पञ्हं वा पुच्छति, तथारूपं वा पनस्स पब्बजितेहि कत्तब्बकम्मं होति, एवरूपे काले अनालपन्तं ‘‘मूगो अयं, बधिरो अयं, भुत्वाव बद्धमुखो निसीदती’’ति वदति, तस्मा अवस्सं आलपितब्बं होति। एवं आलपन्तेन पन कथं पटिपज्जितब्बन्ति पुच्छति। अथ भगवा – ‘‘एथ तुम्हे, भिक्खवे, मातुमत्तीसु मातुचित्तं उपट्ठपेथ, भगिनिमत्तीसु भगिनिचित्तं उपट्ठपेथ, धीतुमत्तीसु धीतुचित्तं उपट्ठपेथा’’ति (सं॰ नि॰ ४.१२७) इमं ओवादं सन्धाय सति, आनन्द, उपट्ठपेतब्बाति आह।
२०४.अब्यावटाति अतन्तिबद्धा निरुस्सुक्का होथ। सारत्थे घटथाति उत्तमत्थे अरहत्ते घटेथ। अनुयुञ्जथाति तदधिगमाय अनुयोगं करोथ। अप्पमत्ताति तत्थ अविप्पमुट्ठसती। वीरियातापयोगेन आतापिनो। काये च जीविते च निरपेक्खताय पहितत्ता पेसितचित्ता विहरथ।
२०५.कथंपन, भन्तेति तेहि खत्तियपण्डितादीहि कथं पटिपज्जितब्बं। अद्धा मं ते पटिपुच्छिस्सन्ति – ‘‘कथं, भन्ते, आनन्द तथागतस्स सरीरे पटिपज्जितब्ब’’न्ति; ‘‘तेसाहं कथं पटिवचनं देमी’’ति पुच्छति। अहतेन वत्थेनाति नवेन कासिकवत्थेन। विहतेन कप्पासेनाति सुपोथितेन कप्पासेन। कासिकवत्थञ्हि सुखुमत्ता तेलं न गण्हाति, कप्पासो पन गण्हाति। तस्मा ‘‘विहतेन कप्पासेना’’ति आह। आयसायाति सोवण्णाय। सोवण्णञ्हि इध ‘‘अयस’’न्ति अधिप्पेतं।
थूपारहपुग्गलवण्णना
२०६.राजा चक्कवत्तीति एत्थ कस्मा भगवा अगारमज्झे वसित्वा कालङ्कतस्स रञ्ञो थूपारहतं अनुजानाति, न सीलवतो पुथुज्जनस्स भिक्खुस्साति? अनच्छरियत्ता। पुथुज्जनभिक्खूनञ्हि थूपे अनुञ्ञायमाने तम्बपण्णिदीपे ताव थूपानं ओकासो न भवेय्य, तथा अञ्ञेसु ठानेसु। तस्मा ‘‘अनच्छरिया ते भविस्सन्ती’’ति नानुजानाति। राजा चक्कवत्ती एकोव निब्बत्तति, तेनस्स थूपो अच्छरियो होति। पुथुज्जनसीलवतो पन परिनिब्बुतभिक्खुनो विय महन्तम्पि सक्कारं कातुं वट्टतियेव।
आनन्दअच्छरियधम्मवण्णना
२०७.विहारन्ति इध मण्डलमालो विहारोति अधिप्पेतो, तं पविसित्वा। कपिसीसन्ति द्वारबाहकोटियं ठितं अग्गळरुक्खं। रोदमानो अट्ठासीति सो किरायस्मा चिन्तेसि – ‘‘सत्थारा मम संवेगजनकं वसनट्ठानं कथितं, चेतियचारिकाय सात्थकभावो कथितो, मातुगामे पटिपज्जितब्बपञ्हो विस्सज्जितो, अत्तनो सरीरे पटिपत्ति अक्खाता, चत्तारो थूपारहा कथिता, धुवं अज्ज भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति, तस्सेवं चिन्तयतो बलवदोमनस्सं उप्पज्जि। अथस्स एतदहोसि – ‘‘भगवतो सन्तिके रोदनं नाम अफासुकं, एकमन्तं गन्त्वा सोकं तनुकं करिस्सामी’’ति, सो तथा अकासि। तेन वुत्तं – ‘‘रोदमानो अट्ठासी’’ति।
अहञ्च वतम्हीति अहञ्च वत अम्हि, अहं वतम्हीतिपि पाठो। यो मम अनुकम्पकोति यो मं अनुकम्पति अनुसासति, स्वे दानि पट्ठाय कस्स मुखधोवनं दस्सामि, कस्स पादे धोविस्सामि, कस्स सेनासनं पटिजग्गिस्सामि, कस्स पत्तचीवरं गहेत्वा विचरिस्सामीति बहुं विलपि। आमन्तेसीति भिक्खुसङ्घस्स अन्तरे थेरं अदिस्वा आमन्तेसि।
मेत्तेनकायकम्मेनाति मेत्तचित्तवसेन पवत्तितेन मुखधोवनदानादिकायकम्मेन। हितेनाति हितवुद्धिया कतेन। सुखेनाति सुखसोमनस्सेनेव कतेन, न दुक्खिना दुम्मनेन हुत्वाति अत्थो। अद्वयेनाति द्वे कोट्ठासे कत्वा अकतेन। यथा हि एको सम्मुखाव करोति न परम्मुखा, एको परम्मुखाव करोति न सम्मुखा एवं विभागं अकत्वा कतेनाति वुत्तं होति। अप्पमाणेनाति पमाणविरहितेन। चक्कवाळम्पि हि अतिसम्बाधं, भवग्गम्पि अतिनीचं, तया कतं कायकम्ममेव बहुन्ति दस्सेति।
मेत्तेन वचीकम्मेनाति मेत्तचित्तवसेन पवत्तितेन मुखधोवनकालारोचनादिना वचीकम्मेन। अपि च ओवादं सुत्वा – ‘‘साधु, भन्ते’’ति वचनम्पि मेत्तं वचीकम्ममेव। मेत्तेन मनोकम्मेनाति कालस्सेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा विवित्तासने निसीदित्वा – ‘‘सत्था अरोगो होतु, अब्यापज्जो सुखी’’ति एवं पवत्तितेन मनोकम्मेन। कतपुञ्ञोसीति कप्पसतसहस्सं अभिनीहारसम्पन्नोसीति दस्सेति। कतपुञ्ञोसीति च एत्तावता विस्सत्थो मा पमादमापज्जि, अथ खो पधानमनुयुञ्ज। एवञ्हि अनुयुत्तो खिप्पं होहिसि अनासवो, धम्मसङ्गीतिकाले अरहत्तं पापुणिस्ससि। न हि मादिसस्स कतपारिचरिया निप्फला नाम होतीति दस्सेति।
२०८.एवञ्च पन वत्वा महापथविं पत्थरन्तो विय आकासं वित्थारेन्तो विय चक्कवाळगिरिं ओसारेन्तो विय सिनेरुं उक्खिपेन्तो विय महाजम्बुं खन्धे गहेत्वा चालेन्तो विय आयस्मतो आनन्दस्स गुणकथं आरभन्तो अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि। तत्थ ‘‘येपि ते, भिक्खवे, एतरही’’ति कस्मा न वुत्तं? अञ्ञस्स बुद्धस्स नत्थिताय। एतेनेव चेतं वेदितब्बं – ‘‘यथा चक्कवाळन्तरेपि अञ्ञो बुद्धो नत्थी’’ति। पण्डितोति ब्यत्तो। मेधावीति खन्धधातुआयतनादीसु कुसलो।
२०९.भिक्खुपरिसा आनन्दं दस्सनायाति ये भगवन्तं पस्सितुकामा थेरं उपसङ्कमन्ति, ये च ‘‘आयस्मा किरानन्दो समन्तपासादिको अभिरूपो दस्सनीयो बहुस्सुतो सङ्घसोभनो’’ति थेरस्स गुणे सुत्वा आगच्छन्ति, ते सन्धाय ‘‘भिक्खुपरिसा आनन्दं दस्सनाय उपसङ्कमन्ती’’ति वुत्तं। एस नयो सब्बत्थ। अत्तमनाति सवनेन नो दस्सनं समेतीति सकमना तुट्ठचित्ता। धम्मन्ति ‘‘कच्चि, आवुसो, खमनीयं, कच्चि यापनीयं, कच्चि योनिसो मनसिकारेन कम्मं करोथ, आचरियुपज्झाये वत्तं पूरेथा’’ति एवरूपं पटिसन्थारधम्मं। तत्थ भिक्खुनीसु – ‘‘कच्चि, भगिनियो, अट्ठ गरुधम्मे समादाय वत्तथा’’ति इदम्पि नानाकरणं होति। उपासकेसु आगतेसु ‘‘उपासक, न ते कच्चि सीसं वा अङ्गं वा रुज्जति, अरोगा ते पुत्तभातरो’’ति न एवं पटिसन्थारं करोति। एवं पन करोति – ‘‘कथं उपासका तीणि सरणानि पञ्च सीलानि रक्खथ, मासस्स अट्ठ उपोसथे करोथ, मातापितूनं उपट्ठानवत्तं पूरेथ, धम्मिकसमणब्राह्मणे पटिजग्गथा’’ति। उपासिकासुपि एसेव नयो।
इदानि आनन्दत्थेरस्स चक्कवत्तिना सद्धिं उपमं करोन्तो चत्तारोमे भिक्खवेतिआदिमाह। तत्थ खत्तियाति अभिसित्ता च अनभिसित्ता च खत्तियजातिका। ते किर – ‘‘राजा चक्कवत्ती नाम अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको आकासेन विचरन्तो रज्जं अनुसासति धम्मिको धम्मराजा’’ति तस्स गुणकथं सुत्वा ‘‘सवनेन दस्सनम्पि सम’’न्ति अत्तमना होन्ति। भासतीति कथेन्तो – ‘‘कथं, ताता, राजधम्मं पूरेथ, पवेणिं रक्खथा’’ति पटिसन्थारं करोति। ब्राह्मणेसु पन – ‘‘कथं आचरिया मन्ते वाचेथ, कथं अन्तेवासिका मन्ते गण्हन्ति, दक्खिणं वा वत्थानि वा कपिलं वा अलत्था’’ति पटिसन्थारं करोति। गहपतीसु – ‘‘कथं ताता, न वो राजकुलतो दण्डेन वा बलिना वा पीळा अत्थि, सम्मा देवो धारं अनुपवेच्छति, सस्सानि सम्पज्जन्ती’’ति एवं पटिसन्थारं करोति। समणेसु – ‘‘कथं, भन्ते, पब्बजितपरिक्खारा सुलभा, समणधम्मे न पमज्जथा’’ति एवं पटिसन्थारं करोति।
