२२. बावीसतिमो परिच्छेदो
ञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसो
इतो परं तु भिक्खुस्स, होति गोत्रभुमानसं।
आवज्जनियठानत्ता, मग्गचित्तस्स तं पन॥
न चप्पटिपदाञाण-दस्सनं वा तथेव च।
ञाणदस्सनसुद्धिं वा, भजते न कुदाचनं॥
उभिन्नमन्तरा एतं, अब्बोहारिकमेव तं।
विपस्सनाय सोतस्मिं, पतितत्ता विपस्सना॥
पोथुज्जनिकगोत्तं वा, अभिभुय्य पवत्तितो।
गोत्तं वुच्चति निब्बानं, ततो भवति गोत्रभु॥
ञाणं चतूसु मग्गेसु, ञाणदस्सनसुद्धिकं।
तत्थ तं पठमं मग्गं, सम्पादेतुं पनिच्छता॥
अञ्ञं किञ्चिपि कातब्बं, भिक्खुना तेन नत्थि तं।
यञ्हि तेन च कातब्बं, सिया तं कतमेव तु॥
अनुलोमावसानञ्हि, सूरं तिक्खं विपस्सनं।
उप्पादेन्तेन तं सब्बं, कतमेव च योगिना॥
तस्सानुलोमञाणस्स, अन्ते तु अनिमित्तकं।
विसङ्खारं निरोधञ्च, निब्बानं अमतं पदं॥
गोचरं कुरुमानं तं, निब्बानारम्मणे पन।
पठमावज्जनञ्चेव, पठमाभोगतापि च॥
मग्गस्सानन्तरादीहि, पच्चयेहि पनच्छहि।
तस्स पच्चयभावञ्च, साधयन्तं ततो पन॥
विपस्सनाय मुद्धञ्हि, सिखापत्ताय ताय तं।
उप्पज्जति अनावत्तं-रम्मणं तस्स गोत्रभु॥
एकेनावज्जनेनेव, एकिस्सायेव वीथिया।
नानारम्मणता चानु-लोमगोत्रभुचेतसं॥
ठत्वा आवज्जनट्ठाने, तमनावज्जनम्पि च।
मग्गस्स पन तं सञ्ञं, दत्वा विय निरुज्झति॥
मग्गोपि तेन तं दिन्नं, अमुञ्चित्वाव सञ्हितं।
तं ञाणमनुबन्धन्तो, जायते तदनन्तरं॥
कदाचिपि अनिब्बिद्धपुब्बं मग्गो पनेस हि।
लोभं दोसञ्च मोहञ्च, विद्धंसन्तोव जायति॥
न केवलमयं मग्गो, दोसनासनमेव च।
करोति अथ खोपायद्वारानिपि पिधेति च॥
अनामतग्गसंसारवट्टदुक्खमहोदधिं।
अपारमतिघोरञ्च, सोसेति च असेसतो॥
मिच्छामग्गं पनट्ठङ्गं, जायमानो च उज्झति।
सब्बवेरभयानेत्थ, निच्चं वूपसमेति च॥
बुद्धस्सोरसपुत्तत्तं, उपनेति नयं पन।
आनिसंसे अनेकेपि, पवत्तयति योगिनो॥
दायकेनानिसंसानं, अनेकेसमनेन च।
आदिमग्गेन संयुत्तं, ञाणन्ति ञाणदस्सनं॥
पठममग्गञाणं।
तस्सेवानन्तरं तस्स, विपाका द्वेपि तीणि वा।
फलचित्तानि जायन्ते, न जायन्ते ततो परं॥
केचि एकञ्च द्वे तीणि, चत्तारीति वदन्ति तु।
न पनेतं गहेतब्बं, अजानित्वा वदन्ति ते॥
एकस्सासेवनं नत्थि, तस्मा द्वे अनुलोमका।
तेहि आसेवनं लद्धा, ततियं होति गोत्रभु॥
चतुत्थं मग्गचित्तं तु,
तस्मा तीणि फलानि हि।
अनुलोमा तयो होन्ति,
चतुत्थं होति गोत्रभु॥
पञ्चमं मग्गचित्तञ्च, फलानि द्वे ततो पन।
सत्तचित्तपरमाव, एकावज्जनवीथि हि॥
एत्तावता पनेसो हि, सोतापन्नोति वुच्चति।
फलस्स परियोसाने, भवङ्गोत्तरणं सिया॥
ततो भवङ्गं छिन्दित्वा, मग्गपेक्खनहेतुकं।
उप्पज्जति मनोद्वारे, आवज्जनमनो पन॥
तस्मिं निरुद्धे मग्गस्स, पच्चवेक्खणसञ्ञिता।
जवनानि हि जायन्ते, सत्तेव पटिपाटिया॥
