१७. सत्तरसमो परिच्छेदो
अभिञ्ञारम्मणनिद्देसो
अनागतंसञाणञ्च , यथाकम्मुपगम्पि च।
पञ्च इद्धिविधादीनि, सत्ताभिञ्ञा इमा पन॥
एतासं पन सत्तन्नं, अभिञ्ञानमितो परं।
पवक्खामि समासेन, आरम्मणविनिच्छयं॥
आरम्मणत्तिका वुत्ता, ये चत्तारो महेसिना।
सत्तन्नमेत्थ ञाणानं, सम्पवत्तिं सुणाथ मे॥
तत्थ इद्धिविधञाणं, परित्तादीसु सत्तसु।
आरम्मणविभागेसु, पवत्तति कथं पन॥
कायेनादिस्समानेन, गन्तुकामो यदाभवे।
चित्तसन्निस्सितं कत्वा, कायं चित्तवसेन तं॥
महग्गते च चित्तस्मिं, समारोपेति सो तदा।
कायारम्मणतो ञाणं, परित्तारम्मणं सिया॥
दिस्समानेन कायेन, गन्तुकामो यदा भवे।
कायसन्निस्सितं कत्वा, चित्तं कायवसेन तं॥
पादकज्झानचित्तं तं, काये रोपेति सो तदा।
झानारम्मणतो ञाणं, तं महग्गतगोचरं॥
अनागतमतीतञ्च, करोति विसयं यदा।
अतीतारम्मणं होति, तदानागतगोचरं॥
कायेन दिस्समानेन, गमने पन भिक्खुनो।
पच्चुप्पन्नो भवे तस्स, गोचरोति विनिद्दिसे॥
कायं चित्तवसेनापि, चित्तं कायवसेन वा।
परिणामनकालस्मिं, अज्झत्तारम्मणं सिया॥
बहिद्धारम्मणं होति, बहिद्धारूपदस्सने।
एवमिद्धिविधं ञाणं, सम्पवत्तति सत्तसु॥
पच्चुप्पन्ने परित्ते च, बहिद्धज्झत्तिकेसुपि।
चतूस्वेतेसु धम्मेसु, दिब्बसोतं पवत्तति॥
पच्चुप्पन्नो परित्तो च, सद्दो आरम्मणं यतो।
परित्तारम्मणं पच्चु-प्पन्नारम्मणतं गतं॥
अत्तनो कुच्छिसद्दस्स, सवनेपि परस्स च।
अज्झत्तारम्मणञ्चेव, बहिद्धारम्मणम्पि च॥
चेतोपरियञाणम्पि, परित्तादीसु अट्ठसु।
आरम्मणविभागेसु, पवत्तति कथं पन॥
परित्तारम्मणं होति, परित्तानं पजानने।
जानने मज्झिमानं तु, तं महग्गतगोचरं॥
जानने पन मग्गस्स, फलस्सापि पजानने।
तदा पनस्स ञाणस्स, अप्पमाणोव गोचरो॥
तं मग्गारम्मणं होति, मग्गचित्तस्स जानने।
परियायेनेवेतस्स, मग्गारम्मणता मता॥
अतीते सत्तदिवस-ब्भन्तरे च यदा पन।
अनागते तथा सत्त-दिवसब्भन्तरेपि च॥
परेसं पन चित्तस्स, जानने समुदीरितं।
अतीतारम्मणञ्चेव, तदानागतगोचरं॥
कथञ्च पन तं पच्चुप्पन्नगोचरतं गतं।
पच्चुप्पन्नं तिधा वुत्तं, खणसन्ततिअद्धतो॥
तत्थ तिक्खणसम्पत्तं, पच्चुप्पन्नखणादिकं।
एकद्वेसन्ततिवारपरियापन्नमिदं पन॥
सन्ततिपच्चुप्पन्नन्ति, आहु सन्ततिकोविदा।
एकब्भवपरिच्छिन्नं, पच्चुप्पन्नन्ति पच्छिमं॥
खणादिकत्तयं पच्चु-प्पन्नं तमाहु केचिध।
चेतोपरियञाणस्स, होति आरम्मणं इति॥
यथा च पुप्फमुट्ठिम्हि, उक्खित्ते गगने पन।
अवस्सं एकमेकस्स, वण्टं वण्टेन विज्झति॥
एवं महाजनस्सापि, चित्ते आवज्जिते पन।
एकस्स चित्तमेकेन, अवस्सं पन विज्झति॥
येनावज्जति चित्तेन, येन जानाति चेतसा।
तेसं द्विन्नं सहट्ठाना-भावतो तं न युज्जति॥
जवनावज्जनानं तु, नानारम्मणपत्तितो।
अनिट्ठे पन हि ठाने, अयुत्तन्ति पकासितं॥
तस्मा सन्ततिअद्धान-पच्चुप्पन्नानमेव तु।
वसेन पच्चुप्पन्नं तं, होति आरम्मणं इदं॥
पच्चुप्पन्नम्पि अद्धाख्यं, इदं जवनवारतो।
दीपेतब्बन्ति निद्दिट्ठं, तत्रायं दीपनानयो॥
यदा परस्स चित्तञ्हि, ञातुमावज्जतिद्धिमा।
आवज्जनमनो तस्स, पच्चुप्पन्नखणव्हयं॥
आरम्मणं तदा कत्वा, तेन सद्धिं निरुज्झति।
जवनानि हि जायन्ते, तस्स चत्तारि पञ्च वा॥
