१०. दसमो परिच्छेदो
सेसकम्मट्ठानविभागो
ब्यापादादीनवं दिस्वा, खेमभावञ्च खन्तियं।
अप्पमञ्ञा तु भावेन्तो, विनेय्य पटिघं कथं॥
चेतोसन्तापनो कोधो,
सम्पसादविकोपनो।
विरूपबीभच्छकरो,
मुखवण्णप्पधंसनो॥
सीलकालुस्सियुप्पादो, चित्तविक्खेपसम्भवो।
पञ्ञापज्जोतविद्धंसी, पटिपत्तिविबन्धको॥
अपायेकायनो मग्गो, पापकण्टकबन्धको।
धम्ममग्गसमुच्छेदी, मग्गद्वारपिधानको॥
यसोवण्णविसङ्खारो, गुणमूलप्पभञ्जको।
दुक्खधम्मसमोधानो, ब्यसनोपद्दवाकरो॥
दुन्निमित्तमिदं जातं, सब्बसम्पत्तिधंसनं।
धूमकेतुसमुप्पादो, सब्बलोकविनासको॥
सब्बकल्याणधम्मानं, अवमङ्गलमुट्ठितं।
हितारम्भसमुग्घाती, अन्तरायसमागमो॥
सब्बाकारपटिक्कूलं, सब्बविद्देसकारणं।
विपत्तिमुखमुप्पन्नं, अमित्तजनपत्थितं॥
सपत्तकरणं घोरं, सब्बानत्थविधायकं।
भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति॥
खुरधारं लिहन्ताव, गिलन्ताव हुतासनं।
तित्तलाबुंव खादन्ता, गण्हन्तादित्तमायुधं॥
ब्यापादमत्तसम्भव-मत्तघञ्ञाय केवलं।
उपलाळेन्ति दुम्मेधा, घोरमासीविसं यथा॥
दोसतेजेन रुक्खोव, सुसिरारुळ्हपावको।
अन्तोनुदय्हमानापि, विप्फन्दन्ति विघातिनो॥
नावबुज्झन्ति दुम्मेधा, चेतोसङ्कप्पवायुना।
उक्कामुखामिवादित्त-मुज्जलन्ता पुनप्पुनं॥
भयमग्गसमारुळ्हा, खेममग्गविरोधिनो।
ब्यापन्ना किब्बिसाकिण्णा, अत्थद्वयविरोधिनो॥
अनाथा सल्लकाविद्धा, विसट्टा अनुसोचिनो।
अन्धा विय मिगारञ्ञे, भमन्ति हतचक्खुका॥
असंविहितकम्मन्ता, बाला कोधवसानुगा।
खिप्पं लक्खिं परिच्चत्ता, यसोभोगेहि धंसरे॥
दुप्पटिप्पादितारम्भा, कोधसङ्खोभमोहिता।
धम्मामतरसस्सादं, न विन्दन्ति अविद्दसु॥
बह्वादीनवमिच्चेव-मन्तो ब्याधिमिवुट्ठितं।
जातानलमिवुच्छङ्गे, अज्झुपेक्खन्ति दुज्जना॥
चोदयमाना दुक्खेहि, क्लेसाचिण्णमलीमहा।
पापकम्मेहि पूरेन्ता, सेन्ति मच्चुपथे चिरं॥
तमेवं पटिसङ्खाय, पटिघं पन योनिसो।
वाळमिगंव धावन्तं, आविसन्तंव रक्खसं॥
पावकंव परिब्युळ्हं, भायमानस्स योगिनो।
सोत्थिभावाय खेमन्त-मुपञ्ञत्तं महेसिना॥
माता कल्याणधम्मानं, खमा नाम महिद्धिका।
समप्पवत्ति सत्तेसु, सब्बसम्पत्तिसाधिका॥
कोधानलजलासेको ,
सोकोपायासनासनं।
आघातसल्लनिद्धारी,
उपनाहविमोचनं॥
वण्णकित्तिसमुट्ठानं, गुणमूलाभिसेवनं।
अपारुतमुखंवेत-मत्थद्वयसमिद्धिया॥
विघातपरियादान-मासवानमसेसतो।
पटिपस्सम्भनं चेतो-पीतिकरणचन्दनं॥
सब्बदुक्खसमुग्घाति, सुखुपट्ठानमुत्तमं।
ब्यसनोदयविच्छेदो, भयभेरवनिग्गमो॥
चेतोपसादसन्धानो, पासादिकफलावहो।
