७. सत्तमो परिच्छेदो
सब्बसङ्गहविभागो
चतुपञ्ञास धम्मा हि, नामनामेन भासिता।
अट्ठारसविधा वुत्ता, रूपधम्माति सब्बथा॥
अभिञ्ञेय्या सभावेन, द्वासत्तति समीरिता।
सच्चिकट्ठपरमत्था, वत्थुधम्मा सलक्खणा॥
तेसं दानि पवक्खामि, सब्बसङ्गाहिकं नयं।
आभिधम्मिकभिक्खूनं, हत्थसारमनुत्तरं॥
दुका तिका च खन्धायतनतो धातुसच्चतो।
पटिच्चसमुप्पादा च, पच्चया च समञ्ञतो॥
पच्चयो एव निब्बानमपच्चयमसङ्खतं।
असङ्खारमनुप्पादं, सस्सतं निच्चलक्खणं॥
पच्चया चेव सङ्खारा, सङ्खता च ततोपरे।
उप्पादवयधम्मा च, पच्चयट्ठितिका तथा॥
निब्बानं रूपधम्मा च, विप्पयुत्ताव केवलं।
आरम्मणा एव नाम, नालम्बन्ति हि किञ्चिपि॥
एकुप्पादनिरोधा च, एकालम्बणवत्थुका।
संसट्ठा सम्पयुत्ता च, सहजाता यथारहं॥
अञ्ञमञ्ञेनुपत्थद्धा, सब्बत्थ सहवुत्तिनो।
सारम्मणारम्मणा च, चित्तचेतसिका मता॥
विपस्सनाय भूमीति, तत्थ तेभूमका मता।
लोकिया परियापन्ना, वट्टधम्मा सउत्तरा॥
सक्कायधम्मा सभया, तीरमोरिमनामकं।
संयोजनिया समला, तथा नीवरणीयका॥
संक्लेसिका परामट्ठा, उपादानीयसासवा।
ओघनीया योगनीया, गन्थनीयाति भासिता॥
अञ्ञे अपरियापन्ना, विवट्टा चाविपस्सिया।
लोकुत्तरानुत्तरा च, नोसंयोजनियादयो॥
कम्मजाता उपादिन्ना, नाम वुच्चन्ति सासवा।
अनुपादिन्नका नाम, ततो सेसा पवुच्चरे॥
धम्मा सप्पटिभागाति, कुसलाकुसला मता।
अप्पटिभागधम्माति, तदञ्ञे परिदीपये॥
सरणा च पहातब्बा, द्वादसाकुसला पन।
तदञ्ञे अरणा नाम, पहातब्बा न केहिचि॥
रूपिनो रूपधम्मा च, नामधम्मा अरूपिनो।
एवमादिप्पभेदेन, द्विधा भेदं विभावये॥
बाला धम्मा तपनीया, कण्हा च कटुकप्फला।
असेवितब्बा सावज्जा, द्वादसाकुसला मता॥
पण्डिता चातपनीया, सुक्का च सुखदायका।
सेवितब्बानवज्जा च, कुसला एकवीसति॥
क्रिया विपाका रूपञ्च, निब्बानन्ति चतुब्बिधा।
वुत्ता अब्याकता नाम, धम्मा तब्बिपरीततो॥
हीना धम्मा परित्ता च, कामावचरभूमिका।
रूपारूपा पवुच्चन्ति, मज्झिमा च महग्गता॥
अप्पमाणा पणीता च, धम्मा लोकुत्तरा मता।
संकिलिट्ठसंक्लेसिका, द्वादसाकुसला तथा॥
असंकिलिट्ठसंक्लेसिका, धम्मा तेभूमकापरे।
असंक्लिट्ठासंक्लेसिका, नव लोकुत्तरा सियुं॥
विपाका ते पवुच्चन्ति, विपाका चतुभूमका।
विपाकधम्मा नामाति, कुसलाकुसला मता॥
क्रिया रूपञ्च निब्बानं, न पाकं न तु पच्चति।
आचयगामिनो धम्मा, पुञ्ञापुञ्ञाव सासवा॥
वुत्तापचयगामिनो , कुसलानुत्तरा पन।
क्रिया रूपञ्च निब्बानं, पाका चोभयवज्जिता॥
पठमानुत्तरो मग्गो, दस्सनं भावनापरे।
तदञ्ञे द्वयनिम्मुत्ता, सब्बेपि परमत्थतो॥
सत्त लोकुत्तरा हेट्ठा, वुत्ता सेक्खाति तादिना।
अरहत्तफलमेव, असेक्खन्ति पकासितं॥
लोकियापि च निब्बानं, भासितोभयवज्जिता।
एवमादिप्पकारेहि, तिविधाति विभावये॥
अतीतानागतं रूपं, पच्चुप्पन्नमथापरं।
अज्झत्तं वा बहिद्धा वा, सुखुमोळारिकं तथा॥
हीनं पणीतं यं दूरे, सन्तिके वा तदेकतो।
सब्बं रूपं समोधाय, रूपक्खन्धोति वुच्चति॥
तथेव वेदनाक्खन्धो, नाम या काचि वेदना।
सञ्ञाक्खन्धोति सञ्ञा च, रासिभावेन भासिता॥
वट्टधम्मेसु अस्सादं, तदस्सादोपसेवनं।
विनिभुज्ज निदस्सेतुं, खन्धद्वयमुदाहटं॥
