६. छट्ठो परिच्छेदो
रूपविभागो
इति पञ्चपरिच्छेद-परिच्छिन्नत्थसङ्गहं।
नामधम्ममसेसेन, विभावेत्वा सभावतो॥
सप्पभेदं पवक्खामि, रूपधम्ममितो परं।
भूतोपादायभेदेन, दुविधम्पि पकासितं॥
उद्देसलक्खणादीहि, विभागजनका तथा।
कलापुप्पत्तितो चापि, यथानुक्कमतो कथं?
रुप्पतीति भवे रूपविकारप्पच्चयेसति।
रूपरूपं तथा रूपपरियापन्नतोपरं॥
भूतरूपं तु पथवी, आपो तेजो तथापरो।
वायो च भवतूपादारूपमेत्थाति भासितं॥
भूतरूपमुपादाय , पवत्तति न चञ्ञथा।
इच्चुपादायरूपन्ति, रूपं सेसमुदीरितं॥
चक्खु सोतञ्च घानञ्च, जिव्हा कायोति पञ्चधा।
पसादरूपमक्खातं, नोपसादं पनेतरं॥
रूपसद्दगन्धरसा, फोट्ठब्बमिति पञ्चधा।
रूपं पसादविसयं, पसादो गोचरंपरं॥
इत्थत्तं पुरिसत्तञ्च, भावरूपमुदीरितं।
जीवितिन्द्रियरूपन्ति, उपादिन्नपवत्तिकं॥
वत्थुरूपं तु हदयं, यं धातुद्वयनिस्सयं।
कबळीकारमाहाररूपमिच्चाहु पण्डिता॥
रूपधम्मसभावत्ता, रूपन्ति परिदीपितं।
इच्चेवमट्ठारसधा, रूपरूपमुदीरितं॥
अनिप्फन्नसभावत्ता, रूपाकारोपलक्खितं।
अनिप्फन्नं नाम रूपं, दसधा परिदीपितं॥
रूपप्परिच्छेदं रूपमिच्चाकासो पकासितो।
कायब्बचीविञ्ञत्तिकं, द्वयं विञ्ञत्तिरूपकं॥
लहुता मुदुता कम्म-ञ्ञता विञ्ञत्तिया सह।
विकाररूपमिच्चाहु, पञ्चधा च विभाविनो॥
उपचयो सन्तति च, जरतानिच्चताति च।
चतुधा लक्खणरूपं, रूपकण्डे विभावितं॥
इच्चेवमट्ठवीसतिविधानिपि विचक्खणो।
रूपानि लक्खणादीहि, विभावेय्य यथाक्कमं॥
खरता पथवीधातु, सायं कक्खळलक्खणा।
कलापाधिट्ठानरसा, पटिग्गाहोति गय्हति॥
आबन्धनमापोधातु, सा पग्घरणलक्खणा।
कलापाबन्धनरसा, सङ्गहत्तेन गय्हति॥
तेजनत्तं तेजोधातु, सायमुण्हत्तलक्खणा।
पाचनरसा मद्दवा-नुप्पादनन्ति गय्हति॥
वायोधातु वायनत्तं, सा वित्थम्भनलक्खणा।
समीरणरसाभिनि-हारभावेन गय्हति॥
सब्बत्थाविनिभुत्तापि, असम्मिस्सितलक्खणा।
तंतंभावसमुस्सन्नसम्भारेसुपलक्खिता॥
अञ्ञमञ्ञेनुपत्थद्धा, सेसरूपस्स निस्सया।
चतुद्धेवं कलापेसु, महाभूता पवत्तरे॥
चक्खु सम्भारचक्खुम्हि, सत्तक्खिपटलोचिते।
कण्हमण्डलमज्झम्हि, पसादोति पवुच्चति॥
येन चक्खुपसादेन, रूपानि अनुपस्सति।
परित्तं सुखुमं चेतं, ऊकासिरसमूपमं॥
सोतं सोतबिलस्सन्तो,
तम्बलोमाचिते तथा।
अङ्गुलिवेधनाकारे,
पसादोति पवुच्चति॥
अन्तो अजपदट्ठाने, घानं घानबिले ठितं।
जिव्हा जिव्हाय मज्झम्हि, उप्पलाकारसन्निभे॥
इच्चेवं पन चत्तारो, तंतंदेसववत्थिता।
कायप्पसादो कायम्हि, उपादिन्नेति पञ्चधा॥
कप्पासपटलस्नेह-सन्निभा भूतनिस्सिता।