महासुदस्सनसुत्तदेसनावण्णना
२१०.खुद्दकनगरकेति नगरपतिरूपके सम्बाधे खुद्दकनगरके। उज्जङ्गलनगरकेति विसमनगरके। साखानगरकेति यथा रुक्खानं साखा नाम खुद्दका होन्ति, एवमेव अञ्ञेसं महानगरानं साखासदिसे खुद्दकनगरके। खत्तियमहासालाति खत्तियमहासारप्पत्ता महाखत्तिया। एस नयो सब्बत्थ।
तेसु खत्तियमहासाला नाम येसं कोटिसतम्पि कोटिसहस्सम्पि धनं निखणित्वा ठपितं, दिवसपरिब्बयो एकं कहापणसकटं निगच्छति, सायं द्वे पविसन्ति। ब्राह्मणमहासाला नाम येसं असीतिकोटिधनं निहितं होति, दिवसपरिब्बयो एको कहापणकुम्भो निगच्छति, सायं एकसकटं पविसति। गहपतिमहासाला नाम येसं चत्तालीसकोटिधनं निहितं होति, दिवसपरिब्बयो पञ्च कहापणम्बणानि निगच्छन्ति, सायं कुम्भो पविसति।
माहेवं, आनन्द, अवचाति आनन्द, मा एवं अवच, न इमं ‘‘खुद्दकनगर’’न्ति वत्तब्बं। अहञ्हि इमस्सेव नगरस्स सम्पत्तिं कथेतुं – ‘‘अनेकवारं तिट्ठं निसीदं महन्तेन उस्साहेन, महन्तेन परक्कमेन इधागतो’’ति वत्वा भूतपुब्बन्तिआदिमाह। सुभिक्खाति खज्जभोज्जसम्पन्ना। हत्थिसद्देनाति एकस्मिं हत्थिम्हि सद्दं करोन्ते चतुरासीतिहत्थिसहस्सानि सद्दं करोन्ति, इति हत्थिसद्देन अविवित्ता, होति, तथा अस्ससद्देन। पुञ्ञवन्तो पनेत्थ सत्ता चतुसिन्धवयुत्तेहि रथेहि अञ्ञमञ्ञं अनुबन्धमाना अन्तरवीथीसु विचरन्ति, इति रथसद्देन अविवित्ता होति। निच्चं पयोजितानेव पनेत्थ भेरिआदीनि तूरियानि, इति भेरिसद्दादीहिपि अविवित्ता होति। तत्थ सम्मसद्दोति कंसताळसद्दो। पाणिताळसद्दोति पाणिना चतुरस्सअम्बणताळसद्दो। कुटभेरिसद्दोतिपि वदन्ति।
अस्नाथपिवथ खादथाति अस्नाथ पिवथ खादथ। अयं पनेत्थ सङ्खेपो, भुञ्जथ भोति इमिना दसमेन सद्देन अविवित्ता होति अनुपच्छिन्नसद्दा। यथा पन अञ्ञेसु नगरेसु ‘‘कचवरं छड्डेथ, कुदालं गण्हथ, पच्छिं गण्हथ, पवासं गमिस्साम, तण्डुलपुटं गण्हथ, भत्तपुटं गण्हथ, फलकावुधादीनि सज्जानि करोथा’’ति एवरूपा सद्दा होन्ति, न यिध एवं अहोसीति दस्सेति।
‘‘दसमेन सद्देना’’ति च वत्वा ‘‘कुसावती, आनन्द, राजधानी सत्तहि पाकारेहि परिक्खित्ता अहोसी’’ति सब्बं महासुदस्सनसुत्तं निट्ठापेत्वा गच्छ त्वं आनन्दातिआदिमाह। तत्थ अभिक्कमथाति अभिमुखा कमथ, आगच्छथाति अत्थो। किं पन ते भगवतो आगतभावं न जानन्तीति? जानन्ति। बुद्धानं गतगतट्ठानं नाम महन्तं कोलाहलं होति, केनचिदेव करणीयेन निसिन्नत्ता न आगता। ‘‘ते आगन्त्वा भिक्खुसङ्घस्स ठाननिसज्जोकासं संविदहित्वा दस्सन्ती’’ति तेसं सन्तिके अवेलायम्पि भगवा पेसेसि।
मल्लानं वन्दनावण्णना
२११.अम्हाकञ्च नोति एत्थ नो कारो निपातमत्तं। अघाविनोति उप्पन्नदुक्खा। दुम्मनाति अनत्तमना। चेतोदुक्खसमप्पिताति दोमनस्ससमप्पिता। कुलपरिवत्तसो कुलपरिवत्तसो ठपेत्वाति एकेकं कुलपरिवत्तं कुलसङ्खेपं वीथिसभागेन चेव रच्छासभागेन च विसुं विसुं ठपेत्वा।
सुभद्दपरिब्बाजकवत्थुवण्णना
२१२.सुभद्दोनाम परिब्बाजकोति उदिच्चब्राह्मणमहासालकुला पब्बजितो छन्नपरिब्बाजको। कङ्खाधम्मोति विमतिधम्मो। कस्मा पनस्स अज्ज एवं अहोसीति? तथाविधउपनिस्सयत्ता। पुब्बे किर पुञ्ञकरणकाले द्वे भातरो अहेसुं। ते एकतोव सस्सं अकंसु। तत्थ जेट्ठकस्स – ‘‘एकस्मिं सस्से नववारे अग्गसस्सदानं मया दातब्ब’’न्ति अहोसि। सो वप्पकाले बीजग्गं नाम दत्वा गब्भकाले कनिट्ठेन सद्धिं मन्तेसि – ‘‘गब्भकाले गब्भं फालेत्वा दस्सामा’’ति कनिट्ठो – ‘‘तरुणसस्सं नासेतुकामोसी’’ति आह। जेट्ठो कनिट्ठस्स अननुवत्तनभावं ञत्वा खेत्तं विभजित्वा अत्तनो कोट्ठासतो गब्भं फालेत्वा खीरं नीहरित्वा सप्पिनवनीतेन संयोजेत्वा अदासि, पुथुककाले पुथुकं कारेत्वा अदासि, लायनकाले लायनग्गं, वेणिकरणे वेणग्गं, कलापादीसु कलापग्गं, खलग्गं, खलभण्डग्गं, कोट्ठग्गन्ति एवं एकसस्से नववारे अग्गदानं अदासि। कनिट्ठो पन उद्धरित्वा अदासि।
तेसु जेट्ठको अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरो जातो। भगवा – ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेय्य’’न्ति ओलोकेन्तो ‘‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञो एकस्मिं सस्से नव अग्गदानानि अदासि, इमं अग्गधम्मं तस्स देसेस्सामी’’ति सब्बपठमं धम्मं देसेसि। सो अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठासि। कनिट्ठो पन ओहीयित्वा पच्छा दानस्स दिन्नत्ता सत्थु परिनिब्बानकाले एवं चिन्तेत्वा सत्थारं दट्ठुकामो अहोसि।
मा तथागतं विहेठेसीति थेरो किर – ‘‘एते अञ्ञतित्थिया नाम अत्तनो गहणमेव गण्हन्ति, तस्स विस्सज्जापनत्थाय भगवतो बहुं भासमानस्स कायवाचाविहेसा भविस्सति, पकतियापि च किलन्तोयेव भगवा’’ति मञ्ञमानो एवमाह। परिब्बाजको – ‘‘न मे अयं भिक्खु ओकासं करोति, अत्थिकेन पन अनुवत्तित्वा कारेतब्बो’’ति थेरं अनुवत्तन्तो दुतियम्पि ततियम्पि आह।
२१३.अस्सोसिखोति साणिद्वारे ठितस्स भासतो पकतिसोतेनेव अस्सोसि, सुत्वा च पन सुभद्दस्सेव अत्थाय महता उस्साहेन आगतत्ता अलं आनन्दातिआदिमाह। तत्थ अलन्ति पटिक्खेपत्थे निपातो। अञ्ञापेक्खोवाति अञ्ञातुकामोव हुत्वा। अब्भञ्ञिंसूति यथा तेसं पटिञ्ञा, तथेव जानिंसु। इदं वुत्तं होति – सचे नेसं सा पटिञ्ञा निय्यानिका, सब्बे अब्भञ्ञंसु, नो चे, न अब्भञ्ञंसु। तस्मा किं तेसं पटिञ्ञा निय्यानिका, अनिय्यानिकाति अयमेव तस्स पञ्हस्स अत्थो। अथ भगवा तेसं अनिय्यानिकभावकथनेन अत्थाभावतो चेव ओकासाभावतो च ‘‘अल’’न्ति पटिक्खिपित्वा धम्ममेव देसेसि। पठमयामस्मिञ्हि मल्लानं धम्मं देसेत्वा मज्झिमयामे सुभद्दस्स, पच्छिमयामे भिक्खुसङ्घं ओवदित्वा बलवपच्चूससमये परिनिब्बायिस्सामिच्चेव भगवा आगतो।
२१४.समणोपि तत्थ न उपलब्भतीति पठमो सोतापन्नसमणोपि तत्थ नत्थि, दुतियो सकदागामिसमणोपि, ततियो अनागामिसमणोपि, चतुत्थो अरहत्तसमणोपि तत्थ नत्थीति अत्थो। ‘‘इमस्मिं खो’’ति पुरिमदेसनाय अनियमतो वत्वा इदानि अत्तनो सासनं नियमेन्तो आह। सुञ्ञा परप्पवादा समणेभीति चतुन्नं मग्गानं अत्थाय आरद्धविपस्सकेहि चतूहि, मग्गट्ठेहि चतूहि, फलट्ठेहि चतूहीति द्वादसहि समणेहि सुञ्ञा परप्पवादा तुच्छा रित्तका। इमे च सुभद्दाति इमे द्वादस भिक्खू। सम्मा विहरेय्युन्ति एत्थ सोतापन्नो अत्तनो अधिगतट्ठानं अञ्ञस्स कथेत्वा तं सोतापन्नं करोन्तो सम्मा विहरति नाम। एस नयो सकदागामिआदीसु। सोतापत्तिमग्गट्ठो अञ्ञम्पि सोतापत्तिमग्गट्ठं करोन्तो सम्मा विहरति नाम। एस नयो सेसमग्गट्ठेसु। सोतापत्तिमग्गत्थाय आरद्धविपस्सको अत्तनो पगुणं कम्मट्ठानं कथेत्वा अञ्ञम्पि सोतापत्तिमग्गत्थाय आरद्धविपस्सकं करोन्तो सम्मा विहरति नाम। एस नयो सेसमग्गत्थाय आरद्धविपस्सकेसु। इदं सन्धायाह – ‘‘सम्मा विहरेय्यु’’न्ति। असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्साति नळवनं सरवनं विय निरन्तरो अस्स।