विवादमूलसंसार-कमहेतुनिदस्सनं।
सन्धाय वेदना सञ्ञा, कता नानाति केचन॥
चित्तसंसट्ठधम्मानं, चेतनामुखतो पन।
सङ्खारक्खन्धनामेन, धम्मा चेतसिका मता॥
सब्बभेदं तथा चित्तं, विञ्ञाणक्खन्ध सम्मतं।
भेदाभावेन निब्बानं, खन्धसङ्गहनिस्सटं॥
आलम्बनीयभावेन, उपादानोपकारतो।
पञ्चुपादानक्खन्धाति, लोकुत्तरविवज्जिता॥
यथा थूलं हितत्थाय, परिग्गाहकयोगिनं।
धम्मा तेभूमका एक-भूमिभावाय देसिता॥
भाजनं भोजनं तस्स, ब्यञ्जनं भोजको तथा।
भुञ्जिता चाति पञ्चेते, उपमेन्ति यथाक्कमं॥
गिलानसाला गेलञ्ञं, असप्पायोपसेवना।
समुट्ठानं गिलानोति, उपमेन्ति च पण्डिता॥
चारको कारणं तत्थ, अपराधो च कारको।
अपराधकतो चोरो, इति चोपमिता पुन॥
निच्चाधिपीळनट्ठेन , भाराति परिदीपिता।
क्लेसदुक्खमुखेनेते, खादका च निरन्तरं॥
अनत्थावहिता निच्चमुक्खित्तासिकवेरिनो।
मच्चुमाराभिधेय्यत्ता, वधकाति च भासिता॥
विमद्दासहनं रूपं, फेणपिण्डंव दुब्बलं।
मुहुत्तरमणीयत्ता, वेदना बुब्बुळूपमा॥
मरीचिकूपमा सञ्ञा, विपल्लासकभावतो।
सङ्खारापि च निस्सारा, कदलिक्खन्धसादिसा॥
नानप्पकारं चिन्तेन्तं, नानाक्लेसविमोहितं।
पलम्भतीति विञ्ञाणं, मायासममुदीरितं॥
इच्चेवं पञ्चुपादानक्खन्धा खन्धा च केवलं।
पञ्चक्खन्धाति नामेन, देसिताति विभावये॥
अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, विञ्ञाणुप्पत्तिकारणं।
द्वारालम्बणभेदेन, द्वेधायतनमीरितं॥
चक्खादज्झत्तिकं तत्थ, छद्वारायतनं भवे।
बाहिरायतनं नाम, तथा रूपादिगोचरं॥
इति वीथिप्पवत्तानं, द्वारालम्बणसङ्गहो।
आगमे अभिधम्मे तु, सब्बथापि यथारहं॥
तथाहनन्तरातीतो, जायमानस्स पच्छतो।
मनो सब्बोपि सब्बस्स, मनस्सायतनं भवे॥
तथा पुब्बङ्गमट्ठेन, सहजानमरूपिनं।
द्वारभावेन विञ्ञाणं, सब्बमायतनं मतं॥
मनायतनमिच्चेवं, पसादायतनं तथा।
पञ्चविञ्ञाणधम्मानं, इति छद्धा विभावये॥
पञ्चप्पसादविसया, पञ्चायतनसम्मता।
सेसं रूपञ्च निब्बानं, सब्बे चेतसिकाति च॥
एकूनसट्ठिधम्मानं , धम्मायतनसङ्गहो।
इति छद्धा पकासेन्ति, बाहिरायतनं बुधा॥
सुञ्ञगामोव दट्ठब्ब-मज्झत्तिकमसारतो।
गामघातकचोराव, तं हनन्तंव बाहिरं॥
नामप्पवत्तिमुळ्हानं, तदुप्पत्तिककारणं।
द्वादसायतनानीति, वुत्तमित्थं महेसिना॥
समत्ता भावमत्तेन, धारेन्तीति सलक्खणं।
द्वारालम्बतदुप्पन्न-परियायेन भेदिता॥
मनायतनमेत्थाह, सत्त विञ्ञाणधातुयो।
एकादस यथावुत्ता, इच्चट्ठारस धातुयो॥
अन्तादिका मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातुया।
पवेसापगमे द्वार-परियायेन तिट्ठति॥
भेरीतलदण्डघोस-समं छक्कं यथाक्कमं।
कट्ठारणिपावकादि-समञ्च तिविधं भवे॥
दुक्खं समुदयो चेव, निरोधो च तथापरो।
मग्गो चाति चतुद्धाह, सच्चं सच्चपरक्कमो॥
भारो च भारदानञ्च, भारनिक्खेपनं तथा।
भारनिक्खेपनूपायो, इच्चोपम्मं यथाक्कमं॥
रोगो रोगनिदानञ्च, रोगवूपसमो तथा।
रोगभेसज्जमिच्चेव-मुपमाहि च दीपितं॥
विसरुक्खो रुक्खमूलं, रुक्खच्छेदो तथापरो।
रुक्खच्छेदकसत्थन्ति, चतुधोपमितं तथा॥
तीरमोरिमसङ्खातं, महोघो पारिमं तथा।
तदतिक्कमुपायोति, उपमेन्ति च तं बुधा॥
