१८. अट्ठारसमो परिच्छेदो
दिट्ठिविसुद्धिनिद्देसो
समाधिं पन साभिञ्ञं, भावेत्वा तदनन्तरं।
भावेतब्बा यतो पञ्ञा, भिक्खुना तेन धीमता॥
ततोहं दानि वक्खामि, पञ्ञाभावनमुत्तमं।
समासेनेव भिक्खूनं, परं पीतिसुखावहं॥
का पञ्ञा पन को चत्थो,
किमस्सा लक्खणादिकं।
कतिधा सा कथं तेन,
भावेतब्बाति वुच्चते॥ –
पञ्ञा विपस्सनापञ्ञा, पुञ्ञचित्तसमायुता।
पजानातीति पञ्ञा सा, जानना वा पकारतो॥
सञ्ञाविञ्ञाणपञ्ञानं, को विसेसो किमन्तरं।
सञ्ञाविञ्ञाणपञ्ञानं, जाननत्ते समेपि च॥
या सञ्जाननमत्तंव, सञ्ञा नीलादितो पन।
लक्खणप्पटिवेधं तु, कातुं सक्कोति नेव सा॥
विञ्ञाणं पन जानाति, नीलपीतादिगोचरं।
सक्कोतिपि अनिच्चादिलक्खणं पटिविज्झितुं॥
उस्सक्कित्वा न सक्कोति, मग्गं पापेतुमेव तं।
पञ्ञा वुत्तनयं कातुं, सक्कोति तिविधम्पि तं॥
इमेसं पन तिण्णम्पि, विसेसो समुदीरितो।
सब्बेसं पन धम्मानं, सभावपटिवेधनं॥
लक्खणं पन पञ्ञाय, लक्खणञ्ञूहि दीपितं।
सम्मोहनन्धकारस्स, विद्धंसनरसा मता॥
असम्मोहपच्चुपट्ठाना , समाधासन्नकारणा।
एवमेत्थ च विञ्ञेय्या, पञ्ञाय लक्खणादिका॥
कतिधाति एत्थ –
लक्खणेनेकधा वुत्ता,
लोकिकालोकिका द्विधा।
लोकियेनेत्थ मग्गेन,
युत्ता सा लोकिका सिया॥
लोकुत्तरेन मग्गेन, युत्ता लोकुत्तरा मता।
तिविधापि सिया पञ्ञा, चिन्तासुतमयादितो॥
तत्थत्तनोव चिन्ताय, निप्फन्नत्ताति तस्स सा।
होति चिन्तामया पञ्ञा, भूरिपञ्ञेन देसिता॥
परतो पन सुत्वान, लद्धा पञ्ञा अयं इध।
सुतेनेव च निप्फन्ना, पञ्ञा सुतमया मता॥
यथा वापि तथा चेत्थ, भावनाय वसेन तु।
निप्फन्ना अप्पनापत्ता, पञ्ञा सा भावनामया॥
पटिसम्भिदाचतुक्कस्स, वसेन चतुधा सिया।
अत्थधम्मनिरुत्तीसु, ञाणं ञाणेसु तीसुपि॥
यं किञ्चि पच्चयुप्पन्नं, विपाका च क्रिया तथा।
निब्बानं भासितत्थो च, पञ्चेते अत्थसञ्ञिता॥
फलनिब्बत्तको हेतु, अरियमग्गो च भासितं।
कुसलाकुसलञ्चेति, पञ्चेते धम्मसञ्ञिता॥
तस्मिं अत्थे च धम्मे च, या सभावनिरुत्ति तु।
निरुत्तीति च निद्दिट्ठा, निरुत्तिकुसलेन सा॥
ञाणं आरम्मणं कत्वा, तिविधं पच्चवेक्खतो।
तेसु ञाणेसु यं ञाणं, पटिभानन्ति तं मतं॥
परियत्तिपरिपुच्छाहि , सवनाधिगमेहि च।
पुब्बयोगेन गच्छन्ति, पभेदं पटिसम्भिदा॥
कथं भावेतब्बाति एत्थ –
खन्धादीसु हि धम्मेसु, भूमिभूतेसु योगिना।
उग्गहादिवसेनेत्थ, कत्वा परिचयं पन॥
सीलं चित्तविसुद्धिञ्च, सम्पादेत्वा ततो परं।
दिट्ठिसुद्धादयो पञ्च, सम्पादेन्तेन सुद्धिया॥
ताय पञ्ञाय युत्तेन, भीतेन जननादितो।
भावेतब्बा भवाभावं, पत्थयन्तेन भिक्खुना॥
रूपञ्च वेदना सञ्ञा, सङ्खारा चेव सब्बसो।
विञ्ञाणञ्चेति पञ्चेते, खन्धा सम्बुद्धदेसिता॥
तत्थ यं किञ्चि रूपं तं, अतीतानागतादिकं।
अज्झत्तं वा बहिद्धा वा, सुखुमोळारिकम्पि वा॥
हीनं वापि पणीतं वा, यं दूरे यञ्च सन्तिके।
सब्बं तमेकतो कत्वा, रूपक्खन्धोति वुच्चति॥
इतरेसुपि यं किञ्चि, तं वेदयितलक्खणं।
सब्बं तमेकतो कत्वा, वेदनाक्खन्धता कता॥