एकूनतिंसो वयसाति वयेन एकूनतिंसवस्सो हुत्वा। यं पब्बजिन्ति एत्थ यन्ति निपातमत्तं। किं कुसलानुएसीति ‘‘किं कुसल’’न्ति अनुएसन्तो परियेसन्तो। तत्थ – ‘‘किं कुसल’’न्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अधिप्पेतं, तं गवेसन्तोति अत्थो। यतो अहन्ति यतो पट्ठाय अहं पब्बजितो, एत्थन्तरे समधिकानि पञ्ञास वस्सानि होन्तीति दस्सेति। ञायस्स धम्मस्साति अरियमग्गधम्मस्स। पदेसवत्तीति पदेसे विपस्सनामग्गे पवत्तन्तो। इतो बहिद्धाति मम सासनतो बहिद्धा। समणोपिनत्थीति पदेसवत्तिविपस्सकोपि नत्थि, पठमसमणो सोतापन्नोपि नत्थीति वुत्तं होति।
ये एत्थाति ये तुम्हे एत्थ सासने सत्थारा सम्मुखा अन्तेवासिकाभिसेकेन अभिसित्ता, तेसं वो लाभा तेसं वो सुलद्धन्ति। बाहिरसमये किर यं अन्तेवासिकं आचरियो – ‘‘इमं पब्बाजेहि , इमं ओवद, इमं अनुसासा’’ति वदति, सो तेन अत्तनो ठाने ठपितो होति, तस्मा तस्स – ‘‘इमं पब्बजेहि, इमं ओवद, इमं अनुसासा’’ति इमे लाभा होन्ति। थेरम्पि सुभद्दो तमेव बाहिरसमयं गहेत्वा एवमाह।
अलत्थ खोति कथं अलत्थ? थेरो किर नं एकमन्तं नेत्वा उदकतुम्बतो पानीयेन सीसं तेमेत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं कथेत्वा केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादापेत्वा सरणानि दत्वा भगवतो सन्तिकं आनेसि। भगवा उपसम्पादेत्वा कम्मट्ठानं आचिक्खि। सो तं गहेत्वा उय्यानस्स एकमन्ते चङ्कमं अधिट्ठाय घटेन्तो वायमन्तो विपस्सनं वड्ढेन्तो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा आगम्म भगवन्तं वन्दित्वा निसीदि। तं सन्धाय – ‘‘अचिरूपसम्पन्नो खो पना’’तिआदि वुत्तं।
सो च भगवतो पच्छिमो सक्खिसावको अहोसीति सङ्गीतिकारकानं वचनं। तत्थ यो भगवति धरमाने पब्बजित्वा अपरभागे उपसम्पदं लभित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अरहत्तं पापुणाति, उपसम्पदम्पि वा धरमानेयेव लभित्वा अपरभागे कम्मट्ठानं गहेत्वा अरहत्तं पापुणाति, कम्मट्ठानम्पि वा धरमानेयेव गहेत्वा अपरभागे अरहत्तमेव पापुणाति, सब्बोपि सो पच्छिमो सक्खिसावको। अयं पन धरमानेयेव भगवति पब्बजितो च उपसम्पन्नो च कम्मट्ठानञ्च गहेत्वा अरहत्तं पत्तोति।
तथागतपच्छिमवाचावण्णना
२१६.इदानि भिक्खुसङ्घस्स ओवादं आरभि, तं दस्सेतुं अथ खो भगवातिआदि वुत्तं। तत्थ देसितो पञ्ञत्तोति धम्मोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च, विनयोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च। पञ्ञत्तो च नाम ठपितो पट्ठपितोति अत्थो। सो वो ममच्चयेनाति सो धम्मविनयो तुम्हाकं ममच्चयेन सत्था। मया हि वो ठितेनेव – ‘‘इदं लहुकं, इदं गरुकं, इदं सतेकिच्छं, इदं अतेकिच्छं, इदं लोकवज्जं, इदं पण्णत्तिवज्जं, अयं आपत्ति पुग्गलस्स सन्तिके वुट्ठाति, अयं आपत्ति गणस्स सन्तिके वुट्ठाति, अयं सङ्घस्स सन्तिके वुट्ठाती’’ति सत्तापत्तिक्खन्धवसेन ओतिण्णे वत्थुस्मिं सखन्धकपरिवारो उभतोविभङ्गो विनयो नाम देसितो, तं सकलम्पि विनयपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति।
ठितेनेव च मया – ‘‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्च इन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति तेन तेनाकारेन इमे धम्मे विभजित्वा विभजित्वा सुत्तन्तपिटकं देसितं, तं सकलम्पि सुत्तन्तपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति। ठितेनेव च मया – ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, चत्तारि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त सञ्चेतना, सत्त चित्तानि। तत्रापि ‘एत्तका धम्मा कामावचरा, एत्तका रूपावचरा, एत्तका अरूपावचरा, एत्तका परियापन्ना, एत्तका अपरियापन्ना, एत्तका लोकिया, एत्तका लोकुत्तरा’ति’’ इमे धम्मे विभजित्वा विभजित्वा चतुवीसतिसमन्तपट्ठानअनन्तनयमहापट्ठानपटिमण्डितं अभिधम्मपिटकं देसितं, तं सकलम्पि अभिधम्मपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति।
इति सब्बम्पेतं अभिसम्बोधितो याव परिनिब्बाना पञ्चचत्तालीसवस्सानि भासितं लपितं – ‘‘तीणि पिटकानि, पञ्च निकाया, नवङ्गानि, चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानी’’ति एवं महापभेदं होति। इति इमानि चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि तिट्ठन्ति, अहं एकोव परिनिब्बायामि। अहञ्च खो पन दानि एककोव ओवदामि अनुसासामि, मयि परिनिब्बुते इमानि चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि तुम्हे ओवदिस्सन्ति अनुसासिस्सन्तीति एवं भगवा बहूनि कारणानि दस्सेन्तो – ‘‘सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति ओवदित्वा पुन अनागते चारित्तं दस्सेन्तो यथा खो पनातिआदिमाह।
तत्थ समुदाचरन्तीति कथेन्ति वोहरन्ति। नामेन वा गोत्तेन वाति नवकाति अवत्वा ‘‘तिस्स, नागा’’ति एवं नामेन वा, ‘‘कस्सप, गोतमा’’ति एवं गोत्तेन वा, ‘‘आवुसो तिस्स, आवुसो कस्सपा’’ति एवं आवुसोवादेन वा समुदाचरितब्बो। भन्तेति वा आयस्माति वाति भन्ते तिस्स, आयस्मा तिस्साति एवं समुदाचरितब्बो। समूहनतूति आकङ्खमानो समूहनतु, यदि इच्छति समूहनेय्याति अत्थो। कस्मा पन समूहनथाति एकंसेनेव अवत्वा विकप्पवचनेनेव ठपेसीति? महाकस्सपस्स बलं दिट्ठत्ता। पस्सति हि भगवा – ‘‘समूहनथाति वुत्तेपि सङ्गीतिकाले कस्सपो न समूहनिस्सती’’ति। तस्मा विकप्पेनेव ठपेसि।
२१८.अप्पमादेन सम्पादेथाति सतिअविप्पवासेन सब्बकिच्चानि सम्पादेय्याथ। इति भगवा परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो पञ्चचत्तालीस वस्सानि दिन्नं ओवादं सब्बं एकस्मिं अप्पमादपदेयेव पक्खिपित्वा अदासि। अयं तथागतस्स पच्छिमा वाचाति इदं पन सङ्गीतिकारकानं वचनं।
परिनिब्बुतकथावण्णना
२१९.इतो परं यं परिनिब्बानपरिकम्मं कत्वा भगवा परिनिब्बुतो, तं दस्सेतुं अथ खो भगवा पठमं झानन्तिआदि वुत्तं। तत्थ परिनिब्बुतो भन्तेति निरोधं समापन्नस्स भगवतो अस्सासपस्सासानं अभावं दिस्वा पुच्छति। न आवुसोति थेरो कथं जानाति? थेरो किर सत्थारा सद्धिंयेव तं तं समापत्तिं समापज्जन्तो याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतना वुट्ठानं, ताव गन्त्वा इदानि भगवा निरोधं समापन्नो, अन्तोनिरोधे च कालङ्किरिया नाम नत्थीति जानाति।