पवरो बोधिसम्भारो, नरानरनिसेवितो॥
पापकन्तारनित्थारो, चतुरापायरोधको।
द्वारावापुरणञ्चेतं, देवलोकूपपत्तिया॥
पञ्ञासीलसमाधानं, पटिपत्तिविसोधनो।
पियङ्करो सोम्मभावो, दुल्लभो बहुपत्थितो॥
क्लेससङ्खोभविक्खेप-विप्फन्दपटिबन्धनं।
तितिक्खागुणमक्खात-मारक्खविधिमत्तनो॥
विहिंसारतिसारम्भ-पटिरोधविमोचनं।
वेरिकिब्बिसविद्धंसी, लोकानुग्गहकारणं॥
धम्मपज्जोतकरणं , संयोगमलसोधनं।
सम्मोहतिमिरुद्धारि, सम्पत्तिपटिपादनं॥
इच्चत्तत्थं परत्थञ्च, सम्पादेत्वा खमापरो।
साधेति सब्बसम्पत्ति-मिध चेव परत्थ च॥
तितिक्खागुणसम्पन्नो , पाणभूतानुकम्पको।
अनाकुलितकम्मन्तो, सोरतो सखिलो सुचि॥
निवातो समिताचारो, सुभगो पियदस्सनो।
पटिसङ्खाबलप्पत्तो, धितिमा मतिपाटवो॥
अक्खोभो अधिवासेन्तो,
सब्बानत्थे परिस्सये।
भीमसङ्गामावचरो,
हत्थिनागोव सोभति॥
इत्थं समन्ततो भद्दं, तितिक्खं पच्चवेक्खतो।
पस्सम्भेति समुट्ठाय, खमा ब्यापादसम्भमं॥
दिब्बोसधमिवातङ्कं, मेघज्जवं हुतासनं।
खिप्पमन्तरधापेति, तितिक्खा कोधमत्तनो॥
ततोनेकगुणोपेतं, नेकदोसप्पभञ्जनं।
खन्तिधम्ममधिट्ठाय, पसन्नधीरमानसो॥
भावेय्य पठमं ताव, मेत्ताभावनमुत्तमं।
अत्तानमुपमं कत्वा, सत्तेसु हितवुड्ढिया॥
सब्बे सत्ता च पाणा च, भूता जीवा च पुग्गला।
अब्यापज्जा तथावेरा, अनीघा च सुखेधिनो॥
विज्जासम्पत्तिभोगेहि, पवड्ढन्तु यसस्सिनो।
परिवारबलप्पत्ता, भयोपद्दववज्जिता॥
सखिला सुखसम्भासा, अञ्ञमञ्ञाविरोधिनो।
मोदन्तु सुहिता सब्बे, मा किञ्चि पापमागमा॥
सद्धापामोज्जबहुला, दानसीलमहुस्सवा।
गुणभूसितसन्ताना, आयुं पालेन्तनामयं॥
सम्मादिट्ठिं पुरोधाय, सद्धम्मपटिपत्तिया।
आराधेन्तु हितोपाय-मच्चन्तं सुखसाधनं॥
इति नानप्पकारेन, सत्तेसु हितमानसं।
माताव पियपुत्तम्हि, पवत्तेय्य निरन्तरं॥
सिनेहं परिवज्जेन्तो, ब्यापादञ्च विनासयं।
परिसुद्धेन चित्तेन, हितकामोव केवलं॥
मेत्ताय मित्ते मज्झत्ते, वेरिके च यथाक्कमं।
करोन्तो सीमसम्भेदं, अत्तनि च समं फरे॥
आसेवन्तस्स तस्सेवं, हिताभोगसमाहितं।
सत्तपञ्ञत्तिमारब्भ, समाधियति मानसं॥
ततो अनीघो एकग्गो, उपसन्तमनोरथो।
झानत्तिकं चतुक्कं वा, मेत्ताचेतोविमुत्तिया॥
भूमिदेसदिसासत्त-भेदभिन्नेसु ओधिसो।
यथासम्भवमप्पेति, सब्बसत्तेस्वनोधिसो॥
तदेवमेकसत्तम्हि, परिच्छेदनियामतो।
बहुकेसु च सत्तेसु, सब्बेसु च पवत्तति॥
तथासेवितसन्तानो,
मेत्ताचेतोविमुत्तिया।
करुणाभावनायोग-
मारभेय्य ततो परं॥
सत्तानं दुक्खिताकार-मावज्जित्वान योनिसो।