सच्छिकत्वान पच्चक्ख-मिच्चोपम्मं यथाक्कमं।
समाचिक्खि विमोक्खाय, सच्चं तच्छनियामतो॥
तथा हि दुक्खं नाबाधं, नाञ्ञं दुक्खा च बाधकं।
बाधकत्तनियामेन, दुक्खसच्चमितीरितं॥
तं विना नाञ्ञतो दुक्खं, न होति न च तं ततो।
दुक्खहेतुनियामेन, सच्चमाह विसत्तिकं॥
नाञ्ञा निब्बानतो सन्ति, न च सन्तं न तं यतो।
सन्तभावनियामेन, निब्बानं सच्चमुत्तमं॥
नाञ्ञं मग्गाच निय्यानं, अनिय्यानो न चापि सो।
तस्मा निय्यानभावेन, मग्गो सच्चन्ति सम्मतो॥
इति तच्छाविपल्लास-भूतभावो चतूसुपि।
सच्चट्ठोति विनिद्दिट्ठो, दुक्खादीस्वविसेसतो॥
पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो, सन्तापट्ठो च भासितो।
विपरीणामट्ठो चाति, दुक्खस्सेवं चतुब्बिधा॥
आयूहना निदाना च, संयोगा पलिबोधतो।
दुक्खस्समुदयस्सापि, चतुधत्था पकासिता॥
निस्सारणा विवेका चा-सङ्खतामततो तथा।
अत्था दुक्खनिरोधस्स, चतुधाव समीरिता॥
निय्यानतो हेतुतो च,
दस्सनाधिपतेय्यतो।
मग्गस्सापि चतुद्धेव-
मिति सोळसधा ठिता॥
सच्चिकट्ठपरमत्थं, तच्छाभिसमयट्ठतो।
तथत्थमपि सच्चट्ठं, पट्ठपेन्तेत्थ पण्डिता॥
तदेतं पटिविज्झन्ति, अरियाव चतुब्बिधं।
वुत्तमरियसच्चन्ति, तस्मा नाथेन तं कथं।
जाति जरा च मरणं, सोको च परिदेवना।
दुक्खञ्च दोमनस्सञ्च, उपायासो तथापरो॥
अप्पियेहि च संयोगो, विप्पयोगो पियेहि च।
यम्पि न लभतिच्छन्तो, तम्पि दुक्खमिदं मतं॥
अपायेसुपपज्जन्ता, चवन्ता देवलोकतो।
मनुस्सेसु च जीरन्ता, नानाब्यसनपीळिता॥
सोचन्ता परिदेवन्ता, वेदेन्ता दुक्खवेदनं।
दोमनस्सेहि सन्तत्ता, उपायासविघातिनो॥
अनिट्ठेहि अकन्तेहि, अप्पियेहि समायुता।
सङ्खारेहि च सत्तेहि, नानानत्थविधायिभि॥
इट्ठेहि पियकन्तेहि, मनापेहि वियोजिता।
सङ्खारेहि च सत्तेहि, नानासम्पत्तिदायिभि॥
दुक्खापगममिच्छन्ता , पत्थयन्ता सुखागमं।
अलब्भनेय्यधम्मेसु, पिपासातुरमानसा॥
किच्छाधिपन्ना कपणा, विप्फन्दन्ता रुदम्मुखा।
तण्हादासा पराभूता, भवसंसारसंकटे॥
यं तेभूमकनिस्सन्दं, कटुकं गाळ्हवेदनं।
वेदेन्ति संसारफलं, तंजातादिं विना कुतो॥
तस्मा जातादिभेदेहि, बाधमाना भयावहा।
दुक्खा च दुक्खवत्थु च, बहुधापि पपञ्चिता॥
ते सब्बे पञ्चुपादान-क्खन्धा एव समासतो।
दुक्खाधिट्ठानभावेन, दुक्खताय नियामिता॥
तस्मा तेभूमका धम्मा, सब्बे तण्हाविवज्जिता।
दुक्खसच्चन्ति देसेसि, देसनाकुसलो मुनि॥
विरागतेजालाभेन , तण्हास्नेहसिनेहितं।
विसरुक्खोव जातादिनानानत्थफलोदयं॥
नन्दिरागानुबन्धेन, सन्तानमवकड्ढितं।
पुनब्भवाभिनिब्बत्तिभावेन परिवत्तति॥
पतिट्ठितञ्च तत्थेतमत्तस्नेहानुसेवनं।
गोचरानुनयाबद्धं, रागमुच्छासमोहितं॥
क्लेसरासिपरिक्लिट्ठं, ब्यसनोपद्दवाहतं।
दुक्खसल्लसमाविद्धं, विहञ्ञति निरन्तरं॥
हवे विरागतेजेन, विच्छिन्ने सति सब्बथा।
केन बन्धेन सन्तान-मानेस्सति भवन्तरं॥
भवन्तरमसम्पत्ते, सन्तानम्हि विवट्टिते।
किमधिट्ठाय जातादिदुक्खधम्मा पवत्तरे॥
तस्मा मोक्खविपक्खेन, तण्हादुक्खविधायिनी।
दुक्खसमुदयो नाम, सच्चमिच्चाह नायको॥
सब्बदुक्खविनिमुत्तं, सब्बक्लेसविनिस्सटं।
दुक्खनिरोधनामेन, सच्चं वुच्चति अच्चुतं॥