अथ खो भगवा सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिया वुट्ठहित्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जि…पे॰… ततियज्झाना वुट्ठहित्वा चतुत्थज्झानं समापज्जीति एत्थ भगवा चतुवीसतिया ठानेसु पठमज्झानं समापज्जि, तेरससु ठानेसु दुतियज्झानं, तथा ततियज्झानं, पन्नरससु ठानेसु चतुत्थज्झानं समापज्जि। कथं? दससु असुभेसु, द्वत्तिंसाकारे अट्ठसु कसिणेसु, मेत्ताकरुणामुदितासु, आनापाने, परिच्छेदाकासेति इमेसु ताव चतुवीसतिया ठानेसु पठमज्झानं समापज्जि। ठपेत्वा पन द्वत्तिंसाकारञ्च दस असुभानि च सेसेसु तेरससु दुतियज्झानं , तेसुयेव च ततियज्झानं समापज्जि। अट्ठसु पन कसिणेसु, उपेक्खाब्रह्मविहारे, आनापाने, परिच्छेदाकासे, चतूसु अरूपेसूति इमेसु पन्नरससु ठानेसु चतुत्थज्झानं समापज्जि। अयम्पि च सङ्खेपकथाव। निब्बानपुरं पविसन्तो पन भगवा धम्मस्सामी सब्बापि चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या समापत्तियो पविसित्वा विदेसं गच्छन्तो ञातिजनं आलिङ्गेत्वा विय सब्बसमापत्तिसुखं अनुभवित्वा पविट्ठो।
चतुत्थज्झाना वुट्ठहित्वा समनन्तरा भगवा परिनिब्बायीति एत्थ झानसमनन्तरं, पच्चवेक्खणासमनन्तरन्ति द्वे समनन्तरानि। तत्थ झाना वुट्ठाय भवङ्गं ओतिण्णस्स तत्थेव परिनिब्बानं झानसमनन्तरं नाम। झाना वुट्ठहित्वा पुन झानङ्गानि पच्चवेक्खित्वा भवङ्गं ओतिण्णस्स तत्थेव परिनिब्बानं पच्चवेक्खणासमनन्तरं नाम। इमानिपि द्वे समनन्तरानेव। भगवा पन झानं समापज्जित्वा झाना वुट्ठाय झानङ्गानि पच्चवेक्खित्वा भवङ्गचित्तेन अब्याकतेन दुक्खसच्चेन परिनिब्बायि। ये हि केचि बुद्धा वा पच्चेकबुद्धा वा अरियसावका वा अन्तमसो कुन्थकिपिल्लिकं उपादाय सब्बे भवङ्गचित्तेनेव अब्याकतेन दुक्खसच्चेन कालङ्करोन्तीति। महाभूमिचालादीनि वुत्तनयानेवाति।
२२०.भूताति सत्ता। अप्पटिपुग्गलोति पटिभागपुग्गलविरहितो। बलप्पत्तोति दसविधञाणबलं पत्तो।
२२१.उप्पादवयधम्मिनोति उप्पादवयसभावा। तेसं वूपसमोति तेसं सङ्खारानं वूपसमो, असङ्खतं निब्बानमेव सुखन्ति अत्थो।
२२२.नाहु अस्सासपस्सासोति न जातो अस्सासपस्सासो। अनेजोति तण्हासङ्खाताय एजाय अभावेन अनेजो। सन्तिमारब्भाति अनुपादिसेसं निब्बानं आरब्भ पटिच्च सन्धाय। यं कालमकरीति यो कालं अकरि। इदं वुत्तं होति – ‘‘आवुसो, यो मम सत्था बुद्धमुनि सन्तिं गमिस्सामीति, सन्तिं आरब्भ कालमकरि, तस्स ठितचित्तस्स तादिनो इदानि अस्सासपस्सासो न जातो, नत्थि, नप्पवत्तती’’ति।
असल्लीनेनाति अलीनेन असङ्कुटितेन सुविकसितेनेव चित्तेन। वेदनं अज्झवासयीति वेदनं अधिवासेसि, न वेदनानुवत्ती हुत्वा इतो चितो च सम्परिवत्ति। विमोक्खोति केनचि धम्मेन अनावरणविमोक्खो सब्बसो अपञ्ञत्तिभावूपगमो पज्जोतनिब्बानसदिसो जातो।
२२३.तदासीति ‘‘सह परिनिब्बाना महाभूमिचालो’’ति एवं हेट्ठा वुत्तं भूमिचालमेव सन्धायाह। तञ्हि लोमहंसनञ्च भिंसनकञ्च आसि। सब्बाकारवरूपेतेति सब्बवरकारणूपेते।
२२४.अवीतरागाति पुथुज्जना चेव सोतापन्नसकदागामिनो च। तेसञ्हि दोमनस्सं अप्पहीनं। तस्मा तेपि बाहा पग्गय्ह कन्दन्ति। उभोपि हत्थे सीसे ठपेत्वा रोदन्तीति सब्बं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं।
२२५.उज्झायन्तीति ‘‘अय्या अत्तनापि अधिवासेतुं न सक्कोन्ति, सेसजनं कथं समस्सासेस्सन्ती’’ति वदन्तियो उज्झायन्ति। कथंभूता पन भन्ते आयस्मा अनुरुद्धो देवता मनसिकरोतीति देवता, भन्ते, कथंभूता आयस्मा अनुरुद्धो सल्लक्खेति, किं ता सत्थु परिनिब्बानं अधिवासेन्तीति?
अथ तासं पवत्तिदस्सनत्थं थेरो सन्तावुसोतिआदिमाह। तं वुत्तत्थमेव। रत्तावसेसन्ति बलवपच्चूसे परिनिब्बुतत्ता रत्तिया अवसेसं चुल्लकद्धानं। धम्मिया कथायाति अञ्ञा पाटियेक्का धम्मकथा नाम नत्थि, ‘‘आवुसो सदेवके नाम लोके अप्पटिपुग्गलस्स सत्थुनो अयं मच्चुराजा न लज्जति, किमङ्गं पन लोकियमहाजनस्स लज्जिस्सती’’ति एवरूपाय पन मरणपटिसंयुत्ताय कथाय वीतिनामेसुं। तेसञ्हि तं कथं कथेन्तानं मुहुत्तेनेव अरुणं उग्गच्छि।
२२६.अथ खोति अरुणुग्गं दिस्वाव थेरो थेरं एतदवोच। तेनेव करणीयेनाति कीदिसेन नु खो परिनिब्बानट्ठाने मालागन्धादिसक्कारेन भवितब्बं, कीदिसेन भिक्खुसङ्घस्स निसज्जट्ठानेन भवितब्बं, कीदिसेन खादनीयभोजनीयेन भवितब्बन्ति, एवं यं भगवतो परिनिब्बुतभावं सुत्वा कत्तब्बं तेनेव करणीयेन।
बुद्धसरीरपूजावण्णना
२२७.सब्बञ्च ताळावचरन्ति सब्बं तूरियभण्डं। सन्निपातेथाति भेरिं चरापेत्वा समाहरथ। ते तथेव अकंसु। मण्डलमाळेति दुस्समण्डलमाळे। पटियादेन्ताति सज्जेन्ता।
दक्खिणेन दक्खिणन्ति नगरस्स दक्खिणदिसाभागेनेव दक्खिणदिसाभागं। बाहिरेन बाहिरन्ति अन्तोनगरं अप्पवेसेत्वा बाहिरेनेव नगरस्स बाहिरपस्सं हरित्वा। दक्खिणतो नगरस्साति अनुराधपुरस्स दक्खिणद्वारसदिसे ठाने ठपेत्वा सक्कारसम्मानं कत्वा जेतवनसदिसे ठाने झापेस्सामाति अत्थो।
२२८.अट्ठ मल्लपामोक्खाति मज्झिमवया थामसम्पन्ना अट्ठमल्लराजानो। सीसं न्हाताति सीसं धोवित्वा नहाता। आयस्मन्तं अनुरुद्धन्ति थेरोव दिब्बचक्खुकोति पाकटो, तस्मा ते सन्तेसुपि अञ्ञेसु महाथेरेसु – ‘‘अयं नो पाकटं कत्वा कथेस्सती’’ति थेरं पुच्छिंसु। कथं पन, भन्ते, देवतानं अधिप्पायोति भन्ते, अम्हाकं ताव अधिप्पायं जानाम। देवतानं कथं अधिप्पायोति पुच्छन्ति। थेरो पठमं तेसं अधिप्पायं दस्सेन्तो तुम्हाकं खोतिआदिमाह। मकुटबन्धनं नाम मल्लानं चेतियन्ति मल्लराजूनं पसाधनमङ्गलसालाय एतं नामं। चित्तीकतट्ठेन पनेसा ‘‘चेतिय’’न्ति वुच्चति।
२२९.यावसन्धिसमलसङ्कटीराति एत्थ सन्धि नाम घरसन्धि। समलं नाम गूथरासिनिद्धमनपनाळि। सङ्कटीरं नाम सङ्कारट्ठानं। दिब्बेहि च मानुसकेहि च नच्चेहीति उपरि देवतानं नच्चानि होन्ति, हेट्ठा मनुस्सानं। एस नयो गीतादीसु। अपिच देवतानं अन्तरे मनुस्सा, मनुस्सानं अन्तरे देवताति एवम्पि सक्करोन्ता पूजेन्ता अगमंसु। मज्झेन मज्झं नगरस्स हरित्वाति एवं हरियमाने भगवतो सरीरे बन्धुलमल्लसेनापतिभरिया मल्लिका नाम – ‘‘भगवतो सरीरं आहरन्ती’’ति सुत्वा अत्तनो सामिकस्स कालं किरियतो पट्ठाय अपरिभुञ्जित्वा ठपितं विसाखाय पसाधनसदिसं महालतापसाधनं नीहरापेत्वा – ‘‘इमिना सत्थारं पूजेस्सामी’’ति तं मज्जापेत्वा गन्धोदकेन धोवित्वा द्वारे ठिता।
तं किर पसाधनं तासञ्च द्विन्नं इत्थीनं, देवदानियचोरस्स गेहेति तीसुयेव ठानेसु अहोसि। सा च सत्थु सरीरे द्वारं सम्पत्ते – ‘‘ओतारेथ, ताता, सत्थुसरीर’’न्ति वत्वा तं पसाधनं सत्थुसरीरे पटिमुञ्चि। तं सीसतो पट्ठाय पटिमुक्कं यावपादतलागतं। सुवण्णवण्णं भगवतो सरीरं सत्तरतनमयेन महापसाधनेन पसाधितं अतिविय विरोचित्थ। तं सा दिस्वा पसन्नचित्ता पत्थनं अकासि – ‘‘भगवा याव वट्टे संसरिस्सामि, ताव मे पाटियेक्कं पसाधनकिच्चं मा होतु, निच्चं पटिमुक्कपसाधनसदिसमेव सरीरं होतू’’ति।