‘‘अहो दुक्खा विमुच्चन्तु, सब्बे सत्ता’’ति चिन्तयं॥
कथं माणवकोयञ्च, भयभेरवकम्पितो।
ब्यसनोपद्दवाविद्धो, विप्फन्दति विघातवा॥
तथा हेते विमोसाय, पटिपन्ना विरोधिनो।
सब्यापज्जा विहञ्ञन्ति, चेतोदुक्खसमप्पिता॥
अथञ्ञे परिदेवन्ति, विपत्तिविनिपातिका।
पधुपायिकसङ्कप्पा, सोकोपायासभागिनो॥
अथापरे पराभूता, कामक्लेसवसीकता।
मोहन्धकारपक्खन्ता, सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं॥
ते तत्थ कटुकं घोरमनुभोन्ता सकं फलं।
दुक्खसूलसमाविद्धा, बाहा पग्गय्ह कन्दरे॥
दीघरत्ताधिमुत्ताय, देवलोकसमिद्धिया।
देवकाया विहायन्ति, अकामा परिवत्तिनो॥
चिरकालं जलित्वान, सूरियोव नभन्तरे।
ब्रह्मानोपि पतन्तेव, ब्रह्मलोकापरायणा॥
खन्धपञ्चकमिच्चेवं, दुक्खागारं समुब्बहं।
नानागतीसु विक्खित्तं, पाणजातं विहञ्ञति॥
अनाथमनयापन्नं, परिहानिभयाकुलं।
वातमण्डलिकक्खित्तपक्खीव परिवत्तति॥
इति दिस्वान सुत्वा वा, सम्भावेत्वान वा पुन।
दुक्खापगममिच्छन्तो, दुक्खापगम पत्थयं॥
सुखितेसु च मेधावी, दुक्खाकारमनुस्सरं।
पवत्तेय्य दयापन्नो, करुणाभावनप्पनं॥
‘‘अहो सत्ता विमुच्चन्तु, दुक्खधम्मेहि सब्बथा।
साधु समेन्तुपायासा, सोका च परिदेवना॥
‘‘खीयन्तु पापधम्मा च, पस्सम्भेन्तामया तथा।
संक्लेसा पलिबोधा च, समुच्छिज्जन्तु पाणिनं॥
‘‘ब्यापादा च विहायन्तु, विनिवत्तन्तुपद्दवा।
ब्यसनानि विनस्सन्तु, विगच्छन्तु विपत्तियो॥
‘‘विहेसा च विघाता च, खीयन्तु भयभेरवा।
पटिक्कमन्तु विस्सट्ठा, सोत्थिं पस्सन्तु पाणिनो’’॥
इच्चेवमनुकम्पन्तो, सब्बसत्तेपि सब्बथा।
सब्बदुक्खसमुग्घातं, पत्थेन्तो करुणायति॥
सोकुप्पत्तं निवारेन्तो, विहिंसं दूरतो हरं।
मेत्तायमिव पापेति, करुणाझानमप्पनं॥
करुणानन्तरं योगी, भावेय्य मुदितं ततो।
सत्तानं सुखिताकारमावज्जेत्वान योनिसो॥
कथं चिराय ब्रह्मानो, महातेजा महिद्धिका।
पीतिभक्खा सुभट्ठायी, पमोदन्ति निरामया॥
देवकाया महाभोगा,
महेसक्खा यसस्सिनो।
अच्छरापरिवारेहि,
परिचारेन्ति नन्दने॥
राजाभिसेकसम्पत्ता, छत्तचामरभूसिता।
आधिप्पच्चमधिट्ठाय, सुखिता राजभोगिनो॥
यथोपट्ठितभोगेहि, तदञ्ञेपि च पाणिनो।
यथाकामितनिप्फन्ना, मोदन्ति सुखपीतिका॥
चतुरापायिका सत्ता, पापकम्मपरिक्खया।
ततो चुताभिनन्दन्ति, सुखट्ठाने पतिट्ठिता॥
सब्बालयसमुग्घातं, पत्वा लोकुत्तरं पदं।
पटिपस्सद्धदरथा, सुखं मोदन्तनप्पकं॥
इति दिस्वान सुत्वा वा, सम्भावेत्वा पुनप्पुनं।
सत्तानमधिवासेन्तो, सुखाकारं पमोदति॥
‘‘अहो साधु अहो सुट्ठु,
