१६. सोळसमो परिच्छेदो
अभिञ्ञानिद्देसो
इतो परं करिस्सामि, पञ्ञासुद्धिकरं परं।
पञ्चन्नम्पि अभिञ्ञानं, मुखमत्तनिदस्सनं॥
रूपारूपसमापत्ती,
निब्बत्तेत्वा पनट्ठपि।
लोकिकापि अभिञ्ञायो,
भावेतब्बा विभाविना॥
चतुत्थज्झानमत्तेपि, सुचिण्णवसिना सता।
अनुयोगमभिञ्ञासु, कातुं वत्तति योगिनो॥
अभिञ्ञा नाम भिक्खूनं, साभिञ्ञानं अनुत्तरो।
अलङ्कारो हि ताणन्ति, सत्थन्ति च पवुच्चति॥
निब्बत्तितास्वभिञ्ञासु, योगावचरभिक्खुना।
समाधिभावना हिस्स, तदा निट्ठङ्गता सिया॥
दिब्बानि चक्खुसोतानि, इद्धिचित्तविजाननं।
पुब्बेनिवासञाणन्ति, पञ्चाभिञ्ञा इमा सियुं॥
कसिणानुलोमतादीहि, चतुद्दसनयेहि च।
दमेतब्बमभिञ्ञायो, पत्तुकामेन मानसं॥
दन्ते समाहिते सुद्धे, परियोदाते अनङ्गणे।
नुपक्लेसे मुदुभूते, कम्मनीये ठिताचले॥
इति अट्ठङ्गसम्पन्ने, चित्ते इद्धिविधाय च।
अभिनीहरति चे चित्तं, सिज्झतिद्धिविकुब्बनं॥
अभिञ्ञापादकज्झानं, समापज्ज ततो पन।
वुट्ठाय हि सतं वापि, सहस्सं वा यदिच्छति॥
‘‘सतं होमि सतं होमी’’-च्चेवं कत्वान मानसं।
अभिञ्ञापादकज्झानं, समापज्ज ततो पन॥
वुट्ठाय पुनधिट्ठाति,
सहाधिट्ठानचेतसा।
सतं होति हि सो योगी,
सहस्सादीस्वयं नयो॥
पादकज्झानचित्तं तु, निमित्तारम्मणं सिया।
परिकम्ममनानेत्थ, सतारम्मणिकानि तु॥
तदाधिट्ठानचित्तम्पि , सतारम्मणमेव तं।
पुब्बे वुत्तप्पनाचित्तं, विय गोत्रभुनन्तरं॥
तमेकं जायते तत्थ, चतुत्थज्झानिकं मनो।
परिकम्मविसेसोव, सेसं पुब्बसमं इध॥
इद्धिविधञाणं।
दिब्बसोतमिदं तत्थ, भावेतब्बं कथं सिया।
अभिञ्ञापादकज्झानं, समापज्ज ततो पुन॥
वुट्ठाय परिकम्मेन, कामावचरचेतसा।
सद्दो आवज्जितब्बोव, महन्तो सुखुमोपि च॥
तस्सेवं पन सद्दस्स, निमित्तं मनसि कुब्बतो।
दिब्बसोतमिदानिस्स, उप्पज्जिस्सति तं इति॥
सद्देस्वञ्ञतरं सद्दं, कत्वा आरम्मणं ततो।
उप्पज्जित्वा निरुद्धे तु, मनोद्वारावज्जने पुन॥
जवनानि हि जायन्ते, तस्स चत्तारि पञ्च वा।
पुरिमानेत्थ चित्तेसु, तीणि चत्तारि वा पन॥
परिकम्मोपचारानु-लोमगोत्रभुनामका।
चतुत्थं पञ्चमं वापि, अप्पनाचित्तमीरितं॥
सहजातं तु यं ञाणं, अप्पनामानसेन हि।
तं ञाणं दिब्बसोतन्ति, वदन्ति सुतकोविदा॥
थामजातं करोन्तेन, तं ञाणं तेन योगिना।
‘‘एत्थन्तरगतं सद्दं, सुणामी’’ति च चेतसा॥
अङ्गुलं द्वङ्गुलं भिय्यो,
विदत्थि रतनं तथा।
गामो देसो ततो याव,
चक्कवाळा ततो परं॥
इच्चेवं तु परिच्छिज्ज, वड्ढेतब्बं यथाक्कमं।
एसो अधिगताभिञ्ञो, पादकारम्मणेन तु॥
फुट्ठोकासगते सद्दे, सब्बे पन सुणाति सो।
सुणन्तो पाटियेक्कम्पि, सल्लक्खेतुं पहोति सो॥
दिब्बसोतञाणं।
कथं पनुप्पादेतब्बं, चेतोपरियमानसं।
दिब्बचक्खुवसेनेव, इदं ञाणं पनिज्झति॥
आलोकं पन वड्ढेत्वा, तस्मा दिब्बेन चक्खुना।
हदयं पन निस्साय, वत्तमानं तु लोहितं॥
दिस्वा परस्स विञ्ञेय्यं,
होति चित्तं तु भिक्खुना।
सोमनस्सयुते चित्ते,
लोहितं लोहितं सिया॥
दोमनस्सयुते चित्ते, वत्तमाने तु काळकं।
उपेक्खासहिते चित्ते, तिलतेलूपमं सिया॥
तस्मा परस्स सत्तस्स, दिस्वा हदयलोहितं।
चेतोपरियञाणं तं, कातब्बं थामतं गतं॥
एवं थामगते तस्मिं, यथानुक्कमतो पन।
