१८. चत्तालीसनिपातो
१. महाकस्सपत्थेरगाथा
‘‘न गणेन पुरक्खतो चरे, विमनो होति समाधि दुल्लभो।
नानाजनसङ्गहो दुखो, इति दिस्वान गणं न रोचये॥
‘‘न कुलानि उपब्बजे मुनि, विमनो होति समाधि दुल्लभो।
सो उस्सुक्को रसानुगिद्धो, अत्थं रिञ्चति यो सुखावहो॥
‘‘पङ्कोति हि नं अवेदयुं, यायं वन्दनपूजना कुलेसु।
सुखुमं सल्ल दुरुब्बहं, सक्कारो कापुरिसेन दुज्जहो॥
‘‘सेनासनम्हा ओरुय्ह, नगरं पिण्डाय पाविसिं।
भुञ्जन्तं पुरिसं कुट्ठिं, सक्कच्चं तं उपट्ठहिं॥
‘‘सो मे [तं (सी॰ क॰)] पक्केन हत्थेन, आलोपं उपनामयि।
आलोपं पक्खिपन्तस्स, अङ्गुलि चेत्थ [पेत्थ (सी॰ क॰)] छिज्जथ॥
‘‘कुट्टमूलञ्च [कुड्डमूलञ्च (सी॰ स्या॰)] निस्साय, आलोपं तं अभुञ्जिसं।
भुञ्जमाने वा भुत्ते वा, जेगुच्छं मे न विज्जति॥
‘‘उत्तिट्ठपिण्डो आहारो, पूतिमुत्तञ्च ओसधं।
सेनासनं रुक्खमूलं, पंसुकूलञ्च चीवरं।
यस्सेते अभिसम्भुत्वा [अभिभुञ्जति (?)], स वे चातुद्दिसो नरो॥
‘‘यत्थ एके विहञ्ञन्ति, आरुहन्ता सिलुच्चयं।
तस्स बुद्धस्स दायादो, सम्पजानो पतिस्सतो।
इद्धिबलेनुपत्थद्धो , कस्सपो अभिरूहति॥
‘‘पिण्डपातपटिक्कन्तो , सेलमारुय्ह कस्सपो।
झायति अनुपादानो, पहीनभयभेरवो॥
‘‘पिण्डपातपटिक्कन्तो, सेलमारुय्ह कस्सपो।
झायति अनुपादानो, डय्हमानेसु निब्बुतो॥
‘‘पिण्डपातपटिक्कन्तो, सेलमारुय्ह कस्सपो।
झायति अनुपादानो, कतकिच्चो अनासवो॥
‘‘करेरिमालावितता , भूमिभागा मनोरमा।
कुञ्जराभिरुदा रम्मा, ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘नीलब्भवण्णा रुचिरा, वारिसीता सुचिन्धरा।
इन्दगोपकसञ्छन्ना, ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘नीलब्भकूटसदिसा, कूटागारवरूपमा।
वारणाभिरुदा रम्मा, ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘अभिवुट्ठा रम्मतला, नगा इसिभि सेविता।
अब्भुन्नदिता सिखीहि, ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘अलं झायितुकामस्स, पहितत्तस्स मे सतो।
अलं मे अत्थकामस्स [अत्तकामस्स (?)], पहितत्तस्स भिक्खुनो॥
‘‘अलं मे फासुकामस्स, पहितत्तस्स भिक्खुनो।
अलं मे योगकामस्स, पहितत्तस्स तादिनो॥
‘‘उमापुप्फेन समाना, गगनावब्भछादिता।
नानादिजगणाकिण्णा , ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘अनाकिण्णा गहट्ठेहि, मिगसङ्घनिसेविता।
नानादिजगणाकिण्णा, ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘अच्छोदिका पुथुसिला, गोनङ्गुलमिगायुता।