अथ भगवन्तं सत्तरतनमयेन महापसाधनेन उक्खिपित्वा पुरत्थिमेन द्वारेन नीहरित्वा पुरत्थिमेन नगरस्स मकुटबन्धनं मल्लानं चेतियं, एत्थ भगवतो सरीरं निक्खिपिंसु।
महाकस्सपत्थेरवत्थुवण्णना
२३१.पावायकुसिनारन्ति पावानगरे पिण्डाय चरित्वा ‘‘कुसिनारं गमिस्सामी’’ति अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति। रुक्खमूले निसीदीति एत्थ कस्मा दिवाविहारन्ति न वुत्तं? दिवाविहारत्थाय अनिसिन्नत्ता। थेरस्स हि परिवारा भिक्खू सब्बे सुखसंवद्धिता महापुञ्ञा। ते मज्झन्हिकसमये तत्तपासाणसदिसाय भूमिया पदसा गच्छन्ता किलमिंसु। थेरो ते दिस्वा – ‘‘भिक्खू किलमन्ति, गन्तब्बट्ठानञ्च न दूरं, थोकं विस्समित्वा दरथं पटिप्पस्सम्भेत्वा सायन्हसमये कुसिनारं गन्त्वा दसबलं पस्सिस्सामी’’ति मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा उदकतुम्बतो उदकेन हत्थपादे सीतले कत्वा निसीदि। परिवारभिक्खूपिस्स रुक्खमूले निसीदित्वा योनिसो मनसिकारे कम्मं कुरुमाना तिण्णं रतनानं वण्णं भणमाना निसीदिंसु। इति दरथविनोदनत्थाय निसिन्नत्ता ‘‘दिवाविहार’’न्ति न वुत्तं।
मन्दारवपुप्फं गहेत्वाति महापातिप्पमाणं पुप्फं आगन्तुकदण्डके ठपेत्वा छत्तं विय गहेत्वा। अद्दस खोति आगच्छन्तं दूरतो अद्दस। दिस्वा च पन चिन्तेसि –
‘‘एतं आजीवकस्स हत्थे मन्दारवपुप्फं पञ्ञायति, एतञ्च न सब्बदा मनुस्सपथे पञ्ञायति, यदा पन कोचि इद्धिमा इद्धिं विकुब्बति, तदा सब्बञ्ञुबोधिसत्तस्स च मातुकुच्छिओक्कमनादीसु होति। न खो पन अज्ज केनचि इद्धिविकुब्बनं कतं, न मे सत्था मातुकुच्छिं ओक्कन्तो, न कुच्छितो निक्खमन्तो, नापिस्स अज्ज अभिसम्बोधि, न धम्मचक्कप्पवत्तनं, न यमकपाटिहारियं, न देवोरोहणं, न आयुसङ्खारोस्सज्जनं। महल्लको पन मे सत्था धुवं परिनिब्बुतो भविस्सती’’ति।
ततो – ‘‘पुच्छामि न’’न्ति चित्तं उप्पादेत्वा – ‘‘सचे खो पन निसिन्नकोव पुच्छामि, सत्थरि अगारवो कतो भविस्सती’’ति उट्ठहित्वा ठितट्ठानतो अपक्कम्म छद्दन्तो नागराजा मणिचम्मं विय दसबलदत्तियं मेघवण्णं पंसुकूलचीवरं पारुपित्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं सिरस्मिं पतिट्ठपेत्वा सत्थरि कतेन गारवेन आजीवकस्स अभिमुखो हुत्वा – ‘‘आवुसो, अम्हाकं सत्थारं जानासी’’ति आह। किं पन सत्थु परिनिब्बानं जानन्तो पुच्छि अजानन्तोति? आवज्जनपटिबद्धं खीणासवानं जाननं, अनावज्जितत्ता पनेस अजानन्तो पुच्छीति एके। थेरो समापत्तिबहुलो, रत्तिट्ठानदिवाट्ठानलेणमण्डपादीसु निच्चं समापत्तिबलेनेव यापेति, कुलसन्तकम्पि गामं पविसित्वा द्वारे समापत्तिं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठितोव भिक्खं गण्हाति। थेरो किर इमिना पच्छिमेन अत्तभावेन महाजनानुग्गहं करिस्सामि – ‘‘ये मय्हं भिक्खं वा देन्ति गन्धमालादीहि वा सक्कारं करोन्ति, तेसं तं महप्फलं होतू’’ति एवं करोति। तस्मा समापत्तिबहुलताय न जानाति। इति अजानन्तोव पुच्छतीति वदन्ति, तं न गहेतब्बं।
न हेत्थ अजाननकारणं अत्थि। अभिलक्खितं सत्थु परिनिब्बानं अहोसि, दससहस्सिलोकधातुकम्पनादीहि निमित्तेहि। थेरस्स पन परिसाय केहिचि भिक्खूहि भगवा दिट्ठपुब्बो, केहिचि न दिट्ठपुब्बो, तत्थ येहिपि दिट्ठपुब्बो, तेपि पस्सितुकामाव, येहिपि अदिट्ठपुब्बो, तेपि पस्सितुकामाव। तत्थ येहि न दिट्ठपुब्बो, ते अतिदस्सनकामताय गन्त्वा ‘‘कुहिं भगवा’’ति पुच्छन्ता ‘‘परिनिब्बुतो’’ति सुत्वा सन्धारेतुं नासक्खिस्सन्ति। चीवरञ्च पत्तञ्च छड्डेत्वा एकवत्था वा दुन्निवत्था वा दुप्पारुता वा उरानि पटिपिसन्ता परोदिस्सन्ति। तत्थ मनुस्सा – ‘‘महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं आगता पंसुकूलिका सयम्पि इत्थियो विय परोदन्ति, ते किं अम्हे समस्सासेस्सन्ती’’ति मय्हं दोसं दस्सन्ति। इदं पन सुञ्ञं महाअरञ्ञं, इध यथा तथा रोदन्तेसु दोसो नत्थि। पुरिमतरं सुत्वा नाम सोकोपि तनुको होतीति भिक्खूनं सतुप्पादनत्थाय जानन्तोव पुच्छि।
२३२.सुभद्दो नाम वुड्ढपब्बजितोति ‘‘सुभद्दो’’ति तस्स नामं। वुड्ढकाले पन पब्बजितत्ता ‘‘वुड्ढपब्बजितो’’ति वुच्चति। कस्मा पन सो एवमाह? भगवति आघातेन। अयं किरेसो खन्धके आगते आतुमावत्थुस्मिं नहापितपुब्बको वुड्ढपब्बजितो भगवति कुसिनारतो निक्खमित्वा अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि सद्धिं आतुमं आगच्छन्ते भगवा आगच्छतीति सुत्वा – ‘‘आगतकाले यागुपानं करिस्सामी’’ति सामणेरभूमियं ठिते द्वे पुत्ते एतदवोच – ‘‘भगवा किर, ताता, आतुमं आगच्छति महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि; गच्छथ तुम्हे, ताता, खुरभण्डं आदाय नाळियावापकेन अनुघरकं अनुघरकं आहिण्डथ लोणम्पि तेलम्पि तण्डुलम्पि खादनीयम्पि संहरथ भगवतो आगतस्स यागुपानं करिस्सामा’’ति (महाव॰ ३०३)। ते तथा अकंसु।
मनुस्सा ते दारके मञ्जुके पटिभानेय्यके दिस्वा कारेतुकामापि अकारेतुकामापि कारेन्तियेव। कतकाले – ‘‘किं गण्हिस्सथ ताता’’ति पुच्छन्ति। ते वदन्ति – ‘‘न अम्हाकं अञ्ञेन केनचि अत्थो, पिता पन नो भगवतो, आगतकाले यागुदानं दातुकामो’’ति। तं सुत्वा मनुस्सा अपरिगणेत्वाव यं ते सक्कोन्ति आहरितुं, सब्बं देन्ति। यम्पि न सक्कोन्ति, मनुस्सेहि पेसेन्ति। अथ भगवति आतुमं आगन्त्वा भुसागारं पविट्ठे सुभद्दो सायन्हसमयं गामद्वारं गन्त्वा मनुस्से आमन्तेसि – ‘‘उपासका, नाहं तुम्हाकं सन्तिका अञ्ञं किञ्चि पच्चासीसामि, मय्हं दारकेहि आभतानि तण्डुलादीनियेव सङ्घस्स पहोन्ति। यं हत्थकम्मं, तं मे देथा’’ति। ‘‘इदञ्चिदञ्च गण्हथा’’ति सब्बूपकरणानि गाहेत्वा विहारे उद्धनानि कारेत्वा एकं काळकं कासावं निवासेत्वा तादिसमेव पारुपित्वा – ‘‘इदं करोथ, इदं करोथा’’ति सब्बरत्तिं विचारेन्तो सतसहस्सं विस्सज्जेत्वा भोज्जयागुञ्च मधुगोळकञ्च पटियादापेसि। भोज्जयागु नाम भुञ्जित्वा पातब्बयागु, तत्थ सप्पिमधुफाणितमच्छमंसपुप्फफलरसादि यं किञ्चि खादनीयं नाम सब्बं पक्खिपति कीळितुकामानं सीसमक्खनयोग्गा होति सुगन्धगन्धा।
अथ भगवा कालस्सेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो पिण्डाय चरितुं आतुमनगराभिमुखो पायासि। मनुस्सा तस्स आरोचेसुं – ‘‘भगवा पिण्डाय गामं पविसति, तया कस्स यागु पटियादिता’’ति। सो यथानिवत्थपारुतेहेव तेहि काळककासावेहि एकेन हत्थेन दब्बिञ्च कटच्छुञ्च गहेत्वा ब्रह्मा विय दक्खिणजाणुमण्डलं भूमियं पतिट्ठपेत्वा वन्दित्वा – ‘‘पटिग्गण्हातु मे, भन्ते, भगवा यागु’’न्ति आह।