एसेव च नयो ञेय्यो, फलादीनम्पि पेक्खने।
पच्चवेक्खणञाणानि, भवन्तेकूनवीसति॥
मग्गो फलं पहीना च, किलेसा अवसिट्ठका।
निब्बानञ्चेति पञ्चेते, पच्चवेक्खणभूमियो॥
एवं सो पच्चवेक्खित्वा, सोतापन्नोपपत्तिया।
योगमारभते धीरो, दुतियाय च भूमिया॥
खन्धपञ्चकसङ्खातं, तं सङ्खारगतं पुन।
अनिच्चं दुक्खमनत्ताति, ञाणेन परिमज्जति॥
ततो विपस्सनावीथि-मोगाहति च तावदे।
तस्सेवं पटिपन्नस्स, हेट्ठा वुत्तनयेन तु॥
ततो सङ्खारुपेक्खाय, अवसाने तथेव च।
एकावज्जनवारस्मिं, गोत्रभुस्स अनन्तरं॥
ब्यापादकामरागानं, तनुभावं तु साधयं।
सकदागामिमग्गोयं, जायते दुतियो पन॥
दुतियमग्गञाणं।
इमस्सापि च ञाणस्स, हेट्ठा वुत्तनयेनिध।
फलचित्तानि ञेय्यानि, विञ्ञुना द्वेपि तीणि वा॥
एत्तावता पनेसो हि, सकदागामि नामयं।
सकिदेव इमं लोकं, आगन्त्वान्तकरो भवे॥
हेट्ठा वुत्तनयेनेव, पञ्चधा पच्चवेक्खणं।
एवं सो पच्चवेक्खित्वा, सकदागामिपत्तिया॥
योगमारभते धीरो, ततियाय च भूमिया।
ब्यापादकामरागानं, पहानाय च पण्डितो॥
खन्धपञ्चकसङ्खातं, तं सङ्खारगतं पन।
अनिच्चं दुक्खमनत्ताति, ञाणेन परिमज्जति॥
ततो विपस्सनावीथि-मोगाहति च तावदे।
तस्सेवं पटिपन्नस्स, हेट्ठा वुत्तनयेन तु॥
ततो सङ्खारुपेक्खाय, अवसाने तथेव च।
एकावज्जनवीथिम्हि, गोत्रभुस्स अनन्तरं॥
ब्यापादकामरागानं, मूलघातं तु साधयं।
तस्सानागामिमग्गोयं, जायते ततियो पन॥
ततियमग्गञाणं।
इमस्सापि च ञाणस्स, हेट्ठा वुत्तनयेनिध।
पवत्ति फलचित्तानं, वेदितब्बा विभाविना॥
एत्तावता पनेसोपि, होतिनागामि नामयं।
तत्थेव परिनिब्बायी, अनावत्तिसभावतो॥
हेट्ठा वुत्तनयेनेव, पञ्चधा पच्चवेक्खणं।
एवं सो पच्चवेक्खित्वा, अनागामिरियसावको॥
योगमारभते धीरो, चतुत्थाय च भूमिया।
पत्तियारूपरागादि-पहानाय च पण्डितो॥
तथेव सङ्खारगतं, अनिच्चादिवसेन सो।
परिवत्तति ञाणेन, तथेव परिमज्जति॥
ततो विपस्सनावीथि-मोगाहति च तावदे।
तस्सेवं पटिपन्नस्स, हेट्ठा वुत्तनयेन तु॥
ततो सङ्खारुपेक्खाय, अवसाने तथेव च।
एकावज्जनवारस्मिं, गोत्रभुस्स अनन्तरं॥
तस्सारहत्तमग्गोयं,
जायते तु ततो परं।
रूपरागादिदोसानं,
विद्धंसाय करो पन॥
चतुत्थमग्गञाणं।
इमस्सापि च ञाणस्स, हेट्ठा वुत्तनयेनिध।
पवत्ति फलचित्तानं, वेदितब्बा विभाविना॥
एत्तावता पनेसो हि,
अरहा नाम अट्ठमो।
अरियो पुग्गलो होति,
महाखीणासवो अयं॥
अनुप्पत्तसदत्थो च,
खीणसंयोजनो मुनि।
सदेवकस्स लोकस्स,
दक्खिणेय्यो अनुत्तरो॥
एत्तावता चतस्सोपि, ञाणदस्सनसुद्धियो।
हितत्थाय च भिक्खूनं, सङ्खेपेनेव दस्सिता॥
सद्धेन सम्मा पन भावनीया,
अरियाय पञ्ञाय च भावनाय।
विसुद्धिकामेन तपोधनेन,
भवक्खयं पत्थयता बुधेन॥
इति अभिधम्मावतारे ञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसो नाम
बावीसतिमो परिच्छेदो।