१५. पन्नरसमो परिच्छेदो
अरूपावचरसमाधिभावनानिद्देसो
रूपारूपमतीतेन , रूपारूपादिवेदिना।
यानि चारूपपुञ्ञानि, सरूपेनीरितानि तु॥
तेसं दानि पवक्खामि, भावनानयमुत्तमं।
योगावचरभिक्खूनं, हितत्थाय समासतो॥
‘‘रूपे खो विज्जमानस्मिं, दण्डादानादयो सियुं।
अनेकापि पनाबाधा, चक्खुरोगादयो’’इति॥
रूपे आदीनवं दिस्वा, रूपे निब्बिन्दमानसो।
तस्सातिक्कमनत्थाय, अरूपं पटिपज्जति॥
तम्हा कसिणरूपापि, सो निब्बिज्ज विसारदो।
अपक्कमितुकामो च, सूकराभिहतोव सा॥
चतुत्थे पन झानस्मिं, हुत्वा चिण्णवसी वसी।
चतुत्थज्झानतो धीमा, वुट्ठाय विधिना पुन॥
करोति पनिदं चित्तं, रूपमारम्मणं यतो।
आसन्नसोमनस्सञ्च, थूलसन्तविमोक्खतो॥
इति आदीनवं दिस्वा, चतुत्थे तत्थ सब्बसो।
निकन्तिं परियादाय, पठमारुप्पञ्च सन्ततो॥
चक्कवाळपरियन्तं, यत्तकं वा पनिच्छति।
तत्तकं पत्थरित्वान, फुट्ठोकासञ्च तेन तं॥
आकासो इति वानन्तो,
आकासो इति वा पुन।
मनसा हि करोन्तोव,
उग्घाटेति पवुच्चति॥
उग्घाटेन्तो हि कसिणं, न संवेल्लेति तं पन।
न चुद्धरति सो योगी, पूवं विय कपालतो॥
केवलं पन तं नेव, आवज्जति न पेक्खति।
नावज्जन्तो नपेक्खन्तो, उग्घाटेति हि नामसो॥
कसिणुग्घाटिमाकासं , निमित्तं पन तंव सो।
आकासो इति चित्तेन, आवज्जति पुनप्पुनं॥
आवज्जतो हि तस्सेवं,
करोतो तक्काहतम्पि च।
पञ्च नीवरणा तस्स,
विक्खम्भन्ति हि सब्बसो॥
आसेवति च भावेति, तं निमित्तं पुनप्पुनं।
करोतो पन तस्सेव, सन्तचित्तस्स योगिनो॥
तत्राकासे पनाप्पेति, पठमारुप्पमानसं।
इधापि पुरिमे भागे, तीणि चत्तारि वा पन॥
जवनानि उपेक्खाय, सम्पयुत्तानि होन्ति हि।
चतुत्थं पञ्चमं वापि, होति आरुप्पमानसं॥
पुन भावेतुकामेन, दुतियारुप्पमानसं।
सुचिण्णवसिना हुत्वा, पठमारुप्पमानसे॥
आसन्नरूपावचर-ज्झानपच्चत्थिकन्ति च।
दुतियारुप्पचित्तंव, न च सन्तमिदन्ति च॥
एवमादीनवं दिस्वा, पठमारुप्पमानसे।
निकन्तिं परियादाय, दुतियं सन्ततो पन॥
तमाकासं फरित्वान, पवत्तमानसं पन।
तञ्च विञ्ञाणमिच्चेवं, कत्तब्बं मनसा बहुं॥
आवज्जनञ्च कत्तब्बं, तथा तक्काहतम्पि च।
‘‘अनन्त’’न्ति ‘‘अनन्त’’न्ति, कातब्बं मनसा निध॥
तस्मिं पन निमित्तस्मिं, विचारेन्तस्स मानसं।
उपचारेन तं चित्तं, समाधियति योगिनो॥
आसेवति च भावेति, तं निमित्तं पुनप्पुनं।
तस्स चेवं करोन्तस्स, सतिसम्पन्नचेतसो॥
आकासं फुसविञ्ञाणे, दुतियारुप्पमानसं।
अप्पेति अप्पना यस्मिं, नयो वुत्तनयोव सो॥
आकासोयमनन्तोति, एवमाकासमेव तं।
फरित्वा पवत्तविञ्ञाणं, ‘‘विञ्ञाणञ्च’’न्ति वुच्चति॥
मनक्कारवसेनापि, अनन्तं परिदीपितं।
‘‘विञ्ञाणानन्त’’मिच्चेव, वत्तब्बं पनिदं सिया॥
अथ भावेतुकामेन, ततियारुप्पमानसं।
सुचिण्णवसिना हुत्वा, दुतियारुप्पमानसे॥
आसन्नपठमारुप्प-चित्तपच्चत्थिकन्ति च।
ततियारुप्पचित्तंव, न च सन्तमिदन्ति च॥
एवमादीनवं दिस्वा, दुतियारुप्पमानसे।
निकन्तिं परियादाय, ततियं सन्ततो पन॥
एवं मनसि कत्वान, कातब्बो मनसा पुन।
पठमारुप्पविञ्ञाणा-भावो तस्सेव सुञ्ञतो॥
तं पनाकासविञ्ञाणं, अकत्वा मनसा पुन।
‘‘नत्थि नत्थी’’ति वातेन, ‘‘सुञ्ञं सुञ्ञ’’न्ति वा ततो॥
आवज्जितब्बमेवञ्हि, कत्तब्बं मनसापि च।