चित्तमेव विजानाति, विना लोहितदस्सनं॥
कामावचरचित्तञ्च, रूपारूपेसु मानसं।
सब्बमेव विजानाति, सरागादिप्पभेदकं॥
चेतोपरियञाणं।
पुब्बेनिवासञाणेन, कत्तब्बा तदनुस्सति।
तं सम्पादेतुकामेन, आदिकम्मिकभिक्खुना।
झानानि पन चत्तारि, समापज्जानुपुब्बतो॥
अभिञ्ञापादकज्झाना, वुट्ठाय हि ततो पुन।
भिक्खुना वज्जितब्बाव, निसज्जा सब्बपच्छिमा॥
ततो पभुति सब्बम्पि, पटिलोमक्कमा पन।
सब्बमावज्जितब्बं तं, दिवसे रत्तियं कतं॥
पटिलोमक्कमेनेव, दुतिये ततियेपि च।
दिवसे पक्खमासेसु, तथा संवच्छरेसुपि॥
याव अस्मिं भवे सन्धि, ताव तेन च भिक्खुना।
कतमावज्जितब्बं तं, पुरिमस्मिं भवेपि च॥
चुतिक्खणेपि निब्बत्तं, नामरूपञ्च साधुकं।
एवमावज्जिते तस्मिं, नामरूपे यदा पन॥
तदेवारम्मणं कत्वा, नामरूपं चुतिक्खणे।
मनोद्वारे मनक्कारो, उप्पज्जति तदा पन॥
आवज्जने निरुद्धस्मिं, तदेवारम्मणं पन।
कत्वा जवनचित्तानि, होन्ति चत्तारि पञ्च वा।
पुब्बे वुत्तनयेनेव, सेसं ञेय्यं विभाविना॥
परिकम्मादिनामानि, पुरिमानि भवन्ति तु।
पच्छिमं अप्पनाचित्तं, रूपावचरिकं भवे॥
तेन चित्तेन यं ञाणं, संयुत्तं तेन या पन।
संयुत्ता सति सा पुब्बे-निवासानुस्सतीरिता॥
पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं।
रूपं पस्सितुकामेन, भिक्खुना दिब्बचक्खुना।
कसिणारम्मणं झानं, अभिञ्ञापादकं पन॥
अभिनीहारक्खमं कत्वा, तेजोकसिणमेव वा।
ओदातकसिणं वापि, आलोककसिणम्पि वा॥
इमेसु कतपुञ्ञेहि, कसिणेसु च तीसुपि।
आलोककसिणं एत्थ, सेट्ठन्ति परिदीपितं॥
तस्मा तमितरं वापि, उप्पादेत्वा यथाक्कमं।
उपचारभूमियंयेव, ठत्वा तं पन पण्डितो॥
वड्ढेत्वान ठपेतब्बं, न उप्पादेय्य अप्पनं।
उप्पादेति सचे होति, पादकज्झाननिस्सितं॥
झानस्स वड्ढितस्सन्तो-गतं रूपं तु योगिना।
पस्सितब्बं भवे रूपं, पस्सतो पन तस्स तं॥
परिकम्मस्स वारो हि, अतिक्कमति तावदे।
आलोकोपि ततो तस्स, खिप्पमन्तरधायति॥
तस्मिं अन्तरहिते रूप-गतम्पि च न दिस्सति।
तेनाथ पादकज्झानं, पविसित्वा ततो पुन॥
वुट्ठाय पन आलोको, फरितब्बोव भिक्खुना।
एवं अनुक्कमेनेव, आलोको थामवा सिया॥
‘‘आलोको एत्थ होतू’’ति,
यत्तकं ठानमेव सो।
परिच्छिन्दति तत्थेव,
आलोको पन तिट्ठति॥
दिवसम्पि निसीदित्वा, पस्सतो होति दस्सनं।
तिणुक्काय गतो मग्गं, पुरिसेत्थ निदस्सनं॥
उप्पादनक्कमोपिस्स, तत्रायं दिब्बचक्खुनो।
वुत्तप्पकाररूपं तं, कत्वा आरम्मणं पन॥
मनोद्वारे मनक्कारे, जाते यानि तदेव च।
रूपं आरम्मणं कत्वा, जायन्ति जवनानि हि॥
कामावचरचित्तानि , तानि चत्तारि पञ्च वा।
हेट्ठा वुत्तनयेनेव, सेसं ञेय्यं विभाविना॥
अत्थसाधकचित्तं तं, चतुत्थज्झानिकं मतं।
तंचित्तसंयुतं ञाणं, दिब्बचक्खुन्ति वुच्चति॥
अनागतंसञाणस्स , यथाकम्मुपगस्स च।
परिकम्मं विसुं नत्थि, इज्झन्ति दिब्बचक्खुना॥
चुतूपपातञाणम्पि, दिब्बचक्खुन्ति वा पन।
अत्थतो एकमेवेदं, ब्यञ्जने पन नानता॥
दिब्बचक्खुञाणं।
योध सुणाति करोति च चित्ते,
गन्थमिमं परमं पन भिक्खु।
सो अभिधम्ममहण्णवपारं,
याति अनेन तरेन तरित्वा॥
इति अभिधम्मावतारे अभिञ्ञानिद्देसो नाम
सोळसमो परिच्छेदो।