दुक्खञ्च परिजानन्तो, पजहं दुक्खसम्भवं।
निब्बानं पदमारब्भ, भावनावीथिमोसटो॥
निय्यानट्ठङ्गिको मग्गो, सब्बदुक्खविमुत्तिया।
दुक्खनिरोधगामीति, सच्चं तस्मा तमीरितं॥
चतुसच्चविनिमुत्ता, सेसा लोकुत्तरा मता।
मग्गङ्गसम्पयुत्ता च, फलधम्मा च सब्बथा॥
इत्थं सहेतुकं दुक्खं, सोपायामतनिब्बुतिं।
पटिपत्तिहितत्थाय, विभावेति विनायको॥
सप्पाटिहारियं धम्मं, देसेत्वान अनुत्तरो।
चतुधारियसच्चानि, विभजीति विभावये॥
तब्भावभाविभावेन , पच्चयाकारलक्खितं।
तियद्धं द्वादसङ्गञ्च, वीसताकारसङ्गहं॥
तिसन्धि चतुसङ्खेपं, तिवट्टञ्च तिलक्खणं।
तेभूमकं द्विमूलञ्च, चतुक्कनयमण्डितं॥
पच्चेकं चतुगम्भीर-मनुपुब्बववत्थितं।
अविज्जाकूटसङ्खातं, बन्धाविच्छेदमण्डलं॥
सोकादीनत्थनिस्सन्दं, केवलं दुक्खपिण्डितं।
पटिच्चसमुप्पादोति, भवचक्कं पवुच्चति॥
पटिविद्धाय विज्जाय, भङ्गाविज्जाय सब्बथा।
विवट्टतानुपुब्बेन, हेतुभङ्गा यथाकथं॥
अस्मिं सति इदं होति, अस्सुप्पादा इदं भवे।
असतास्मिं न तं होति, तस्स भङ्गाव भिज्जति॥
एतमत्थं पुरक्खत्वा, पच्चयट्ठिति दस्सिता।
पटिच्चसमुप्पादस्स, इदप्पच्चयता नये॥
तथा हि जातियापाह, पच्चयत्तं महामुनि।
जरामरणधम्मानं, मत्ताभेदेपि वत्थुतो॥
आहच्चपच्चयट्ठम्हि, नेदिसी पच्चयट्ठिति।
तत्थ धम्मन्तरस्सेव, पच्चयट्ठो विभावितो॥
वुत्तमाचरियेनेतं, पट्ठाननयसङ्गहे।
लब्भमाननयं ताव, दस्सनत्थं पपञ्चितो॥
एत्थ तस्मानुपेक्खित्वा, आहच्च नियमं बुधो।
तब्भावभाविमत्तेन, पच्चयत्थं विभावये॥
तत्थाविज्जा च सङ्खारा, अद्धातीतोति भासिता।
विञ्ञाणं नामरूपञ्च, सळायतनसञ्ञितं॥
फस्सो च वेदना तण्हा, उपादानं भवोति च।
पच्चुप्पन्नो भवे अद्धा, भवे अद्धा अनागतो॥
जाति जरा मरणन्ति, द्वेधा होति च सब्बथा।
कालत्तयववत्थानं, तियद्धमिति दीपये॥
तत्थाविज्जाति अञ्ञाणं, चतुसच्चेसु भासितं।
पुब्बन्ते चापरन्ते च, पच्चयट्ठितियं तथा॥
अपुञ्ञातिसङ्खारोति, वुत्ता द्वादस चेतना।
तथा पुञ्ञाभिसङ्खारो, कामरूपेसु भासितो॥
आनेञ्जातिसङ्खारोति, वुत्तारुप्पा चतुब्बिधा।
कायब्बचीमनोद्वारं, पत्वा तायेव चेतना॥
वुत्ता कायवचीचित्तसङ्खाराति महेसिना।
सङ्खाराति विभत्तेवमेकूनतिंस चेतना॥
एकूनवीसतिविधं, पटिसन्धिक्खणे तथा।
पवत्ते द्वत्तिंसविधं, विञ्ञाणं पाकमानसं॥
तिविधं वेदना सञ्ञा, सङ्खाराति विभेदितं।
नामरूपं तु दुविधं, भूतोपादायभेदतो॥
सळायतनसङ्खातं, चक्खादज्झत्तिकं मतं।
चक्खुसम्फस्सादिभेदा, फस्सो छधा पकासितो॥
सुखा दुक्खा उपेक्खाति, वेदना तिविधा भवे।
कामे भवे च विभवे, तण्हाति तिविधा मता॥
कामुपादानादिभेदा, उपादाना चतुब्बिधा।
कम्मोपपत्तिभेदेन, भवो नाम द्विधा मतो॥
अत्तभावाभिनिब्बत्ति, जाति नाम जरा पन।
पुराणभावो मरणं, परियोसानमीरितं॥
द्वादसङ्गप्पभेदेन, विभत्तेवं महेसिना।
पटिच्चसमुप्पादोति, पच्चया एव केवला॥
पटिच्च फलभावेन, सापेक्खं ठितमत्तनि।
अपच्चक्खाय सङ्गन्त्वा, उप्पादेन्तीति पच्चया॥
अविज्जासङ्खारानं तु, गहणे गहिताव ते।
तण्हुपादानभवापि, इति पञ्चेत्थ हेतुयो॥
तण्हुपादानभवानं, गहणे गहिता पुन।
अविज्जा सङ्खारा चाति, पञ्चेवेत्थापि हेतुयो॥