पसादा जीवितारक्खा, रूपादिपरिवारिता॥
धीता राजकुमाराव, कलापन्तरवुत्तिनो।
द्वारभूताव पच्चेकं, पञ्चविञ्ञाणवीथिया॥
रूपादाभिघातारहभूतानं वा यथाक्कमं।
दट्ठुकामनिदानादिकम्मभूतानमेव वा॥
पसादलक्खणा रूपा-दाविञ्जनरसा तथा।
पञ्चविञ्ञाणयुगळं, द्वारभावेन गय्हरे॥
रूपं निभासो भूतानं, सद्दो निग्घोसनं तथा।
गन्धोव गन्धनं तत्थ, रसो च रसनीयता॥
इच्चेवं पन चत्तारो, गोचरा भूतनिस्सिता।
भूतत्तयञ्च फोट्ठब्बमापोधातुविवज्जितं॥
सद्दो अनियतो तत्थ, तदञ्ञो सहवुत्तिनो।
तंतंसभावभेदेन, तंतंद्वारोपलक्खितो॥
पञ्चेव पञ्चविञ्ञाणवीथिया विसया मता।
चक्खादिपटिहननलक्खणाव यथाक्कमं॥
पञ्चविञ्ञाणयुगळालम्बभावरसा तथा।
पञ्चविञ्ञाणयुगळं, गोचरत्तेन गय्हरे॥
इत्थिन्द्रियं पनित्थत्तमित्थिभावोति भासितो।
पुरिसत्तं तथा भावो, पुरिसिन्द्रियनामको॥
तं द्वयं पनुपादिन्नकाये सब्बत्थ लब्भति।
कलापन्तरभिन्नञ्च, भिन्नसन्तानवुत्ति च॥
वसे वत्तेति लिङ्गान-मित्थिपुम्भावलक्खणं।
इत्थीति च पुरिसोति, पकासनरसं तथा॥
इत्थीनं पुरिसानञ्च, लिङ्गस्स च यथाक्कमं।
निमित्तकुत्ताकप्पानं, कारणत्तेन गय्हति॥
सत्ता मरन्ति नासेन, यस्स पाणन्ति वुत्तिया।
सजीवमतकायानं, भेदो येनोपलक्खितो॥
तदेतं कम्मजातान-मनुपालनलक्खणं।
जीवितं जीवनरसं, आयुबद्धोति गय्हति॥
मनोधातुया च तथा, मनोविञ्ञाणधातुया।
निस्सयलक्खणं वत्थु-रूपं हदयसम्मतं॥
समाधानरसं तास-मुब्बाहत्तेन गय्हति।
यस्मिं कुप्पितकालम्हि, विक्खित्ता होन्ति पाणिनो॥
कायो यस्सानुसारेन, चित्तक्खेपेन खिज्जति।
यस्मिं निरुद्धे विञ्ञाण-सोतोपि च निरुज्झति॥
यं निस्साय पतिट्ठाति, पटिसन्धि भवन्तरे।
तदेतं कम्मसम्भूतं, पञ्चवोकारभूमियं॥
मज्झे हदयकोसम्हि, अड्ढपसतलोहिते।
भूतरूपमुपादाय, चक्खादि विय वत्तति॥
कबळीकारो आहारो, रूपाहरणलक्खणो।
कायानुयापनरसो, उपत्थम्भोति गय्हति॥
ओजाय याय यापेन्ति, आहारस्नेहसत्तिया।
पाणिनो कामलोकम्हि, सायमेवं पवुच्चति॥
आकासधातु रूपानं, परियोसानलक्खणा।
परिच्छेदरसा रूपमरियादोति गय्हति॥
सलक्खणपरिच्छिन्नरूपधम्मपरिग्गहे ।
योगीनमुपकाराय, यं देसेसि दयापरो॥
परिच्छिन्नसभावानं, कलापानं यथारहं।
परियन्तानमेवेस, तदाकारो पवुच्चति॥
गमनादिवचीघोसपवत्तम्हि यथाक्कमं।
वायोपथविधातूनं, यो विकारो समत्थता॥
सहजोपादिन्नकानं, क्रियावाचापवत्तिया।
विप्फन्दघट्टनाहेतु, चित्तानुपरिवत्तको॥
स विकारविसेसोयं, विञ्ञत्तीति पकासितो।
विञ्ञापेतीति कायेन, वाचाय च विचिन्तितं॥