ततो ‘‘जानन्तापि तथागता पुच्छन्ती’’ति खन्धके आगतनयेन भगवा पुच्छित्वा च सुत्वा च तं वुड्ढपब्बजितं विगरहित्वा तस्मिं वत्थुस्मिं अकप्पियसमादानसिक्खापदञ्च, खुरभण्डपरिहरणसिक्खापदञ्चाति द्वे सिक्खापदानि पञ्ञपेत्वा – ‘‘भिक्खवे, अनेककप्पकोटियो भोजनं परियेसन्तेहेव वीतिनामिता, इदं पन तुम्हाकं अकप्पियं अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं, इमं परिभुत्तानं अनेकानि अत्तभावसहस्सानि अपायेस्वेव निब्बत्तिस्सन्ति, अपेथ मा गण्हथा’’ति भिक्खाचाराभिमुखो अगमासि। एकभिक्खुनापि न किञ्चि गहितं।
२३३.चितकन्ति वीसरतनसतिकं चन्दनचितकं। आळिम्पेस्सामाति अग्गिं गाहापेस्साम। न सक्कोन्ति आळिम्पेतुन्ति अट्ठपि सोळसपि द्वत्तिंसपि जना जालनत्थाय यमकयमकउक्कायो गहेत्वा तालवण्टेहि बीजन्ता भस्ताहि धमन्ता तानि तानि कारणानि करोन्तापि न सक्कोन्तियेव अग्गिं गाहापेतुं। देवतानं अधिप्पायोति एत्थ ता किर देवता थेरस्स उपट्ठाकदेवताव। असीतिमहासावकेसु हि चित्तानि पसादेत्वा तेसं उपट्ठाकानि असीतिकुलसहस्सानि सग्गे निब्बत्तानि। तत्थ थेरे चित्तं पसादेत्वा सग्गे निब्बत्ता देवता तस्मिं समागमे थेरं अदिस्वा – ‘‘कुहिं नु खो अम्हाकं कुलूपकत्थेरो’’ति अन्तरामग्गे पटिपन्नं दिस्वा ‘‘अम्हाकं कुलूपकत्थेरेन अवन्दिते चितको मा पज्जलित्था’’ति अधिट्ठहिंसु।
मनुस्सा तं सुत्वा – ‘‘महाकस्सपो किर नाम भो भिक्खु पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं ‘दसबलस्स पादे वन्दिस्सामी’ति आगच्छति। तस्मिं किर अनागते चितको न पज्जलिस्सति। कीदिसो भो सो भिक्खु काळो ओदातो दीघो रस्सो, एवरूपे नाम भो भिक्खुम्हि ठिते किं दसबलस्स परिनिब्बानं नामा’’ति केचि गन्धमालादिहत्था पटिपथं गच्छिंसु। केचि वीथियो विचित्ता कत्वा आगमनमग्गं ओलोकयमाना अट्ठंसु।
२३४.अथ खो आयस्मा महाकस्सपो येन कुसिनारा…पे॰… सिरसा वन्दीति थेरो किर चितकं पदक्खिणं कत्वा आवज्जन्तोव सल्लक्खेसि – ‘‘इमस्मिं ठाने सीसं, इमस्मिं ठाने पादा’’ति। ततो पादानं समीपे ठत्वा अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय – ‘‘अरासहस्सपटिमण्डितचक्कलक्खणपतिट्ठिता दसबलस्स पादा सद्धिं कप्पासपटलेहि पञ्च दुस्सयुगसतानि सुवण्णदोणिं चन्दनचितकञ्च द्वेधा कत्वा मय्हं उत्तमङ्गे सिरस्मिं पतिट्ठहन्तू’’ति अधिट्ठासि। सह अधिट्ठानचित्तेन तानि पञ्च दुस्सयुगसतानि द्वेधा कत्वा वलाहकन्तरा पुण्णचन्दो विय पादा निक्खमिंसु। थेरो विकसितरत्तपदुमसदिसे हत्थे पसारेत्वा सुवण्णवण्णे सत्थुपादे याव गोप्फका दळ्हं गहेत्वा अत्तनो सिरवरे पतिट्ठपेसि। तेन वुत्तं – ‘‘भगवतो पादे सिरसा वन्दी’’ति।
महाजनो तं अच्छरियं दिस्वा एकप्पहारेनेव महानादं नदि, गन्धमालादीहि पूजेत्वा यथारुचि वन्दि। एवं पन थेरेन च महाजनेन च तेहि च पञ्चहि भिक्खुसतेहि वन्दितमत्ते पुन अधिट्ठानकिच्चं नत्थि। पकतिअधिट्ठानवसेनेव थेरस्स हत्थतो मुच्चित्वा अलत्तकवण्णानि भगवतो पादतलानि चन्दनदारुआदीसु किञ्चि अचालेत्वाव यथाठाने पतिट्ठहिंसु, यथाठाने ठितानेव अहेसुं। भगवतो हि पादेसु निक्खमन्तेसु वा पविसन्तेसु वा कप्पासअंसु वा दसिकतन्तं वा तेलबिन्दु वा दारुक्खन्धं वा ठाना चलितं नाम नाहोसि। सब्बं यथाठाने ठितमेव अहोसि। उट्ठहित्वा पन अत्थङ्गते चन्दे विय सूरिये विय च तथागतस्स पादेसु अन्तरहितेसु महाजनो महाकन्दितं कन्दि। परिनिब्बानकालतो अधिकतरं कारुञ्ञं अहोसि।
सयमेवभगवतो चितको पज्जलीति इदं पन कस्सचि पज्जलापेतुं वायमन्तस्स अदस्सनवसेन वुत्तं। देवतानुभावेन पनेस समन्ततो एकप्पहारेनेव पज्जलि।
२३५.सरीरानेव अवसिस्सिंसूति पुब्बे एकग्घनेन ठितत्ता सरीरं नाम अहोसि। इदानि विप्पकिण्णत्ता सरीरानीति वुत्तं सुमनमकुळसदिसा च धोतमुत्तसदिसा च सुवण्णसदिसा च धातुयो अवसिस्सिंसूति अत्थो। दीघायुकबुद्धानञ्हि सरीरं सुवण्णक्खन्धसदिसं एकमेव होति। भगवा पन – ‘‘अहं न चिरं ठत्वा परिनिब्बायामि, मय्हं सासनं ताव सब्बत्थ न वित्थारितं, तस्मा परिनिब्बुतस्सापि मे सासपमत्तम्पि धातुं गहेत्वा अत्तनो अत्तनो वसनट्ठाने चेतियं कत्वा परिचरन्तो महाजनो सग्गपरायणो होतू’’ति धातूनं विकिरणं अधिट्ठासि। कति, पनस्स धातुयो विप्पकिण्णा, कति न विप्पकिण्णाति। चतस्सो दाठा, द्वे अक्खका, उण्हीसन्ति इमा सत्त धातुयो न विप्पकिरिंसु, सेसा विप्पकिरिंसूति। तत्थ सब्बखुद्दका धातु सासपबीजमत्ता अहोसि, महाधातु मज्झे भिन्नतण्डुलमत्ता, अतिमहती मज्झे भिन्नमुग्गमत्ताति।
उदकधाराति अग्गबाहुमत्तापि जङ्घमत्तापि तालक्खन्धमत्तापि उदकधारा आकासतो पतित्वा निब्बापेसि। उदकसालतोति परिवारेत्वा ठितसालरुक्खे सन्धायेतं वुत्तं, तेसम्पि हि खन्धन्तरविटपन्तरेहि उदकधारा निक्खमित्वा निब्बापेसुं। भगवतो चितको महन्तो। समन्ता पथविं भिन्दित्वापि नङ्गलसीसमत्ता उदकवट्टि फलिकवटंसकसदिसा उग्गन्त्वा चितकमेव गण्हन्ति। गन्धोदकेनाति सुवण्णघटे रजतघटे च पूरेत्वा आभतनानागन्धोदकेन। निब्बापेसुन्ति सुवण्णमयरजतमयेहि अट्ठदण्डकेहि विकिरित्वा चन्दनचितकं निब्बापेसुं।
एत्थ च चितके झायमाने परिवारेत्वा ठितसालरुक्खानं साखन्तरेहि विटपन्तरेहि पत्तन्तरेहि जाला उग्गच्छन्ति, पत्तं वा साखा वा पुप्फं वा दड्ढा नाम नत्थि, किपिल्लिकापि मक्कटकापि जालानं अन्तरेनेव विचरन्ति । आकासतो पतितउदकधारासुपि सालरुक्खेहि निक्खन्तउदकधारासुपि पथविं भिन्दित्वा निक्खन्तउदकधारासुपि धम्मकथाव पमाणं। एवं चितकं निब्बापेत्वा पन मल्लराजानो सन्थागारे चतुज्जातियगन्धपरिभण्डं कारेत्वा लाजपञ्चमानि पुप्फानि विकिरित्वा उपरि चेलवितानं बन्धित्वा सुवण्णतारकादीहि खचित्वा तत्थ गन्धदाममालादामरतनदामानि ओलम्बेत्वा सन्थागारतो याव मकुटबन्धनसङ्खाता सीसपसाधनमङ्गलसाला, ताव उभोहि पस्सेहि साणिकिलञ्जपरिक्खेपं कारेत्वा उपरि चेलवितानं बन्धापेत्वा सुवण्णतारकादीहि खचित्वा तत्थपि गन्धदाममालादामरतनदामानि ओलम्बेत्वा मणिदण्डवण्णेहि वेणूहि च पञ्चवण्णद्धजे उस्सापेत्वा समन्ता वातपटाका परिक्खिपित्वा सुसम्मट्ठासु वीथीसु कदलियो च पुण्णघटे च ठपेत्वा दण्डकदीपिका जालेत्वा अलङ्कतहत्थिक्खन्धे सह धातूहि सुवण्णदोणिं ठपेत्वा मालागन्धादीहि पूजेन्ता साधुकीळितं कीळन्ता अन्तोनगरं पवेसेत्वा सन्थागारे सरभमयपल्लङ्के ठपेत्वा उपरि सेतच्छत्तं धारेसुं। एवं कत्वा – ‘‘अथ खो कोसिनारका मल्ला भगवतो सरीरानि सत्ताहं सन्थागारे सत्तिपञ्जरं करित्वा’’ति सब्बं वेदितब्बं।