मोदन्ति वत पाणिनो।
अहो सुलद्धं सत्तानं,
समिद्धिमभिपत्थितं॥
‘‘पसन्नमुखवण्णा च, परिपुण्णमनोरथा।
पीतिपामोज्जबहुला, चिरं जीवन्तुनामया॥
‘‘भयमग्गमतिक्कन्ता, दुक्खसङ्घाटनिस्सटा।
खेममग्गमनुप्पत्ता, पीतिसम्पत्तिफुल्लिता॥
‘‘समग्गा सुहिता चेते, पटिसन्धानपेसला।
सम्पत्तिमभिवेदेन्ति, कल्याणगुणभूसिता’’॥
इति सम्मा पिहायन्तो, सुखाधिगमसम्पदं।
सत्तानमभिरोचेन्तो, मुदिताय समं फरं॥
हित्वा पलासाभिसङ्गं, इस्सारतिनिरङ्कतो।
मेत्तायमिव पापेति, मुदिताझानमप्पनं॥
मुदितं पन भावेत्वा, भावेय्युपेक्खमुत्तमं।
विरोधानुनयं हित्वा, हुत्वा मज्झत्तमानसो॥
सभावभूत लोकस्स,
लाभालाभं यसायसं।
निन्दापसंसं पस्सन्तो,
सुखं दुक्खञ्च केवलं॥
कथं कम्मस्सकतत्तायं लोकानुपरिवत्तति।
लोकधम्मे पराभूतो, अत्ताधेय्यविवज्जितो॥
किं नामत्थि समत्थेत्थ, पवत्तेतुं यथारुचि।
कस्स वा रुचिया होन्ति, सुखिता वाथ दुक्खिता॥
यथापच्चयसम्भूता, सुखदुक्खा हि पाणिनो।
न सक्का परिवत्तेतुं, अञ्ञेन पुन केनचि॥
मिच्छामग्गमधिट्ठाय , विपज्जन्ति च मानवा।
सम्मामग्गं पुरोधाय, सम्पज्जन्ति पुनत्तना॥
तत्थ कायवसेनेते, परिवत्तन्ति अञ्ञथा।
यथारुचितकम्मन्ता, पच्चेकवसवत्तिनो॥
निरत्थकविहेसायं, मञ्ञे लोकविचारणा।
सन्तमेतं पणीतञ्च, यदिदं तत्रुपेक्खनं॥
अहं को नाम के चेते, किमट्ठानबुधन्तरो।
परेसुपरि पेक्खन्तो, विहञ्ञामीति अत्तनो॥
सुखिता होन्तु वा मा वा, दुक्खा मुच्चन्तु वा न वा।
समिद्धा वा दलिद्दा वा, का ममेत्थ विचारणा॥
अत्तानं परिहारन्तु, यथाकामं तु पाणिनो।
पलिबोधो पपञ्चो वा, ब्यापादो वा न मे तहिं॥
इति सङ्खायुपेक्खन्तो, हितकामोपि पाणिनं।
अपक्खपातुपेक्खाय, समं फरति योनिसो॥
अञ्ञाणुपेक्खा निक्खन्तो, अनुरोधं विराजिय।
मेत्तायमिव पापेति, पञ्चमज्झानमप्पनं॥
अप्पमञ्ञा चतस्सेव-माचिक्खि वदतं वरो।
महापुरिसधोरय्हो, हितकामो महामुनि॥
न लिङ्गविसभागम्हि, आदिकम्मिकयोगिना।
भावेतब्बा मतसत्ते, मेत्तमेव न सब्बथा॥
पत्तब्बसम्पदाकारं, दुक्खाकारञ्च पाणिसु।
आवज्जं मुदिताकारमनत्ताधीनतं तथा॥
अत्तनि दुग्गते मित्ते, मज्झत्तेति यथाक्कमं।
पठमं भावनायोगमारभित्वा ततो परं॥
अत्तनि मित्ते मज्झत्ते, वेरिकेति चतूसुपि।
करोन्तो सीमसम्भेदं, सब्बत्थ सममानसो॥
भूमिकादिप्पभेदेहि , परिच्छिज्जोधिसो तथा।
अपरिच्छिज्ज वा चेता, भावेतब्बाति भासिता॥
असङ्खोतितसन्ताना, ताहि भूतानुकम्पका।
विहरन्तुत्तमा ब्रह्मविहाराति ततो मता॥
अप्पमाणालम्बणत्ता, तथा सुप्पटिपत्तिया।
