सोळसमो परिच्छेदो
१६. चित्तुप्पादकथा
चित्तुप्पादेसु धम्मानं, इति ञत्वा विनिच्छयं।
चित्तुप्पादानमेवाथ, ञातब्बो भेदसङ्गहो॥
वेदनाहारतो चेव, हेताधिपतितो तथा।
झानिन्द्रियमग्गबला, येवापनपथादितो॥
तत्थ सुखा च दुक्खा च, अदुक्खमसुखाति च।
तिस्सो च वेदना वुत्ता, सम्भोगत्थविसेसतो॥
सुखं दुक्खं सोमनस्सं, दोमनस्समथापरं।
उपेक्खिन्द्रियमिच्चेवं, पञ्चिन्द्रियविभागतो॥
कायविञ्ञाणयुगळे, सुखदुक्खा हि वेदना।
सोमनस्सं दोमनस्सं, इति नामं लभन्ति न॥
अञ्ञत्थ पन सब्बत्थ, सुखा दुक्खा च वेदना।
सोमनस्सं दोमनस्सं, इति नामं लभन्ति च॥
अदुक्खि असुखोपेक्खा, मज्झत्ताति च वेदना।
पञ्चपञ्ञासचित्तेसु, तदञ्ञेसु पकासिता॥
सुखदुक्खिन्द्रिययुत्तं, कायविञ्ञाणकद्वयं।
दोमनस्सिन्द्रिययुत्तं, पटिघद्वयमानसं॥
अट्ठारस परित्तानि, चतुक्कज्झानमादितो।
सोमनस्सिन्द्रिययुत्ता, द्वासट्ठिविध मानसा॥
द्वत्तिंस च परित्तानि, तेवीस झानपञ्चमा।
होन्तिपेक्खिन्द्रिययुत्ता, पञ्चपञ्ञास मानसा॥
सुखयुत्ता तु तेसट्ठि, दुक्खयुत्ता तयो तहिं।
अदुक्खमसुखयुत्ता, पञ्चपञ्ञासुपेक्खका॥
ओजट्ठमकरूपञ्च, वेदनं सन्धिमानसं।
नामरूपञ्च कमतो, आहरन्तीति देसिता॥
आहारा कबळीकारो, फस्सो सञ्चेतना तथा।
विञ्ञाणञ्चेति चत्तारो, उपत्थम्भा च सम्भवा॥
चित्तुप्पादेसु सब्बत्थ,
आहारारूपिनो तयो।
कबळीकारो आहारो,
कामे कायानुपालको॥
अलोभो च अदोसो च,
अमोहो च तथापरो।
लोभो दोसो च मोहो च,
हेतू धम्मा छ देसिता॥
कुसलाकुसला हेतू, तयो अब्याकताति च।
नवद्वादसधा तत्थ, विपाकक्रियभेदतो॥
दस पञ्चाधिका होन्ति, भूमिभेदा ततो तहिं।
पुञ्ञपाकक्रियाभेदा, तालीस चतुनूनका॥
सन्तीरणमनोधातु-पञ्चविञ्ञाणमानसे।
वोट्ठब्बने च हसिते, हेतु नाम न विज्जति॥
लोभमूलेसु लोभो च,
मोहो च पटिघद्वये।
दोसो मोहो च लब्भन्ति,
मोहो एकोव मोमुहे॥
ञाणेन विप्पयुत्तेसु,
अलोभादिद्वयं भवे।
ततो सेसेसु सब्बत्थ,
अलोभादितयोपि च॥
तिहेतुका सत्तचत्ता-लीस होन्ति द्विहेतुका।
बावीस द्वेकहेतुका, अट्ठारस अहेतुका॥
छन्दो चित्तञ्च वीरियं, वीमंसाति चतुब्बिधा।
सहजाताधिपा धम्मा, वुत्ताधिपतयो सियुं॥
यमालम्बं गरुं कत्वा, नामधम्मा पवत्तरे।
आरम्मणाधिपनामेन, तदालम्बणमीरितं॥
तिहेतुकजवेस्वेको, चतूसुपि यथारहं।
द्विहेतुकेसु सम्भोति, वीमंसाधिपतिं विना॥
अनुत्तरे कामपुञ्ञे, तिहेतुकमहाक्रिये।
लोभमूले च सावज्जे, लब्भतालम्बणाधिपो॥
तत्थ चानियता कामे, लब्भमानापि लब्भरे।
महग्गतानुत्तरेसु, नियताव यथारहं॥
क्रियाद्विहेतुपटिघे ,
नत्थेवालम्बणाधिपो।
मोमूहाहेतुके पाके,
लोकिये च न कोचिपि॥
उभयाधिपयुत्ता च, सहजाधिपयोगिनो।
उभयानियताधिप्पा, सहजानियताधिपा॥
उभयविप्पयुत्ता च, पञ्चधा तत्थ मानसा।
अट्ठट्ठारस वीसं छ, सत्ततिंस यथाक्कमं॥
पञ्चाधिपतियोगा च, चतुराधिपयोगिनो।
तिविधाधिपयुत्ता च, विमुत्तापि च सब्बथा॥
सोळसाथ समत्तिंस, छळेवाथ यथाक्कमं।