तक्काहतञ्च कातब्बं, पुनप्पुनंव धीमता॥
तस्मिं निमित्ते तस्सेवं, विचारेन्तस्स मानसं।
सति तिट्ठति भिय्योपि, समाधियति मानसं॥
आसेवति च भावेति, तं निमित्तं पुनप्पुनं।
तस्स चेवं करोन्तस्स, सतिसम्पन्नचेतसो॥
कसिणुग्घाटिमाकासं, फरित्वान समन्ततो।
विञ्ञाणस्स पवत्तस्स, नत्थिभावे अभावके॥
ततियारुप्पविञ्ञाणं,
तं पनाप्पेति योगिनो।
अप्पनाय नयोपेत्थ,
होति वुत्तनयोव सो॥
आकासगतविञ्ञाणं, दुतियारुप्पचक्खुना।
पस्सन्तो विहरित्वान, ‘‘नत्थि नत्थी’’तिआदिना॥
परिकम्ममनक्कारे , तस्मिं अन्तरहिते पन।
तस्सापगममत्तंव, पस्सन्तो वसती च सो॥
सन्निपातं यथा कोचि, दिस्वा सङ्घस्स कत्थचि।
गते सङ्घे तु तं ठानं, सुञ्ञमेवानुपस्सति॥
पुन भावेतुकामेन, चतुत्थारुप्पमानसं।
सुचिण्णवसिना हुत्वा, ततियारुप्पमानसे॥
आसन्नदुतियारुप्प-चित्तपच्चत्थिकन्ति च।
चतुत्थारुप्पचित्तंव, न च सन्तमिदन्ति च॥
एवमादीनवं दिस्वा, ततियारुप्पमानसे।
निकन्तिं परियादाय, चतुत्थं सन्ततो पन॥
एवं मनसि कत्वान, पुन तत्थेव धीमता।
अभावारम्मणं कत्वा, सम्पवत्तमिदं मनो॥
‘‘सन्तं सन्तमिदं चित्त’’-मिच्चेवं तं पुनप्पुनं।
होति आवज्जितब्बञ्च, कातब्बं मनसापि च॥
तस्मिं निमित्ते तस्सेवं, विचारेन्तस्स मानसं।
सति तिट्ठति भिय्योपि, समाधियति मानसं॥
आसेवति च भावेति, तं निमित्तं पुनप्पुनं।
तस्स चेवं करोन्तस्स, सतिसम्पन्नचेतसो॥
ततियारुप्पसङ्खात-खन्धेसु च चतूसुपि।
चतुत्थारुप्पविञ्ञाणं, तं पनाप्पेति योगिनो॥
अप्पनाय नयोपेत्थ, हेट्ठा वुत्तनयूपमो।
अपिचेत्थ विसेसोयं, वेदितब्बो विभाविना॥
‘‘अहो सन्ता वताय’’न्ति, समापत्ति पदिस्सति।
या पनाभावमत्तम्पि, कत्वा ठस्सति गोचरं॥
सन्तारम्मणतायेव, ‘‘सन्ताय’’न्ति विपस्सति।
सन्ततो चे मनक्कारो, कथञ्च समतिक्कमो॥
अनापज्जितुकामत्ता , होतेव समतिक्कमो।
‘‘समापज्जामहमेत’’-मिच्चाभोगो न विज्जति॥
सन्ततो तं करोन्तो हि, मनसा सुखुमं परं।
असञ्ञं पन दुब्बल्यं, पापुणाति महग्गतं॥
नेवसञ्ञी च नासञ्ञी,
याय सञ्ञाय होति सो।
न केवलं तु सञ्ञाव,
एदिसी अथ खो पन॥
एवमेव भवन्तेत्थ, सुखुमा वेदनादयो।
पत्तमक्खनतेलेन, मग्गस्मिं उदकेन च॥
सावेतब्बो अयं अत्थो, चतुत्थारुप्पबोधने।
पटुसञ्ञाय किच्चस्स, नेवक्करणतो अयं॥
‘‘नेवसञ्ञा’’ति निद्दिट्ठा, चतुत्थारुप्पसम्भवा।
पटुसञ्ञाय किच्चं सा, कातुं सक्कोति नेव च॥
यथा दहनकिच्चं तु, तेजोधातु सुखोदके।
सा सङ्खारावसेसत्ता, सुखुमत्तेन विज्जति।
तस्मा पन च सा सञ्ञा, ‘‘नासञ्ञा’’ति पवुच्चति॥
एता हि रूपमाकासं,
विञ्ञाणं तदभावकं।
अतिक्कमित्वा कमतो,
चतस्सो होन्ति आह च॥
‘‘आरम्मणातिक्कमतो, चतस्सोपि भवन्तिमा।
अङ्गातिक्कममेतासं, न इच्छन्ति विभाविनो॥
सुपणीततरा होन्ति,
पच्छिमा पच्छिमा इध।
उपमा तत्थ विञ्ञेय्या,
पासादतलसाटिका’’ति॥
सङ्खेपेन मयारुप्प-समापत्तिनयो अयं।
दस्सितो दस्सितो सुद्ध-दस्सिना पियदस्सिना॥
रूपारूपज्झानसमापत्तिविधानं ,
जानातिमं सारतरं यो पन भिक्खु।
रूपारूपज्झानसमापत्तीसु दक्खो,
रूपारूपं याति भवं सो अभिभुय्य॥
इति अभिधम्मावतारे अरूपावचरसमाधिभावनानिद्देसो नाम
पन्नरसमो परिच्छेदो।