वायोपथवाधिकानं, भूतानमिति केचन।
पवुत्ता तादिना काय-परिग्गहसुखाय या॥
कायो यस्सानुभावेन,
सहाभोगोव खायति।
यं निरोधा पराभूतो,
सेति निच्चेतनो यथा॥
लोके पपञ्चा वत्तन्ति, बहुधा याय निम्मिता।
कप्पेन्ति कायमत्तानं, बाला याय च वञ्चिता॥
सायं कायवचीकम्म-द्वारभावेन लक्खिता।
ब्यापारघट्टनाहेतु-विकाराकारलक्खणा॥
कायवाचाअधिप्पाय-पकासनरसा तथा।
कायविप्फन्दघट्टन-हेतुभावेन गय्हति॥
लहुता पन रूपानं, अदन्धाकारलक्खणा।
अवित्थानरसा सल्ल-हुकवुत्तीति गय्हति॥
मुदुतापि च रूपानं, कक्खळाभावलक्खणा।
किच्चाविरुज्झनरसा, अनुकुल्यन्ति गय्हति॥
कम्मञ्ञता च रूपानं, अलंकिच्चस्स लक्खणा।
पवत्तिसम्पत्तिरसा, योग्गभावोति गय्हति॥
सप्पायमुतुमाहारं, लद्धा चित्तमनामयं।
लहू मुदु च कम्मञ्ञं, यदा रूपं पवत्तति॥
तथा पवत्तरूपस्स, पवत्ताकारभेदितं।
लहुतादित्तयम्पेतं, सहवुत्ति तदा भवे॥
सप्पायपटिवेधाय, पटिपत्तुपकारिका।
साकारा रूपसम्पत्ति, पञ्ञत्तेवं महेसिना॥
रूपस्सोपचयो नाम, रूपस्साचयलक्खणो।
रूपुम्मुज्जापनरसो, पारिपूरीति गय्हति॥
पवत्तिलक्खणा रूप-सन्ततीति पकासिता।
अनुप्पबन्धनरसा, अविच्छेदोति गय्हति॥
रूपमाचयरूपेन , जायतिच्चुपरूपरि।
पेक्खतोपचायाकारा, जाति गय्हति योगिना॥
अनुप्पबन्धाकारेन, जायतीति समेक्खतो।
तदायं सन्तताकारा, समुपट्ठासि चेतसि॥
एवमाभोगभेदेन, जातिरूपं द्विधा कतं।
अत्थूपलद्धिभावेन, जायन्तं वाथ केवलं॥
रूपविवित्तमोकासं, पुरक्खत्तेन चीयति।
अभावा पन भावाय, पवत्तमिति सन्तति॥
एवमाकारभेदापि, सब्बाकारवराकरो।
जातिरूपं द्विधाकासि, जातिरूपविरोचनो॥
जरता कालहरणं, रूपानं पाकलक्खणा।
नवतापायनरसा, पुराणत्तन्ति गय्हति॥
अन्तिमक्खणसम्पत्ति, परिभिज्जनलक्खणा।
अनिच्चता हरणरसा, खयभावेन गय्हति॥
इति लक्खणरूपं तु, तिविधं भिन्नकालिकं।
सभावरूपधम्मेसु, तंतंकालोपलक्खितं॥
येन लक्खीयति रूपं, भिन्नाकारं खणे खणे।
विपस्सनानयत्थाय, तमिच्चाह तथागतो॥
इच्चेवं सपरिच्छेदा, सविकारा सलक्खणा।
अकिच्छा पटिवेधाय, दयापन्नेन तादिना॥
रूपधम्मा सभावेन, विज्जमानाति भासिता।
अज्झत्तिकादिभेदेन, बहुधा भिज्जरे कथं।
द्वारभूता पवत्तेन्ति, चित्तमत्ताति कप्पितं।
रूपमज्झत्तिकं तस्मा, पसादा बाहिरंपरं॥
वण्णो गन्धो रसोजा च, भूतरूपञ्च भासितं।
अविनिब्भोगरूपं तु, विनिब्भोगं पनेतरं॥
सत्तविञ्ञाणधातूनं, निस्सयत्ता यथारहं।
पसादा हदयञ्चेव, वत्थुना वत्थु देसितं॥
पञ्चविञ्ञाणुपादिन्न-लिङ्गादि च पवत्तितो।
पसादा जीवितं भावा, चेन्द्रियं नेन्द्रियंपरं॥