चित्तजं पन यं किञ्चि, तं सञ्जाननलक्खणं।
सब्बं तमेकतो कत्वा, सञ्ञाक्खन्धोति वुच्चति॥
यं किञ्चि चित्तसम्भूतं, अभिसङ्खारलक्खणं।
सब्बं तमेकतो कत्वा, सङ्खारक्खन्धता कता॥
तत्थ चित्तं तु यं किञ्चि, तं विजाननलक्खणं।
सब्बं तमेकतो कत्वा, विञ्ञाणक्खन्धता कता॥
चत्तारो च महाभूता, उपादा चतुवीसति।
अट्ठवीसतिधा चेतं, रूपं रूपन्ति गण्हति॥
एकासीतिया चित्तेन, संयुत्ता वेदनादयो।
वेदनासञ्ञासङ्खार-विञ्ञाणक्खन्धसञ्ञिता॥
चत्तारोरूपिनो खन्धे, नामन्ति परिगण्हति।
रूपक्खन्धो भवे रूपं, नामक्खन्धा अरूपिनो॥
रुप्पनलक्खणं रूपं, नामं नमनलक्खणं।
इति सङ्खेपतो नाम-रूपं सो परिगण्हति॥
फालेन्तो विय तालस्स, कन्दं तु यमकं द्विधा।
ववत्थपेति नामञ्च, रूपञ्चाति द्विधा पन॥
नामतो रूपतो अञ्ञो,
सत्तो वा पुग्गलोपि वा।
अत्ता वा कोचि नत्थीति,
निट्ठं गच्छति सब्बदा॥
एवं ववत्थपेत्वा सो, नामरूपं सभावतो।
सत्तसम्मोहघातत्थं, बहुसुत्तवसेनिध॥
नामरूपमत्तञ्ञेव, नत्थि कोचिध पुग्गलो।
एवमेत्थ पण्डितो पोसो, ववत्थपेति तं पन॥
वुत्तं हेतं –
‘‘यथापि अङ्गसम्भारा,
होति सद्दो रथो इति।
एवं खन्धेसु सन्तेसु,
होति सत्तोति सम्मुती’’ति॥
यथापि दारुयन्तम्पि, निज्जीवञ्च निरीहकं।
दारुरज्जुसमायोगे, तं गच्छतिपि तिट्ठति॥
तथेदं नामरूपम्पि, निज्जीवञ्च निरीहकं।
अञ्ञमञ्ञसमायोगे, तं गच्छतिपि तिट्ठति॥
तेनाहु पोराणा –
‘‘नामञ्च रूपञ्च इधत्थि सच्चतो,
न हेत्थ सत्तो मनुजो च विज्जति।
सुञ्ञं इदं यन्तमिवाभिसङ्खतं,
दुक्खस्स पुञ्जो तिणकट्ठसादिसो’’ति॥
अञ्ञमञ्ञूपनिस्साय , दण्डकेसु ठितेसु हि।
एकस्मिं पतमाने तु, तथेव पततीतरो॥
तेनाहु पोराणा –
‘‘यमकं नामरूपञ्च, उभो अञ्ञोञ्ञनिस्सिता।
एकस्मिं भिज्जमानस्मिं, उभो भिज्जन्ति पच्चया’’ति॥
उतिन्नं नामरूपानं, नामं नित्तेजमेत्थ तं।
सकेनेव हि तेजेन, न सक्कोति पवत्तितुं॥
न ब्याहरति नो सेति, न तिट्ठति न गच्छति।
न भेदेति न चोरेति, न भुञ्जति न खादति॥
तथा रूपम्पि नित्तेजं, विना नामञ्च सब्बथा।
सकेनेव हि तेजेन, न सक्कोति पवत्तितुं॥
भुञ्जामीति पिवामीति, खादामीति तथेव च।
रोदामीति हसामीति, रूपस्सेतं न विज्जति॥
नामं निस्साय रूपं तु, रूपं निस्साय नामकं।
पवत्तति सदा सब्बं, पञ्चवोकारभूमियं॥
इमस्स पन अत्थस्स, आविभावत्थमेव च।
जच्चन्धपीठसप्पीनं, वत्तब्बा उपमा इध॥
यथा हि नावं निस्साय, मनुस्सा यन्ति अण्णवे।
एवं रूपम्पि निस्साय, नामकायो पवत्तति॥
यथा मनुस्से निस्साय, नावा गच्छति अण्णवे।
एवं नामम्पि निस्साय, रूपकायो पवत्तति॥
सत्तसञ्ञं विनोदेत्वा, नामरूपस्स सब्बथा।
याथावदस्सनं एतं, ‘‘दिट्ठिसुद्धी’’ति वुच्चति॥
परिमुच्चितुकामो च, दुक्खतो जातिआदितो।
अन्तद्वयं विवज्जेत्वा, भावये पन पण्डितो॥
दिट्ठिविसुद्धिमिमं परिसुद्धं,
सुट्ठुतरं तु करोति नरो यो।
दिट्ठिगतानि मलानि असेसं,
नासमुपेन्ति हि तस्स नरस्स॥
इति अभिधम्मावतारे दिट्ठिविसुद्धिनिद्देसो नाम
अट्ठारसमो परिच्छेदो।