अम्बुसेवालसञ्छन्ना, ते सेला रमयन्ति मं॥
‘‘न पञ्चङ्गिकेन तुरियेन, रति मे होति तादिसी।
यथा एकग्गचित्तस्स, सम्मा धम्मं विपस्सतो॥
‘‘कम्मं बहुकं न कारये, परिवज्जेय्य जनं न उय्यमे।
उस्सुक्को सो रसानुगिद्धो, अत्थं रिञ्चति यो सुखावहो॥
‘‘कम्मं बहुकं न कारये, परिवज्जेय्य अनत्तनेय्यमेतं।
किच्छति कायो किलमति, दुक्खितो सो समथं न विन्दति॥
‘‘ओट्ठप्पहतमत्तेन, अत्तानम्पि न पस्सति।
पत्थद्धगीवो चरति, अहं सेय्योति मञ्ञति॥
‘‘असेय्यो सेय्यसमानं, बालो मञ्ञति अत्तानं।
न तं विञ्ञू पसंसन्ति, पत्थद्धमानसं नरं॥
‘‘यो च सेय्योहमस्मीति, नाहं सेय्योति वा पन।
हीनो तंसदिसो [तीनोहं सदिसो (स्या॰)] वाति, विधासु न विकम्पति॥
‘‘पञ्ञवन्तं तथा तादिं, सीलेसु सुसमाहितं।
चेतोसमथमनुत्तं, तञ्चे विञ्ञू पसंसरे॥
‘‘यस्स सब्रह्मचारीसु, गारवो नूपलब्भति।
आरका होति सद्धम्मा, नभतो पुथवी यथा॥
‘‘येसञ्च हिरि ओत्तप्पं, सदा सम्मा उपट्ठितं।
विरूळ्हब्रह्मचरिया ते, तेसं खीणा पुनब्भवा॥
‘‘उद्धतो चपलो भिक्खु, पंसुकूलेन पारुतो।
कपीव सीहचम्मेन, न सो तेनुपसोभति॥
‘‘अनुद्धतो अचपलो, निपको संवुतिन्द्रियो।
सोभति पंसुकूलेन, सीहोव गिरिगब्भरे॥
‘‘एते सम्बहुला देवा, इद्धिमन्तो यसस्सिनो।
दसदेवसहस्सानि, सब्बे ते ब्रह्मकायिका॥
‘‘धम्मसेनापतिं वीरं, महाझायिं समाहितं।
सारिपुत्तं नमस्सन्ता, तिट्ठन्ति पञ्जलीकता॥
‘‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम।
यस्स ते नाभिजानाम, यम्पि निस्साय झायति [झायसि (क॰ अट्ठ॰)]॥
‘‘‘अच्छेरं वत बुद्धानं, गम्भीरो गोचरो सको।
ये मयं नाभिजानाम, वालवेधिसमागता’॥
‘‘तं तथा देवकायेहि, पूजितं पूजनारहं।
सारिपुत्तं तदा दिस्वा, कप्पिनस्स सितं अहु॥
‘‘यावता बुद्धखेत्तम्हि, ठपयित्वा महामुनिं।
धुतगुणे विसिट्ठोहं, सदिसो मे न विज्जति॥
‘‘परिचिण्णो मया सत्था, कतं बुद्धस्स सासनं।
ओहितो गरुको भारो, नत्थि दानि पुनब्भवो॥
‘‘न चीवरे न सयने, भोजने नुपलिम्पति।
गोतमो अनप्पमेय्यो, मुळालपुप्फं विमलंव।
अम्बुना नेक्खम्मनिन्नो, तिभवाभिनिस्सटो॥
‘‘सतिपट्ठानगीवो सो, सद्धाहत्थो महामुनि।
पञ्ञासीसो महाञाणी, सदा चरति निब्बुतो’’ति॥
… महाकस्सपो थेरो…।
चत्तालीसनिपातो निट्ठितो।
तत्रुद्दानं –
चत्तालीसनिपातम्हि, महाकस्सपसव्हयो।
एकोव थेरो गाथायो, चत्तासील दुवेपि चाति॥