विञ्ञाणादिसरूपेन, दस्सितं फलपञ्चकं।
जातिज्जरामरणेन, तदेव गहितं पुन॥
अतीते हेतवो पञ्च, इदानि फलपञ्चकं।
इदानि हेतवो पञ्च, आयतिं फलपञ्चकं॥
इत्थं भेदेन सङ्गय्ह, द्वादसङ्गं विचक्खणा।
अत्थापत्तिविसेसेन, वीसताकारमीरयुं॥
हेतुफलं फलहेतु, पुन हेतुफलन्ति च।
तिसन्धि चतुसङ्खेपं, तमेवाहु विभाविनो॥
अविज्जातण्हुपादाना, क्लेसवट्टन्ति भासिता।
भवेकदेसो सङ्खारा, कम्मवट्टं ततोपरं॥
विपाकवट्टमिच्चेवं, विवट्टेनाविवट्टितं।
तिवट्टवट्टितं हुत्वा, वट्टमेतं पवत्तति॥
अनिच्चञ्च खयट्ठेन, दुक्खमेतं भयट्ठतो।
अनत्तासारकट्ठेन, वट्टमेवं तिलक्खणं॥
संसारस्सेव वुत्तायं, पच्चयानं परम्परा।
पटिच्चसमुप्पादोति, ततो तेभूमको मतो॥
बन्धाविज्जाण्डकोसेन, विज्जादिभेदवज्जिता।
विमुत्तिरसमप्पत्ता, भवतण्हापिपासिता॥
अभिसङ्खारभावेन, पटिबन्धति सन्तति।
तथाभिसङ्खता पाक-भावाय परिवत्तति॥
विपाका पुन कम्मानि, पाकानि पुन कम्मतो।
इच्चेवं परियायेन, संसारोयं पवत्तति॥
इच्चाविज्जाभवतण्हा, वट्टोपत्थम्भका मता।
सम्पयुत्तानुसयिता, तस्मा वट्टं द्विमूलकं॥
पच्चयपच्चयुप्पन्न-सन्तानभेदतो पन।
नानाभूतानमेकन्तं, बीजरुक्खादयो विय॥
तथापि तेसं धम्मानं, वत्थुलक्खणभेदतो।
दीपवट्टिसिखानंव, नत्थि एकन्तमेकता॥
हेतुहेतुसमुप्पन्ना, ईहाभोगविवज्जिता।
पच्चयाय च पच्चेतु-मब्यापारा ततो मता॥
अविज्जादीनमेवाथ, सम्भवे सम्भवन्ति च।
सङ्खारादिसभावाति, ठितेवंधम्मताय ते॥
इत्थमेकत्तनानत्ता, अब्यापारो तथापरो।
एत्थेवंधम्मता चेति, नया वुत्ता चतुब्बिधा॥
फलानं पच्चयुप्पत्ति, पच्चयत्थो च हेतुसु।
सभावपटिवेधो च, देसना चित्तताति च॥
अत्थधम्मपटिवेध-देसनानं यथाक्कमं।
अतिगम्भीरभावेन, चतुगम्भीरमीरितं॥
पधानकारणत्ता हि, अविज्जादिपरम्परा।
कमेन सङ्खारादीनं, पच्चयाति ववत्थिता॥
तथा हि जातिया एव, जरामरणसम्भवो।
अजातानं जरा वाथ, मरणं वा कुतो भवे॥
सावोपपत्तिसङ्खाता, जाति कम्मभवोदिता।
अङ्कुरो विय बीजम्हा, तत्थ तत्थोपलब्भति॥
सम्पयोगानुसयतो, उपादानप्पतिट्ठिता।
आयूहन्ति च कम्मानि, आकड्ढन्तोपपत्तिकं॥
उपादानियधम्मेसु , तण्हास्नेहपिपासिता।
दळ्ही कुब्बन्तुपादानं, पियरूपाभिनन्दिनो॥
वेदनीयेसु धम्मेसु, अस्सादमनुपस्सतो।
वेदनापच्चया तण्हा, समुट्ठाय पवड्ढति॥
इट्ठानिट्ठञ्च मज्झत्तं, फुसन्ता पन गोचरं।
वेदेन्ति वेदनं नाम, नाफुसन्ता कुदाचनं॥
फुसतालम्बणञ्चेसो, सळायतनसम्भवे।
द्वाराभावे कुतो तस्स, समुप्पत्ति भविस्सति॥
सळायतनमेतञ्च, नामरूपूपनिस्सितं।
छफस्सद्वारभावेन, पवत्तति यथारहं॥
पुब्बङ्गमाधिट्ठानेन, विञ्ञाणेन पतिट्ठहे।
नामरूपं उपत्थद्धं, पटिसन्धिपवत्तियं॥
सङ्खारजनितं हुत्वा, पतिट्ठाति भवन्तरे।
विञ्ञाणं जनकाभावे, तस्सुप्पत्ति कथं भवे॥
अविज्जायानुसयिते, पटिवेधविरोधिते।
वट्टानुगतसन्ताने, पटिसन्धिफलावहे॥
पाकधम्मा सभावेन, पवत्तन्ति हि चेतना।
अविज्जापच्चया होन्ति, सङ्खाराति ततो मता॥
पटिविद्धेसु सच्चेसु, पच्चयानं परम्परा।
विघातीयति सब्बापि, ततो वट्टं विवट्टति॥
इच्चाविज्जाविरोधेन, तस्सा वट्टप्पवत्तिया।
सङ्घातनिकभावेन, अविज्जा कूटसम्मता॥