एतेसं पच्छिमं चित्तं, इद्धिचित्तमुदीरितं।
कामावचरचित्तानि, सेसानीति विनिद्दिसे॥
एतेसं पन सब्बेसं, निरुद्धं तु तदेव च।
चित्तं आरम्मणं होति, तस्मा सब्बानि तानिपि॥
एकारम्मणतं यन्ति, न नानारम्मणानि हि।
अद्धावसा भवे पच्चु-प्पन्नारम्मणतो पन॥
एकारम्मणभावेपि, इद्धिमानसमेव च।
परस्स चित्तं जानाति, नेतरानि यथा पन॥
चक्खुद्वारे तु विञ्ञाणं, रूपं पस्सति नेतरं।
एवमेव च तं इद्धि-चित्तमेव च जानाति॥
परचित्तारम्मणत्ता, बहिद्धारम्मणं सिया।
चेतोपरियञाणम्पि, अट्ठस्वेव पवत्तति॥
पुब्बेनिवासञाणम्पि, परित्तादीसु अट्ठसु।
आरम्मणविभागेसु, पवत्तति कथं पन॥
कामावचरखन्धानं, समनुस्सरणे पन।
परित्तारम्मणंयेव, होतीति परिदीपये॥
रूपावचरिकारुप्पखन्धानुस्सरणे पन।
भवतीति हि ञातब्बं, तं महग्गतगोचरं॥
अतीते अत्तना मग्गं, भावितं तु फलम्पि वा।
समनुस्सरतो एव-प्पमाणारम्मणं सिया॥
समनुस्सरतो मग्गं, मग्गारम्मणमेव तं।
अतीतारम्मणंयेव, होति एकन्ततो इदं॥
चेतोपरियञाणम्पि , यथाकम्मुपगम्पि च।
अतीतारम्मणा होन्ति, किञ्चापि अथ खो पन॥
चेतोपरियञाणस्स, सत्तद्दिवसब्भन्तरं।
अतीतं चित्तमेवस्स, आरम्मणमुदीरितं॥
अतीते चेतनामत्तं, यथाकम्मुपगस्सपि।
पुब्बेनिवासञाणस्स, नत्थि किञ्चि अगोचरं॥
अज्झत्तारम्मणं अत्त-खन्धानुस्सरणे सिया।
बहिद्धारम्मणं अञ्ञ-खन्धानुस्सरणे भवे॥
सरणे नामगोत्तस्स, तं नवत्तब्बगोचरं।
पुब्बेनिवासञाणम्पि, अट्ठस्वेव पवत्तति॥
पच्चुप्पन्ने परित्ते च, बहिद्धज्झत्तिकेसुपि।
चतूस्वेतेसु धम्मेसु, दिब्बचक्खु पवत्तति॥
दिब्बसोतसमं दिब्ब-चक्खुआरम्मणक्कमे।
रूपं सद्दोति द्विन्नं तु, अयमेव विसेसता॥
अनागतंसञाणम्पि, परित्तादीसु अट्ठसु।
आरम्मणविभागेसु, पवत्तति कथं पन॥
निब्बत्तिस्सति यं कामा-वचरेति पजानतो।
परित्तारम्मणं होति, रूपारूपेस्वनागते॥
निब्बत्तिस्सति यञ्चापि, सिया महग्गतगोचरं।
भावेस्सति अयं मग्गं, फलं सच्छिकरिस्सति॥
एवं पजानने अप्प-माणारम्मणतं भवे।
मग्गं भावेस्सतिच्चेव, जानने मग्गगोचरं॥
एकन्तेन इदं ञाणं, होतानागतगोचरं।
चेतोपरियं तु किञ्चापि, होतानागतगोचरं॥
अथ खो पन तं सत्त-दिवसब्भन्तरं पन।
चित्तमेव च जानाति, न हि तं अञ्ञगोचरं॥
अनागतंसञाणस्स , अनागतंसगोचरं।
‘‘अहं देवो भविस्सामि’’-च्चेवमज्झत्तगोचरं॥
‘‘तिस्सो फुस्सो अमुत्रायं,
निब्बत्तिस्सतिनागते’’।
इच्चेवं जानने तस्स,
बहिद्धारम्मणं सिया॥
जानने नामगोत्तस्स, यस्स कस्सचिनागते।
पुब्बेनिवासञाणंव, तं नवत्तब्बगोचरं॥
यथाकम्मुपगञाणं, परित्तादीसु पञ्चसु।
आरम्मणविभागेसु, पवत्तति कथं पन॥
जानने कामकम्मस्स, परित्तारम्मणं सिया।
तथा महग्गतकम्मस्स, तं महग्गतगोचरं॥
अतीतमेव जानाति, तस्मा चातीतगोचरं।
अज्झत्तारम्मणं होति, अत्तनो कम्मजानने॥
बहिद्धारम्मणं होति, परकम्मपजानने।
एवं पवत्ति ञातब्बा, यथाकम्मुपगस्सपि॥
सत्तन्नम्पि अभिञ्ञानं, वुत्तो आरम्मणक्कमो।
एत्थ वुत्तनयेनेव, वेदितब्बो विभाविना॥
विविधत्थवण्णपदेहि सम्पन्नं,
मधुरत्थमतिनीहरं गन्थं।
सोतुजनस्स हदयपीतिकरं,
सुणेय्य कोचि मनुजो सचेतनो॥
इति अभिधम्मावतारे अभिञ्ञारम्मणनिद्देसो नाम
सत्तरसमो परिच्छेदो।