सत्तेसु अप्पमाणत्ता, अप्पमञ्ञाति सम्मता॥
असम्पत्तहिता सत्ता, दुक्खिता लद्धसम्पदा।
कम्मस्सकाति चिन्तेत्वा, ततो तेसु यथाक्कमं॥
‘‘सम्पत्तीहि समिज्झन्तु,
दुक्खा मुच्चन्तु पाणिनो।
अहो सत्ता सुखप्पत्ता,
होन्तु सत्ता यथा तथा’’॥
इच्चाभिवुद्धिमिच्छन्तो, दुक्खापगमनं तथा।
समिद्धे अनुमोदन्तो, उपेक्खन्तो च पीणिते॥
माताव दहरे पुत्ते, गिलाने योब्बने ठिते।
सकिच्चपसुते चेव, चतुधा सम्पवत्तति॥
इत्थं चतुधा सत्तेसु, सम्मा चित्तपवत्तना।
सब्बथापि चतुद्धाव, ततो वुत्ता महेसिना॥
इच्चेता पन भावेन्तो, पसन्नमुखमानसो।
सुखं सुपति सुत्तोपि, पापं किञ्चि न पस्सति॥
पटिबुज्झतनुत्रासो, जागरोव पमोदति।
चेतसो च समाधानं, खिप्पमेवाधिगच्छति॥
परिस्सया पहीयन्ति, विगच्छन्ति चुपद्दवा।
देवतापि च रक्खन्ति, अमुय्हन्तं अनाकुलं॥
फुल्लंव कमलं काले, चन्दंव विमलं जनो।
सोम्मकोमलधम्मेहि, पियचक्खूहि पस्सति॥
असंहीरो असंकुप्पो, सब्बावत्थासु पण्डितो।
समं पवत्तितारम्भो, लोकमेसोनुगण्हति॥
खणमत्तोपचारेका, पवत्तेकम्हि पुग्गले।
अप्पमाणा फलित्वेव, वण्णयन्ति महेसिनो॥
पगेव सब्बसत्तेसु, अप्पनापत्तभावना।
चतस्सोपि समीभूता, वसीभूता निरन्तरं॥
पुञ्ञधाराभिसन्दन्ता, परिपूरेन्ति पण्डितं।
अप्पमेय्यमहोघोव, सागरं वीचिमालिनं॥
अप्पमञ्ञामयानं हि, पुञ्ञानं सोळसिं कलं।
सब्बोपधिकपुञ्ञानि, नाग्घन्तीति पकासितं॥
अवञ्झा तस्स पब्बज्जा, यस्स हेतासु गारवो।
सुखुमोदग्यबहुलो, तिस्सो सिक्खा सुसिक्खति॥
अमोघं रट्ठपिण्डञ्च, भुञ्जतेसो विसेसतो।
तम्पि महप्फलं होति, सद्धादेय्यं पतिट्ठितं॥
सद्धादिकुसला धम्मा, पवड्ढन्ति अखण्डिता।
सम्बुद्धिचरियानञ्च, महत्तं तस्स पाकटं॥
अकिच्छपटिवेधाय, पादकज्झानमुत्तमं।
उजु चेकायनो मग्गो, ब्रह्मलोकूपपत्तिया॥
वासनाभागिया चेता, बोधिसम्भारकूलिका।
सोवग्गिका सुखाहारा, लोकारक्खा निरुत्तरा॥
अप्पमेय्यानिसंसेवं, अप्पमेय्यगुणोदया।
अप्पमञ्ञा ततो तासु, न पमज्जेय्य पण्डितो॥
पटिक्कूलं पनाहारे, भावेन्तो सञ्ञमुत्तमं।
कबळीकारमाहार-मन्नपानादिसङ्गहं॥
असितं खायितं पीतं, सायितञ्च रहोगतो।
पटिक्कूलन्ति चिन्तेय्य, गमनादिवसा कथं॥
तपोवनमिदं हित्वा, रमणीयमनाकुलं।
आहारहेतु गन्तब्बो, गामो गामजनाकुलो॥
तत्थासुचिपरिक्लिट्ठे, दुज्जनावारसङ्करे।
दीनमेसयतुत्तिट्ठं, गेहे गेहे तु भोजनं॥
तं खेळमलसंक्लिट्ठं, जिव्हग्गपरिवत्तितं।
दन्तचुण्णितसम्भिन्नं, वण्णगन्धं विलिस्सति॥
पित्तसेम्हपरिब्युळ्हं, पुब्बलोहितमिस्सितं।