सत्ततिंसतिविधाति, चतुधेवम्पि निद्दिसे॥
वीमंसाधिपयुत्ता च, सहजाधिपयोगिनो।
आलम्बाधिपयुत्ता च, विप्पमुत्तापि सब्बथा॥
चतुत्तिंस द्विपञ्ञास, अट्ठवीस यथाक्कमं।
सत्ततिंसति चेवेति, चतुधेवम्पि निद्दिसे॥
सहजाधिपलद्धा तु, द्वेपञ्ञासेव सब्बथा।
आलम्बाधिपलद्धा च, उभयाधिपलाभिनो॥
अट्ठवीसेव सब्बेपि, द्वेपञ्ञासेव साधिपा।
सेसा निराधिपा सब्बे, सत्ततिंसापि सब्बथा॥
वेदनादिवसेनेवं, ञत्वा भेदं चतुब्बिधं।
झानिन्द्रियमग्गबल-वसेनापि विभावये॥
वितक्कहेट्ठिमं झानं, मनोपरं मनिन्द्रियं।
हेतुपरञ्च मग्गङ्गं, बलं वीरियपच्छिमं॥
अवितक्के पकतिया, तस्मा झानं न विज्जति।
अहेतुके च मग्गङ्गं, बलञ्चावीरिये यथा॥
अट्ठ रूपिन्द्रियानेत्थ, अगय्हन्तेव सब्बथा।
मग्गिन्द्रियबलट्ठेसु, समाधि च न कङ्खिते॥
कामपुञ्ञेस्वनियता, विरतीपि अनुद्धता।
पञ्ञानुत्तरचित्तेसु, इन्द्रियत्तयभाजिता॥
सेसा वुत्तानुसारेन, लब्भमानज्झानादिका।
तेहि युत्ता च विञ्ञेय्या, चित्तुप्पादा यथाक्कमं॥
सोमनस्सयुत्ता कामे, लोकुत्तरमहग्गते।
पठमज्झानचित्ता च, पञ्चझानङ्गिका मता॥
दुक्खुपेक्खायुत्ता कामे, पञ्चविञ्ञाणवज्जिता।
दुतियज्झानचित्ता च, चतुझानङ्गिका सियुं॥
झानङ्गत्तयसंयुत्ता, ततियज्झानमानसा।
चतुत्थपञ्चमारुप्पा, झानङ्गद्वययोगिनो॥
पञ्चविञ्ञाणयुगळे, झानङ्गं नत्थि किञ्चिपि।
इत्थं झानानं भेदेन, पञ्चधा मानसा ठिता॥
एकूनतिंसति सत्त-तिंस चेकादसापरे।
चतुत्तिंस दसेवाथ, गणिका तु यथाक्कमं॥
लोकुत्तरेसु सब्बेसु, इन्द्रियानि नवुच्चरे।
तिहेतुकेसु सब्बेसु, लोकियेसु पनट्ठधा॥
ञाणेन विप्पयुत्तेसु, सत्तधाव समुद्धरे।
सितवोट्ठब्बना पुञ्ञे, पञ्चधाव पकासये॥
विचिकिच्छासहगते, चतुधाव विनिद्दिसे।
तीणिन्द्रियानि वुत्तानि, सेसाहेतुकमानसे॥
अट्ठ चेकूनतालीस, द्वादस वाथ तेरस।
एकञ्च सोळस चेति, छब्बिधा तत्थ सङ्गहो॥
पठमानुत्तरं झानं, अट्ठमग्गङ्गिकं मतं।
सत्तमग्गङ्गिकं नाम, सेसं झानमनुत्तरं॥
लोकियं पठमं झानं, तथा कामे तिहेतुकं।
पञ्चमग्गङ्गिका नाम, चित्तुप्पादा पकासिता॥
सेसं महग्गतं झानं, सम्पयुत्ता च दिट्ठिया।
ञाणेन विप्पयुत्ता च, चतुमग्गङ्गिका मता॥
दोसमूलद्वयञ्चेव, उद्धच्चसहितं तथा।
दिट्ठिया विप्पयुत्ता च, मग्गङ्गत्तययोगिनो॥
विचिकिच्छासम्पयुत्तो , वुत्तो मग्गो दुवङ्गिको।
अमग्गाहेतुको चेति, सत्तधा तत्थ सङ्गहो॥
अट्ठ द्वत्तिंसति चेव, दस पञ्चाधिकापरे।
तालीस कमतो सत्त, एकञ्चट्ठदसापरे॥
बलानि पन सत्तेव, सब्बत्थापि तिहेतुके।
ञाणेन विप्पयुत्तेसु, छ बलानि समुद्दिसे॥
चतुधाकुसले होन्ति, तिविधा कङ्खिते पन।
द्विबलं सितवोट्ठब्बं, अबलं सेसमीरितं॥
छब्बिधो सङ्गहो तत्थ, सत्ततालीसथापरे।
द्वादसेकादसेकं द्वे, सोळसेति यथाक्कमं॥
इत्थं पञ्च छ सत्त छ-कोट्ठासा कमतो ठिता।
चतुवीसति सब्बेपि, झानङ्गादिवसा कथा॥
इति चेतसिकविभागे चित्तुप्पादकथा निट्ठिता।
सोळसमो परिच्छेदो।