जरामरणसङ्घाट-पटिपीळितचेतसं।
क्लेसमुच्छापरेतानं, सा चाविज्जा पवड्ढति॥
इच्चाबद्धमविच्छेदं, इदप्पच्चयमण्डलं।
चक्कनेमिसमावट्टं, कमेन परिवत्तति॥
वट्टस्स द्वादसङ्गस्स, तस्स तेभूमकस्स तु।
दुक्खक्खन्धस्स दस्सेसि, निस्सन्देन निदस्सनं॥
सोकञ्च परिदेवञ्च, तथा दुक्खञ्च कायिकं।
दोमनस्समुपायासं, नानाब्यसनसम्भवं॥
इच्चातुरमनिच्चन्तं, महोपद्दवसङ्कुलं।
बहुपक्लेसुपस्सट्ठं, दुक्खमेतन्ति पिण्डितं॥
इच्चेवं पञ्चुपादान-क्खन्धभेदितसङ्गहो।
अत्तभावभवरथो, हत्थमुत्तंव यन्तकं॥
गतिट्ठितिनिवासेसु, संसरन्तो निरन्तरं।
चक्केनेतेन यातीति, भवचक्कमिदं मतं॥
अविज्जाण्डं पदालेत्वा, पटिवेधप्पवत्तिया।
पच्चयप्पच्चयुप्पन्ना, सुपट्ठन्ति सभावतो॥
अनिच्चा दुक्खनत्ता च, भङ्गवन्तो भयावहा।
सादीनवाति सङ्खाय, विवट्टमभितिट्ठति॥
ततो सानुसया तण्हा, निरुज्झति पुनब्भवे।
सन्तानरतियाभावा, न पक्खन्दति सन्धियं॥
अविरुळ्हिकभावेन, तत्थ वट्टविरोधिते।
अभिसङ्खारभावेन, न पवत्तन्ति चेतना॥
पटिसन्धिपवत्तीपि, न जनेन्ति भवन्तरे।
इच्चाविज्जानिरोधेन, निरुद्धा कम्मचेतना॥
पच्चयत्थनिरोधेन, सङ्खारानं निरोधतो।
विञ्ञाणं जनकाभावा, निरुद्धमिति वुच्चति॥
विञ्ञाणादिनिरोधा च, नामरूपादिकं तथा।
दुक्खक्खन्धस्सिमस्सेवं, निरोधोति पवुच्चति॥
इति वट्टविवट्टानं, वसा द्वेधा विभावितो।
पटिच्चसमुप्पादोति, देसितोयं महेसिना॥
सब्बसङ्खतधम्मानं , सब्बे धम्मापि पच्चया।
जनका चेवुपत्थम्भा, संविभत्ता यथारहं॥
आहच्च पच्चयट्ठेन, चतुवीसतिधा ठिता।
हेतालम्बणाधिपतानन्तरसमनन्तरा॥
सहजातअञ्ञमञ्ञ-निस्सया चोपनिस्सयो।
पुरेजाता पच्छाजाता-सेवना कम्ममेव च॥
पाकाहारिन्द्रियज्झान-मग्गङ्गसम्पयुत्तका।
विप्पयुत्तत्थि नत्थि च, विगताविगतन्ति च॥
पञ्चातीताव कम्मं तु, वत्तमानञ्च ईरितं।
सब्बथापि तयो वुत्ता, वत्तमाना ततोपरे॥
छधा नामं तु नामस्स, पञ्चधा नामरूपिनं।
एकधा पुन रूपस्स, रूपं नामस्स चेकधा॥
पञ्ञत्तिनामरूपानि, नामस्स दुविधा द्वयं।
द्वयस्स नवधा चेति, छब्बिधा पच्चया कथं॥
निरुद्धानन्तरा एव, जायन्तानमनन्तरं।
नामधम्माव नामानं, जनकत्तोपकारका॥
निरन्तरप्पवत्तिया, अनुरूपमनन्तरा।
अनन्तरपच्चयेन, पच्चयोति पकासिता॥
समनन्तरभावेन, तेसं ते एव पच्चया।
समनन्तरनामेन, पच्चयोति पकासिता॥
अत्थिभावाय धम्मानं, नत्थितायोपकारका।
नत्थिपच्चयनामेन, वुत्ता ते एव तादिना॥
ओकासदानभावेन, विगतावोपकारका।
धम्मा ते एव वुच्चन्ति, विगतप्पच्चयोति च॥
जवा पगुणभावाय, जवानमुपकारका।
आसेवनपच्चयोति, निरुद्धानन्तरा मता॥
संसट्ठसहजातानं, सम्पयोगेन पच्चया।
सम्पयुत्तपच्चयोति, नामा नामानमीरिता॥
इच्चेको वत्तमानो च, पञ्चातीता यथारहं।
अरूपानमरूपा च, पच्चया छब्बिधा मता॥
पवत्ते चित्तजातानं, कम्मजानञ्च सन्धियं।
रूपानं सहजातान-मरूपानञ्च तादिना॥
हेतुभूता छ धम्मापि, मूलट्ठेनोपकारका।
हेतुपच्चयभावेन, पच्चयोति पकासिता॥
तथा निज्झायनट्ठेन, तेसमेवोपकारका।
झानपच्चयनामेन, झानधम्मा विभाविता॥
तथेव निय्यानट्ठेन, पच्चयाति पकासिता।
मग्गपच्चयनामेन, मग्गङ्गा च महेसिना॥