पविसन्तं पटिक्कूलं, जेगुच्छं धिक्कतासिवं॥
कुच्छियं कुणपाकिण्णे, दुग्गन्धपरिभाविते।
सुवानवमथाकारं, वन्तंव स्वानदोणियं॥
तत्तचन्दनिकायंव , नानाकिमिसमाकुले।
तत्थ बुब्बुळकच्छन्नं, कुथितं परिपच्चति॥
संपच्चन्तं पनेतञ्च, सभावञ्च विसेवितं।
वड्ढेति केसलोमादिं, नानाकुणपसञ्चयं॥
विपच्चन्तमथोपेतमनेकोपद्दवावहं।
कुट्ठगण्डकिलासादिमहाब्याधिसतोदयं॥
पूतिभूतञ्च तं पक्क-मनेकद्वारसञ्चितं।
मेदपिण्डंव कुथितं, परिस्सवति सन्ततं॥
येन पूतिगतो कायो, निच्चं दुग्गन्धवायिको।
धोवियन्तोपि सततं, सुचिभावं न गच्छति॥
कुच्छितो सोयमाहारो,
कायासुचिनिसेवनो।
निस्सन्दमलनिट्ठानो,
उपक्लेसफलावहो॥
कामरागसमुट्ठानं, रोगजातिनिबन्धनं।
मदप्पमादाधिट्ठानं, पापकम्ममहापथो॥
अहितोदयमग्गोयं, भयभेरवसम्भवो।
ब्यसनागमनद्वारं, अपायावहितं मुखं॥
चरन्तत्तसमत्ताव, यत्थोदरियमुच्छिता।
क्लिट्ठकम्मानि दुम्मेधा, करोन्ता दुक्खभागिनो॥
तत्थ चित्तविरागाय, किं पक्कफलसन्निभे।
रसस्सादपियाकारे, घोरादीनवसञ्चिते॥
भावेन्तस्स पटिक्कूल-सञ्ञमेवं विभाविनो।
उपचारपथं पत्वा, चित्तं होति समाहितं॥
सोयं पस्सम्भिताहार-
विसदो सो विचक्खणो।
मदप्पमादनिक्खन्तो,
रसस्सादनिरालयो॥
लिम्पेन्तो विय भेसज्ज-मक्खरब्भञ्जको यथा।
पुत्तमंसंव खादन्तो, आहारं परिभुञ्जति॥
अरियवंसानुपजातो,
अप्पिच्छादिगुणोदितो।
कामजालं पदालेत्वा,
सोत्थिं पप्पोति पण्डितो॥
चतुधातुववत्थानं, भावेन्तो पन पञ्चधा।
धातुयो परिगण्हेय्य, चतस्सोपि सभावतो॥
सङ्खेपेन च वित्थारा, सम्भारा च सलक्खणा।
अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, चतुधा विभजे कथं॥
यं किञ्चि केसलोमादि, कक्खळत्तं पवुच्चति।
अज्झत्तं पथवीधातु, बहिद्धा तु ततोपरा॥
यूसभूतन्ति यं किञ्चि,
आपोव परिपाचकं।
तेजो वायोति गण्हेय्य,
वित्थम्भकमसेसतो॥
वित्थारतोपि सम्भारा, केसलोमादि वीसति।
पथवीधातु पित्तादि, द्वादसापोति भावये॥
तेजेन येन कायोयं, सन्तप्पति जिरीयति।
परिदय्हति सम्मा च, पच्चन्ति असितादयो॥
तदेतं चतुकोट्ठासं, कायसम्भवमत्तनो।
तेजोधातूति गण्हेय्य, वायोधातूतिचापरं॥
उद्धञ्चाधोगमावाता, कुच्छिकोट्ठासया तथा।
अङ्गमङ्गानुसारी च, छधानापानमिच्चपि॥
तं तं लक्खणमारब्भ, निद्धारेत्वा सलक्खणं।
परिगण्हेय्य सब्बत्थ, चतुधा धातुसङ्गहं॥
इच्चेवं चतुकोट्ठासो,
धातुमत्तो कळेवरो।
निच्चेतनो च निस्सत्तो,
निस्सारो परभोजनो॥
रित्तो तुच्छो च सुञ्ञो च,
विवित्तो च पवज्जितो।
अत्ता वा अत्तनीयं वा,