पञ्चविञ्ञाणकम्मानं, पवत्तिमुखभावतो।
द्वारं पसादविञ्ञत्ति-परमद्वारमीरितं॥
पटिहञ्ञन्तञ्ञमञ्ञं, पसादविसया पन।
तस्मा सप्पटिघं नाम, रूपमप्पटिघंपरं॥
द्वारालम्बणभावेन , सभावेनेव पाकटा।
ते एवोळारिकं तस्मा, सेसं सुखुममीरितं॥
ओळारिकसभावेन, परिग्गहसुखा तहिं।
ते एव सन्तिकेरूपं, दूरेरूपं पनेतरं॥
तण्हादिट्ठीहुपेतेन, कम्मुनादिन्नभावतो।
कम्मजातमुपादिन्नं, अनुपादिन्नकंपरं॥
चक्खुना दिस्समानत्ता, सनिदस्सननामकं।
रूपमेव ततो सेस-मनिदस्सनमब्रवुं॥
सनिदस्सनरूपञ्च, रूपं सप्पटिघं तथा।
अनिदस्सनमञ्ञं तु, थूलं सप्पटिघं मतं॥
अनिदस्सनरूपञ्च, सेसं अप्पटिघं तथा।
रूपं तिविधमिच्चेवं, विभजन्ति विचक्खणा॥
अप्पत्तगोचरग्गाहिरूपं चक्खादिकं द्वयं।
सम्पत्तग्गाहि घानादि-त्तयमग्गाहिकं रूपं॥
दिट्ठं रूपं सुतं सद्दो, मुतं गन्धादिकत्तयं।
विञ्ञाणेनेव ञेय्यत्ता, विञ्ञातमपरं भवे॥
हदयं वत्थुमेवेत्थ, द्वारं विञ्ञत्तिकद्वयं।
पसादा वत्थु च द्वारं, अञ्ञं तुभयवज्जितं॥
भेदित्वा रूपमिच्चेवं, तस्सेव पुन पण्डितो।
समुट्ठानजनकेहि, विभावेय्य यथारहं॥
कुसलाकुसलं कम्म-मतीतं कामिकं तथा।
रूपावचरमिच्चेवं, पञ्चवीसतिधा ठितं॥
पटिसन्धिमुपादाय, सञ्जनेति खणे खणे।
कामरूपेसु रूपानि, कम्मजानि यथारहं॥
जायन्तं पञ्चविञ्ञाण-पाकारुप्पविवज्जितं।
भवङ्गादिमुपादाय, समुप्पादेति मानसं॥
सीतुण्होतुसमञ्ञाता,
तेजोधातु ठितिक्खणे।
तथेवज्झोहटाहारो,
कामे कायप्पतिट्ठितो॥
अज्झत्तं पन चत्तारो, बाहिरो तुपलब्भति।
सब्बे कामभवे रूपे, आहारो न समीरितो॥
पवत्ते होन्ति चत्तारो, कम्ममेवोपपत्तियं।
जीवमानस्स सब्बेपि, मतस्सोतु सिया न वा॥
कम्मं चित्तोतुमाहार-मिच्चेवं पन पण्डिता।
रूपानं जनकत्तेन, पच्चयाति पकासयुं॥
हदयिन्द्रियरूपानि, कम्मजानेव चित्तजं।
विञ्ञत्तिद्वयमीरेन्ति, सद्दो चित्तोतुजो मतो॥
चित्तोतुकबळीकार-सम्भूता लहुतादयो।
कम्मचित्तोतुकाहार-जानि सेसानि दीपये॥
जायमानादिरूपानं, सभावत्ता हि केवलं।
लक्खणानि न जायन्ति, केहिचीति पकासितं॥
यदिजातादयो तेस-मवस्सं तंसभावता।
तेसञ्च लक्खणानन्ति, अनवत्था भविस्सति॥
अट्ठारस पन्नरस, तेरस द्वादसाति च।
कम्मचित्तोतुकाहार-जानि होन्ति यथाक्कमं॥
कलापानि यथायोगं, तानि सङ्गय्ह पण्डिता।
नव छ चतुरो द्वेति, एकवीसति भावयुं॥
जीवितञ्चाविनिब्भोग-रूपञ्च , सहवुत्तितो।
सङ्गय्ह चक्खुदसकं, चक्खुमादाय भासितं॥
तथा सोतञ्च घानञ्च, जिव्हं कायं यथाक्कमं।
इत्थिभावञ्च पुम्भावं, वत्थुमादाय दीपये॥