तेसमेव च धम्मानं, सहजाताति चेतना।
कम्मब्यापाराभावेन, वत्तमाना च पच्चया॥
कटत्तारूपपाकानं, नानक्खणिकचेतना।
अभिसङ्खारभावेन, जनकप्पच्चया मता॥
इच्चेवं दुविधा भेदा, विप्फारट्ठेन चेतना।
कम्मपच्चयनामेन, पच्चयोति पकासिता॥
रूपानं सहजातानं, अञ्ञमञ्ञमरूपिनं।
पच्चया सन्तभावेन, विपाका समुदीरिता॥
एकोतीतोपि चत्तारो, वत्तमानाति पञ्चधा।
पच्चया नामधम्माव, नामरूपानमीरिता॥
इमस्स रूपकायस्स, पच्छाजातोपकारको।
पच्छाजातपच्चयोति, नामं रूपानमेकधा॥
सत्तविञ्ञाणधातूनं , छ वत्थूनि पवत्तियं।
पञ्चविञ्ञाणवीथिया, पञ्चालम्बा यथाक्कमं॥
पुरेजातविसेसेन, नामानमुपकारका।
पुरेजातपच्चयोति, रूपं नामस्स चेकधा॥
चित्तचेतसिका धम्मा, यं यमारब्भ जायरे।
आलम्बणपच्चयोति, सब्बमेतं पवुच्चति॥
यमालम्बं गरुं कत्वा, नामधम्मा पवत्तरे।
स्वायमेवालम्बणूप-निस्सयोति पकासितो॥
अनन्तरपच्चयेन, ये धम्मा पच्चया मता।
ते एव वानन्तरूप-निस्सयोति पकासितो॥
रागसद्धादयो धम्मा, अज्झत्तमनुवासिता।
सत्तसङ्खारधम्मा च, बहिद्धोपनिसेविता॥
रागसद्धादिधम्मानं, कम्मं पाकानमिच्चयं।
पकतूपनिस्सयोति, पट्ठपेसि तथागतो॥
इच्चेवं बलवट्ठेन, निस्सयेनोपकारका।
उपनिस्सयनामेन, पच्चयोयं तिधा मतो॥
रूपारूपं पनिच्चेवं, तेकालिकमकालिका।
पञ्ञत्ति चेव नामानं, पच्चयो दुविधो मतो॥
आलम्बाधिप्पतिभूतं, नामानं गरुगोचरं।
सहजाधिप्पतीधम्मा, सहजानं यथारहं॥
नामरूपानमिच्चेव-माधिप्पच्चेन पच्चयो।
अधिप्पतिपच्चयोति, दुविधा परिदीपितो॥
सहजा नामरूपानं, महाभूता च रूपिनं।
पटिसन्धिक्खणे वत्थु, नामानमिति सब्बथा॥
सहजातविसेसेन, धम्मानमुपकारका।
सहजातपच्चयोति, तिविधेवं विभाविता॥
अरूपिनो चतुक्खन्धा, महाभूता चतुब्बिधा।
सन्धियं वत्थुनामानि, सहजानीति सब्बथा॥
उपकारपवत्ता च, अञ्ञमञ्ञस्स तादिना।
अञ्ञमञ्ञपच्चयोति, विभत्ता तिविधा मता॥
सत्तविञ्ञाणधातूनं, भूतोपादायरूपिनं।
सहजातनामरूप-धम्मानञ्च यथाक्कमं॥
वत्थु भूता चतुक्खन्धा, निस्सयेनोपकारका।
निस्सयप्पच्चयो नाम, पच्चयोति मतो तिधा॥
कबळीकारो आहारो, रूपकायस्स पच्चयो।
अरूपिनो पनाहारा, सहजानं यथारहं॥
नामरूपानमिच्चेवं, यापनट्ठेन पच्चया।
आहारपच्चयोतेव, दुविधेवं पकासितो॥
पसादजीवितारूपि-न्द्रियधम्मा यथाक्कमं।
पञ्चविञ्ञाणुपादिन्न-रूपानं नामरूपिनं॥
सहजातानमिच्चेव-मिस्सरट्ठेन पच्चया।
इन्द्रियप्पच्चयोतेव, तिविधा समुदाहटो॥
सत्तविञ्ञाणधातूनं, छ वत्थूनि यथारहं।
पच्छाजाता च कायस्स, चित्तचेतसिका तथा॥
अरूपा सहजातानं, रूपानन्ति मता तिधा।
विप्पयुत्तपच्चयोति, विप्पयोगोपकारका॥
सहजातं पुरेजातं, पच्छाजातञ्च सब्बथा।
कबळीकारो आहारो, रूपजीवितमिच्चयं॥
अत्थिपच्चयसङ्खातो, पच्चयो पञ्चधा मतो।
विज्जमानसभावेन, पच्चयट्ठा यथारहं॥
ते एवाविगता हुत्वा, वत्तमानोपकारका।
अविगतपच्चयोति, सुगतेन ववत्थिता॥
अट्ठेवं वत्तमानानि, नामरूपानि पच्चया।
सब्बत्थाधिप्पती चाति, नवधा नामरूपिनं॥
इत्थमुद्दिट्ठनिद्दिट्ठा, पट्ठाननयसङ्गहा।
कुसलाकुसलादीहि, सुविभत्ता महेसिना॥
पञ्ञत्तिनामरूपानं, वसेन तिविधा ठिता।
पच्चयाति पकासेन्ति, चतुवीसति पण्डिता॥