नत्थेवेत्थ कथञ्चिपि॥
केवलं चेतनाविद्धो, कायोयं परिवत्तति।
कम्पितो याय यन्तंव, साधिप्पायोव खायति॥
आयु उस्मा च विञ्ञाणं, यदा कायं जहन्तिमं।
अपविद्धो तदा सेति, निरत्थंव कलिङ्गरं॥
विपरीतं पपञ्चेन्ता, बहुधा मोहपारुता।
यत्थ मिच्छाविपल्लासपराभूता पुथुज्जना॥
संसारद्धानकन्तारं, चतुरापायसङ्करं।
ब्यसनेकायनोपायं, नातिवत्तन्ति दुज्जना॥
सोयमेवं चतुद्धाति,
धातुभेदेन पस्सतो।
तस्सोपचारिको नाम,
समथो होति चेतसि॥
इत्थं धातुववत्थानं, कत्वा तदनुसारतो।
उपादारूपधम्मे च, नामधम्मे च सब्बथा॥
भूमिभूते परिग्गय्ह, पस्सन्तो पच्चयट्ठितिं।
अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, विपस्सन्तोदयब्बयं॥
यथाभूतमभिञ्ञाय, निब्बिन्दन्तो विरज्जति।
विरागा च विमुच्चित्वा, पारगूति पवुच्चति॥
आरुप्पं पन भावेन्तो, कम्मट्ठानमनाविलं।
चतुक्कपञ्चकज्झानं, पत्वा कसिणमण्डले॥
परिचिण्णवसीभूता, झाना वुट्ठाय पञ्चमा।
चिन्तेति दण्डादानादिरूपदोसमभिण्हसो॥
निब्बिन्दन्तो ततो रूपे, तदाकारे च गोचरे।
तदालम्बणधम्मे च, पत्थेन्तो समतिक्कमं॥
पत्थरित्वान यं किञ्चि, आकासकसिणं विना।
उग्घाटेति तमेवाथ, कसिणं धितिमा सतो॥
न तं मनसि करोति, नावज्जति न पेक्खति।
चिन्ताभोगविनिमुत्तो, कसिणं पति सब्बथा॥
तदप्पायसमञ्ञातमाकासं पति मानसं।
साधुकं पटिपादेति, योनिसो पटिचिन्तयं॥
तस्सावज्जनसम्पन्नं, उपायपटिपादितं।
कसिणापगमाकासं, चिन्तनारब्भ वत्तति॥
इत्थमन्तरधापेत्वा, कसिणं तु ततो परं।
सब्बावन्तमनन्तरं, फरताकासगोचरं॥
तत्थ वुत्तनयेनेव, भावेन्तस्सोपचारतो।
पठमारुप्पमप्पेति, आकासानन्तगोचरे॥
ततो तम्हा वसीभूता, वुट्ठहित्वा विचिन्तयं।
‘‘आसन्नरूपावचरज्झानपच्चत्थिक’’न्ति तं॥
निकन्तिं परियादाय, तम्हा आकासगोचरा।
अप्पेतुं दुतियारुप्प-मतिसन्तन्ति गच्छति॥
पठमारुप्पविञ्ञाण-मनन्तं फरतो ततो।
दुतियारुप्पमप्पेति, विञ्ञाणानन्तगोचरे॥
पठमारुप्पविञ्ञाण-मभावेन्तो ततो परं।
अप्पेति ततियारुप्प-माकिञ्चञ्ञम्हि गोचरे॥
ततो च ततियारुप्पं, ‘‘सन्तमेत’’न्ति पस्सतो।
चतुत्थारुप्पमप्पेति, ततियारुप्पगोचरे॥
गूथम्हि मण्डपे लग्गो, एको तन्निस्सितोपरो।
एको बहि अनिस्साय, तं तं निस्साय चापरो॥
ठितो चतूहि एतेहि, पुरिसेहि यथाक्कमं।
समानताय ञातब्बा, चतस्सोपि विभाविना॥
इच्चालम्बणभेदेहि , चतुधारुप्पभावना।
अङ्गभेदं पनेतासं, न कथेन्ति तथापि च॥
सुप्पणीततरा होन्ति, उद्धमुद्धं यथाक्कमं।
चातुमहाराजिकादिदिब्बसम्पत्तियो यथा॥