तत्थ सत्तिपञ्जरं करित्वाति सत्तिहत्थेहि पुरिसेहि परिक्खिपापेत्वा। धनुपाकारन्ति पठमं ताव हत्थिकुम्भेन कुम्भं पहरन्ते परिक्खिपापेसुं, ततो अस्से गीवाय गीवं पहरन्ते, ततो रथे आणिकोटिया आणिकोटिं पहरन्ते, ततो योधे बाहुना बाहुं पहरन्ते। तेसं परियन्ते कोटिया कोटिं पहरमानानि धनूनि परिक्खिपापेसुं। इति समन्ता योजनप्पमाणं ठानं सत्ताहं सन्नाहगवच्छिकं विय कत्वा आरक्खं संविदहिंसु। तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘धनुपाकारं परिक्खिपापेत्वा’’ति।
सरीरधातुविभजनवण्णना
२३६.अस्सोसिखो राजाति कथं अस्सोसि? पठममेव किरस्स अमच्चा सुत्वा चिन्तयिंसु – ‘‘सत्था नाम परिनिब्बुतो, न सो सक्का पुन आहरितुं। पोथुज्जनिकसद्धाय पन अम्हाकं रञ्ञा सदिसो नत्थि, सचे एस इमिनाव नियामेन सुणिस्सति, हदयमस्स फलिस्सति। राजा खो पन अम्हेहि अनुरक्खितब्बो’’ति ते तिस्सो सुवण्णदोणियो आहरित्वा चतुमधुरस्स पूरेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा एतदवोचुं – ‘‘देव , अम्हेहि सुपिनको दिट्ठो, तस्स पटिघातत्थं तुम्हेहि दुकूलदुपट्टं निवासेत्वा यथा नासापुटमत्तं पञ्ञायति, एवं चतुमधुरदोणिया निपज्जितुं वट्टती’’ति। राजा अत्थचरानं अमच्चानं वचनं सुत्वा ‘‘एवं होतु ताता’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकासि।
अथेको अमच्चो अलङ्कारं ओमुञ्चित्वा केसे पकिरिय याय दिसाय सत्था परिनिब्बुतो, तदभिमुखो हुत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह राजानं आह – ‘‘देव, मरणतो मुच्चनकसत्तो नाम नत्थि, अम्हाकं आयुवड्ढनो चेतियट्ठानं पुञ्ञक्खेत्तं अभिसेकसिञ्चको सो भगवा सत्था कुसिनाराय परिनिब्बुतो’’ति। राजा सुत्वाव विसञ्ञीजातो चतुमधुरदोणियं उसुमं मुञ्चि। अथ नं उक्खिपित्वा दुतियाय दोणिया निपज्जापेसुं। सो पुन सञ्ञं लभित्वा – ‘‘ताता, किं वदेथा’’ति पुच्छि। ‘‘सत्था, महाराज, परिनिब्बुतो’’ति। राजा पुनपि विसञ्ञीजातो चतुमधुरदोणिया उसुमं मुञ्चि। अथ नं ततोपि उक्खिपित्वा ततियाय दोणिया निपज्जापेसुं। सो पुन सञ्ञं लभित्वा ‘‘ताता, किं वदेथा’’ति पुच्छि। ‘‘सत्था, महाराज, परिनिब्बुतो’’ति। राजा पुनपि विसञ्ञीजातो, अथ नं उक्खिपित्वा नहापेत्वा मत्थके घटेहि उदकं आसिञ्चिंसु।
राजा सञ्ञं लभित्वा आसना वुट्ठाय गन्धपरिभाविते मणिवण्णे केसे विकिरित्वा सुवण्णफलकवण्णाय पिट्ठियं पकिरित्वा पाणिना उरं पहरित्वा पवाळङ्कुरवण्णाहि सुवट्टितङ्गुलीहि सुवण्णबिम्बिसकवण्णं उरं सिब्बन्तो विय गहेत्वा परिदेवमानो उम्मत्तकवेसेन अन्तरवीथिं ओतिण्णो, सो अलङ्कतनाटकपरिवुतो नगरतो निक्खम्म जीवकम्बवनं गन्त्वा यस्मिं ठाने निसिन्नेन भगवता धम्मो देसितो तं ओलोकेत्वा – ‘‘भगवा सब्बञ्ञु, ननु इमस्मिं ठाने निसीदित्वा धम्मं देसयित्थ, सोकसल्लं मे विनोदयित्थ, तुम्हे मय्हं सोकसल्लं नीहरित्थ, अहं तुम्हाकं सरणं गतो, इदानि पन मे पटिवचनम्पि न देथ, भगवा’’ति पुनप्पुनं परिदेवित्वा ‘‘ननु भगवा अहं अञ्ञदा एवरूपे काले ‘तुम्हे महाभिक्खुसङ्घपरिवारा जम्बुदीपतले चारिकं चरथा’ति सुणोमि, इदानि पनाहं तुम्हाकं अननुरूपं अयुत्तं पवत्तिं सुणोमी’’ति एवमादीनि च वत्वा सट्ठिमत्ताहि गाथाहि भगवतो गुणं अनुस्सरित्वा चिन्तेसि – ‘‘मम परिदेवितेनेव न सिज्झति, दसबलस्स धातुयो आहरापेस्सामी’’ति एवं अस्सोसि। सुत्वा च इमिस्सा विसञ्ञिभावादिपवत्तिया अवसाने दूतं पाहेसि। तं सन्धाय अथ खो राजातिआदि वुत्तं।
तत्थ दूतं पाहेसीति दूतञ्च पण्णञ्च पेसेसि। पेसेत्वा च पन – ‘‘सचे दस्सन्ति, सुन्दरं। नो चे दस्सन्ति, आहरणुपायेन आहरिस्सामी’’ति चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा सयम्पि निक्खन्तोयेव। यथा च अजातसत्तु, एवं लिच्छवीआदयोपि दूतं पेसेत्वा सयम्पि चतुरङ्गिनिया सेनाय निक्खमिंसुयेव। तत्थ पावेय्यका सब्बेहि आसन्नतरा कुसिनारतो तिगावुतन्तरे नगरे वसन्ति, भगवापि पावं पविसित्वाव कुसिनारं गतो। अथ कस्मा पठमतरं न आगताति चे? महापरिवारा पनेते राजानो महापरिवारं करोन्ताव पच्छतो जाता।
२३७.एवं वुत्ते दोणो ब्राह्मणोति दोणब्राह्मणो इमं तेसं विवादं सुत्वा – ‘‘एते राजानो भगवतो परिनिब्बुतट्ठाने विवादं करोन्ति, न खो पनेतं पतिरूपं, अलं इमिना कलहेन, वूपसमेस्सामि न’’न्ति सो गन्त्वा ते सङ्घे गणे एतदवोच। किमवोच? उन्नतप्पदेसे ठत्वा द्विभाणवारपरिमाणं दोणगज्जितं नाम अवोच। तत्थ पठमभाणवारे ताव एकपदम्पि ते न जानिंसु। दुतियभाणवारपरियोसाने – ‘‘आचरियस्स विय भो सद्दो, आचरियस्स विय भो सद्दो’’ति सब्बे निरवा अहेसुं। जम्बुदीपतले किर कुलघरे जाता येभुय्येन तस्स न अन्तेवासिको नाम नत्थि। अथ सो ते अत्तनो वचनं सुत्वा निरवे तुण्हीभूते विदित्वा पुन एतदवोच – ‘‘सुणन्तु भोन्तो’’ति एतं गाथाद्वयं अवोच।
तत्थ अम्हाकं बुद्धोति अम्हाकं बुद्धो। अहु खन्तिवादोति बुद्धभूमिं अप्पत्वापि पारमियो पूरेन्तो खन्तिवादितापसकाले धम्मपालकुमारकाले छद्दन्तहत्थिकाले भूरिदत्तनागराजकाले चम्पेय्यनागराजकाले सङ्खपालनागराजकाले महाकपिकाले अञ्ञेसु च बहूसु जातकेसु परेसु कोपं अकत्वा खन्तिमेव अकासि। खन्तिमेव वण्णयि। किमङ्गं पन एतरहि इट्ठानिट्ठेसु तादिलक्खणं पत्तो, सब्बथापि अम्हाकं बुद्धो खन्तिवादो अहोसि, तस्स एवंविधस्स। न हि साधु यं उत्तमपुग्गलस्स, सरीरभागे सिया सम्पहारोति न हि साधुयन्ति न हि साधु अयं। सरीरभागेति सरीरविभागनिमित्तं, धातुकोट्ठासहेतूति अत्थो। सिया सम्पहारोति आवुधसम्पहारो साधु न सियाति वुत्तं होति।
सब्बेव भोन्तो सहिताति सब्बेव भोन्तो सहिता होथ, मा भिज्जथ। समग्गाति कायेन च वाचाय च एकसन्निपाता एकवचना समग्गा होथ। सम्मोदमानाति चित्तेनापि अञ्ञमञ्ञं सम्मोदमाना होथ। करोमट्ठभागेति भगवतो सरीरानि अट्ठ भागे करोम । चक्खुमतोति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमतो बुद्धस्स। न केवलं तुम्हेयेव, बहुजनोपि पसन्नो, तेसु एकोपि लद्धुं अयुत्तो नाम नत्थीति बहुं कारणं वत्वा सञ्ञापेसि।
२३८.तेसं सङ्घानं गणानं पटिस्सुत्वाति तेसं तेसं ततो ततो समागतसङ्घानं समागतगणानं पटिस्सुणित्वा। भगवतोसरीरानि अट्ठधा समं सुविभत्तं विभजित्वाति एत्थ अयमनुक्कमो – दोणो किर तेसं पटिस्सुणित्वा सुवण्णदोणिं विवरापेसि। राजानो आगन्त्वा दोणियंयेव ठिता सुवण्णवण्णा धातुयो दिस्वा – ‘‘भगवा सब्बञ्ञु पुब्बे मयं तुम्हाकं द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणपटिमण्डितं छब्बण्णबुद्धरस्मिखचितं असीतिअनुब्यञ्जनसमुज्जलितसोभं सुवण्णवण्णं सरीरं अद्दसाम, इदानि पन सुवण्णवण्णाव धातुयो अवसिट्ठा जाता, न युत्तमिदं भगवा तुम्हाक’’न्ति परिदेविंसु।