अविनिब्भोगरूपेन, जीवितनवकं भवे।
इच्चेवं कम्मजा नाम, कलापा नवधा ठिता॥
अविनिब्भोगरूपञ्च, सुद्धट्ठकमुदीरितं।
कायविञ्ञत्तिया सद्धिं, नवकन्ति पवुच्चति॥
वचीविञ्ञत्तिसद्देहि, दसकं भासितं तथा।
लहुतादेकादसकं, लहुतादीहि तीहिपि॥
कायविञ्ञत्तिलहुता-दीहि द्वादसकं मतं।
वचीविञ्ञत्तिलहुता-दीहि तेरसकं तथा॥
गहेत्वाकारभेदञ्च, तंतंकालोपलक्खितं।
इति चित्तसमुट्ठाना, छ कलापाति भासिता॥
सुद्धट्ठकं तु पठमं, सद्देन नवकं मतं।
लहुतादेकादसकं, लहुतादिसमायुतं॥
सद्देन लहुतादीहि, तथा द्वादसकं भवे।
कलापा उतुसम्भूता, चतुद्धेवं पकासिता॥
सुद्धट्ठकञ्च लहुता-देकादसकमिच्चपि।
कलापाहारसम्भूता, दुविधाव विभाविता॥
कलापानं परिच्छेद-लक्खणत्ता विचक्खणा।
न कलापङ्गमिच्चाहु, आकासं लक्खणानि च॥
इच्चेवं चतुसम्भूता, कलापा एकवीसति।
सब्बे लब्भन्ति अज्झत्तं, बाहिरोतुसमुट्ठिता॥
अट्ठकं सद्दनवक-मिति द्वेधाव भासिता।
मतकायेपि ते एव, सियुमिच्चाहु पण्डिता॥
कामे सब्बेपि लब्भन्ति, सभावानं यथारहं।
सम्पुण्णायतनानं तु, पवत्ते चतुसम्भवा॥
दसकानेव सब्बानि, कम्मजानेव जातियं।
चक्खुसोतघानभाव-दसकानि न वा सियुं॥
वत्थुकायदसकानि, सभावदसकानि वा।
गब्भसेय्यकसत्तानं, ततो सेसानि सम्भवा॥
कम्मं रूपं जनेतेवं,
मानसं सन्धितो परं।
तेजोधातु ठितिप्पत्ता,
आहारज्झोहटो तथा॥
इच्चेवं चतुसम्भूता, रूपसन्तति कामिनं।
दीपजालाव सम्बन्धा, यावजीवं पवत्तति॥
आयुनो वाथ कम्मस्स, खयेनोभिन्नमेव वा।
अञ्ञेन वा मरन्तान-मुपच्छेदककम्मुना॥
सत्तरसचित्तक्खणमायु रूपानमीरितं।
सत्तरसमचित्तस्स, चुतिचित्तोपरी ततो॥
ठितिकालमुपादाय, कम्मजं न परं भवे।
ततो भिज्जतुपादिन्नं, चित्तजाहारजं ततो॥
इच्चेवं मतसत्तानं, पुनदेव भवन्तरे।
पटिसन्धिमुपादाय, तथा रूपं पवत्तति॥
घानजिव्हाकायभावदसकाहारजं पन।
रूपं रूपभवे नत्थि, पटिसन्धिपवत्तियं॥
तत्थ गन्धरसोजा च, न लब्भन्तीति केचन।
कलापा च गणेतब्बा, तत्थेतं रूपवज्जिता॥
ठितिक्खणञ्च चित्तस्स, ते एव पटिसेधयुं।
चित्तभङ्गक्खणे रूप-समुप्पत्तिञ्च वारयुं॥
चक्खुसोतवत्थुसद्दचित्तजम्पि असञ्ञिसु।
अरूपे पन रूपानि, सब्बथापि न लब्भरे॥
इत्थं पनेत्थ विमलेन विभावनत्थं,
धम्मं सुधम्ममुपगम्म सुराधिवासं।
रूपं अरूपसविभागसलक्खणं तं,
वुत्तं पवुत्तमभिधम्मनये मयापि॥
रूपविभागमिमं सुविभत्तं, रूपयतो पन चेतसि निच्चं।
रूपसमिद्धजिनेरितधम्मे, रूपवती अभिवड्ढति पञ्ञा॥
इति नामरूपपरिच्छेदे रूपविभागो नाम
छट्ठो परिच्छेदो।