आनेञ्जमिति भावेत्वा, समापत्तिं चतुब्बिधं।
सुसमाहितसङ्कप्पो, सम्पन्नाचलमानसो॥
विपस्सन्तो यथाभूतं, सच्छिकत्वा फलुत्तमं।
उभतोभागविमुत्तो, अरहाति पवुच्चति॥
कम्मट्ठानविधिं ञत्वा, चत्तालीसविधं ततो।
अभिञ्ञायोपि विञ्ञेय्या, समथे भावनानये॥
इद्धिविधा दिब्बसोता, चेतोपरियजानना।
पुब्बेनिवासानुस्सति, दिब्बचक्खु तथापरा॥
चेतोसमाधिनिस्सट्ठा, पञ्चाभिञ्ञा पकासिता।
रूपावचरधम्माव, पञ्चमज्झानभूमिका॥
बहुभावादिधिट्ठानं, कोमारादिविकुब्बना।
मनोमयाभिनिम्मानमिच्चेवं तिविधिद्धियो॥
दिब्बे च मानुसे सद्दे,
तथा दूरे च सन्तिके।
सुणन्ति याय सा दिब्बा,
सोतधातूति भासिता॥
चेतोपरियञाणन्ति, परपुग्गलचेतसो।
सरागवीतरागादिपरिच्छेदकमीरितं॥
पुब्बेनिवुत्थखन्धानुस्सरणे ञाणमीरितं।
पुब्बेनिवासानुस्सतिञाण नामेन तादिना॥
चवमाने च जायन्ते, सत्ते रूपमरूपकं।
तथा मानुसकं रूपं, थूलं सुखुम सन्तिकं॥
दूरे पकासं छन्नञ्च, येन पस्सन्ति योगिनो।
चुतूपपातञाणं तं, दिब्बचक्खूति वुच्चति॥
अनागतंसञाणञ्च, यथाकम्मुपगं तथा।
तन्निस्सितत्ता गच्छन्ति, दिब्बचक्खुम्हि सङ्गहं॥
इति पञ्चविधं पत्तुमभिञ्ञं पन पण्डितो।
कत्वान पञ्चमज्झाने, पञ्चधा वसितं चिदं॥
तथा समाहिते चित्ते, परिसुद्धे निरङ्गणे।
मुदुभूते कम्मनिये, आनेञ्जम्हि पतिट्ठिते॥
अभिञ्ञापादकज्झाना, ततो वुट्ठाय पञ्चमा।
अभिञ्ञापरिकम्माय, निन्नामेय्याथ मानसं॥
अधिट्ठेय्यादिकं तं तमावज्जित्वा यथारहं।
परिकम्मं करित्वान, समापज्जेय्य पादकं॥
पुनदेव च वुट्ठाय, परिकम्मं यथा पुरे।
करोन्तस्स पनप्पेति, अभिञ्ञाणेन पञ्चमं॥
अधिट्ठन्तं विकुब्बन्तं, निम्मिनन्तं यथारहं।
सद्दे सुणन्तं सत्तानं, परिजानञ्च मानसं॥
सरं पुब्बेनिवासञ्च, पस्सं सुगतिदुग्गतिं।
यथाकम्मं विपाकञ्च, पजानन्तमनागतं॥
यथासम्भवमिच्चेवमुपायकुसलो मुनि।
उपनिस्सयसम्पन्नो, अभिञ्ञमधिगच्छति॥
पत्ताभिञ्ञो महायोगी, परियोदातमानसो।
परिपक्केन ञाणेन, विपस्सित्वा तिलक्खणं॥
लद्धासवक्खयं ञाणं, छधाभिञ्ञमनुत्तरं।
महाखीणासवो नाम, छळभिञ्ञो पवुच्चति॥
चत्तालीसविधं पनित्थममलोचेतोमलक्खालनं,
कम्मट्ठाननयं यमाह सुगतो सम्मा समाधानकं।
संखित्तं कथितं तमेत्थ सकलं साभिञ्ञमेत्तावता,
कत्तब्बा मुनिनेत्थ साधुमतिना सम्भावना सब्बथा॥
वरगुणगणभूसितानुसिट्ठं,
इति समथमिमं तु भावयित्वा।
परममनुपमं भजन्ति धीरा,
हितसुखमुखमुत्तमानुबुद्धं॥
इति नामरूपपरिच्छेदे सेसकम्मट्ठानविभागो नाम
दसमो परिच्छेदो।
निट्ठितो च नामरूपपरिच्छेदे सब्बथापि
समथभावनाविभागो।