ब्राह्मणोपि तस्मिं समये तेसं पमत्तभावं ञत्वा दक्खिणदाठं गहेत्वा वेठन्तरे ठपेसि, अथ पच्छा अट्ठधा समं सुविभत्तं विभजि, सब्बापि धातुयो पाकतिकनाळिया सोळस नाळियो अहेसुं, एकेकनगरवासिनो द्वे द्वे नाळियो लभिंसु। ब्राह्मणस्स पन धातुयो विभजन्तस्सेव सक्को देवानमिन्दो – ‘‘केन नु खो सदेवकस्स लोकस्स कङ्खच्छेदनत्थाय चतुसच्चकथाय पच्चयभूता भगवतो दक्खिणदाठा गहिता’’ति ओलोकेन्तो ‘‘ब्राह्मणेन गहिता’’ति दिस्वा – ‘‘ब्राह्मणोपि दाठाय अनुच्छविकं सक्कारं कातुं न सक्खिस्सति, गण्हामि न’’न्ति वेठन्तरतो गहेत्वा सुवण्णचङ्कोटके ठपेत्वा देवलोकं नेत्वा चूळामणिचेतिये पतिट्ठपेसि।
ब्राह्मणोपि धातुयो विभजित्वा दाठं अपस्सन्तो चोरिकाय गहितत्ता – ‘‘केन मे दाठा गहिता’’ति पुच्छितुम्पि नासक्खि। ‘‘ननु तयाव धातुयो भाजिता, किं त्वं पठमंयेव अत्तनो धातुया अत्थिभावं न अञ्ञासी’’ति अत्तनि दोसारोपनं सम्पस्सन्तो – ‘‘मय्हम्पि कोट्ठासं देथा’’ति वत्तुम्पि नासक्खि। ततो – ‘‘अयम्पि सुवण्णतुम्बो धातुगतिकोव, येन तथागतस्स धातुयो मिता, इमस्साहं थूपं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा इमं मे भोन्तो तुम्बं ददन्तूति आह।
पिप्पलिवनियामोरियापि अजातसत्तुआदयो विय दूतं पेसेत्वा युद्धसज्जाव निक्खमिंसु।
धातुथूपपूजावण्णना
२३९.राजगहे भगवतो सरीरानं थूपञ्च महञ्च अकासीति कथं अकासि? कुसिनारतो याव राजगहं पञ्चवीसति योजनानि, एत्थन्तरे अट्ठउसभवित्थतं समतलं मग्गं कारेत्वा यादिसं मल्लराजानो मकुटबन्धनस्स च सन्थागारस्स च अन्तरे पूजं कारेसुं। तादिसं पञ्चवीसतियोजनेपि मग्गे पूजं कारेत्वा लोकस्स अनुक्कण्ठनत्थं सब्बत्थ अन्तरापणे पसारेत्वा सुवण्णदोणियं पक्खित्तधातुयो सत्तिपञ्जरेन परिक्खिपापेत्वा अत्तनो विजिते पञ्चयोजनसतपरिमण्डले मनुस्से सन्निपातापेसि। ते धातुयो गहेत्वा कुसिनारतो साधुकीळितं कीळन्ता निक्खमित्वा यत्थ यत्थ सुवण्णवण्णानि पुप्फानि पस्सन्ति, तत्थ तत्थ धातुयो सत्तिअन्तरे ठपेत्वा पूजं अकंसु। तेसं पुप्फानं खीणकाले गच्छन्ति, रथस्स धुरट्ठानं पच्छिमट्ठाने सम्पत्ते सत्त दिवसे साधुकीळितं कीळन्ति। एवं धातुयो गहेत्वा आगच्छन्तानं सत्त वस्सानि सत्त मासानि सत्त दिवसानि वीतिवत्तानि।
मिच्छादिट्ठिका – ‘‘समणस्स गोतमस्स परिनिब्बुतकालतो पट्ठाय बलक्कारेन साधुकीळिताय उपद्दुतम्ह सब्बे नो कम्मन्ता नट्ठा’’ति उज्झायन्ता मनं पदोसेत्वा छळासीतिसहस्समत्ता अपाये निब्बत्ता। खीणासवा आवज्जित्वा ‘‘महाजनो मनं पदोसेत्वा अपाये निब्बत्ती’’ति दिस्वा – ‘‘सक्कं देवराजानं धातुआहरणूपायं कारेस्सामा’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेत्वा – ‘‘धातुआहरणूपायं करोहि महाराजा’’ति आहंसु। सक्को आह – ‘‘भन्ते, पुथुज्जनो नाम अजातसत्तुना समो सद्धो नत्थि, न सो मम वचनं करिस्सति, अपिच खो मारविभिंसकसदिसं विभिंसकं दस्सेस्सामि, महासद्दं सावेस्सामि, यक्खगाहकखिपितकअरोचके करिस्सामि, तुम्हे ‘अमनुस्सा महाराज कुपिता धातुयो आहरापेथा’ति वदेय्याथ, एवं सो आहरापेस्सती’’ति। अथ खो सक्को तं सब्बं अकासि।
थेरापि राजानं उपसङ्कमित्वा – ‘‘महाराज, अमनुस्सा कुपिता, धातुयो आहरापेही’’ति भणिंसु। राजा – ‘‘न ताव, भन्ते, मय्हं चित्तं तुस्सति, एवं सन्तेपि आहरन्तू’’ति आह। सत्तमदिवसे धातुयो आहरिंसु। एवं आहता धातुयो गहेत्वा राजगहे थूपञ्च महञ्च अकासि। इतरेपि अत्तनो अत्तनो बलानुरूपेन आहरित्वा सकसकट्ठानेसु थूपञ्च महञ्च अकंसु।
२४०.एवमेतं भूतपुब्बन्ति एवं एतं धातुभाजनञ्चेव दसथूपकरणञ्च जम्बुदीपे भूतपुब्बन्ति पच्छा सङ्गीतिकारका आहंसु। एवं पतिट्ठितेसु पन थूपेसु महाकस्सपत्थेरो धातूनं अन्तरायं दिस्वा राजानं अजातसत्तुं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, एकं धातुनिधानं कातुं वट्टती’’ति आह। साधु, भन्ते, निधानकम्मं ताव मम होतु, सेसधातुयो पन कथं आहरामीति? न, महाराज, धातुआहरणं तुय्हं भारो, अम्हाकं भारोति। साधु, भन्ते, तुम्हे धातुयो आहरथ, अहं धातुनिधानं करिस्सामीति। थेरो तेसं तेसं राजकुलानं परिचरणमत्तमेव ठपेत्वा सेसधातुयो आहरि। रामगामे पन धातुयो नागा परिग्गण्हिंसु, तासं अन्तरायो नत्थि। ‘‘अनागते लङ्कादीपे महाविहारे महाचेतियम्हि निदहिस्सन्ती’’ति ता न आहरित्वा सेसेहि सत्तहि नगरेहि आहरित्वा राजगहस्स पाचीनदक्खिणदिसाभागे ठत्वा – ‘‘इमस्मिं ठाने यो पासाणो अत्थि, सो अन्तरधायतु, पंसु सुविसुद्धा होतु, उदकं मा उट्ठहतू’’ति अधिट्ठासि।
राजा तं ठानं खणापेत्वा ततो उद्धतपंसुना इट्ठका कारेत्वा असीतिमहासावकानं चेतियानि कारेति। ‘‘इध राजा किं कारेती’’ति पुच्छन्तानम्पि ‘‘महासावकानं चेतियानी’’ति वदन्ति, न कोचि धातुनिधानभावं जानाति। असीतिहत्थगम्भीरे पन तस्मिं पदेसे जाते हेट्ठा लोहसन्थारं सन्थरापेत्वा तत्थ थूपारामे चेतियघरप्पमाणं तम्बलोहमयं गेहं कारापेत्वा अट्ठ अट्ठ हरिचन्दनादिमये करण्डे च थूपे च कारापेसि। अथ भगवतो धातुयो हरिचन्दनकरण्डे पक्खिपित्वा तं हरिचन्दनकरण्डकम्पि अञ्ञस्मिं हरिचन्दनकरण्डके, तम्पि अञ्ञस्मिन्ति एवं अट्ठ हरिचन्दनकरण्डे एकतो कत्वा एतेनेव उपायेन ते अट्ठ करण्डे अट्ठसु हरिचन्दनथूपेसु, अट्ठ हरिचन्दनथूपे अट्ठसु लोहितचन्दनकरण्डेसु, अट्ठ लोहितचन्दनकरण्डे अट्ठसु लोहितचन्दनथूपेसु, अट्ठ लोहितचन्दनथूपे अट्ठसु दन्तकरण्डेसु , अट्ठ दन्तकरण्डे अट्ठसु दन्तथूपेसु, अट्ठ दन्तथूपे अट्ठसु सब्बरतनकरण्डेसु, अट्ठ सब्बरतनकरण्डे अट्ठसु सब्बरतनथूपेसु, अट्ठ सब्बरतनथूपे अट्ठसु सुवण्णकरण्डेसु, अट्ठ सुवण्णकरण्डे, अट्ठसु सुवण्णथूपेसु, अट्ठ सुवण्णथूपे अट्ठसु रजतकरण्डेसु, अट्ठ रजतकरण्डे अट्ठसु रजतथूपेसु, अट्ठ रजतथूपे, अट्ठसु मणिकरण्डेसु, अट्ठ मणिकरण्डे अट्ठसु मणिथूपेसु, अट्ठ मणिथूपे अट्ठसु लोहितङ्ककरण्डेसु, अट्ठ लोहितङ्ककरण्डे अट्ठसु लोहितङ्कथूपेसु, अट्ठ लोहितङ्कथूपे अट्ठसु मसारगल्लकरण्डेसु, अट्ठ मसारगल्लकरण्डे अट्ठसु मसारगल्लथूपेसु, अट्ठ मसारगल्लथूपे अट्ठसु फलिककरण्डेसु, अट्ठ फलिककरण्डे अट्ठसु फलिकमयथूपेसु पक्खिपि।
सब्बेसं उपरिमं फलिकचेतियं थूपारामचेतियप्पमाणं अहोसि, तस्स उपरि सब्बरतनमयं गेहं कारेसि, तस्स उपरि सुवण्णमयं, तस्स उपरि रजतमयं, तस्स उपरि तम्बलोहमयं गेहं। तत्थ सब्बरतनमयं वालिकं ओकिरित्वा जलजथलजपुप्फानं सहस्सानि विप्पकिरित्वा अड्ढछट्ठानि जातकसतानि असीतिमहाथेरे सुद्धोदनमहाराजानं महामायादेविं सत्त सहजातेति सब्बानेतानि सुवण्णमयानेव कारेसि। पञ्चपञ्चसते सुवण्णरजतमये पुण्णघटे ठपापेसि, पञ्च सुवण्णद्धजसते उस्सापेसि। पञ्चसते सुवण्णदीपे, पञ्चसते रजतदीपे कारापेत्वा सुगन्धतेलस्स पूरेत्वा तेसु दुकूलवट्टियो ठपेसि।