पञ्ञत्ति पञ्ञपीयत्ता, पञ्ञापेतीति च द्विधा।
नामरूपविनिमुत्ता, पञ्ञत्ता तादिना कथं॥
भूतपरिणामाकारमुपादाय तथा तथा।
भूमिपब्बतपासाणतिणरुक्खलतादयो॥
सम्भाराकारमारब्भ, सन्निवेसविसेसिता।
यानगामवनुय्यानकटसारपटादयो॥
कारकवेदकाकारं, विञ्ञत्तिन्द्रियलक्खितं।
खन्धपञ्चकमाहच्च, मच्चासुरसुरादयो॥
चन्दादावट्टनादीहि, दिसाकालादिसम्मुति।
पारम्परियकादीहि, जातिगोत्तकुलादयो॥
तंतंक्रियादिभेदेहि, पञ्ञत्ता कथिनादयो।
तंतंकलापासम्फुट्ठा, कूपाकासगुहादयो॥
तं तं निमित्तमारब्भ, चिन्तयन्तस्सुपट्ठिता।
कसिणादिकवोहारा, भावनामयगोचरा॥
पुब्बोपलब्भाभावेन, कसिणुग्घाटिमादयो।
निरोधा च समापत्ति, विसेसाभावलक्खिता॥
इति तं तमुपादाय, समञ्ञाता तथा तथा।
सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति, वोहारोति पकासिता॥
आलम्बणट्ठाकारेन, सन्ताभावेपि वत्थुतो।
चिन्तावोहारनिप्फन्ना, अत्थच्छायाव भासिनी॥
पञ्ञापीयत्तापञ्ञत्ति, नामायमिति भासिता।
उपादाय च पञ्ञत्ति, सा एवोपनिधाय च॥
पञ्ञत्ति पञ्ञापनतो, पण्डितेहि पकासिता।
अविज्जमाना पञ्ञत्ति, विज्जमानातिपि द्विधा॥
लोकवोहारिकट्ठेन, पञ्ञत्तं परमत्थतो।
अविज्जमानमेताय, पञ्ञापेन्ति यदा तदा॥
अविज्जमानपञ्ञत्ति, विज्जमानं यदा पुन।
पञ्ञापेन्ति तदा एसा, विज्जमानन्ति वुच्चति॥
इत्थं पञ्ञत्तिधम्मञ्च, सम्मतत्थविसेसतो।
भावधम्मञ्च रूपादि-सलक्खणविसेसतो॥
पञ्ञापेतीति पञ्ञत्ति, नामायमिति भासिता।
या नामं नामकम्मादिनामेन समुदीरिता॥
सा एवाविज्जमानेन-विज्जमानादिभेदिता।
इत्थिसद्दो छळाभिञ्ञो, राजपुत्तो तु भासिता॥
क्रियानिमित्तत्थयोग-रुळ्हिजातोपचारिका।
सम्बन्धोपचयावत्था, सण्ठानापेक्खिता तथा॥
देवदत्तोथ मेधावी, वेदना चन्दिमा तथा।
खत्तियो नरसीहो च, भाता लोहितकं युवा॥
कुण्डलं दुस्समिच्चेवमादिभेदितसङ्गहा।
सम्मतत्थसभावेसु, वोहाराकारलक्खिता॥
सायं यादिच्छकान्वत्थसङ्केतक्खणसम्भवा।
वोहारत्थविसेसेन, ञेय्याकारानुसारिनी॥
वचीघोसानुसारेन, सोतविञ्ञाणवीथिया।
पवत्तानन्तरुप्पन्न-मनोद्वारस्स गोचरा॥
अत्था यस्सानुसारेन, विञ्ञायन्ति ततो परं।
सम्मता च सभावा च, पुब्बसङ्केतभागिनो॥
यायं वालम्बणाकारविसेसे पटिदिस्सति।
वेदनादिवचीघोसं, सभावानुगचेतसो॥
सायं पञ्ञत्ति विञ्ञेय्या, लोकसङ्केतनिम्मिता।
वचीविञ्ञत्तिसहितो, सद्दो एवाति केचन॥
इत्थं पञ्ञत्तिधम्माति, वुत्तं पञ्ञत्तिकद्वयं।
तथाधिवचना धम्मा, निरुत्तीति च तादिना॥
अविसंवादकट्ठेन, लोकवोहारसाधकं।
समञ्ञासच्चमिच्चेवं, आचिक्खन्ति विचक्खणा॥
सत्था यं परमत्थमुत्तमगुणो नामञ्च रूपन्ति च,
द्वेधाकासि सभावधम्मकुसलो निब्बिज्झ धम्मन्तरं।
वोहारत्थविसेसञेय्यमपरं ब्याकासि पञ्ञत्तितो,
आरद्धं कमतो मयेवमखिलं तं सुट्ठु निट्ठापितं॥
यं धम्मं धम्मराजा निरतिकमभिसम्बोधि मग्गेन बुद्धा,
कत्वा कण्डम्बमूले परममनुपमं पाटिहीरं खणेन।
पात्वाका तत्थ पत्वा पुरवरगणमुल्लापलावण्णरंसि,
तत्थादायत्थसारं कथितमतिचिरं ठातु पाठानुकूलं॥
इति नामरूपपरिच्छेदे सब्बसङ्गहविभागो नाम
सत्तमो परिच्छेदो।
निट्ठितो च नामरूपपरिच्छेदे सब्बथापि
अभिधम्मपरमत्थविभागो।